Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 1555 3924461 3922863 2026-09-09T08:27:55Z Bosancica by MK 173186 Napravljeni odgovarajući unutrašnji linkovi za Nizozemske Antile (ne znam da li je ovdje Nizozemskim Antilima mjesto jer su prestali postojati kao takvi) 3924461 wikitext text/x-wiki {{Starost}} [[Datoteka:Countries by area.svg|mini|desno|Države po površini.]] Ovo je '''spisak [[država]] svijeta po površini'''. Površina je dana u [[kvadratni kilometar|kvadratnim kilometrima]]. Površina uključuje kopnene vode (jezera, rijeke). Teritorijalne vode i ekskluzivne ekonomske zone nisu uključene u spisak, kao i teritorije na Antarktiku. * Teritorije pod upravom [[UN]]-a i zavisne teritorije koje imaju vlastitu upravu (prema UN) su ispisane kurzivom. * [[Antarktik]] je peti najveći [[kontinent]] sa površinom od 14.200.000&nbsp;km². Sljedeće države su prisvojile dio kontinenta: [[Argentinska Antarktika|Argentina]] (969.000&nbsp;km²), [[Australijska antarktička teritorija|Australija]] (6.120.000&nbsp;km²), [[Čileanska antarktička provincija|Čile]] (1.250.000&nbsp;km²), [[Zemlja Adélie|Francuska]] (432.000&nbsp;km²), [[Zavisna teritorija Ross|Novi Zeland]] (450.000&nbsp;km²), [[Zemlja Kraljice Maud|Norveška]] (2.500.000&nbsp;km²) i [[Britanska antarktička teritorija|Ujedinjeno Kraljevstvo]] (1.395.000&nbsp;km²). Područje od 2.100. 000&nbsp;km² je trenutno slobodno, bez potraživanja. Prema Sporazumu o Antarktiku sva potraživanja za teritorijem Antarktika su zamrznuta i ta područja nisu uključena u spisak. * [[Evropska unija]] je savez 27 neovisnih država članica koji u nekim pitanjima nastupa kao jedna država. Ukupna površina EU je 4.422.773&nbsp;km². {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" | '''Mjesto''' || '''Država''' / '''Teritorija''' || '''Površina (km²)'''<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf] Zavod UN za statistiku (2004)]</ref> || '''% ukupne površine''' || '''Napomena''' |- | – || ''[[Zemlja (planeta)]]''|| align=right| 510.065.284 || || Ukupna površina planeta (70,8% pokriva voda, a 29,2% kopno) |- | – || ''[[Svijet]]''|| align=right| 148.939.063 || 100% || Ukupna kopnena površina na Zemlji (29,2% površine Zemlje) |- | 1. || {{ZID|Rusija}} || align=right| 17.098.242 || 11,5% || Najveća država na svijetu. |- | 2. || {{ZID|Kanada}} || align=right| 9.970.610 || 6,7% || Ukupna površina je 9.984.670&nbsp;km²<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/phys01.htm?sdi=area |title=Zavod za statistiku Kanade |access-date=26. 11. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708110654/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/phys01.htm?sdi=area |archive-date=8. 7. 2007 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan=2 | 3/4. <small>''(sporno)''</small> || {{ZID|Kina}} (NRK) || align=right| 9.598.086¹ 9.640.821² || 6,4%<br />6,5% || Zbir odvojenih podataka UN-a za Kinu i posebna administrativna područja [[Hong Kong]] (1.099&nbsp;km²) i [[Makao]] (26&nbsp;km²). Oba podatka isključuju sporna područja [[Tajvan]]a, [[Penghu]], [[Kinmen]] i [[Ostrva Matsu]] nad kojima kontrolu ima [[Tajvan]] (Republika Kina).<br /> <small>¹ Isključuje sve sporne teritorije.<br /> ² Uključuje teritorije pod upravom NRK ([[Aksai Chin]] i [[Trans-Karakoram Tract]], koje su predmet spora sa [[Indija|Indijom]]). Tajvan nije uključen.</small> |- || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || align=right|9.629.091 || 6,5% || Uključuje 50 država i [[Washington, D.C.|Distrikt Kolumbiju]] te indijanske rezervate. Ukupna površina prema CIA World Factobook je 9.826.630&nbsp;km² <ref name="CIA World Factbook">{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| title = United States| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = [[2007-05-31]]| access-date = 15. 6. 2007| archive-date = 9. 1. 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20080109013304/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| url-status = dead}}</ref><ref>The change of U.S. figure is disputedly unexplained as until 1996 [[CIA]] still officially regarded China's totally area as "''[http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact96/60.htm slightly larger than the US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012201822/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact96/60.htm |date=12. 10. 2008 }}''"</ref>. Površina bez [[Aljaska|Aljaske]] i [[Havaji|Havaja]] je 7.902.634&nbsp;km². |- | 5. || {{ZID|Brazil}} || align=right|8.514.877 || 5,7% || Uključuje [[Fernando de Noronha|Arhipelag Fernando de Noronha]], [[Atol das Rocas]], [[Trindade Island|ostrvo Trindade]], [[Martim Vaz|ostrvo Martim Vaz]] i [[Penedos de São Pedro e São Paulo]]. Sva ostrva ukupno čine 365&nbsp;km² (manje od 0.003% ukupne površine). |- | 6. || {{ZID|Australija}} || align=right|7.741.220 || 5,2% || Uključuje [[Teritorija Jervis Bay|Jervis Bay Territory]] (73&nbsp;km ²) , [[Kokosova ostrva]] (14&nbsp;km²), [[Božićno ostrvo]] (135&nbsp;km²) i [[Lord Howe ostrvo|Lord Howe Island]] (56&nbsp;km²). Također uključuje i nenaseljena ostrva [[Ostrva Ashmore i Cartier|Ashmore and Cartier Islands]] (5&nbsp;km²), [[Coral Sea Islands Territory]] (0,9&nbsp;km²), [[Ostrva Heard i McDonald|Heard and McDonald Islands]] (372&nbsp;km²) and [[Ostrvo Macquarie|Macquarie Island]] (231&nbsp;km²). |- | 7. || {{ZID|Indija}} || align=right|3.166.414¹ 3.287.263² || 2,1%<br />2,2% ||Treća najveća država u [[Azija|Aziji]] (nakon Rusije i Kine)<br /><small>¹ Površina bez spornih područja ([[Aksai Chin]], [[Trans-Karakoram Tract]], [[Azad Kashmir]] i [[Northern Areas]]). Uključuje sva sporna područja pod Indijskom upravom: [[Arunachal Pradesh]] i [[South Tibet]]. Podatak iz popisa stanovništva Indije.<ref>{{cite web |url=http://censusindia.net/cendat/datatable1.html |title=Census Data Online |publisher=source: Census of India 1991 |access-date=27. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927201615/http://censusindia.net/cendat/datatable1.html |archive-date=27. 9. 2007 |url-status=dead }}</ref><br /> ²Podatak uključuje sva sporna područja.</small> |- | 8. || {{ZID|Argentina}} || align=right|2.780.400 || 1,9% || Ne uključuje područja [[Folklandska ostrva|Folklandskih ostrva]], [[Južna Georgia i Južna Sendvička ostrva]]. Druga najveća država u Južnoj Americi. |- | 9. || {{ZID|Kazahstan}} || align=right|2.724.900 || 1,8% || Najveća država na svijetu bez izlaza na more. |- | 10. || {{ZID|Alžir}} || align=right|2.381.741 || 1,6% || Najveća država u [[Afrika|Africi]] nakon proglašenja nezavisnosti [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]. |- | 11. || {{ZD|DR KONGO}} [[Demokratska Republika Kongo|DR Kongo]] || align=right|2.344.858 || 1,6% || Najveća država u [[Supsaharska Afrika|Supsaharskoj Africi]]. |- | 12. || {{ZD|GRL}} ''[[Grenland]]'' || align=right|2.175.600 || 1,5% || Područje [[Danska|Danske]] sa zasebnom upravom. |- | 13. || {{ZID|Saudijska Arabija}} || align=right|2.149.690 || 1,4% || Najveća država na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. |- | 14. || {{ZID|Meksiko}} || align=right|1.958.201 || 1,3% || |- | 15. || {{ZD|INDN}} [[Indonezija]] || align=right|1.904.569 || 1,3% || Najveća i najnaseljenija država smještena isključivo na [[otok|otocima]]. |- | 16. || {{ZID|Sudan}} || align=right|1.861.484 || 1,7% || Bivša najveća država u [[Afrika|Africi]] (do proglašenja nezavisnosti Južnog Sudana). |- | 17. || {{ZD|LIB|1977}} [[Libija]] || align=right|1.759.540 || 1,2% || |- | 18. || {{ZD|IRN}} [[Iran]] || align=right|1.648.195 || 1,1% || |- | 19. || {{ZD|MNG}} [[Mongolija]] || align=right|1.564.116 || 1,1% || |- | 20. || {{ZD|PER}} [[Peru]] || align=right|1.285.216 || 0,86% || |- | 21. || {{ZD|ČAD}} [[Čad]] || align=right|1.284.000 || 0,86% || |- | 22. || {{ZD|NGR}} [[Niger]] || align=right|1.267.000 || 0,85% || |- | 23. || {{ZD|ANG}} [[Angola]] || align=right|1.246.700 || 0,85% || |- | 24. || {{ZD|MALI}} [[Mali]] || align=right|1.240.192 || 0,83% || |- | 25. || {{ZD|JAR}} [[Južnoafrička Republika]] || align=right|1.221.037 || 0,82% || Uključuje [[Ostrvo Princa Edwarda]]. |- | 26. || {{ZD|KOL}} [[Kolumbija]] || align=right|1.138.914 || 0,76% || Podatak iz Kolumbijskog popisa stanovništva iz 2004. je 1,141,748&nbsp;km², a uključuje tri posebna distrikta i [[ostrva San Andrés i Providencia]] (52&nbsp;km²) (područje sporno s Nikaragvom). |- | 27. || {{ZD|ETI}} [[Etiopija]] || align=right|1.104.300 || 0,74% || |- | 28. || {{ZD|BOL}} [[Bolivija]] || align=right|1.098.581 || 0,74% || |- | 29. || {{ZD|MAU}} [[Mauritanija]] || align=right|1.025.520 || 0,69% || |- | 30. || {{ZD|EGI}} [[Egipat]] || align=right|1.001.449 || 0,67% || Uključujući [[Hala'ib Trougao|Hala'ib Triangle]]. |- | 31. || {{ZD|TAN}} [[Tanzanija]] || align=right|945.087 || 0,63% || Uključujući otoke [[Ostrvo Mafia|Mafia]], [[Pemba]] i [[Zanzibar]]. |- | 32. || {{ZD|NIG}} [[Nigerija]] || align=right|923.768 || 0,62% || |- | 33. || {{ZD|VEN}} [[Venecuela]] || align=right|912.050 || 0,61% || Ne uključuje sporno područje [[Guayana Esequiba]]. Ukoliko bi se i ono računalo, površina bi bila 1,075,945 (29. mjesto). |- | 34. || {{ZD|NAM}} [[Namibija]] || align=right|824.292 || 0,55 %|| |- | 35. || {{ZD|MOZ}} [[Mozambik]] || align=right|801.590 || 0,54% || |- | 36. || {{ZD|PAK}} [[Pakistan]] || align=right|796.095¹ 880.254² || % || ¹ Bez spornih područja.<br /> ² Uključuje sporna područja pod upravom Pakistana ([[Azad Kashmir]] i [[Sjeverna područja (Pakistan)|Sjeverna područja]]). |- | 37. || {{ZD|TUR}} [[Turska]] || align=right|783.562 || 0,53% || |- | 38. || {{ZD|ČIL}} [[Čile]] || align=right|756.096 || 0,51% || Uključuje [[Uskršnje ostrvo]] (Isla de Pascua; [[Rapa Nui]]) i [[Ostrva Sala y Gómez]]. |- | 39. || {{ZD|ZAM}} [[Zambija]] || align=right|752.618 || 0,51% || |- | 40. || {{ZID|Mjanmar}} || align=right|676.578 || 0,45% || |- | 41. || {{ZD|AFG}} [[Afganistan]] || align=right|652.090 || 0,44% || |- | 42.|| {{ZD|J SUD}} [[Južni Sudan]] || align=right|644.329 || - || |- | 43. || {{ZD|SOM}} [[Somalija]] || align=right|637.657 || 0,43% || |- | 44. || {{ZD|CAR}} [[Srednjoafrička Republika]] || align=right|622.984 || 0,42% || |- | 45. || {{ZD|UKR}} [[Ukrajina]] || align=right|603.700 || 0,41% || Najveća država s kompletnim teritorijem u Evropi. |- | 46. || {{ZD|MAD}} [[Madagaskar]] || align=right|587.041 || 0,39% || |- | 47. || {{ZD|BOC}} [[Bocvana]] || align=right|581.730 || 0,39% || |- | 48. || {{ZD|KEN}} [[Kenija]] || align=right|580.367 || 0,39% || |- | 49. || {{ZD|FRA}} [[Francuska]] || align=right|551.500 || 0,37% || Uključuje samo [[Kontinentalna Francuska|kontinentalnu Francusku]]. Dio Francuske su i [[Francuski prekomorski teritoriji]], s kojima površina Francuske iznosi 674,843&nbsp;km². |- | 50. || {{ZD|JEM}} [[Jemen]] || align=right|527.968 || 0,35% || Uključuje ostrva [[Perim]], [[Socotra]]. |- | 51. || {{ZD|TAJ}} [[Tajland]] || align=right|513.115 || 0,34% || |- | 52. || {{ZD|ŠPA}} [[Španija]] || align=right|505.992 || 0,34% || Uključuje kontinentalnu Španiju, [[Balearska ostrva]] i [[Kanarska ostrva]], kao i Španske posjede na obali Maroka ([[Ceuta]], [[Melilla]], [[Islas Chafarinas]], [[Peñón de Alhucemas]] i [[Peñón de Vélez de la Gomera]]) i [[Isla de Alborán]]. |- | 53. || {{ZD|TKM}} [[Turkmenistan]] || align=right|488.100 || 0,33% || |- | 54. || {{ZD|KAM}} [[Kamerun]] || align=right|475.442 || 0,32%|| |- | 55. || {{ZD|PNG}} [[Papua Nova Gvineja]] || align=right|462.840 || 0,31% || |- | 56. || {{ZD|ŠVE}} [[Švedska]] || align=right|449.964 || 0,30% || Uključuje [[Gotland]] i [[Öland]]. |- | 57. || {{ZD|UZB}} [[Uzbekistan]] || align=right|447.400 || 0,30% || Najveća država bez izlaza na more okružena državama bez izlaza na more. |- | 58. || {{ZD|MAR}} [[Maroko]] || align=right|446.550 || 0,30% || Bez [[Zapadna Sahara|Zapadne Sahare]]. |- | 59. || {{ZD|IRK}} [[Irak]] || align=right|438.317 || 0,29% || |- | 60. || {{ZD|PAR}} [[Paragvaj]] || align=right|406.752 || 0,27% || |- | 61. || {{ZD|ZIM}} [[Zimbabve]] || align=right|390.757 || 0,26% || |- | 62. || {{ZD|NOR}} [[Norveška]] || align=right|385.155 || 0,26% || Uključuje kontinentalnu Norvešku (324,220&nbsp;km²) ostrva [[Svalbard]] i [[Jan Majen]] (60,980&nbsp;km²). Ne uključuje zavisna područja otoka [[Bouvet]] (49&nbsp;km²). |- | 63. || {{ZD|JAP}} [[Japan]] || align=right|377.873 || 0,25% || Uključuje ostrva [[Ostrvo Ryukyu|Ryukyu]], [[Ostrvo Daito|Daito]], [[Ostrvo Ogasawara|Ogasawara]], [[Ostrvo Minami Torishima|Minami-Torishima]], [[Ostrvo Okinotorishima|Okino-Torishima]] i [[Vulkanska ostrva]]. Ne uključuje južna [[Kurilska ostrva]]. |-148,939,063 | 64. || {{ZD|NJE}} [[Njemačka]] || align=right|357.022 || 0,24% || |- | 65. || {{ZD|RKO}} [[Republika Kongo]] || align=right|342.000 || 0,23% || |- | 66. || {{ZD|FIN}} [[Finska]] || align=right|338.145 || 0,23% || Uključujući [[Åland]]. |- | 67. || {{ZD|VIJ}} [[Vijetnam]] || align=right|331.689 || 0,22% || |- | 68. || {{ZD|MALE}} [[Malezija]] || align=right|329.847 || 0,22% || |- | 69. || {{ZD|OBS}} [[Obala Slonovače]] || align=right|322.463 || 0,22% || |- | 70. || {{ZD|POLJ}} [[Poljska]] || align=right|312.685 || 0,21% || |- | 71. || {{ZD|OMA}} [[Oman]] || align=right|309.500 || 0,21% || |- | 72. || {{ZD|ITA}} [[Italija]] || align=right|301.318 || 0,20% || |- | 73. || {{ZD|FIL}} [[Filipini]] || align=right|300.000 || 0,20% || |- | 74. || {{ZD|EKV}} [[Ekvador]] || align=right|283.561 || 0,20% || Uključujući ostrva [[Galapagos]]. |- | 75. || {{ZD|BUF}} [[Burkina Faso]] || align=right|274.000 || 0,18% || |- | 76. || {{ZD|NZL}} [[Novi Zeland]] || align=right|270.534 || 0,18% || Uključujući ostrva [[Ostrva Antipode|Antipode]], [[Ostrva Auckland|Auckland]], [[Ostrva Bounty|Bounty]], [[Ostrva Campbell|Campbell]], [[Ostrva Chatham|Chatam]] i [[Ostrva Kermadec|Kermadec]]. Ne ukljućujući [[Niue]] (260&nbsp;km²), [[Cookova Ostrva]] (236&nbsp;km²) i [[Tokelau]] (12&nbsp;km²). |- | 77. || {{ZD|GAB}} [[Gabon]] || align=right|267.668 || 0,18% || |- | 78. || {{ZD|Z SAH}} ''[[Zapadna Sahara]]'' || align=right|266.000 || 0,18% || Uglavnom okupirana od strane Maroka. Neki dijelovi pod upravom pokreta Arapske Demokratske Republike Sahrawi. |- | 79. || {{ZD|GVI}} [[Gvineja]] || align=right|245.857 || 0,17% || |- | 80. || {{ZD|UK}} [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] || align=right|242.900 || 0,16% || Ne uključuje tri krunske zemlje (768&nbsp;km²) i 13 [[Britanske prekomorske teritorije|prekomorskih teritorija]] (17,027&nbsp;km²). |- | 81. || {{ZD|UGA}} [[Uganda]] || align=right|241.038 || 0,16% || |- | 82. || {{ZD|GAN}} [[Gana]] || align=right|238.533 || 0,16% || |- | 83. || {{ZD|RUM}} [[Rumunija]] || align=right|238.391 || 0,16% || |- | 84. || {{ZD|LAO}} [[Laos]] || align=right|236.800 || ?% || |- | 85. || {{ZD|GVA}} [[Gvajana]] || align=right|214.969 || % || |- | 86.|| {{ZD|BJE}} [[Bjelorusija]] || align=right|207.600 || % || Najveća država u Evropi bez izlaza na more. |- | 87. || {{ZD|KIR}} [[Kirgistan]] || align=right|199.900 || % || |- | 88. || {{ZD|SEN}} [[Senegal]] || align=right|196.722 || % || |- | 89. || {{ZD|SIR}} [[Sirija]] || align=right|185.180 183,885 || % || Veći broj ukljućuje [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. |- | 90.|| [[Datoteka:Flag of Cambodia.svg|20px]] [[Kambodža]] || align=right|181.035 || % || |- | 91. || {{ZD|URU}} [[Urugvaj]] || align=right|175.016 || % || |- | 92. || {{ZD|SUR}} [[Surinam]] || align=right|163.820 || % || |- | 93. || {{ZD|TUN}} [[Tunis]] || align=right|163.610 || % || |- | 94. || {{ZD|NEP}} [[Nepal]] || align=right|147.181 || <0,01% || |- | 95. || {{ZD|BAN}} [[Bangladeš]] || align=right|143.998 || <0,01% || |- | 96. || {{ZD|TADŽ}} [[Tadžikistan]] || align=right|143.100 || <0,01% || |- | 97. || {{ZD|GRČ}} [[Grčka]] || align=right|131.957 || <0,01% || |- | 98. || {{ZD|NIK}} [[Nikaragva]] || align=right|130.000 || <0,01% || Bez ostrva San Andrés y Providencia (sporno područje s Kolumbijom). |- | 99. || {{ZD|SJKOR}} [[Sjeverna Koreja]] || align=right|120.538 || <0,01% || |- | 100. || {{ZD|MLV}} [[Malavi]] || align=right|118.484 || <0,01% || |- | 101. || {{ZD|ERI}} [[Eritreja]] || align=right|117.600 || <0,01% || Uključujući region [[Badme]]. |- | 102. || {{ZD|BEN}} [[Benin]] || align=right|112.622 || <0,01% || |- | 103. || {{ZD|HON}} [[Honduras]] || align=right|112.088 || <0,01% || |- | 104. || {{ZD|LBR}} [[Liberija]] || align=right|111.369 || <0,01% || |- | 105. || {{ZD|BUG}} [[Bugarska]] || align=right|110.912 || <0,01% || |- | 106. || {{ZD|KUB}} [[Kuba]] || align=right|110.861 || <0,01% || Kuba je najveća i najgušće naseljena država na [[Karibi]]ma. |- | 107. || {{ZD|GUA}} [[Gvatemala]] || align=right|108.889 || <0,01% || |- | 108. || {{ZD|ISL}} [[Island]] || align=right|103.000 || <0,01% || |- | 109. || {{ZD|JKO}} [[Južna Koreja]] || align=right|99.538 || <0,01% || |- | 110. || {{ZD|MAĐ}} [[Mađarska]] || align=right|93.032 || <0,01% || |- | 111. || {{ZD|POR}} [[Portugal]] || align=right|91.982 || <0,01% || Uključujući [[Azorska ostrva|Azore]] i [[Ostrvo Madeira|Madeiru]]. |- | 112. || {{ZD|FRA GVA}} ''[[Francuska Gvajana]]'' || align=right|90.000 || <0,01% || Francuski prekomorski departman. |- | 113. || {{ZD|JOR}} [[Jordan]] || align=right|89.342 || <0,01% || |- | 114. || {{ZD|AZE}} [[Azerbejdžan]] || align=right|86.600 || <0,01% || Uključujući enklavu [[Nahičevan]] i područje [[Nagorno-Karabah]]. |- | 115. || {{ZD|AUT}} [[Austrija]] || align=right|83.858 || <0,01% || |- | 116. || {{ZD|UAE}} [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] || align=right|83.600 || <0,01% || |- | 117. || {{ZD|ČEŠ}} [[Češka]] || align=right|78.866 || <0,01% || |- | 118. || {{ZD|SRB}} [[Srbija]] || align=right|77.474 || <0,01% || |- | 119. || {{ZD|PAN}} [[Panama]] || align=right|75.517 || <0,01% || |- | 120. || {{ZD|S LEO}} [[Sijera Leone]] || align=right|71.740 || <0,01% || |- | 121. || {{ZD|IRS}} [[Irska]] || align=right|70.273 || <0,01% || |- | 122. || {{ZD|GRU}} [[Gruzija]] || align=right|69.700 || <0,01% || Uključujući [[Abhazija|Abhaziju]] (8,600&nbsp;km²) i [[Južna Osetija|Južnu Osetiju]] |- | 123. || {{ZD|ŠRI}} [[Šri Lanka]] || align=right|65.610 || <0,01% || |- | 124. || {{ZD|LIT}} [[Litvanija]] || align=right|65.300 || <0,01% || |- | 125. || {{ZD|LAT}} [[Latvija]] || align=right|64.600 || <0,01% || |- | 126. || {{ZD|TOG}} [[Togo]] || align=right|56.785 || <0,01% || |- | 127. || {{ZD|HRV}} [[Hrvatska]] || align=right|56.594 || <0,01% || |- | 128. || {{ZD|BIH}} [[Bosna i Hercegovina]] || align=right|51.197 || <0,01% || |- | 129. || {{ZD|KOS}} [[Kostarika]] || align=right|51.100 || <0,01% || Uključujući [[Isla del Coco]]. |- | 130. || {{ZD|SLK}} [[Slovačka]] || align=right|49.033 || <0,01% || |- | 131. || {{ZD|DOM}} [[Dominikanska Republika]] || align=right|48.671 || <0,01% || Uključujući [[ostrvo Saona]] i ostale pod kontrolom dominikanske vlade. |- | 132. || {{ZD|BUT}} [[Butan]] || align=right|47.000 || <0,01% || |- | 133. || {{ZD|EST}} [[Estonija]] || align=right|45.100 || <0,01% || Uključujući 1,520 ostrva u [[Baltičko more|Baltičkom moru]]. |- | 134. || {{ZD|DAN}} [[Danska]] || align=right|43.094 || <0,01% || Samo kontinentalna Danska. Kompletna Kraljevina Danska, uključujući Grenland i Farska Ostrva pokriva 2,220,093&nbsp;km² i zauzimala bi 13. mjesto. |- | 135. || {{ZD|NIZ}} [[Nizozemska]] || align=right|41.528 || <0,01% || Samo kontinentalna Nizozemska. Kompletna Kraljevina Nizozemska pokriva 42,437&nbsp;km². |- | 136. || {{ZD|ŠVI}} [[Švicarska]] || align=right|41.284 || <0,01% || |- | 137. || {{ZD|TAJV}} [[Tajvan|Republika Kina]] (Tajvan) || align=right|36.188<ref>{{cite web |format=pdf |url=http://eng.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs2/yearbook_eng/y001.pdf |title=Area, cultivated land area and forest land area |publisher=National Statistics - Republic of China (Taiwan) |access-date=27. 9. 2007 |archive-date=26. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226005659/http://eng.stat.gov.tw/public/data/dgbas03/bs2/yearbook_eng/y001.pdf%0A |url-status=dead }}</ref> || % || Uključuje samo područja pod upravom Republike Kine: [[Tajvan]], [[Penghu]], [[Kinmen]] i [[Ostrva Matsu|Matsu]]. |- | 138. || {{ZD|GVB}} [[Gvineja Bisau]] || align=right|36.125 || <0,01% || |- | 139. || {{ZD|MOL}} [[Moldavija]] || align=right|33.851 || <0,01% || Uključujući [[Transnistrija|Transnistriju]] (Pridnestrovie). |- | 140. || {{ZD|BEL}} [[Belgija]] || align=right|30.528 || <0,01% || |- | 141. || {{ZD|LES}} [[Lesoto]] || align=right|30.355 || <0,01% || |- | 142. || {{ZD|ARM}} [[Armenija]] || align=right|29.800 || <0,01% || Ne uključujući [[Nagorno-Karabah]]. |- | 143. || {{ZD|SOL}} [[Solomonska Ostrva]] || align=right|28.896 || <0,01% || |- | 144. || {{ZD|ALB}} [[Albanija]] || align=right|28.748 || <0,01% || |- | 145. || {{ZD|EKG}} [[Ekvatorska Gvineja]] || align=right|28.051 || <0,01% || |- | 146. || {{ZD|BDI}} [[Burundi]] || align=right|27.834 || <0,01% || |- | 147. || {{ZD|HAI}} [[Haiti]] || align=right|27.750 || <0,01% || |- | 148. || {{ZD|RUA}} [[Ruanda]] || align=right|26.338 || <0,01% || |- | 149. || {{ZD|MAK}} [[Sjeverna Makedonija]] || align=right|25.713 || <0,01% || |- | 150. || {{ZD|DŽI}} [[Džibuti]] || align=right|23.200 || <0,01% || |- | 151. || {{ZD|BLZ}} [[Beliz]] || align=right|22.966 || <0,01% || |- | 152. || {{ZD|IZR}} [[Izrael]] || align=right|22.145 ili 20.770|| <0,01% || Veći broj uključuje [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. Bez [[Zapadna obala|Zapadne obale]] i [[Pojas Gaze|pojasa Gaze]]. |- | 153. || {{ZD|SAL}} [[El Salvador]] || align=right|21.041 || <0,01% || |- | 154. || {{ZD|SLO}} [[Slovenija]] || align=right|20.273 || <0,01% || |- | 155. || {{ZD|N KALE}} ''[[Nova Kaledonija]]'' || align=right|18.575 || <0,01% || Francuska prekomorska teritorija. |- | 156. || {{ZD|FIJ}} [[Fidži]] || align=right|18.274 || <0,01% || |- | 157. || {{ZD|KUV}} [[Kuvajt]] || align=right|17.818 || <0,01% || |- | 158. || {{ZD|SVA}} [[Esvatini]] || align=right|17.364 || <0,01% || |- | 159. || {{ZD|IST}} [[Istočni Timor]] || align=right|14.874 || <0,01% || |- | 160. || {{ZD|BAH}} [[Bahami]] || align=right|13.878 || <0,01% || |- | 161. || {{ZD|CG}} [[Crna Gora]] || align=right|13.812<ref>{{cite web |url=http://www.monstat.cg.yu/EngsrCGuBrojkama.htm |title=General Data |publisher=Statistical Office of the Republic of Montenegro |access-date=27. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014000852/http://www.monstat.cg.yu/EngsrCGuBrojkama.htm |archive-date=14. 10. 2007 |url-status=dead }}</ref> || <0,01% || |- | 162. || {{ZD|VAN}} [[Vanuatu]] || align=right|12.189 || <0,01% || |- | 163. || {{ZD|FLK}} ''[[Folklandska ostrva]]|| align=right|12.173 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. Bez Južne Džordžije i Južnih Sendvičkih ostrva. |- | 164. || {{ZD|GAM}} [[Gambija]] || align=right|11.295 || <0,01% || |- | 165. || {{ZD|KAT}} [[Katar]] || align=right|11.000 || <0,01% || |- | 166. || {{ZD|JAM}} [[Jamajka]] || align=right|10.991 || <0,01% || |- | 167. || [[Datoteka:Flag of Kosovo.svg|20px]] [[Kosovo]] || align=right|10.887 || <0,01% || |- | 168. || {{ZD|LBN}} [[Liban]] || align=right|10.400 || <0,01% || |- | 169. || {{ZD|KIP}} [[Kipar]] || align=right|9.251 || <0,01% || Uključujući [[Turska Republika Sjeverni Kipar|Sjeverni Kipar]] i britanske vojne baze ([[Akrotiri i Dhekelia]]). |- | 170. || {{ZD|PUE}} ''[[Portoriko]]'' || align=right|8.875 || <0,01% || Teritorij SAD-a. |- | 171. || {{ZD|PLE}} ''[[Palestina]]'' || align=right|6.020 || <0,01% || Zbir površina Zapadne obale i Pojasa Gaze. |- | 172. || {{ZD|BRU}} [[Brunej]] || align=right|5.765 || <0,01% || |- | 173. || {{ZD|TRI}} [[Trinidad i Tobago]] || align=right|5.130 || <0,01% || |- | 174. || {{ZD|ZEL}} [[Zelenortska Ostrva]] || align=right|4.033 || <0,01% || |- | 175. || {{ZD|FRA POLI}} ''[[Francuska Polinezija]]'' || align=right|4.000 || <0,01% || Francuskai prekomorska teritorija. |- | 176. || {{ZD|SAM}} [[Samoa]] || align=right|2.831 || <0,01% || |- | 177. || {{ZD|LUKS}} [[Luksemburg]] || align=right|2.586 || <0,01% || |- | 178. || {{ZD|REU}} ''[[Réunion]]'' || align=right|2.510 || <0,01% || Francuska prekomorska teritorija. |- | 179. || {{ZD|KOM}} [[Komori]] || align=right|2.235 <br />|| <0,01% || Broj uključuje [[Mayotte]] (373 km²). Vrijednost bez Mayottea je 1,862 km².<ref>{{cite web |url=http://countryprofiles.unep.org/profiles/KM |title=Comoros |publisher=UNEP Country Profile Information System |access-date=27. 9. 2007 |archive-url=https://archive.today/20070626172057/http://countryprofiles.unep.org/profiles/KM |archive-date=26. 6. 2007 |url-status=dead }}</ref> Mayotte je službeno prekomorska teritorija Francuske i nije pod suverenitetom Komora. |- | 180. || {{ZD|MAUS}} [[Mauricijus]] || align=right|2.040 || <0,01% || Uključujući [[ostrva Agalega]], [[Cargados Carajos Shoals]] (Saint Brandon) i [[Rodrigues (ostrvo)|Rodrigues]]. |- | 181. || {{ZD|GVAD}} ''[[Guadeloupe]]'' || align=right|1.705 || <0,01% || Francuska prekomorska teritorija. Obuhvata [[La Désirade]], [[Marie Galante]], [[Les Saintes]], [[Saint-Barthélemy]] i [[Saint Martin]] (francuski dio). Napomena: Saint-Barthélemy i Saint Martin su 2007. postali posebni teritoriji i nisu više dio Guadeloupea. |- | 182. || {{ZD|FAR}} ''[[Farska ostrva]]'' || align=right|1.399 || <0,01% || Dio [[Danska|Danske]] sa vlastitom posebnom upravom. |- | 183. || {{ZD|MART}} ''[[Martinique]]'' ||align=right| 1.102 || <0,01% || Francuskai prekomorska teritorija. |- | 184. || {{ZD|SV TIP}} [[Sveti Toma i Princip]] || align=right|964 || <0,01% || |- | 185. || {{ZD|OTIC}} ''[[Turks i Caicos]]'' || align=right|948 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. Površina uključuje zaštićene vode. |- | 186. || {{ZD|HOL ANT}} ''[[Nizozemski Antili]]'' || align=right|800 || <0,01% || Autonomna teritorija Nizozemske; uključuje [[Bonaire]], [[Curacao]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] (nizozemski dio ostrva Sveti Martin). |- | 187. || {{ZD|DMN}} [[Dominika]] || align=right|751 || <0,01% || |- | 188. || {{ZD|TON}} [[Tonga]] || align=right|747 || <0,01% || |- | 189. || {{ZD|KIRI}} [[Kiribati]] || align=right|726 || <0,01% || Uključujući tri grupe otoka - [[Gilbertova ostrva|Gilbertove]] i [[Linijska ostrva|Linijske otoke]] te [[Ostrva Phoenix|Otoke Phoenix]]. |- | 190. || {{ZD|MIK}} [[Mikronezija]] || align=right|702 || <0,01% || Uključujući otoke [[Pohnpei]] (Ponape), [[Ostrva Chuuk|Chuuk]] (Truk), [[Ostrva Yap|Yap]] i [[Kosrae]] (Kosaie). |- | 191. || {{ZD|BHR}} [[Bahrein]] || align=right|694 || <0,01% || |- | 192. || {{ZD|SIN}} [[Singapur]] || align=right|683 || <0,01% || Naveden je podatak UN-a iz 2004. Prema agenciji za statistiku Singapura, podatak za 2006. godinu je 704 km².<ref>{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#keyind |title=Key Annual Indicators |year=2006 |publisher=Statistics Singapore |access-date=27. 7. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#keyind |archive-date=21. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | 193. || {{ZD|MAN}} ''[[Ostrvo Man]]'' || align=right|572 || <0,01% || Britanska krunska zemlja. |- | 194. || {{ZD|GUAM}} ''[[Guam]]'' || align=right|549 || <0,01% || Organizirana i neutjelovljena teritorija [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. |- | 195. || {{ZD|SV LUC}} [[Sveta Lucija]] || align=right|539 || <0,01% || |- | 196. || {{ZD|AND}} [[Andora]] || align=right|468 || <0,01% || |- | 197. || {{ZD|SJM O}} ''[[Sjeverna Marijanska ostrva]]'' || align=right|464 || <0,01% || ''Commonwealth'' u političkoj uniji sa SAD-om; uključuje 14 otoka. |- | 198. || {{ZD|PALA}} [[Palau]] || align=right|459 || <0,01% || |- | 199. || {{ZD|SEJ}} [[Sejšeli]] || align=right|455 || <0,01% || |- | 200. || {{ZD|ATG}} [[Antigva i Barbuda]] || align=right|442 || <0,01% || Uključujući otok [[Redonda]], 1.6 km². |- | 201. || {{ZD|BAR}} [[Barbados]] || align=right|430 || |- | 202. || {{ZD|SV VIG}} [[Sveti Vincent i Grenadini]] || align=right|388 || <0,01% || |- | 203. || {{ZD|ADO}} ''[[Američka Djevičanska ostrva]]'' || align=right|347 || <0,01% || Organizirana i neuključena teritorija SAD-a. |- | 204. || {{ZD|GRD}} [[Grenada]] || align=right|344 || <0,01% || |- | 205. || {{ZD|MLT}} [[Malta]] || align=right|316 || <0,01% || |- | 206. || {{ZD|MALD}} [[Maldivi]] || align=right|298 || <0,01% || |- | 207. || {{ZD|KAJ}} ''[[Kajmanska ostrva]]'' || align=right|264 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 208. || {{ZD|SV KIN}} [[Sveti Kristofor i Nevis]] || align=right|261 || <0,01% || |- | 209. || {{ZD|NIU}} ''[[Niue]]'' || align=right|260 || <0,01% || Autonomno područje u slobodnoj uniji s Novim Zelandom. |- | 210. || {{ZD|SV PIM}} ''[[Sveti Petar i Mikelon]]'' || align=right|242 || <0,01% || Prekomorska teritorija Francuske; uključuje 8 malih otoka u grupama otoka Saint Pierre i Miquelon. |- | 211. || {{ZD|KUK}} ''[[Cookova Ostrva]]'' || align=right|236 || <0,01% || Autonomno područje povezano s Novim Zelandom. |- | 212. || {{ZD|WIF}} ''[[Wallis i Futuna]]'' || align=right|200 || <0,01% || Francuska prekomorska teritorija; uključuje otoke [[Ostrvo Uvéa|Wallis]], [[Ostrvo Futuna|Futuna]], [[Île Alofi|Alofi]] i još 20 manjih. |- | 213. || {{ZD|AMS}} ''[[Američka Samoa]]'' || align=right|199 || <0,01% || Neorganizirana i neuključena teritorija [[SAD]]-a; uključuje otoke [[ostrvo Rose|Rose]] i [[ostrvo Swains|Swains]]. |- | 214. || {{ZD|MARŠ}} [[Maršalska Ostrva]] || align=right|181 || <0,01% || Uključujući atole [[Bikini Atol|Bikini]], [[Enewetak]], [[Kwajalein]], [[Majuro]], [[Rongelap]] i [[Utirik]]. |- | 215. || {{ZD|ARU}} ''[[Aruba]]'' || align=right|180 || <0,01% || Autonomnai teritorija Holandije. |- | 216. || {{ZD|LIH}} [[Lihtenštajn]] || align=right|160 || <0,01% || Najmanja država bez izlaza na more okružena državama bez izlaza na more. |- | 217. || {{ZD|BRIT DJEV}} ''[[Britanska Djevičanska ostrva]]'' || align=right|151 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva; sastoji se od 16 naseljenih i više od 20 nenaseljenih otoka; uključuje otok [[Anegada|Anegadu]]. |- | 218. || {{ZD|SV HEL}} ''[[Sveta Helena]]'' || align=right|122 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva; |- | 219. || {{ZD|JEY}} ''[[Jersey]]'' || align=right|116 || <0,01% || Krunska zemlja Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 220. || {{ZD|MONT}} ''[[Montserrat]]'' || align=right|102 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 221. || [[Datoteka:Flag of Tristan da Cunha.svg|20px]]''[[Tristan da Cunha]]'' || align=right|98 || <0,01% || Zavisno područje Svete Helene (UK). Površina uključuje samo glavni (jedini naseljeni) otok. Ukupna površina je 201 km².<ref>[http://www.xist.org/cntry/sthelena.aspx xist.org - Saint Helena]</ref> |- | 222. || {{ZD|ANV}} ''[[Angvila]]'' || align=right|91 || <0,01% || Prekomorskai teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 223. || {{ZD|UK}} ''[[Ascension]]'' || align=right|88 || <0,01% || Zavisno područje Svete Helene (UK). |- | 224. || {{ZD|GGY}} ''[[Guernsey]]'' || align=right|78 || <0,01% || Krunska zemlja Ujedinjenog Kraljevstva; uključuje [[Alderney]], Guernsey, [[Herm]], [[Sark]] i još neke manje otoke. |- | 225. || {{ZD|SMR}} [[San Marino]] || align=right|61 || <0,01% || |- | 226. || {{ZD|BER}} ''[[Bermudi]]'' || align=right|53 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 227. || {{ZD|NORF}} ''[[Ostrvo Norfolk|Norfolk]]'' || align=right|36 || <0,01% || Autonomno područje Australije. |- | 228. || {{ZD|NAU}} [[Nauru]] || align=right|21 || <0,01% || |- | 229. || {{ZD|TUV}} [[Tuvalu]] || align=right|19 || <0,01% || |- | 230. || {{ZD|TKL}} ''[[Tokelau]]'' || align=right|12 || <0,01% || Teritorija Novog Zelanda. |- | 231. || {{ZD|GIB}} ''[[Gibraltar]]'' || align=right|6 || <0,01% || Prekomorska teritorija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 232. || {{ZD|PITC}} ''[[Pitcairn]]'' || align=right|5 || <0,01% || Kolonija Ujedinjenog Kraljevstva. |- | 233. || {{ZD|MNK}} [[Monako]] || align=right|1,95<ref>{{Cite web |url=http://www.monaco.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/fb7cd09f1e038321c125702a0046f5cf/$FILE/chapitre%201.pdf |title=Vlada Monaka |access-date=26. 11. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622064248/http://www.monaco.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/fb7cd09f1e038321c125702a0046f5cf/%24FILE/chapitre%201.pdf |archive-date=22. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> || <0,01% || |- | 234. || {{ZD|VAT}} [[Vatikan]] || align=right|0,44<ref>[http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/sp_ss_scv/informazione_generale/sp_ss_scv_info-generale_en.html#Superficie Sveta stolica - Osnovne informacije o Vatikanu]</ref> || <0,01% || Najmanja država na svijetu. |} Napomena: Ukoliko nije drugačije navedeno, izvor podataka je Zavod UN za statistiku (2004) == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == Za više informacija pogledajte i popise država po: <br />- [[Spisak država|abecedi]] <br />- [[Spisak država po stanovništvu|stanovništvu]] <br />- [[Spisak država po gustoći stanovništva|gustoći stanovništva]] <br />- [[Spisak država po kontinentima|kontinentima]] <br />- [[Spisak država po datumu državnosti|datumu državnosti]] <br />- [[Spisak država po vremenskim zonama|vremenskim zonama]] [[Kategorija:Spiskovi|Države po površini]] [[Kategorija:Države svijeta|*]] 6vn9h7qaa31krmhw037u6k9q826ltnh 0 1562 3924419 3924168 2026-09-08T15:51:31Z Bakir123 110053 /* Trenutni sastav */ 3924419 wikitext text/x-wiki {{Preusmjerenje|FK Željezničar}} {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = #1A478F | Ime kluba = FK Željezničar | Puno ime = Fudbalski klub<br>Željezničar Sarajevo | Grb = FK Željezničar Sarajevo.png | veličina_grba = 200px | Nadimak = ''Željo''<br>''Plavi'' | Osnovan = 19. septembar 1921.<ref>{{cite web|title=Osnivanje kluba - FK Željezničar|url=http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|website=fkzeljeznicar.ba|access-date=7. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150805074324/http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|archive-date=5. 8. 2015|url-status=dead}}</ref> | Raspušten = | Lokacija = [[Sarajevo]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#1A478F}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BiH]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] | Stadion = [[Stadion Grbavica|Grbavica]] | Kapacitet = 13.057<ref>{{cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/klub/stadion-grbavica/|title=Stadion Grbavica|access-date=16. 7. 2026|website=fkzeljeznicar.ba}}</ref> | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Jusuf Tanović]] | Trener = [[David Muslera Rodríguez]] | Uspjesi = 16 trofeja | Nacionalni kupovi = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] '''X6'''<br>[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]] '''X6'''<br>[[Nogometni superkup Bosne i Hercegovine|Superkup BiH]] '''X3'''<br>[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga Jugoslavije]] '''X1''' | Evropski kupovi = | Adresa = Bulevar Ivice Osima 27<br />71000 Sarajevo | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.fkzeljeznicar.ba/ fkzeljeznicar.ba] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|30px]] [[FK Željezničar Sarajevo – sezona 2026/2027.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_t1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_dr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | opis1 = | uzorak_lr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_t2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_dr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = 87CEFA | čarape2 = 87CEFA | opis2 = | uzorak_lr3 = _haugesund17h | uzorak_t3 = _macronkimah1wrb | uzorak_dr3 = _haugesund17h | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF | opis3 = }} '''Fudbalski klub Željezničar''', poznat i pod nadimkom '''Željo''', jest profesionalni [[nogomet]]ni klub iz [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]]. Osnovan je 19. septembra 1921. Željezničar je jedan od najpoznatijih i, uz [[FK Sarajevo]], najtrofejniji nogometni klub iz Bosne i Hercegovine sa šest osvojenih trofeja nacionalnog prvenstava, šest titula nacionalnog kupa, kao i tri titule superkupa. U sezoni 1971/1972. osvojio je prvu ligu Jugoslavije. Godine 1981. igrao je finale kupa Jugoslavije. Najveći uspjeh u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 1984/1985. kada je igrao polufinale [[UEFA Evropska liga|Kupa UEFA]]. Za klub je nastupalo nekoliko reprezentativaca Jugoslavije i Bosne i Hercegovine, neki od njih su: [[Ivica Osim]], [[Mehmed Baždarević]], [[Josip Katalinski]], [[Edin Bahtić]], [[Haris Škoro]] i [[Edin Džeko]]. Nadimak kluba je ''Plavi''. Najveći rival Željezničara je FK Sarajevo. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Grbavica|Grbavica]]. ==Historija== ===Početak: Prvi radnički klub u Sarajevu=== Željezničar su osnovali radnici ''Željezničke radionice'' na inicijativu [[Dimitrije Dimitrijević|Dimitrija Dimitrijevića]] 15. septembra 1921. Zajedno sa Ludvigom Lepleom, Stjepanom Katalinićem i ostalim radnicima iz Željezničke radionice skupljaju novac za kupovinu lopte i dresova na kojima su bila kao grb izvezena krila lokomotive sa loptom, a zatim i za registraciju kluba kod Sarajevskog podsaveza. Kao tada jedini radnički klub među ostalim, nacionalno orjentisanim klubovima, Željezničar se susreo sa mnogim teškoćama. Prva utakmica odigrana je sa [[NK SAŠK Napredak Sarajevo|SAŠK-om]] 17. septembra u 16 sati. Na igralištu je prisustvovalo 500 gledalaca, a SAŠK je bio bolji, pobjedivši sa 5-1. Nakon poraza Željezničar je sljedećeg dana odigrao drugu prijateljsku utakmicu sa ''Sarajevskim Sportskim Klubom'' i zabilježio prvu pobjedu od 2-1. {{Citat2|'''SAŠK KONTRA ŽELJEZNIČARA'''<br />U subotu 17. o. mj. u 4 sata poslije podne odigraće SAŠK prvu javnu utakmicu nakon svog povratka sa turneje. Interes za ovu utakmicu je osobit pošto ćemo imati priliku da vidimo novih trikova koje je SAŠK na svojoj turneji pripremio. Igra će prema tome biti vrlo zanimljiva, igra se na Kovačićima. Cijena uobičajena.|Večernja pošta 16. septembar 1921.}} ===Takmičenje u okviru Sarajevskog podsaveza=== [[Datoteka:ZELJO_PRVI_LOGO.png|mini|desno|180px|Prvi grb Željezničara.]] Prvu takmičarsku sezonu Željezničar je igrao u drugom razredu sarajevskog podsaveza, gdje su još nastupali: ''Troja'', ''Šparta'', ''Barakohba''. Ekipu je vodio [[Silvio Alkalaj]]. Prvu utakmicu Željezničar je igrao 2. novembra 1921. protiv Troje. Rezultat je bio 1-1. Prvu pobjedu u službenim utakmicama "plavi" su zabilježili u proljetnom dijelu prve sezone protiv Barakohbe. Rezultat je bio uvjerljiv 7-0. Napokon u sezoni 1925-1926 Željezničar uspjeva ući u Prvi razred Sarajevskog podsaveza. Nadmoćno, sa 4 pobjede nad konkurentima i gol razlikom 18 – 4 Željo se konačno dokopao dugo željenog cilja. Sezonu prije ostvarena je i rekordna pobjeda u dosadašnjoj historiji Željezničara 18-0. Ova pobjeda ostvarena je u sezoni 1924-25 nad ekipom Barkohoba, u drugom razredu Sarajevskog podsaveza. Prvi stadion na kojem je Željezničar igrao svoje utakmice je bilo vojno vježbalište na Čengić Vili - [[Egzercir]]. Egzercir je korišten jer Željo kao radnički "Željezničarski sportski klub" nije imao novca za iznamljivanje nekog od gradskih terena kojima su gazdovali SAŠK, Hajduk i Slavija. Većinu svog ligaškog staža Željezničar je proveo u Sarajevskoj ligi, dok je takmičenje u prvoj ligi Jugoslavije bilo rezervisano za tada bolji SAŠK. ===Oduzimanje najboljih igrača=== Početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] zaustavlja se rad kluba. Nakon završetka rata klub se obnavlja i nastupa u prvoj ligi Bosne i Hercegovine koju osvaja, te tako ostvaruje plasman u prvu ligu Jugoslavije, u njenoj premijernoj sezoni 1946-47. Međutim nakon što je gradska vlast formirala novi klub ''Torpedo'' (kasnije [[FK Sarajevo|Sarajevo]]) koji je trebao predstavljati najbolje iz BiH, većina igrača Željezničara dobija naređenje da pređe u novi klub. Odlukom političkih vrhova Željezničar je novoformiranom klubu Torpedo morao ustupiti svoje najbolje igrače: Lovrića (kapiten), Alajbegovića, Konjevoda, Lazarevića, Rajlića, Golca i Šilića. Jedini igrač koji je uspio odoliti svim ucjenama je Joško Domorocki.<ref>{{Cite web |url=http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |title=Kako je nestalo pola Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-date=7. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307033224/http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |url-status=dead }}</ref> Takav slijed događaja bio je poguban po Željezničar koji ispada iz prve lige, a period konsolidacije trajao je do sezone 1953/54 kada se plavi ponovo vraćaju u prvu ligu Jugoslavije. ===Prva titula=== [[Datoteka:ZELJO_GRB.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara za vrijeme SFRJ.]] Bile su to najslavnije godine tima sa Grbavice. Željezničar je u sezoni 1971-72. osvojio šampionsku krunu nekadašnje [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Bila je to godina u kojoj su izabranici [[Milan Ribar|Milana Ribara]] vodili mrtvu trku s beogradskom [[FK Crvena zvezda|Crvenom zvezdom]]. Na kraju su "plavi" sakupili 59, a beograđani 49 bodova. Željo je doživio samo četiri poraza, dok su 9 puta igrali neriješeno. Pobjedilo se čak u 21 utakmici. Impozantntna gol razlika govori sama po sebi o snazi tadašnjeg Želje. Postignuto je 55 pogodaka, što je bilo dovoljno za treće mjesto rang-liste najefikasnijih ekipa, a da je odbrana odigrala veliku ulogu govori podatak da je primljeno samo 20 golova (najmanje u ligi). Postignuta je i velika pobjeda protiv slovenskog Maribora od 8:0. Gradski derbi u dva susreta zavrsen je egalom. Na Grbavici je bio bolji Željezničar rezultatom 2:1, a u uzvratu na Koševu protivnik je bio bolji identičnim ishodom. Kao sto je spomenuto stručni štab je predvodio [[Milan Ribar]], a na klupi su još sjedili [[Sulejman Kulović]] i [[Fadil Požegija]]. Najbolji strijelac Želje u ovoj sezoni bio je legenda sa Grbavice, [[Josip Bukal]] sa postignutih 14 pogodaka, a [[Božo Janković]] dao je 13, dok je [[Josip Katalinski]] 12 puta pogađao mreže protivničkih golmana. [[Slobodan Janjuš]], golman "plavih" je u toj godini postao rekorder po do tada najmanjem broju primljenih golova u svim odigranim šampionatima, svega 20. Šampionsku generaciju činili su: Slobodan Janjuš, Dragan Kojović, Velija Bećirspahić, Blagoje Bratić, Josip Katalinski, Enver Hadžiabdić, Branislav Jelušić, Božo Janković, Josip Bukal, Edin Sprečo, Avdija Deraković, Slobodan Kojović, Fahrija Hrvat, Džemaludin Serbo, Nusret Kadrić, Hajrudin Saračević, Miloš Radović i Željko Rodić. ===Period poslije rata u BiH=== [[Datoteka:ZELJO_GRB_1996.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara nakon rata.]] Tokom rata u Bosni i Hercegovini i opsade Sarajeva, stadion Željezničara našao se na srpskoj strani, a zapadna tribina bila je u potpunosti spaljena.<ref>[http://img64.imageshack.us/img64/345/scan0016e.jpg Uništena zapadna tribina]</ref><ref>[https://archive.today/20120713073340/img10.imageshack.us/img10/2426/scan0017j.jpg Uništena zapadna tribina sa sjeverne tribine]</ref> Entuzijasti i pobornici plavog tima održavali su treninge u školskim salama, samo kako klub ne bi izgubio kontinuitet. Nakon rata 2. maja 1996. održana je prva poslijeratna utakmica na Grbavici, i to između FK Željezničar i [[FK Sarajevo]], nakon što je stadion očišćen od strane pionira FK Željezničar.<ref>[https://archive.today/20120710114319/img18.imageshack.us/img18/9312/scan0026j.jpg Pioniri FK Željezničar, mart 1996.]</ref> Utakmica je završena rezultatom 1:1.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sJeT8buQdzY FK Željezničar-FK Sarajevo 1:1]</ref> 5. juna 1998. godine održan je Play-Off za prvaka Bosne i Hercegovine na stadionu Koševo. U 89. minuti [[Hadis Zubanović]] je plavima donio prvu titulu prvaka BiH. 5. juni navijači Željezničara slave kao "Zubandan".<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NQ3dahARaD8 Sretan Zubandan!]</ref> U 2001. i 2002. godini Željezničar osvaja dvije uzastopne titule prvaka pod trenerskom palicom [[Amar Osim]]a. Nakon evropskog poraza od [[FC Hearts]] iz Škotske, Amar Osim napušta klupu Željezničara i odlazi u japanski [[JEF United]]. Do 2009. godine Željezničar ne postiže uspjehe, a klub se suočava sa strašnim finansijskim problemima. Ipak, nakon promjene Upravnog odbora kluba, na klupu se vraća miljenik navijača Amar Osim<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |title=Amar Osim od ponedjeljka trener Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231950/http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |archive-date=29. 9. 2017 |url-status=dead }}</ref> i odmah u prvoj sezoni 2009/10. Željezničaru donosi titulu <ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/osim-furiozno-smo-dosli-do-titule/36868 Osim:Furiozno smo došli do titule]</ref>. U sezoni 2010/11. Željezničar se plasirao na 3. poziciju u šampionatu BiH, i osvaja Kup BiH nakon pobjeda od 1:0 na Grbavici<ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/video-zeljeznicar---celik-10/56013 Željezničar - Čelik 1:0]</ref> i 0:3 na Bilinom Polju protiv FK Čelik Zenica.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |title=Željo osvojio Kup BiH |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820040838/http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |archive-date=20. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Evropski nastupi== Kako u domaćim takmičenjima, Željezničar je imao uspjeha i u evropskim kupovima. Prvo učestvovanje Željezničara nekom od evropskih takmičenja bilo je u sezoni 1971-72. Nakon što je u sezoni osvojio drugo mjesto Željezničar je nastupio u prvoj sezoni novog evropskog takmičenja - [[Kup UEFA|kupa UEFA]]. U prvom kolu je izbačen belgijski [[Club Brugge]] ukupnim rezultatom 4-3, a dalje su padali [[Bologna FC 1909|Bologna]], škotski [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]], da bi u četvrtfinalu na penale ispao od mađarskog [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencvarosa]]. Najbolji strijelci Željezničara u ovom takmičenju su bili [[Josip Bukal]] sa 7 golova i [[Edin Sprečo]] sa 5 golova. Najveći međunarodni uspjeh Željezničar je postigao u sezoni 1984-85. Naime, te sezone "plavi” sa Grbavice pod vodstvom [[Ivica Osim|Ivice Osima]] bili su nadomak finala kupa UEFA. U prvom kolu žrijeb je htio da Željezničar igra s bugarskim [[OFC Sliven 2000|Slivenom]] Bugari su slavili na svom terenu (1-0), da bi u revanšu u [[Sarajevo|Sarajevu]] doživjeli debakl, 5-1 za Željezničar. Drugo kolo donosi švicarski [[FC Sion|Sion]]. Nakon pobjede na [[Stadion Grbavica|Grbavici]] od 2-1, u drugom meču Željo je uspio očuvati minimalnu prednost, remizirajući (1-1). U narednoj rundi je igrao protiv [[FC Universitatea Craiova|FC Universitate]]. U prvom meču rumunisu bili bolji sa 2-0. Očekivalo se da je ta prednost neuhvatljiva. Međutim, Željezničar je u revanšu pobijedio sa 4-0. Ulazak među osam je bio veliki uspjeh. Na Grbavici su savladani uvijek neugodni Sovjeti. [[FK Dinamo Minsk|Dinamo]] iz [[Minsk]]a je poražen rezultatom 2-0, da bi u revanšu odigrao 1-1. U polufinalu protivnik je bio [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]], ekipa koja je do tada eliminisala velikane poput [[Manchester United]]a, [[PSG|PSG-a]] i beogradskog [[FK Partizan|Partizan]] koji je poražen čak sa 5-0. Na prvoj utakmici u [[Sekesfehervaru]] Mađari su vodili sa 2:0, da bi tadašnji reprezentativac [[Haris Škoro]] postigao gol za smanjenje vodstva. U finišu Videoton povečava prednost. Krajnji ishod ovog meca glasio je 3-1. Prepuna Grbavica dočekala je [[24. april]]a 1984. godine u veličanstvenoj atmosferi. Golovima Bahtića i Ćurića Željo je bio jednom nogom u finalu elitnog evropskog takmičenja. Igrao se 87 minut. Najteži sportski trenutak u historiji Želje. Prvi prelazak preko centra Mađari su iskoristili na pravi nacin. Dovoljno je reci Cuhaji. Boje Željezničara u Evropi branili su: Škrba, Berjan, Baljić, Šabanadžović, Čapljić, Komšić, Čilić, Bahtić, Škoro, Mihajlović, Baždarević, Nikić, Samardžija. Željezničar je igrao i u [[UEFA Liga Prvaka|Kupu evropskih šampiona]], i to nakon osvojene titule 1972 godine. U sezoni 1972-73 Željo je igrao protiv engleskog tima [[Derby County FC|Derby County]] i izgubio obje utakmice, u gostima 0-2, dok je na Koševu gdje je igran revanš bilo 1-2. Nakon uspostavljanja [[Premijer liga BiH|Premijer lige BiH]] Željezničar je stalni učesnik evropskih takmičenja. U prethodnim godinama Željezničar se sastajao sa škotskim [[Kilmarnock FC|Kilmarnockom]] (d: 1-1, g: 0-1), poljskom [[Wisla Krakov|Wislom]] (d: 0-0, g: 1-3), bugarskim [[PFK Levski Sofija|Levskim]] (d: 0-0, g: 0-4), kiparskim [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosisom]] (d: 1-0, g: 3-1), škotskim [[Heart of Midlothian FC|Heartsom]] (d: 0-0, g: 0-2) i bugarskim [[PFK Liteks Loveč|Liteksom]] (d: 1-2, g: 0-7). Najveći poslijeratni uspjeh je postignut u sezoni 2002-03. kada je Željezničar došao do 3. pretkola [[UEFA Liga Prvaka|Lige Prvaka]]. Najprije je pobjeđen [[Íþróttabandalag Akraness|Akraness]] ukupnim rezultatom 4-0. Nakon toga Željo je u 2 utakmice bio bolji od norveškog predstavnika [[Lillestrøm SK|Lilestroma]] da bi na kraju pred 40.000 gledalaca na [[Stadion Koševo|stadionu Koševo]] ugostio engleski [[Newcastle United FC|Newcastle]]. Nažalost nije bilo snage za nešto više pa je Željo ispao ukupnim rezultatom 5-0. Nakon ispadanja iz Lige Prvaka Željo nastavlja takmičenje u Kupu UEFA, ali nesretno ispada od španske [[Málaga CF|Malage]] ukupnim rezultatom 0-1. Iako je u sezoni 2004-05. izborio učestvovanje u Kupu UEFA zbog nedobijanja [[UEFA program licenciranja|Uefine licence]] Željezničaru je uskraćen izlazak u Evropu. Nakon osvajanja titule 2010. godine Željezničar je igrao u 2. pretkolu Lige Prvaka protiv [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoela]] iz [[Tel Aviv]]a. Na Bloomfield Stadionu u Tel Avivu poražen je sa 5-0<ref>{{Cite web |url=http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |title=Katastrofalan poraz bh. prvaka |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927035824/http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |archive-date=27. 9. 2011 |url-status=dead }}</ref>, dok je na Koševu bilo 0-1 <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NEV4y0d78LQ Željezničar-Hapoel 0:1]</ref>. Osvajanje Kupa BiH 2011. godine i treća pozicija u prvenstvu osigurala je Željezničaru nastup u drugom pretkolu [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]]. Željezničar je eliminisao [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff]] iz [[Tiraspol]]a ukupnim rezultatom 1-0.<ref>[http://www.fkzeljeznicar.com/vijesti/plavi-uspjesni-zeljo-u-trecem-pretkolu Plavi uspješni: Željo u trećem pretkolu]</ref>. U trećem pretkolu Željezničar je poražen u prvoj utakmici od [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] rezultatom 0-2<ref>[http://www.sportsport.ba/ino_fudbal/dobra-igra-nije-donijela-dobar-rezultat/61504 Dobra igra nije donijela dobar rezultat]</ref>. ===Utakmice=== ====[[UEFA Liga prvaka]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | [[Kup evropskih šampiona 1972/1973.|1972–73]]. | [[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]] |1 {{tooltip|R|Runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Derby County FC|Derby County]] |1–2 |0–2 |1–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2001/2002.|2001–02]]. | rowspan=7|[[UEFA Liga prvaka]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Levski Sofija|Levski Sofija]] |0–0 |0–4 |0–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[UEFA Liga prvaka 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ISL}} [[ÍA Akranes|Akranes]] |3–0 |1–0 |4–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillestrøm SK|Lillestrøm]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Newcastle United FC|Newcastle United]] |0–1 |0–4 |0–5 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010–11]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |0–1 |0–5 |0–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2012/2013.|2012–13]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SLO}} [[NK Maribor|Maribor]] |1–2 |1–4 |2–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2013/2014.|2013–14]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ČEŠ}} [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] |1–2 |3–4 |4–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Evropska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011–12]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MOL}} [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |0–2 |0–6 |0–8 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Lovćen|Lovćen]] |0–0 |1–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAK}} [[FK Metalurg Skopje|Metalurg]] |2–2 |0–0 |2–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=3|[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015–16]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MLT}} [[Balzan FC|Balzan]] |1–0 |2–0 |3–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAĐ}} [[Ferencvárosi TC|Ferencváros]] |2–0 |1–0 |3–0 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BEL}} [[Standard Liège]] |0–1 |1–2 |1–3 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017–18]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Zeta|Zeta]] |1–0 |2–2 |3–2 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠVE}} [[AIK Fotboll|AIK]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018–19]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|EST}} [[JK Narva Trans|Narva Trans]] |3–1 |2–0 |5–1 ||[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Apollon Limassol|Apollon]] |1–2 |1–3 |2–5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020–21]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Haifa FC|Maccabi Haifa]] |{{n/a}} |1–3 |{{n/a}} |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Konferencijska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |rowspan=2|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2023/2024.|2023–24.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BLR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–2 |2–1 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|AZE}} [[Neftçi Baku|Neftçi]] |2–2 |0–2 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Konferencijska liga 2025/2026.|2025–26.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SVN}} [[FC Koper|Koper]] |1–1 |1–3 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup UEFA]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=4|[[Kup UEFA 1971/1972.|1971–72]]. | 1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] |3–0 |1–3 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2R | align=left|{{ZD|ITA}} [[Bologna FC 1909|Bologna]] |1–1 |2–2 |3–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 3R | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencváros]] |1–2 |2–1 |3–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=5|[[Kup UEFA 1984/1985.|1984–85]]. |1R | align=left|{{ZD|BUG|1971}} [[FK Sliven|Sliven]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2R | align=left|{{ZD|ŠVI}} [[FC Sion|Sion]] |2–1 |1–1 |3–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3R | align=left|{{ZD|RUM|1965}} [[FC Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] |4–0 |0–2 |4–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|SSSR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–0 |1–1 |3–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 1998/1999.|1998–99]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Kilmarnock FC|Kilmarnock]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2000/2001.|2000–01]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Wisła Kraków]] |0–0 |1–3 |1–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠPA}} [[Málaga CF|Málaga]] |0–0 |0–1 |0–1 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2003/2004.|2003–04]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]] |1–0 |3–1 |4–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Heart of Midlothian FC|Heart of Midlothian]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2004/2005.|2004–05]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SMR}} [[SS Pennarossa|Pennarossa]] |4–0 |5–1 |9–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Litex Loveč|Litex Loveč]] |1–2 |0–7 |1–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup velesajamskih gradova]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |[[Kup velesajamskih gradova 1970/1971.|1970–71]]. |1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] |3–4 |4–5 |7–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} ====[[UEFA Intertoto kup]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! |- | rowspan=3|[[Intertoto kup 1965/1966.|1965–66]]. | rowspan=3| {{tooltip|GF|Grupna faza}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Gwardia Varšava]] |2–1 |1–2 |rowspan=3 align="center"|[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |3–1 |1–1 |- | align=left|{{ZD|DRNJ}} [[1. FC Lokomotive Leipzig|Lokomotive Leipzig]] |2–2 |0–0 |- |} ====[[Mitropa kup]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1963/1964.|1963–64]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|AUT}} [[FK Austria Beč|Austria Beč]] |4–1 |2–0 |6–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[MTK Budapest]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Mitropa kup 1964/1965.|1964–65]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1967/1968.|1967–68]]. |1R | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[Jednota Trenčín]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[FC Spartak Trnava|Spartak Trnava]] |2–2 |1–2 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[Mitropa kup 1968/1969.|1968–69]]. |1R | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |4–0 |1–1 |5–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Sklo Union Teplice|Sklo Union Teplice]] |1–1 |1–2 |2–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ==Stadion== {{Glavni|Stadion Grbavica}} Željezničar od [[1953]]. godine svoje domaće utakmice igra na [[Stadion Grbavica|stadionu Grbavica]] u istoimenom sarajevskom naselju. Stadion je od 1953 godine pretrpio tri veća renoviranja. Prvo od [[1968]]. do [[1976]] kada je napravljena sjeverna tribina, zatim je obnovljen nakon reintegracije Grbavice kada je ponovo izgrađena drvena tribina na zapadnoj strani i pred sezonu 2004/05 kada su na sjevernu i južnu tribinu postavljene stolice čime je kapacitet stadiona smanjen na 12 000 mjesta. Stadion ne ispunjava kriterije UEFA, te zbog toga Željezničar svoje utakmice igra na stadionu Koševo. Nakon konstrukcije istočne tribine u aprilu 2017. godine, trenutni kapacitet stadiona je 13.057 sjedećih mjesta. [[Datoteka:Grbavica 2017.jpg|thumb|center|800px|Stadion Grbavica sa 12.601 gledalaca 1. aprila 2017. godine.<ref>https://fkzeljeznicar.ba/ukupan-prihod-sa-utakmice-protiv-slobode-87-490-km/25555/</ref>]] ==Navijači== Željezničar je i u Jugoslaviji bio prepoznatljiv kao ekipa koja je imala veliku podršku navijača. U šampionskoj sezoni 1971/72. Željezničar je titulu ovjerio na [[Stadion JNA|stadionu JNA]] pred velikim brojem svojih navijača. Navijači Željezničara, koji su se uvijek nalazili na južnoj strani stadiona Grbavica, svoj novi svijetli trenutak imaju u [[Beograd]]u 1981, ovaj put na [[Marakana|Marakani]] u finalu Kupa SFRJ. Preko 60.000 navijača [[FK Velež|Veleža]] i Željezničara ispunilo je Beogradski stadion. Tokom osamdesetih najposjećenije utakmice su bile one protiv velike četvorke ([[FK Partizan|Partizan]], [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]], [[NK Dinamo Zagreb|Dinamo]], [[NK Hajduk Split|Hajduk]]), Veleža, kao i protiv gradskog rivala [[FK Sarajevo|Sarajeva]].<ref>{{Cite web |url=http://themaniacs.org/tm87/historija.html |title=Historija "The Maniacs 87" |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720023729/http://themaniacs.org/tm87/historija.html |archive-date=20. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> U drugoj polovini 80-ih dolazi do organizacije navijača Željezničara koji se nazivaju "The Maniacs", ili Manijaci. Stvaraju se i podgrupe "Blue Tigers" i "Joint Union". Najznačajniji vođa navijača Željezničara bio je [[Dževad Begić-Đilda]], heroj odbrane Sarajeva, koji je poginuo 11. jula 1992. godine. Manijaci, kao i drugi građani Sarajeva, 11. jula svake godine posjete i polože cvijeće ispred spomen-ploče Dževadu Begiću.<ref>[http://www.scsport.ba/v2/tekst.php?ID=22122 Manijaci položili cvijeće na spomen ploči Dževada Begića - Đilde]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> U spomen Đildi i njegovom bratu Izetu, u Sarajevu jedna ulica nosi ime "Braće Begić". Također, održava se i malonogometni turnir između Manijaka što je još jedan način da se oda počast heroju Sarajeva.<ref>[http://www.sarajevo-x.com/sport/nogomet/clanak/110710057 Počeo turnir "Dževad Begić Đilda" na Grbavici]</ref> Željezničar je imao mnogo poznatih simpatizera, a neki od njih su muzičari i glumci [[Davorin Popović]], [[Mladen Vojičić|Mladen Vojičić - Tifa]], [[Zdravko Čolić]], [[Goran Bregović]], [[Davor Sučić]], [[Branko Đurić|Branko Đurić - Đuro]], [[Boris Šiber]], [[Zenit Đozić]], [[Benjamin Filipović]], [[Milan Pavlović]], [[Nenad Janković]] (dr.Nele Karajlić), političari [[Željko Komšić]], [[Gradimir Gojer]], [[Alija Behmen]], [[Ljubiša Marković]], [[Nedžad Branković]], [[Marin Ivanišević]], pisci [[Aleksandar Hemon]], [[Miljenko Jergović]], [[Zuko Džumhur]], [[Dario Džamonja]] i mnogi drugi. ==Trenutni sastav== ''Posljednja izmjena: 4. septembra 2026.''<ref>{{cite web| title = FK Željezničar - Prvi tim - Igrači| access-date = 27. 6. 2026| website = fkzeljeznicar.ba| url = https://fkzeljeznicar.ba/prvi-tim/}}</ref><ref>{{cite web | title = FK Zeljeznicar Sarajevo | access-date = 27. 6. 2026| year = 2026| website = transfermarkt.co.uk | url = http://www.transfermarkt.co.uk/zeljeznicar/startseite/verein/2573}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=BIH|ime=[[Tarik Abdulahović]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=HRV|ime=[[Marin Karamarko]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BIH|ime=[[Amar Ibrišimović]]|poz=DF|ostalo=na posudbi iz [[FC Schalke 04|Schalkea 04]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=SRB|ime=[[Aleksa Pejić]]|poz=MF}} {{kapiten}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=SEN|ime=[[Yacouba Dabo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BIH|ime=[[Afan Fočo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=BIH|ime=[[Aldian Korora]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=BIH|ime=[[Madžid Šošić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=MKD|ime=[[Matej Cvetanoski]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=POR|ime=[[Afonso Vitorino]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=BIH|ime=[[Bojan Nastić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=BIH|ime=[[Dženan Šabić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=MEX|ime=[[Jorge Guzmán]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=HRV|ime=[[Ante Kuliš]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=CUR|ime=[[Giovanni Troupée]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=BIH|ime=[[Admir Gojak]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=BIH|ime=[[Eldar Dragović]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=BIH|ime=[[Ajdin Raščić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=BIH|ime=[[Deni Milošević]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=LBR|ime=[[Jonathan Freeman]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=AUT|ime=[[Muharem Husković]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=NJE|ime=[[Marko Karamarko]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=SVN|ime=[[Sandro Jovanović]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=NIZ|ime=[[Collin Seedorf]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=TUR|ime=[[Doruk Tuğrul]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=41|nac=ŠPA|ime=[[Ángel Jiménez]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=49|nac=BRA|ime=[[Gabriel Cunha]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|nac=BIH|ime=[[Armin Hodžić (nogometaš, rođen 2000)|Armin Hodžić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=88|nac=BIH|ime=[[Samir Radovac]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=90|nac=POR|ime=[[Rodrigo Piloto]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=BIH|ime=[[Alvin Ćosić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa kraj}} ====Igrači na posudbi==== {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NGA|ime=[[Olanrewaju Ibraheem]]|poz=MF|ostalo=u [[NK Zvijezda Gradačac|Zvijezda Gradačac]] do 30. juna 2027}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |rowspan="2"| '''[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Prva liga/Premijer liga]]''' |I mjesto |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997–98]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000–01]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001–02]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009–10]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2011–12]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012–13.]] |- |II mjesto |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2002–03]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2003–04]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004–05]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014–15]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016–17]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017–18]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019–20.]] |- |rowspan="2"| '''[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga SFRJ]]''' |I mjesto |1971–72. |- |II mjesto |1970–71. |- |rowspan="2"| '''[[Druga nogometna liga Jugoslavije|Druga liga SFRJ]]''' |I mjesto |1956–57, 1961–62, 1977–78. |- |II mjesto |1953–54. |- |rowspan="2"| '''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]]''' |Pobjednik |1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2010–11, 2011–12, [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2017/2018.|2017–18.]] |- |Finalista |1996–97, 2001–02, 2009–10, 2012–13. |- |'''[[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup SFRJ]]''' |Finalista |1980–81. |- |'''[[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup]]''' |Pobjednik |1998, 2000, 2001. |- |rowspan="2"| '''[[Kup UEFA]]''' |1/2 finale |1984–85. |- |1/4 finale |1971–72. |} ==Treneri== {{Div col|5}} *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Adolf Šmit]] (1922–1923) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Josip Šebalj]] (1923–1934) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Milovan Adamović]] (1934–1935) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Vilim Novak]] (1935–1936) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Petar Bugarinović]] (1936–1939) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Dušan Marković]] (1939–1941) *[[Drugi svjetski rat]] (1941–1945) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1945) *{{ZD|JUG}} [[Milan Rajlić]] (1945–1947) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Medarić]] (1947) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] ''(privremeno)'' (1947–1948) *{{ZD|ČEŠ}} [[František Bičiště]] (1948–1949) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bulat]] (1949) *{{ZD|JUG}} [[Stevo Maslavarić]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Aleksandar Petrović (nogomet)|Aleksandar Petrović]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Slavko Zagorac]] (1951) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1952–1953) *{{ZD|JUG}} [[Branislav Hrnjiček]] (1953–1954) *{{ZD|JUG}} [[Prvoslav Dragičević]] (1954–1955) *{{ZD|JUG}} [[Miloš Pajević]] (1955) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1955–1956) *{{ZD|JUG}} [[Branko Šalipur]] (1956) *{{ZD|JUG}} [[Miroslav Brozović]] (1956–1958) *{{ZD|MAĐ}} [[László Fenyvesi]] (1958–1959) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1959) *{{ZD|JUG}} [[Dimitrije Tadić]] (1959–1960) *{{ZD|JUG}} [[Branko Stanković]] (1960) *{{ZD|JUG}} [[Joško Domorocki]] (1960–1961) *{{ZD|JUG}} [[Vlatko Konjevod]] (1961–1964) *{{ZD|JUG}} [[Munib Saračević]] (1964–1965) *{{ZD|JUG}} [[Josip Babić]] (1965–1966) *{{ZD|JUG}} [[Marcel Žigante]] (1966–1967) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1967–1976) *{{ZD|JUG}} [[Vasilije Radović]] ''(privremeno)'' (1976–1977) *{{ZD|JUG}} [[Sulejman Rebac]] (1977–1978) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Osim]] (1978–1986) *{{ZD|JUG}} [[Boris Bračulj]] (1986–1987) *{{ZD|JUG}} [[Mile Prnjatović]] (1987) *{{ZD|JUG}} [[Blagoje Bratić]] (1987–1988) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bukal]] (1988) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] ''(privremeno)'' (1988–1989) *{{ZD|JUG}} [[Nedeljko Gugolj]] (1989) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] (1989–1991) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1991–1992) *[[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1994) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Mišo Smajlović]] (1994–1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Tarik Hodžić]] ''(privremeno)'' (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Dino Đurbuzović]] (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Boris Bračulj]] (1997–1998) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1998–1999) *{{ZD|BIH}} [[Nedžad Verlašević]] (1999) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1999–2000) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2000–2001) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2001–2003) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2003–2004) *{{ZD|ČEŠ}} [[Jiří Plíšek]] (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ismet Štilić]] ''(privremeno)'' (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ivo Ištuk]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Ratko Ninković]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Nenad Starovlah]] (2006) *{{ZD|BIH}} [[Dželaludin Muharemović]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiadbić]] (2007–2008) *{{ZD|BIH}} [[Simo Krunić]] (2008) *{{ZD|BIH}} [[Demir Hotić]] (2009) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2009–2013) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2013–2014) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2014) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] (2014–2015) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Vlado Čapljić]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2015–2016) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2016) *{{ZD|SVN}} [[Miloš Kostić]] (2016) *{{ZD|SRB}} [[Slavko Petrović]] (2016–2017) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2017–2018) *{{ZD|SRB}} [[Slobodan Krčmarević]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2018–2021) *{{ZD|BIH}} [[Blaž Slišković]] (2021) *{{ZD|HRV}} [[Tomislav Ivković]] (2021) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2022–2023) *{{ZD|BIH}} [[Nermin Bašić]] (2023) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2023) *{{ZD|SAU}} [[Abdulhakeem Al-Tuwaijri]] (2023–2024) *{{ZD|BIH}} [[Bruno Akrapović]] (2024) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] ''(privremeno)'' (2024) *{{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] (2024–2025) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2025) *{{ZD|SVN}} [[Slaviša Stojanović]] (2025–2026) *{{ZD|SRB}} [[Savo Milošević]] (2026) *{{ZD|ŠPA}} [[David Muslera Rodríguez]] (2026–danas) {{Div col end}} ==Predsjednici kluba== {{Div col|5}} *Hinko Tegzeš *Ljubo Gospodnetić *Tadija Živković *Drago Matulić *Dušan Savić *Pavle Bašić *Ljubiša Veselinović *Vidak Bulajić *Halid Topić *Josip Vranešić *Gojko Pobrić *Miladin Draškić *Radoslav Škobić *Božidar Čalović *Omer Topuzović *Nusret Mahić *Hamdija Omanović *Anto Sučić *Nedjeljko Stipić *Subhija Karamehić *Božo Bevanda *Nedžad Dizdarević *Hajrudin Čengić *Esad Ibrahimović *[[Nedžad Branković]] *Kemal Kozarić *Redžad Ćatić *Sabahudin Žujo *Faruk Telibećirović *Narcis Džumhur *Samir Landžo *Mladen Grubešić *Faruk Telibećirović *Sabahudin Žujo *[[Almir Gredić]] *Vedran Vukotić *Senad Misimović *Nihad Selimović *Admir Džubur *Samir Cerić *Nazif Hasanbegović *Edis Kovačević *Jusuf Tanović *Oro Ibrišimović *Admir Tunović *Nijaz Brković *Sanin Mirvić {{Div col end}} ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|FK Željezničar}} *[http://www.fkzeljeznicar.ba/ Zvanična stranica kluba] *[http://www.themaniacs.org/ Nezvanična stranica navijača] *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64381/profile/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici UEFA-e] *[http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici FIFA-e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427224348/http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html |date=27. 4. 2015 }} *[https://web.archive.org/web/20070809015818/http://www.themaniacs.org/index.php?option=content&task=view&id=493&Itemid=82 Historija Željezničara na stranici themaniacs.org] {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Navkutije |ime = |naslov = FK Željezničar u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Bosne i Hercegovine}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} }} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Sarajevo}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:FK Željezničar Sarajevo]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini|Željezničar]] [[Kategorija:Sport u Sarajevu|Željezničar]] [[Kategorija:SD Željezničar]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1921.|Željezničar]] [[Kategorija:Sportski kolektiv godine Bosne i Hercegovine]] q53xuxhpz9zkgtmc9cmqvfui0ouyp0w 0 3085 3924409 3923950 2026-09-08T13:33:40Z Humljanin 185167 3924409 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Istočno Sarajevo | službeno_ime = Grad Istočno Sarajevo | izvorno_ime = Град Источно Сарајево | drugo_ime = Srpsko Sarajevo (1996–2004) | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/3 | image1 = Istočno Sarajevo.jpg | image2 = Trg Srbija.jpg | image3 = Promenada Istočno Sarajevo.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Centralno jezgro Istočnog Sarajeva | slika_zastava = Flag of East Sarajevo.svg | slika_grb = Veliki grb Istočnog Sarajeva.png | slika_karta = BiH city location Istočno Sarajevo.svg | karta_opis = Grad Istočno Sarajevo u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|49||N|18|21||E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | regija = [[Regija Istočno Sarajevo]] | općina = [[Istočna Ilidža]]<br>[[Istočno Novo Sarajevo]]<br>[[Pale (RS)|Pale]]<br>[[Sokolac]]<br>[[Istočni Stari Grad]]<br>[[Trnovo (RS)|Trnovo]] | osnovan = 1996. (implementacijom [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]]) | sjedište = [[Istočno Novo Sarajevo]] | gradonačelnik = Ljubiša Ćosić<ref name="LI_2024"/> | gradonačelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_ukupno = 1450 | površina_fusnote = <ref name="GIS_Povrsina"/> | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = 61516 | stanovništvo_fusnote = <ref name="popis2013"/> | stanovništvo_demonim = Stanovnik Istočnog Sarajeva | poštanski_broj = 71123 | pozivni_broj = (+387) 57 | matični_broj_općine = 4400589230003<ref name="JIB_GIS"/> | veb-sajt = {{URL|http://gradistocnosarajevo.net/}} | fusnote = }} '''Grad Istočno Sarajevo''' je teritorijalno najveći grad u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], odnosno [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema broju stanovnika u Republici Srpskoj se nalazi na petom, dok se u Bosni i Hercegovini nalazi na jedanaestom mjestu. Jedan je od 32 [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|službena grada Bosne i Hercegovine]]. Od 1993. do 1996. ovaj grad nosio je ime 'Srpski grad Sarajevo' od 1996. do 2005. 'grad Srpsko Sarajevo', a od 2005. 'grad Istočno Sarajevo'. Jedini je grad u Republici Srpskoj koji obuhvata više opština, a to su: [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Sokolac]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočni Stari Grad]] i [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]]. Prema konačnim podacima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|Popisa stanovništva BiH]] iz 2013. za Republiku Srpsku koje je izdao Republički zavod za statistiku u Gradu Istočnom Sarajevu je popisano 59.916<ref>{{Cite web|url=https://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/rezultati_popisa/Rezultati_Popisa_2013_WEB.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srpskoj 2013, REZULTATI POPISA”}}</ref>, a prema konačnim podacima Agencije za statistiku BiH 61.516 lica.<ref>{{Cite web|url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_SR.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013. — konačni rezultati popisa”}}</ref> Prema procjeni u 2024. godini na teritoriji grada živi oko 70.000 stanovnika. Grad je nastao tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]], kada je veliki broj gradova podijeljen na [[Srbi|srpske]], [[Muslimani (narod)|muslimanske]] i [[Hrvati|hrvatske]] dijelove. Tokom samog rata Srpsko Sarajevo je obuhvatalo mnogo veću teritoriju od one koja mu je pripala [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim sporazumom]]. Tada su se u gradu pored današnjih dijelova nalazili: [[Ilidža]], [[Hadžići]], [[Ilijaš]], [[Vogošća]], kao i druga naselja samog grada [[Sarajevo|Sarajeva]]. Istočno Sarajevo nastalo je kao utočište za oko 157.000 Srba koji su tokom ratnog egzodusa 1995. bili prinuđeni da napuste svoja ognjišta u Sarajevu. Oni su se nastanili na okolnim područjima te izgradili novi grad, očuvavši svoju zajednicu, identitet i tradiciju. Administrativni centar grada Istočno Sarajevo smješten je na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo u ulici Stefana Nemanje broj 14.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/|title=Град Источно Сарајево}}</ref> == Geografija == === Položaj === Istočno Sarajevo se nalazi u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Smješten je u Sarajevsko-romanijskoj regiji, čiji se centralni dijelovi prostiru u plodnom Sarajevskom polju. Sastoji se od 6 opština: Pale, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad, Istočna Ilidža, Trnovo i Sokolac, dok je ranije u svom sastavu obuhvatao i opštine Rogatica i Han Pijesak. Najjužnija tačka grada nalazi se u opštini Trnovo, a najsjevernija i najistočnija u opštini Sokolac, dok je najzapadnija tačka u podnožju planine Igman u opštini Istočna Ilidža. Najniža tačka grada je u dolini Željeznice u ataru naselja Vojkovići i iznosi oko 515 m. Najviša tačka se nalazi na planini Jahorini. Riječ je o vrhu Ogorjelica koji ima visinu od 1.916 m i lociran je u ataru naselja Zabojska u opštini Trnovo. Ukupna površina grada Istočno Sarajevo iznosi 1.425,77&nbsp;km². Teritorija grada se sastoji od dva dijela (većeg - 1.380,61&nbsp;km² i znatno manjeg - 45,16&nbsp;km²), koji su međusobno odvojeni teritorijom opštine [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo (FBiH)]], odnosno [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovnivodic.com/grad-istocno-sarajevo.html|title=Poslovni vodič}}</ref> Grad graniči sa ukupno 13 opština. Granične opštine iz Republike Srpske su: [[Han-Pijesak|Han Pijesak]], [[Kalinovik]] i [[Rogatica]], a iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]: [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]], [[Novo Sarajevo]], [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]], Ilijaš, Ilidža, Trnovo (FBiH), [[Olovo (općina)|Olovo]], [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale-Prača]] i [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča-Ustikolina]]. === Prirodna bogatstva === U geološkoj građi grada Istočno Sarajevo dominiraju krečnjaci i [[dolomit]]i [[Mezozoik|mezozojske]] starosti. Gromadasti dolomiti su najzastupljeniji i prisutni su na većem dijelu opitina Sokolac i Istočni Stari Grad. Područje grada izgrađuju raznovrsne stijene koje su nosioci više vrsta mineralnih sirovina. Istraživanja su pokazala da na ovom prostoru postoji tehnički građevinski kamen i arhitektonski ukrasni kamen (krečnjak i dolomit), zatim pojave [[barit]]a, [[kvarc]]a, [[bakar]]nih, [[Olovo|olovnih]], [[mangan]]skih i [[Željezo|željeznih]] mineralizacija. Prema podacima JPŠ „Šume Republike Srpske" a. d. Sokolac iz 2021. šume i šumska zemljišta na područu grada Istočno Sarajevo imaju površinu od 96.375,22 ha. U strukturi šuma i šumskog zemljišta dominiraju listopadne i četinarske šume sa 70%.<ref>{{Cite web|url=https://www.docdroid.net/QXHKx0i/nacrt-strategija-razvoja-grada-istocno-sarajevo-za-period-2023-2029-godine-doc|title=Strategija razvoja grada Istocno Sarajevo za period 2023-2029.}}</ref> ==== Rijeke ==== Rijeka [[Miljacka]] koja izvire u Palama, jedna je od mnogih rijeka ove regije nastala spajanjem Paljanske (izvor Ravna planina) i Mokranjske Miljacke (izvor Kadino selo). [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] nastaje od Hrasničkog i Godinjskog potoka, koji izviru na planini Treskavici. Rijeka [[Prača (rijeka)|Prača]] je lijeva pritoka rijeke [[Drina|Drine]], izvire na sjevernim padinama Jahorine na 1.540 metara nadmorske visine. Lukavička rijeka izvire u mjestu Gornji Miljevići i teče kroz: Donje Miljeviće i Lukavicu gdje se spaja sa rijekom Tilavom i pravi rijeku Dobrinju. Rijeka Tilava protiče kroz naselja Toplik i Tilava. Kasindolska rijeka izvire u podnožju Jahorine, a uliva se u Željeznicu. ==== Jezera ==== Na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo nalazi se vještačko jezero, manjih dimenzija, koje predstavlja jedan od najljepših simbola grada, privlačeći sve veći broj turista i pružajući idealno mjesto za odmor i rekreaciju posjetiocima grada. ==== Planine ==== [[Datoteka:Романија.jpg|lijevo|mini|207x207piksel|Romanija]] [[Datoteka:Jahorina - panoramio (1).jpg|mini|191x191px|Jahorina]] Grad okružuju planine Jahorina, Romanija, Trebević, Treskavica, Bjelašnica i Igman, koje dosežu i do 2.000 metara nadmorske visine. [[Jahorina]], poznata kao olimpijska ljepotica nakon Olimpijskih igara 1984.<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/zoi-84/75|title=ZOI Sarajevo '84}}</ref> postala je sin onim za vrhunske skijaške staze i prirodnu raskoš, privlačeći turiste tokom cijele godine svojim panoramskim pejzažima i raznovrsnim aktivnostima. [[Romanija]], svojim lokalitetima poput Novakove pećine, nazvane po Starini Novaku i Crvenim stijenama iznad Mokrog, privlači posjetioce zainteresovane za kulturno-istorijsko nasljeđe. Ima bogatu istoriju kao hajdučko utočište. Danas, čelična staza po stijenama (Via ferrata „Sokolov put”)<ref>{{Cite web|url=https://viaferrata.rs/mapa-via-ferrata-u-regionu/via-ferrate-bosna-i-hercegovina/via-ferrata-sokolov-put/|title=Via ferrata "Sokolov put"}}</ref>, mami brojne ljubitelje adrenalinskih sportova. [[Trebević]], nekada centar olimpijskih aktivnosti, uključujući bob stazu iz 1984., danas je popularan za planinarenje i rekreaciju, iako je tokom rata 1990-ih pretrpio znatna oštećenja, planina se aktivno obnavlja i vraća svoj turistički sjaj. [[Bjelašnica]] i [[Igman]] se prostiru jugozapadno od grada. [[Treskavica]] je planinski masiv koji pripada Dinaridima koju krasi veliki broj jezera što je čini idealnom destinacijom za planinare i one koji traže mir u netaknutoj prirodi. === Klima === Istočno Sarajevo ima [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalnu klimu]] s alpskim uticajima, što je tipično za planinske predjele Bosne i Hercegovine. Grad se nalazi na prosječnoj nadmorskoj visini od oko 500 metara, okružen visokim planinama. Prosječna godišnja temperatura je 9,5&nbsp;°C, uz januar (-1,3&nbsp;°C) koji je najhladniji mjesec u godini i jul (19,1&nbsp;°C) koji je najtopliji. Najviša zabilježena temperatura je 40,0&nbsp;°C 19. avgusta 1946, dok je najniža zabilježena temperatura bila -26,4&nbsp;°C dana 25. januara 1942. U prosjeku, Istočno Sarajevo ima 68 ljetnjih dana godišnje (temperatura veća od 30,0&nbsp;°C). Grad odlikuju izrazite zime, umjereno topla ljeta, znatne promjene temperature, te obilne padavine početkom ljeta. Ova klima čini Istočno Sarajevo privlačnim za aktivnosti tokom cijele godine: zimske sportove na okolnim planinama i planinarenje ili biciklizam tokom toplijih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/sry?wealocations=wc:BKXX0004|title=„Sarajevo, BIH Weather”.}}</ref> == Historija == Današnje područje grada Istočno Sarajevo je bilo naseljeno još u [[Prahistorija|praistoriji]], na šta ukazuje veliki broj praistorijskih nekropola (gromile) i gradina na području Glasinca, od kojih su najznačajnije Mala Gradina u [[Bjelosavljevići]]ma, Gradina Puhovac, Kočev do i Taline (sokolačka opština). Po Glasinačkoj visoravni ime je dobila i jedna od najznačajnijih kultura [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[Željezno doba|željeznog]] doba na evropskom kontinentu. To je bila kultura jednog od najvećih ilirskih plemenskih saveza — Auterijata i podeljena je u tri faze (1800 — 800 godine p. n. e.). Ova kultura predstavlja istorijski kontinuitet s butmirskom neolitskom kulturom (2400 — 2000. p. n. e.) čija se nalazišta nalaze u pograničnom području FBiH i Kantona Sarajevo sa opštinom Istočna Ilidža. Iako je prostor današnjeg grada Istočno Sarajevo bio u sastavu [[Rimsko Carstvo|Rimske Imperije]], rimski odnosno antički arheološki lokaliteti nisu značajnije zastupljeni. U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] ovaj prostor je bio u sastavu [[Bosansko Kraljevstvo|Kraljevine Bosne]], koja predstavlja treći period u razvoju srpske feudalne države, pod imenom Bosna, koja je nastala na Mitrovdan 1377. kada se tadašnji ban [[Tvrtko I, kralj Bosne|Stefan Tvrtko I Kotromanić]] krunisao na grobu Svetog Save u Mileševi i ovenčao za u Hristu Isusu blagovjernog i Bogom postavljenog Stefana, kralja Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama, čime je potvrđivao nemanjićku tradiciju i težnju očuvanju Carstva koje se praktično raspalo nakon [[Bitka na Marici|Maričke bitke 1371]].. Stefan Tvrtko je po majčinoj liniji bio krvno vezan za [[Nemanjići|Nemanjiće]], [[Stefan Dragutin|kralj Dragutin]] mu je bio deda, pa je imao mnogo više uslova od ostalih oblasnih gospodara da se nametne kao obnovitelj carstva. Nakon njegove smrti 1391. dolazi do slabljenja srpske države u Bosni, i do osamostaljivanja krupnih vlastelinskih porodica. U kasnom srednjem vijeku, u periodu feudalnog partikularizma, krajem 14. i početkom 15. vijeka oblastima koje danas pokriva teritorija grada Istočno Sarajevo, ali i većom regijom istočnog dijela Bosne i Hercegovine upravlja vlastelinska porodica [[Pavlovići|Pavlović]]. Iz tog perioda i ranije potiču stari gradovi i utvrđenja kao što su Vitanj, Hreljin grad i Stari grad iznad izvorišta Paljanske Miljacke. Stari grad Hodidjed iznad Miljacke i Sarajeva jedini je ostao pod kontrolom  srpskog kralja i jedan je od prvih gradova u Bosni koji su osvojile [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]]. Na čitavom području su prisutne i brojne nekropole [[stećak]]a iz srednjovjekovnog perioda. Najpoznatije nekropole su nekropole stećaka u Vojkovićima, Krupcu i Hreši, ali ne manje značajne nekropole se nalaze u okolini Sokoca i Rogatice. Zemlju Pavlovića činili su njihovi posjedi u istočnoj Bosni koji su zahvatali područja Krivaje, Prače i srednje Drine, od Olova do Vrhbosne (Sarajevo) na zapadu, do Dobruna i Priboja na istoku, bez Srebrenice i njene okoline. Na jugu su se njihovi posjedi pružali do Lima i Drine. U sastavu zemlje Pavlovića nalazile su se župe: Borač,  Brodar, Višegrad, Dobrun, Hrtar, Vratar, Studena, Olovci i Osat, uz Vrhbosnu, Bistricu, Osanicu i Dramešin. Pored ovih posjeda u jednom istorijskom trenutku Pavlovići su upravljali područjem Bileće i Trebinja, dijelom Konavala sa Cavtatom.<ref>{{Cite book|last=Skarić|first=Vladislav|title=Izabrana djela, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austrougarske okupacije|year=1937|location=Sarajevo}}</ref> Sa padom Kraljevstva 1463. i ovo područje dospijeva pod tursku vlast. Značajniji spomenici iz turskog perioda su bili Selimija džamija u Knežini i Jahijino turbe u Bjelasovićima. Godine [[Aneksijska kriza|1878. Austrougarska]] preuzima upravljanje Bosnom i Hercegovinom, pa tako i današnjim područjem grada Istočno Sarajevo. Vojna kasarna u Podromaniji (u sklopu današnjeg kompleksa psihijatrijske bolnice) predstavlja graditeljsko nasljeđe iz ovog perioda. ==== Utvrđenja ==== Na teritoriji Istočnog Sarajeva postoje tri utvrđenja: * [[Hodidjed]] — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze u selu Bulozi, Istočni Stari Grad; * Stari grad — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze na sastavcima Paljanske Miljacke i Mokranjske Miljacke; * Gradina — srednjovjekovno utvrđenje koje se nalazi u Gornjim Palama i postojala je kao upravni centar za područje paljanskog polja, a možda i šireg područja vlastelinske porodice Pavlovića. Kroz paljansku kotlinu prolazio je veoma važan put Via Drine, a raspored utvrđenja je išao prateći trgovački put i tokove Miljacke, Prače, Drine i Rzava, što govori o važnosti govori o važnosti zemlje Pavlovića kroz koju je prolazila saobraćajna trasa koja je spajala istok i zapad.<ref>{{Cite book|title=Kulturna istorije Bosne i Hercegovine}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom rata taj je prostor bio povezan s opsadom Sarajeva, političkom i teritorijalnom podjelom grada te kasnijim dejtonskim razgraničenjem, iz čega je postepeno izrastao današnji grad Istočno Sarajevo.<ref name="BritannicaSiege">{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Sarajevo|title=Siege of Sarajevo|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="GalicIndictment">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/ind/en/gal-ii990326e.pdf|title=Galic - Initial Indictment|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Aquilue2016">{{cite journal|last1=Aquilué Junyent|first1=Inés|last2=Roca Blanch|first2=Estanislao|year=2016|title=Urban development after the Bosnian War: The division of Sarajevo's territory and the construction of East Sarajevo|journal=Cities|volume=58|pages=152–163|doi=10.1016/j.cities.2016.05.008}}</ref> Do početka rata Sarajevo je činilo jedinstven gradski prostor unutar [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. Izbijanjem rata 1992. grad i njegova šira okolina našli su se na liniji razdvajanja između snaga [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] i snaga Vojske Republike Srpske. [[Opsada Sarajeva]] trajala je od 5. aprila 1992. do 29. februara 1996. i smatra se najdužom opsadom nekog evropskog glavnog grada u savremenom ratovanju.<ref name="BritannicaSiege" /> Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju naveo je da je [[Sarajevsko-romanijski korpus]] do 10. septembra 1992. kontrolirao područja oko Sarajeva, uključujući linije sukoba i artiljerijske položaje, te da je s tih položaja vođena dugotrajna kampanja snajperskog i artiljerijskog djelovanja po civilnom stanovništvu Sarajeva.<ref name="GalicIndictment" /> ==== Nastanak ratnog administrativnog prostora ==== U toku rata vlasti Republike Srpske uspostavile su posebne srpske općinske i gradske strukture na području prijeratnog Sarajeva i njegovih prigradskih naselja. Kao formalni datum nastanka kasnijeg Istočnog Sarajeva obično se uzima 13. mart 1993, kada je donesena statutarna odluka o organizaciji ''Srpskog grada Sarajeva''.<ref name="ISWikiHist">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Isto%C4%8Dno_Sarajevo|title=Istočno Sarajevo|website=Wikipedia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prvi zakon kojim je taj grad pravno uređen usvojen je 30. decembra 1993. u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]].<ref name="CCBiHBulletin">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/bulletin-no-1_1614714151.pdf|title=Bulletin of the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, No. 1|website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ratni prostor iz kojega će nastati Istočno Sarajevo obuhvatao je dijelove prijeratnog sarajevskog urbanog područja i više prigradskih i planinskih cjelina istočno i jugoistočno od grada.<ref name="Aquilue2016" /> Područja iz kojih je nastalo Istočno Sarajevo nalazila su se na srpskoj strani opsadnog prstena oko Sarajeva.<ref name="BritannicaSiege" /><ref name="GalicIndictment" /> Rat je izazvao duboke demografske i prostorne promjene. Prema urbanističkim i društvenim analizama, proces teritorijalne podjele Sarajeva počeo je već tokom rata, a nastavljen je nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], kada su se administrativne, etničke i urbane granice učvrstile i kada se počeo oblikovati novi urbani centar u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="Aquilue2016" /> ==== Dejtonski sporazum ==== [[Dejtonski mirovni sporazum]] iz decembra 1995. godine okončao je rat i uspostavio međuentitetsku liniju razgraničenja između [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i Republike Srpske. Time je prijeratni prostor Sarajeva administrativno podijeljen između dvaju entiteta, a dio istočnih i jugoistočnih prigradskih zona uključen je u Republiku Srpsku, što je predstavljalo neposrednu osnovu za razvoj kasnijeg Istočnog Sarajeva.<ref name="Aquilue2016" /> Međunarodni izvori iz 1996. bilježe da je prijenos vlasti u sarajevskim predgrađima protekao uz velike napetosti, razaranja i izbjegličke pokrete. U prvom izvještaju Visokog predstavnika navedeno je da je tranzicija na sarajevskom području bila opterećena velikim brojem izbjeglica i ozbiljnim političkim poteškoćama.<ref name="OHR1996">{{cite web|url=https://www.ohr.int/1st-report-of-the-high-representative-for-implementation-of-the-bosnian-peace-agreement-to-the-secretary-general-of-the-united-nations/|title=1st Report of the High Representative for Implementation of the Bosnian Peace Agreement to the Secretary-General of the United Nations|website=Office of the High Representative|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U dokumentima [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz istog perioda posebno se ističe prijenos pet sarajevskih predgrađa pod vlast Federacije do 19. marta 1996, kao i masovni odlazak dijela srpskog stanovništva iz tih naselja.<ref name="UN1996">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/235228|title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia: periodic report submitted by Mr. Tadeusz Mazowiecki, Special Rapporteur, pursuant to Commission resolution 1995/89|website=United Nations Digital Library|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 21. novembra 1995., dio opština grada Sarajeva koje su bile pod kontrolom Srba, pripale su Federaciji BiH, što je rezultovalo Egzodusom oko 157 000 sarajevskih Srba, koji su napustili grad noseći sa sobom i posmrtne ostatke svojih poginulih ali i predaka. Većina izbjeglog stanovništva zaustavila se u nekoj od šest opština u sastavu grada Istočno Sarajevo. ==== Preimenovanje i nasljeđe ==== Nakon rata grad je 2. aprila 1996. preimenovan iz ''Srpskog grada Sarajeva'' u ''Srpsko Sarajevo'', a nakon odluke [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavnog suda Bosne i Hercegovine]] o neustavnosti prefiksa ''srpski'' u nazivima gradova i općina dobio je današnje ime, Istočno Sarajevo.<ref name="CCBiHBulletin" /> Historija Istočnog Sarajeva u ratu ostala je trajno povezana s ratnom podjelom prijeratnog Sarajeva, opsadom grada, raseljavanjem stanovništva i dejtonskim teritorijalnim rješenjem. U poslijeratnom periodu Istočno Sarajevo razvilo se kao zaseban administrativni i urbani centar Republike Srpske, ali njegov nastanak i identitet ostali su neposredno vezani za događaje iz 1992–1996. godine.<ref name="Aquilue2016" /><ref name="OHR1996" /> ==== Zločini i presude za teroriziranje stanovništva ==== Područje iz kojega je nastalo današnje Istočno Sarajevo bilo je tokom rata povezano s položajima [[Sarajevsko-romanijski korpus|Sarajevsko-romanijskog korpusa]] Vojske Republike Srpske, s kojih je [[Sarajevo]] bilo izloženo dugotrajnom granatiranju i snajperskom djelovanju. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] utvrdio je da je nad civilnim stanovništvom Sarajeva vođena kampanja snajperskih i artiljerijskih napada s primarnim ciljem širenja [[Terorizam|terora]] među civilima.<ref name="IRMCTGalicCIS">{{cite web|url=https://eld.irmct.org/x/cases/galic/cis/en/cis_galic_en.pdf|title=Case Information Sheet: Stanislav Galić|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="ICTYGalicJudgement">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/tjug/en/gal-tj031205e.pdf|title=Prosecutor v. Stanislav Galić – Trial Judgement|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> General [[Stanislav Galić]], komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa od 1992. do 1994, pravosnažno je osuđen jer je rukovodio kampanjom snajperskih i artiljerijskih napada na Sarajevo, pri čemu je Sud zaključio da je primarna svrha tih napada bila teroriziranje civilnog stanovništva grada.<ref name="IRMCTGalicCIS" /><ref name="IRMCTGalicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/stanislav-gali%C4%87-sentenced-life-imprisonment-appeals-chamber-crimes-committed-during-siege|title=Stanislav Galić sentenced to life imprisonment by Appeals Chamber for crimes committed during the siege of Sarajevo|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Njegov nasljednik [[Dragomir Milošević]], koji je komandovao korpusom od augusta 1994. do novembra 1995, također je pravosnažno osuđen za zločine počinjene u okviru iste kampanje snajperskog i artiljerijskog djelovanja protiv civila Sarajeva.<ref name="IRMCTDMilosevicCIS">{{cite web|url=https://ctr.irmct.org/x/cases/dragomir_milosevic/cis/en/cis_milosevic_dragomir_en.pdf|title=Case Information Sheet: Dragomir Milošević|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/appeals-chamber-partially-affirms-convictions-against-dragomir-milo%C5%A1evi%C4%87-and-reduces-his|title=Appeals Chamber partially affirms the convictions against Dragomir Milošević and reduces his sentence to 29 years' imprisonment|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> U presudama je utvrđeno da su granatiranje gradskih četvrti, pijaca, redova za vodu, tramvaja, sahrana i drugih civilnih lokacija bili dio šireg obrasca nasilja usmjerenog protiv stanovništva koje nije neposredno učestvovalo u neprijateljstvima.<ref name="ICTYGalicJudgement" /><ref name="IRMCTGalicAppeal" /><ref name="IRMCTDMilosevicCIS" /><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal" /> == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo je formirano 1996. na osnovu Tačke 2. Amandmana XXXV na [[Ustav Republike Srpske]] i Tačke 2. Odluke o obrazovanju povjereništava za opštine odnosno područja koja su u cjelini ili djelimično ušla u sastav Federacije BiH. Povjereništvo grada izvršava naloge Narodne skupštine, Predsjednika Republike i Vlade Republike Srpske i vrši poslove iz nadležnosti Skupštine Grada i Izvršnog odbora u skladu sa zakonom. Povjereništvo je obrazovano u sljedećem sastavu: # [[Mirko Šarović]], predsjednik, # Momčilo Ćeklić, # Rajko Koprivica, # Boško Lemez, # Jovo Božić, # Ratko Radić, # Milovan Bjelica, # Nenad Veselinoć, # Trifko Radić. Prvi lokalni izbori u Republici Srpskoj održani su 1997., i od tada do danas na čelu grada Istočno Sarajevo je bilo osam gradonačelnika: # Mirko Šarović (1997 – 1999) # Predrag Lasica (2000 – 2003) # Milivoje Gutalj (2003 2005) # Radomir Kezunović (2005 – 2009) # Vinko Radovanović (2009 – 2013) # Nenad Samardžija (2013 – 2017) # Nenad Vuković (2017 – 2020) # Ljubiša Ćosić (2020 – traje) == Političko uređenje == === Gradska administracija === Gradonačelnik grada od 2020.<ref>{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/muls/Documents/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%BE_447030187.pdf|title=Zakon o gradu Istočno Sarajevo}}</ref> bira se putem neposrednih izbora, dok je do 2020. biran posredno putem Skupštine grada. Gradsku administraciju, pored gradonačelnika koji vrši izvršnu vlast, čini i Skupština grada koja vrši normativnu vlast. Administrativni centar Grada Istočno Sarajevo je u opštini Istočno Novo Sarajevo, dok je dio gradskih organa smješten na teritoriji drugih opština. Trenutni gradonačelnik je Ljubiša Ćosić, koji je na tu funkciju stupio nakon lokalnih izbora u Bosni i Hercegovini 2020..<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2020.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2024.}}</ref> Skupštinu Grada Istočno Sarajevo čini 31 odbornik. Gradski odbornici su delegirani iz opštinskih skupština. Broj delegiranih odbornika proporcionalan je broju stanovnika svake opštine.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/skupstina/odbornici-skupstine-grada/|title=Odbornici u Skupštini Grada Istočno Sarajevo 2025-2028.}}</ref> == Republičke i državne institucije == === Republičke institucije === U periodu građanskog rata, od 1992. do 1995., u Palama odnosno Srpskom Sarajevu su bile smještene ključne političke i pravne institucije Republike Srpske, uključujući kabinet [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]], [[Vlada Republike Srpske|Vladu Republike Srpske]] i njene organe, [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], novinsku agenciju SRNA, televizijski studio Kanal S, kao i novine Javnost i Ognjišta. Trenutno na teritoriji grada Istočno Sarajevo smještene su sljedeće republičke institucije: * Republička uprava civilne zaštite je do 1997. bila u sastavu Ministarstva odbrane Republike Srpske, nakon čega se izdvaja iz Ministarstva Zakonom o civilnoj zaštiti Republike Srpske;<ref>{{Cite web|url=https://ruczrs.org/|title=Republička uprava civilne zaštite RS|access-date=20. 11. 2025|archive-date=23. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123172100/https://ruczrs.org/|url-status=dead}}</ref> * Okružni sud u Istočnom Sarajevu osnovan je u maju 1992. pod nazivom Viši sud u Sarajevu. Zakonom o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu BiH provedena je reforma pravosuđa kojom su konstituisani pravosudni organi u skladu sa novim propisim;<ref>{{Cite web|url=https://oksud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/14|title=Okružni sud u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu ustanovljeno je na osnovu Odluke Visokog sudskog i tužilačkog savjeta Republike Srpske, dana 10. novembra 2003.. Okružno tužilaštvo u svom sastavu ima dvije područne kancelarije u Višegradu i [[Vlasenica|Vlasenici]];<ref>{{Cite web|url=https://ot-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/113|title=Okružno javno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružni privredni sud<ref>{{Cite web|url=https://okprivsud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/164|title=Okružni privredni sud}}</ref>; * Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske je osnovan Odlukom Vlade Republike Srpske od 4. septembra 1992. pod nazivom Republički izdavački zavod „Prosvjeta“, dok od 1. avgusta 2004. posluje kao Javno preduzeće „Zavod za udžbenike i nastavna sredstva“;<ref>{{Cite web|url=https://zunsrs.com/|title=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske}}</ref> * Kinoteka Republike Srpske osnovana je početkom 2009. odlukom Vlade kao ustanova od značaja za Republiku Srpsku. Osnivanjem Kinoteke, [[СРНА филм|„Srna film“]] zvanično prestaje sa radom;<ref>{{Cite web|url=https://www.kinotekars.com/|title=Kinoteka Republike Srpske}}</ref> * Crveni krst Republike Srpske je jedinstvena humanitarna, dobrovoljna nevladina organizacija koja djeluje u oblasti zdravstva i socijalne politike na teritoriji Republike Srpske; * JP „Šume Republike Srpske” osnovano je Odlukom Vlade Srpske Republike Bosne i Hercegovine dana 8. juna 1992. s ciljem objedinjenja svih šumskih gazdinstava na području Republike Srpske. === Državne institucije === * Državna agencija za istrage i zaštitu (SIPA) * Agencija za forenzička ispitivanja i vještačenja * Agencija za nadzor nad tržištem * Agencija za prevenciju korupcije i koordinaciju borbe protiv korupcije * Imigracioni centar Službe za poslove sa strancima * Institut za standardizaciju == Stanovništvo == Istočno Sarajevo je novi grad nastao zahvaljujući društveno-političkim dešavanjima u BiH, 1992-1995.. Ovo područje naseljeno je u ratnim i poslijeratnim godinama srpskim izbjeglicama iz sarajevskih opština koje su kontrolisali Bošnjaci. Tokom Jugoslavije popisi stanovništva su vršeni svakih 10 godina, te je poslednji popis u bivšoj državi izvršen 1991.. Zvanični popis stanovništva u BiH nakon rata izvršen je 2013.. Međutim, Republički zavod za statistiku Republike Srpske je odbacio rezultate tog popisa navodeći da su u ukupni broj stanovnika nepravilno uvrštena i lica koja nemaju prebivalište u BiH.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=207476&komentari|title=Парламент Српске одбацио Јукићеву одлуку о попису}}</ref> === Nacionalni sastav stanovništva – grad Istočno Sarajevo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Istočno Sarajevo | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g2013_ukupno = 61516 | g2013_bosnjaci = 2429 | g2013_srbi = 57953 | g2013_hrvati = 442 | g2013_bosanci = 57 | g2013_muslimani = 23 | g2013_jugosloveni = 40 | g2013_ukrajinci = 11 | g2013_crnogorci = 60 | g2013_nisu_izjasnili = 238 | g2013_nepoznato = 51 | g2013_romi = 74 | g2013_bosanciihercegovci = 20 | g2013_slovenci = 17 | g2013_makedonci = 17 | g2013_albanci = 4 }} == Religija == ==== Vjerski objekti ==== Glavni članak: [[Списак вјерских објеката на подручју Града Источно Сарајево|Spisak vjerskih objekata na području Grada Istočno Sarajevo]] Na teritorija grada Istočnog Sarajeva najveći dio stanovništva je pravoslavne vjeroispovijesti, dok postoji i određen broj rimokatolika, kao i pripadnika islamske vjeroispovijesti. == Privreda == Grad Istočno Sarajevo je administrativno, privredno, turističko i kulturno središte istočnog dijela Republike Srpske. Smješten u neposrednoj blizini Sarajeva, glavnog grada Bosne i Hercegovine, i povezan [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Međunarodnim aerodromom Sarajevo]] sa svjetskim metropolama, grad ima strateški povoljan položaj koji privlači investitore i posjetioce. Sa tržištem od oko 600.000 ljudi u široj regiji, Istočno Sarajevo je pogodna lokacija velikim tržnim centrima, poslovnim kompleksima i predstavništvima brojnih domaćih i međunarodnih kompanija i banaka. Privreda Istočnog Sarajeva bazira se na nekoliko ključnih sektora: turizmu, šumarstvu, industriji, građevinarstvu i trgovini. U opštini Sokolac nalazi se preduzeće od republičkog i regionalnog značaja: * Javno preduzeće „Šume Republike Srpske“ a.d. Sokolac koje upravlja šumskim resursima Republike Srpske, bavi se proizvodnjom i preradom drveta, te igra ključnu ulogu u gazdovanju šumama. U opštini Istočno Novo Sarajevo djeluju preduzeća iz oblasti mašinske i elektroindustrije, dok su u opštini Pale smještene značajne firme iz turističkog i ugostiteljskog sektora. Tokom perioda [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], na teritoriji današnjeg Istočnog Sarajeva postojalo je više značajnih privrednih subjekata (fabrika u metalnoj, dravnoj i tekstilnoj industriji). Nakon rata, mnoge firme su se suočile s poteškoćama u privatizaciji, što je dovelo do smanjenja proizvodnje ili gašenja. Ipak, dolaskom stranih investitora, neke kompanije su se reorganizovale i nastavile uspješno poslovanje, posebno u sektorima građevinarstva i trgovine. Istočno Sarajevo raspolaže bogatim prirodnim resursima koji podržavaju privredni razvoj. Šume pokrivaju značajan dio teritorije, posebno u opštinama Trnovo (67% površine) i Pale, čineći šumarstvo jednim od nosilaca privrede. Bukva, jela, smrča i hrast osnovni su resursi za primarnu i finalnu preradu drveta, ali i za razvoj ekoturizma i zaštitu zemljišta. Planinski masivi Jahorina, Trebević, Romanija, Bjelašnica i Treskavica čine osnovu za razvoj turizma, uključujući zimski turizam, planinarenje i avanturističke aktivnosti poput via ferrata. Rijeke poput Prače i Željeznice, uz brojna planinska vrela, pogoduju ribarstvu, proizvodnji zdrave hrane i ekoturizmu. Potencijal za male hidroelektrane i navodnjavanje poljoprivrednih površina trenutno je nedovoljno iskorišten. Opština Istočni Stari Grad je bogata mineralnim resursima gdje postoje značajne količine kamena, posebno ukrasnog, koji se koristi u građevinarstvu. Metalna, drvna i tekstilna industrija prisutne su, ali uglavnom kroz mala i mikro preduzeća. U Istočnom Novom Sarajevu djeluju firme iz mašinske i elektroindustrije. Zbog globalnog trenda prelaska na obnovljive izvore energije, povoljnih klimatskih uslova i razvijene elektro-mreže Fotonaponske elektrane u Istočnom Sarajevu doživljavaju sve veću popularnost. Istočno Sarajevo, smješteno u planinskom području, ima dobar potencijal za korištenje solarne energije s obzirom na značajan broj sunčanih sati godišnje (oko 1.800 sati). Ovo omogućava efikasnu proizvodnju električne energije putem fotonaponskih sistema. Poslijeratni period donio je procvat građevinarstva, posebno u stambenoj izgradnji i infrastrukturi.<ref>{{Cite web|url=https://komorars.ba/is/grane-privrede/|title=Grane privrede grada Istočno Sarajevo|access-date=20. 11. 2025|archive-date=12. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512025340/https://komorars.ba/is/grane-privrede/|url-status=dead}}</ref> Istočno Sarajevo, sa svojim prirodnim bogatstvima, strateškim položajem i turističkim potencijalom predstavlja privlačnu destinaciju za investitore i posjetioce nudeći prilike za razvoj moderne i održive privrede. == Saobraćaj == Preko teritorije grada prelaze četiri značajne drumske saobraćajnice prema [[Srbija|Srbiji]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]: Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Zvornik]]–[[Loznica]], Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Rogatica]]–[[Višegrad]]–[[Užice]], Istočno Sarajevo–Pale–[[Goražde]]–Višegrad–Užice, Istočno Sarajevo–Trnovo–[[Dobro Polje (Kalinovik)|Dobro Polje]]–Foča–Crna Gora. [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini|Željeznički saobraćaj]] nije prisutan na teritoriji grada. Najbliža željeznička stanica je [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Centralna željeznička stanica Sarajevo]], a najbliža željeznička pruga je pruga [[Zenica]]–[[Sarajevo]]–[[Mostar]]. Do 70–ih godina prošlog vijeka preko teritorije grada je prolazila uskotračna željeznička pruga Sarajevo–Pale–Prača–Ustiprača–Višegrad–Užice. Međunarodni aerodrom Sarajevo gotovo prostorno graniči sa gradom Istočno Sarajevo, u području opštine Istočna Ilidža. == Komunikacija i Medij == Kako je sam grad Istočno Sarajevo nastajao u periodu [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] (1992-1995.) i počeo da se razvija neposredno nakon njegovog završetka, tako je i znatan broj medijskih kuća nastajao u tom periodu. Tokom ratnog perioda i nekoliko godina kasnije, tadašnje Srpsko Sarajevo je kao dejure i defakto glavni grad Republike Srpske, bilo sjedište javnog radio-televizijskog servisa - Srpske radio-televizije (današnja Radio-televizija Republike Srpske), Srpske novinske agencije Srna (današnja Novinska agencija Republike Srpske), Radio Romanije (današnji Info centar Sokolac), kao i štampanih medija poput Glasa Srpske i Oslobođenja (Oslobođenje - ratno ili "Srpsko Oslobođenje", a zvanično samo NIŠP "Oslobođenje"). U Istočnom Sarajevu danas su smješteni Gradska radio-televizija Istočno Sarajevo, čiji je osnivač Grad Istočno Sarajevo, Informativno-tehnički centar Radio-televizije Republike Srpske, Radio OSM, Info centar Sokolac, kao i dopisništva [[BN Televizija|BN televizije]] iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Alternativna televizija|Alternativne televizije]] iz [[Banja Luka|Banje Luke]], K3 televizije iz [[Prnjavor]]a, te dopisništva Novinske agencije Republike Srpske, Glasa Srpske i Blica.  U Istočnom Sarajevu sjedište ima i određen broj informativnih portala. * [[Radiotelevizija Republike Srpske]] je javni radio-televizijski servis sa sjedištem u Banjoj Luci. Na teritoriji grada djeluje u okviru Informativno-tehničkog centra Istočno Sarajevo. Osnovana je 6. maja 1992., kao Studio S, (buduća Srpska radio-televizija – SRT, a kasnije Radio-televizija Republike Srpske). Iz studija u Palama emitovan je prvi televizijski Dnevnik, koji je u to vrijeme bio jedini način informisanja stanovnika istočnog dijela Republike Srpske. Tehničkim uvezivanjem studija u Palama sa studijom u Banjaluci počelo je emitovanje programa na prostoru cijele Republike Srpske i BiH. Ovakav način rada trajao je do 1998., kada studio u Banjaluci postaje centralni studio, a studio u Palama nastavlja rad kao informativno - tehnički centar. Sjedište ITC-a Istočno Sarajevo, u julu 1999., premješteno je iz Pala u opštinu Istočno Novo Sarajevo, odakle i danas emituje program. * [[Novinska agencija Republike Srpske — SRNA]], ranije Srpska novinska agencija, zvanična je novinska agencija Republike Srpske. Osnovana je 7. aprila 1992. u Palama kao prva novinska agencija Republike Srpske. Odlukom Vlade Republike Srpske od 27. marta 2008. promijenila je naziv u Novinska agencija Republike Srpske — SRNA. Osnovana je iz potrebe da se šira javnost tadašnje Jugoslavije obavijesti o dešavanjima koja su prethodila početku rata u Sarajevu. Tadašnja SRNA je već 1996. imala dopisnike u svim gradovima Republike Srpske i u inostranstvu. * [[Radio-televizija Istočno Sarajevo]] je gradski medij, osnovan odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo. Program ove medijske kuće je idejno i tematski posvećen prvenstveno gledaocima sa područja grada Istočno Sarajevo i Sarajevsko-romanijske regije, ali i opština u istočnom dijelu Republike Srpske. Sjedište ove radio-televizijske stanice nalazi se u ulici Stefana Nemanje 14 u Istočnom Novom Sarajevu, gdje su smještene prostorije radija, dok se televizijski program emituje iz studija smještenog u opštini Pale. U planu je obezbjeđivanje novog, objedinjenog, prostora za ovu gradsku radio-televiziju u budućoj Gradskoj kući koja je planirana u opštini Pale. * [[Radio OSM]] je privatna radio stanica sa sjedištem u Istočnom Sarajevu, u opštini Pale. Ova radio stanica je programski komercijalna, uređivački samostalna, a žanrovski je opšteg tipa. * Info centar Sokolac je nastao iz nekadašnjeg JP „Radio Romanija” koje je osnovano 1975. kao 39. radio stanica u BiH. Iz studijskih prostorija koje su bile smještene u objektu Srednjoškolskog centra, 30. novembra 1975., prvi put se oglasio signal Radio Romanije. Današnji Info centar Sokolac (nasljednik tadašnjeg Radija Romanija) svakodnevno, prema programskoj šemi, emituje radijski program, uz informaivne sadržaje i autorske emisije, a u okviru ovog medija štampaju se i Sokolačke novine, koje izlaze mjesečno, kao, lokalno, informativno glasilo.<ref>{{Cite web|url=https://www.opstinasokolac.net/javna-preduzeca/jp-infocentar/|title=JP Info cetar Sokolac}}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Народно позориште И. Сарајево.jpg|mini|Narodno pozorište Istočno Sarajevo]] U gradu Istočno Sarajevo egzistira pet kulturnih centara: * Kulturni centar Istočno Novo Sarajevo, * Kulturni centar Pale, * Centar za kulturu i informisanje Istočna Ilidža, * Centar za kulturu Trnovo i * Ustanova za kulturu „Pero Kosorić” Sokolac.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/kultura/kulturni-centri/|title=Kulturni centri na području Grada Istočno Sarajevo}}</ref> U opštini Istočno Novo Sarajevo 2024. otvoreno je Narodno pozorište Istočno Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://junpis.net/|title=Narodno pozorište Istočno Sarajevo}}</ref> [[Matična biblioteka Istočno Sarajevo]] je osnovana odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo 1996., a od 28. juna iste godine je počela sa radom. Danas raspolaže sa preko 100.000 knjiga smještenih u pet odjeljenja. Svih šest opština u sastavu grada, imaju narodne biblioteke, s tim što su opštine Istočno Novo Sarajevo i Istočna Ilidža formirali zajedničku biblioteku. U Istočnom Novom Sarajevu nalazi se Galerija Kućanski koja je prvobitno zamišljena kao legat akademika i umjetnika Boška Kućanskog, ali naknadnom promjenom plana i znatnim proširenjem objekta dobija namjenu muzeja. U opštini Pale nalazi se Cekovića kuća koja je izgrađena 1915.. Predstavlja jednu od najočuvanijih i najljepših kuća na ovim prostorima sa početka XX vijeka. Rekonstruisana je 2007. i u njoj se danas nalazi Galerija likovne kolonije Pale. Na teritoriji grada se organizuju brojne kulturne manifestacije. Neke od njih su: * Međunarodni festival malih scena i monodrame – Istočno Novo Sarajevo * Jahorina film festival – Pale * Lut fest – Istočno Novo Sarajevo * Međunarodni filmski festival „Prvi kadar“ – Istočno Novo Sarajevo * Dani Duška Trifunovića – Pale ==== Značajni datumi ==== Krsna slava Grada Istočno Sarajevo je Sveti Petar Sarajevski 17. septembra. * 40 dana nakon Vaskrsa, Spasovdan, krsna slava opštine Istočno Novo Sarajevo. * 6. maj Sveti Georgije, krsna slava opštine Istočna Ilidža. * 12. juli Petrovdan, krsna slava opštine Trnovo. * 2. august Sveti prorok Ilija, krsna slava opštine Sokolac. * 9. august Sveti Pantelejmon, krsna slava opštine Istočni Stari Grad. * 28. august Velika Gospojina, krsna slava opštine Pale. == Obrazovanje == {{Glavni|Univerzitet u Istočnom Sarajevu|}} [[Datoteka:Ректорат Универзитета у Источном Сарајеву.jpg|mini|Rektorat Univerziteta u Istočnom Sarajevu]] Univerzitet u Istočnom Sarajevu jedan je od dva vodeća univerzitetska centra u Republici Srpskoj. U sastavu Univerziteta nalazi se 16 fakulteta i dvije umjetničke akademije, smješteni u 9 gradova Republike Srpske, dok je Rektorat kao administrativni centar smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Nastavu na ovom integrisanom Univerzitetu danas pohađa oko 8.000 studenata. Univerzitet u Istočnom Sarajevu baštini tradiciju jedne od prvih visokoškolskih institucija u BiH – Bogoslovije u Sarajevu koja je osnovana 1882.. Pod imenom Univerzitet u Sarajevu Republike Srpske, osnovan je 14. septembra 1992. odlukom Narodne skupštine Republike Srpske.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/o-univerzitetu/|title=O Univerzitetu}}</ref> Članice Univerziteta organizuju brojne naučne, umjetničke i stručne skupove, a to su: * Poljoprivredni fakultet – „AGROSYM“, * Pravni fakultet – Naučni skup povodom Dana Pravnog fakulteta, * Elektrotehnički fakultet – „INFOTEH Jahorina“, * Mašinski fakultet – „Conference on Mechanical Engineering Technologies and Applications COMET-a“, * Ekonomski fakultet – „Jahorinski poslovni forum“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/nauka/naucni-skupovi/|title=Naučni skupovi na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu}}</ref> Na području Istočnog Sarajeva djeluje nekoliko naučno-istraživačkih institucija, među kojima su značajne: * Institut za elektroenergetiku (IRCE) i Institut za osiguranje kvaliteta, oba u okviru [[Energoinvest]]a, smještena u naselju Lukavica, opština Istočna Ilidža; * UNIS Institut za zaštitu i ekologiju, smješten u opštini Pale, koji se bavi istraživanjima u oblasti zaštite životne sredine i bezbjednosti.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/obrazovanje/|title=„Institucije koje se bave naučno-istraživačkim radom”.}}</ref> Ove institucije doprinose razvoju nauke i tehnologije u regionu, sarađujući sa privrednim i akademskim sektorom. U Istočnom Sarajevu postoji devet osnovnih škola i Škola za osnovno muzičko obrazovanje, koje pružaju temeljno obrazovanje djeci u šest opština grada. Srednjoškolski sistem obuhvata četiri ustanove: * Srednja škola „28. juni“ Istočno Novo Sarajevo, * Srednjoškolski centar „Istočna Ilidža“ Istočna Ilidža, * Srednjoškolski centar „Pale“ Pale, * Srednjoškolski centar „Vasilije Ostroški“ Sokolac. Ove škole nude raznovrsne programe, uključujući gimnazijske, stručne i zanatske smjerove, prilagođene potrebama lokalne zajednice. U Istočnom Sarajevu je smješten Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske koji je odgovoran za izdavanje i distribuciju udžbenika, nastavnih materijala i drugih obrazovnih resursa za škole u Republici Srpskoj. Zavod ima ključnu ulogu u standardizaciji i unapređenju kvaliteta obrazovanja. == Turizam == Istočno Sarajevo nudi raznovrsne turističke doživljaje. Grad je idealna destinacija za zimske sportove, planinarenje, biciklizam, kulturna istraživanja i opuštanje u netaknutoj prirodi. Jahorina i „Ravna planina“ su svjetski poznati ski centri zbog svojih 55&nbsp;km alpskih i 10&nbsp;km nordijskih staza, što ih čini epicentrom zimskog turizma gdje zimska sezona traje 5 mjeseci. Moderna infrastruktura, uključujući gondolu, ski-liftove i ugostiteljske objekte privlače profesionalne skijaše i amatere. Ljeti nude staze idealne za planinarenje i brdski biciklizam uz panoramski pogled.<ref>{{Cite web|url=https://www.oc-jahorina.com/olimpijski-centar-jahorina/|title=Olimpisjki centar "Jahorina"}}</ref> Planine Trebević i Romanija raj su za planinare i rekreativce. Via ferrate „Bijele stijene“ na Trebeviću i „Sokolov put“ na Romaniji nude uzbudljive uspone kroz stjenovite terene uz sigurnosnu opremu, privlačeći ljubitelje adrenalina. Na strmim liticama Romanije na nadmorskoj visini 1515 m nalazi se Novakova pećina, koja je dobila ime po narodnom junaku Starina Novaku. Na izvoru mokranjske Miljacke nalazi se Pećina ledenjača gdje se led zadržava i tokom ljetnih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/privreda/turizam/|title=Turizam Grada Istočno Sarajevo}}</ref> Treskavica je poznata po kristalno čistim jezerima i netaknutoj prirodi, idealnoj za kampovanje i planinarenje. [[Datoteka:Орловача.jpg|lijevo|mini|Pećina Orlovača|214x214piksel]] [[Orlovača (pećina)|Pećina Orlovača]], speleološko čudo, je jedinstvena atrakcija uređena za turističke posjete. Njeni stalagmiti, stalaktiti i halaktiti različitih boja i oblika oduševljavaju posjetioce. Pronađeni ostaci pećinskog medvjeda (Ursus spelaeus), crvenog alpskog vuka i insekta iz porodice [[Coleoptera]] čine je značajnom za [[Speleologija|speleološke]] i naučne entuzijaste. Istočno Sarajevo je raj za ljubitelje lova i ribolova. Bistre rijeke poput Prače i Željeznice obiluju potočnom pastrkom i riječnim rakovima, privlačeći ribolovce. Grad privlači turiste netaknutom prirodom i svojom gastronomskom ponudom, kao i raznovrsnim mogućnostima za aktivan odmor, a zahvaljujući blizini Međunarodnog aerodroma Sarajevo odlično je povezan sa svjetskim destinacijama. == Parkovi i rekreacione površine == Na teritoriji grada Istočnog Sarajeva, postoji veliki broj, parkova, rekreacionih površina, planinskih i pješačkih staza. [[Datoteka:Парк Сунца Источно Ново Сарајево.jpg|mini|198x198px|Park Sunca]] Park Sunca je prvi izgrađen i uređen park u Istočnom Sarajevu, smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Velike je površine, sa stazama za šetnju i prostorima za odmor i rekreaciju. Izgradnja Memorijalnog kompleksa posvećenog stradalim srpskim civilima Sarajeva i Sarajevsko-romanijske regije u XX vijeku predstavlja jedan od bitnih segmenata koji daju značaj ovam parku. Sportsko-rekreativna zona Čiča je moderna zona smještena je u Istočnom Novom Sarajevu, površine 5 810 m². Odraz je vrhunskog prostora za sportske aktivnosti i opuštanje u prirodnom okruženju. Izgradnja Gradskog parka, koji je nakon završetka dobio ime Principov park počela je u decembru 2013. u samom centru Istočnog Sarajeva, na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo (naselje Lukavica). Park je svečano otvoren na Vidovdan 2014., kao dio ceremonije obilježavanja stogodišnjice Velikog rata. U parku dominira spomenik [[Gavrilo Princip|Gavrilu Principu]], koji gleda prema Sarajevu, i dječijem igralištu u sklopu parka. Park velikana prepoznatljiv je po bistama 10 istorijskih ličnosti koje su u različitim oblastima i vremenskim periodima uticale na opstanak i razvoj srpskog i ostalih naroda na ovim prostorima. Pored bisti nalazi se prostor za igru, odmor i rekreaciju. Smješten je u centralnom dijelu opštine Istočno Novo Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://opstinains.net/parkvelikana/|title=Park velikana Istočno Novo Sarajevo}}</ref> Amfiteatar „Beli vuk“ nalazi se na lokaciji Pomoli, Tvrdimići na nadmorskoj visini od 1052 m. Smješten je u prirodi i simbolizuje jedinstvo i slobodu. Posvećen je komandantu jedinice Beli vukovi, Srđanu Kneževiću. Predviđen je kao turističko-rekreativni kompleks te raspolaže smještajnim kapacitetima, vikendicama i sportskim terenima. Gradski park u opštini Pale krase zelene površine, teren za basket, amfiteatar na otvorenom, površine obilježene za igranje šaha, te dječije igralište što ga čini idealnim za sve generacije. Na Palama se nalazi Olimpijski park, sa spomenikom Olimpijska pahuljica, na kojoj su urezana imena paljanskih olimpijaca koji su učestvovali na olimpijskim igrama kroz istoriju. Pored Olimpijskog parka, na Palama se nalazi i Spomen-park Srđanu Kneževiću, sa izgrađenim spomenikom legendarnom komandantu jedinice Beli vukovi. Takođe, u opštini Pale u čast palim borcima u Drugom svjetskom ratu izgrađen je i Spomen-park narodnom heroju Milanu Simoviću. Dino park je smješten na Ravnoj planini. Predstavlja pravu avanturističku destinaciju sa čudesnim replikama dinosaurusa. Okružen je prirodom i velikim brojem pješačkih staza koje se prostiru duž planine kroz šumu. Park prirode „Goli Koran“ prirodni je rezervat, idealan za šumski biciklizam i rekreativne šetnje. Na Sokocu postoje tri parka. Park boraca Romanije u Sokocu izgrađen je 1978. uz Spomen-kosturnicu u Sokocu na kojoj su ispisana imena 969 partizanskih boraca poginulih na području opštine Sokolac u Drugom svjetskom ratu. U parku su postavljene biste deset narodnih heroja ovog kraja. Ovaj prostor je mjesto okupljanja mladih. Park srpskih boraca se nalazi u blizini zgrade opštine Sokolac uz Centralno spomen-obilježje srpskim borcima poginulim u Odbrambeno-otadžbinskom ratu na ratištima u okolini Sarajeva. Na ovom obilježju ispisana su imena 1250 boraca VRS. Park solunskih boraca je izgrađen krajem 2008. postavljanjem spomenika srpskim dobrovoljcima, učesnicima ratova za odbranu Srbije od 1912-1918.. Spomenik je izgrađen po uzoru na obilježje srpskom ratniku koje se nalazi ispred crkve Ružica na Kalemegdanu. Na ovom spomeniku ispisana su imena 360 dobrovoljaca sa područja Romanije. == Sport == Najznačajniji sportovi u Istočnom Sarajevu su: fudbal, košarka, odbojka, borilačke vještine, kao i zimski sportovi – biatlon, nordijsko i alpsko skijanje. Grad je sjedište velikog broja sportskih klubova. U košarci se ističu OKK „Slavija 1996“  i KK „Jahorina“ kao predstavnici grada u Premijer ligi BiH. Stubovi fudbalskog života grada su FK „Slavija“ i FK „Romanija“, dok dugu tradiciju u zimskim sportovima održavaju klubovi SK „Romanija“<ref>{{Cite web|url=https://skromanija.com/sr/|title=SK "Romanija"}}</ref> i SK „Jahorina“<ref>{{Cite web|url=https://skiteamjahorina.ba/|title=SK "Jahorina"|access-date=20. 11. 2025|archive-date=11. 7. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711235113/https://skiteamjahorina.ba/|url-status=dead}}</ref>. Značajno mjesto u sportskoj kulturi grada imaju borilačke vještine gdje se ističu imena Nemanja Majdov, svjetski šampion u džudou, Miloš Golić svjetski šampion u kik-boksu i legenda u džudou Rajko Kušić. Grad okružuju poznate olimpijske planine te je isti bogat planinarskim društvima od kojih su najznačajniji „Treskavica“ iz Trnova i „Javorina“ i „Jahorina“ iz Pala. Opština Sokolac raspolaže savremenim gradskim sportskim terenom, prilagođenim za trening i razvoj vrhunskih atletičara. Istočno Sarajevo je zahvaljujući savremenim sportskim objektima i povoljnim prirodnim uslovima privlačna destinacija za sportske pripreme nacionalnih reprezentacija i dječije sportske kampove. Odbojkaška reprezentacija Srbije godinama je birala opštinu Pale za pripreme pred svjetska prvenstva i druge međunarodne nastupe.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=519655|title=Odbojkašice na pripremama u Palama}}</ref> ==== Stadioni i dvorane ==== * Sportsko-rekreativni centar Slavija * Sportsko-rekreativni kompleks „Čiča“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana „Slavija“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana Istočno Sarajevo * Gradski stadion „Vlajko Petrović“ Pale * Sportska dvorana „Peki“ Pale * Stadion „Vojkovići“ Istočna Ilidža * Sportsko rekreativni centar Istočna Ilidža * Gradski stadion Trnovo * Gradski stadion „Bara“ Sokolac * Sportska dvorana Sokolac ==== Sportska takmičenja ==== Grad Istočno Sarajevo, poznat kao grad omladine i sporta, bogat je raznovrsnim sportskim manifestacijama, kako međunarodnim, tako memorijalnim i tradicionalnim. Grad je bio domaćin [[Evropski olimpijski festival mladih|Evropskog olimpijskog festivala mladih]] (EYOF) 2019..<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/eyof-2019-sarajevo-i-istocno-sarajevo/77|title=EYOF 2019.}}</ref> Tradicionalna takmičenja koja se održavaju su: * Međunarodni turnir u uličnom basketu „FIBA 3x3: Lite quest tournament Pale – East Sarajevo“ – Pale * 3x3 Istočno Novo Sarajevo – Istočno Novo Sarajevo * Božićni turnir u malom fudbalu — Istočno Novo Sarajevo * Ljetni turnir u malom fudbalu — Pale * Jahorina kup (alpsko skijanje) — Jahorina * Prvenstvo BiH i Republike Srpske (biatlon i nordijsko trčanje) – Pale * Turnir u odbojci na pijesku — Pale * Tradicionalni međunarodni atletski miting — Sokolac * Džudo prvenstvo Republike Srpske — Istočna Ilidža Grad je sve popularniji među ljubiteljima planinskog trčanja zbog raznovrsnih šumskih i planinskih staza, te se organizuju trejl trke: „Termag Challenge Race“, „Trebević Trail“ i „Jahorina Ultra Trail“. == Gradovi pobratimi == * [[Kruševac]], Srbija * [[Niš]], Srbija * [[Novi Sad]], Srbija * [[Krasnodar]], Rusija * Landžou, Kina * Cangdžou, Kina * [[Plužine]], Crna Gora * [[Herceg Novi]], Crna Gora === Prijateljski gradovi === * Opština Pantelej, [[Niš]], Srbija * [[Sombor]], Srbija * [[Nižnji Novgorod]], Rusija * [[Nikšić]], Crna Gora == Napomene == {{refspisak|group=napomena}} == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="LI_2024">{{cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/195/0|title=Lokalni izbori 2024 - Istočno Sarajevo|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> <ref name="UstavniSud_U4-04">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/bs/odluka/_/obavjestenje-o-sjednici-vijeca-od-pet-sudija-ustavnog-suda-bosne-i-hercegovine-odrzanoj-27-februara-2004-godine-u-sarajevu|title=Odluka Ustavnog suda BiH U 4/04 (Odluka o nazivu "Srpsko Sarajevo")|publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|date=27. 2. 2004|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="GIS_Povrsina">{{cite web|url=https://www.gradistocnosarajevo.net/o-gradu/licna-karta/|title=Lična karta Grada Istočno Sarajevo|website=gradistocnosarajevo.net|publisher=Grad Istočno Sarajevo|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live |page=39}}</ref> <ref name="JIB_GIS">{{cite web|url=https://www.companywall.ba/firma/grad-istocno-sarajevo/MMx73vIb|title=Grad Istočno Sarajevo - CompanyWall Poslovni portal|publisher=CompanyWall.ba|access-date=13. 11. 2025}}</ref> <ref name="TurizamISA">{{cite web |url=http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |title=Riječni biseri |access-date=26. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216094816/http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |archive-date=16. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [http://www.gradistocnosarajevo.net/ Zvanični sajt Istočnog Sarajeva] * [http://www.turizam-isa.ba Turistička organizacija Istočno Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227094220/http://www.turizam-isa.ba/ |date=27. 12. 2012 }} * [http://www.unssa.rs.ba Univerzitet u Istočnom Sarajevu] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Istočno Sarajevo|*]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Republici Srpskoj]] q8pr4wd16gk0coxj6lpcjvb9bdnumlf 0 6140 3924437 3923886 2026-09-08T21:45:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924437 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija zločinac | počasni_prefiks = | ime = Ratko Mladić | počasni_sufiks = | slika = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | veličina_slike = | alt_slike = Mladić 1993. | opis_slike = Mladić 1993. | izvorno_ime = Ратко Младић | izvorni_jezik = sr-Cyrl | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1942|03|12}} | mjesto_rođenja = [[Božanovići]], [[Kraljevina Jugoslavija]] {{Malo|([[de jure]])}}<br>[[Nezavisna Država Hrvatska]] {{Malo|([[de facto]])}} | datum_nestanka = | mjesto_nestanka = | status_nestanka = | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2026|08|27|1942|03|12}} | mjesto_smrti = [[Den Haag]], [[Nizozemska]] | uzrok_smrti = [[Moždani udar]] | tijelo_pronađeno = | mjesto_počivanja = | koordinate_mjesta_počivanja = | spomenici = | druga_imena = | nacionalnost = [[Srbi]]n | etnicitet = | državljanstvo = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | politička_stranka = [[Srpska demokratska stranka]] {{Malo|(od 1990)}}<br>[[Savez komunista Jugoslavije]] {{Malo|(1965-1990)}} | obrazovanje = '''Srednje: '''Vojnoindustrijska škola Beograd<br>'''Visoko: '''[[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojna akademija Beograd]]<br>[[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Komando-štabna akademija KV JNA]] | zanimanje = Oficir, vojni zapovjednik | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva]] | pripadnost = | godine_službe = | poslodavac = | agent = | poznat_po = | značajan_rad = | stil = | televizija = | visina = | prethodnik = | nasljednik = | pokret = | član = | kriminalni_status = | supružnik = Bosiljka Mladić | djeca = 2 (Darko i Ana) | roditelji = Neđo Mladić (otac)<br>Stana (rođ. Lalović) Mladić (majka) | rodbina = | pozivni_znak = | nagrade = | tražen = [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] | potjernica_raspisana = {{Početni datum|1995|07|25}} | status_hapšenja = Uhapšen | iznos_nagrade = 5 miliona [[Američki dolar|dolara]] ([[Sjedinjene Američke Države]], 1999.)<br>10 miliona [[Euro|eura]] ([[Srbija]], 28. oktobar 2010) | u_bjekstvu = | vrijeme_u_bjekstvu = {{ayd|1995|07|25|2011|05|26}} | kraj_bjekstva = {{Završni datum|2011|05|26}} | saučesnici = | komentari = | optužnica = {{ubli|[[Genocid]] (2 tačke)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | suđenje = [[Suđenje Ratku Mladiću|IT-09-92]] | početak_suđenja = {{Početni datum|2012|05|16}} | kraj_suđenja = {{Završni datum|2016|12|15}} | presuda = | osuđujuća_presuda = {{ubli|[[Genocid]] (1 tačka)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}} | osuđen = Prvostepeno: {{Završni datum|2017|11|22}}<br>Pravosnažno: {{Završni datum|2021|06|08}} | kazna = | krivična_kazna = [[Doživotni zatvor]] | motiv = [[Velika Srbija]] | žrtve = | datum = | vrijeme = | početna_godina = 1991 | završna_godina = 1995. | država = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | savezna_država = | lokacija = | mete = Nesrpsko stanovništvo | ubijeni = | ranjeni = | oružje = | uhapšen = {{Završni datum|2011|05|26}} ([[Srbija]]) | zatvoren = {{Završni datum|2011|05|31}} ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u) | modul = {{Infokutija vojno lice | embed = yes | pripadnost = {{ZID|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} (1965-1992)<br>{{ZID|Republika Srpska Krajina}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}} (1992-2002) | služba = 1965 – 2002. | čin = [[Datoteka:16 General-pukovnik VRS 92-97.png|15px]] [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|VRS]]<br>[[Datoteka:Yugoslavia-Army-OF-7 (1951–2006).svg|15px]] [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] ** [[Rat u Hrvatskoj]] ** [[Rat u Bosni i Hercegovini]] {{Tree list/end}} }} | vojska = [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Jugoslavenska narodna armija]] (1965-1992)<br>[[Datoteka:Patch of the Army of Republika Srpska.svg|20px]] [[Vojska Republike Srpske]] (1992-2002) | rod = | jedinice = Oklopne divizije, artiljerija, specijalne jedinice | komandovao = 9. korpus [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br>Načelnik štaba 2. armijske oblasti [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]<br> [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Generalštab]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (1992-1996) | odlikovanja = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Odlikovanja SFRJ]] ** [[Datoteka:Order of the brotherhood and unity with silver wreath RIB.gif|40px]] [[Orden bratstva i jedinstva]] sa srebrnim vijencem ** [[Datoteka:Order of the People's Army with golden star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa zlatnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of the People's Army with silver star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa srebrnom zvijezdom ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 2.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa zlatnim mačevima ** [[Datoteka:Order of military merits FRY 3.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa srebrnim mačevima * [[Ordeni, odlikovanja i medalje Republike Srpske|Odlikovanja RS]] ** [[Datoteka:BIH Order of the Republic of Srpska sash ribbon.svg|40px]] [[Orden Republike Srpske]] na lenti ** [[Datoteka:BIH Order of the Star of Karadjordje III - ribbon.svg|40px]] [[Orden Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)|Orden Karađorđeve zvijezde]] trećeg reda {{Tree list/end}} }} }} | veb-sajt = | potpis = | potpis_veličina = | fusnote = }} '''Ratko Mladić''' (12. mart 1942 – 27. august 2026) bio je [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]],{{efn|Po geografskoj odrednici, kao i vojnoj pripadnosti Jugoslavenskoj narodnoj armiji (JNA).}} [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]]{{efn|Po geografskoj odrednici, iako se borio protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Bosne i Hercegovine.}} i [[Srbi|srpski]]{{efn|Po nacionalnoj/etničkoj odrednici kao i vojnoj pripadnosti Vojsci Republike Srpske (VRS).}} oficir i vojni zapovjednik. Bio je [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] za vrijeme [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|title=Ratko Mladic dead at 84 — reports|website=dw.com|language=en|access-date=27. 8. 2026|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125624/https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, Murderous ‘Butcher of Bosnia,’ Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|newspaper=The New York Times|date=27. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Dan|last=Bilefsky|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|title=Bosnian Serb warlord Ratko Mladić disrupts genocide verdict hearing|author=Julian Borger|date=22. 11. 2017|publisher=|via=www.theguardian.com|location=UK|access-date=28. 1. 2019|archive-date=27. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327091451/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|title=Ratko Mladić|work=World news|publisher=The Guardian|access-date=28. 1. 2019|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524043753/https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|title=Mladic convicted of genocide and war crimes by UN tribunal|author=Peter Cluskey|website=The Irish Times|access-date=28. 1. 2019|archive-date=17. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517005645/https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|url-status=live}}</ref> Na [[Zapadni svijet|Zapadu]] nazivan "Bosanskim kasapinom" ({{Jez-en|Butcher of Bosnia}}),<ref name=":1">{{Cite news|title=Ratko Mladić, Bosnian-Serb general dubbed the ‘Butcher of Bosnia,’ dies aged 84 {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/08/27/europe/ratko-mladic-bosnian-serb-dead-intl|newspaper=CNN|date=2026-08-27|access-date=2026-08-28|language=en|first=Ivana|last=Kottasová}}</ref> [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) prvostepenom presudom 22. novembra 2017, a kasnije 8. juna 2021. i pravosnažnom, osudio ga je na [[Doživotni zatvor|doživotnu kaznu zatvora]] za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] [[Genocid u Srebrenici|u Srebrenici]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] (progon, ubistva, istrebljenje, deportacija i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva), terorisanje i progon civilnog stanovništva, kršenje zakona i običaja ratovanja i uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127010306/http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|title=Ratko Mladić pravosnažno osuđen na doživotnu kaznu zatvora {{!}} DW {{!}} 08.06.2021|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=sr-RS|access-date=10. 6. 2021|archive-date=10. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610084036/https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|url-status=live}}</ref> Doživotnu kaznu za ove zločine služio je u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]] ([[Nizozemska]]) sve do svoje smrti.<ref name=":1" /> Dugogodišnji član [[Savez komunista Jugoslavije|Saveza komunista Jugoslavije]] (SKJ), Mladić je započeo svoju karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]] (JNA) 1965. Istaknuo se tokom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]], prvo kao visokorangirani oficir JNA, a potom kao [[Generalštab Vojske Republike Srpske|načelnik generalštaba]] Vojske Republike Srpske u [[rat u Bosni i Hercegovini]]. U julu 1996. Sudsko vijeće MKSJ-a, postupajući u odsustvu Mladića u skladu sa Pravilom 61. MKSJ-a, potvrdilo je sve tačke prvobitnih optužnica, utvrdivši da postoje razumni osnovi za vjerovanje da je počinio navedene zločine, te je izdalo [[Interpolova potjernica|međunarodnu interpolovu potjernicu]]. [[Sjedinjene Američke Države]] ponudile su 5 miliona [[Američki dolar|dolara]], a [[Vlada Republike Srbije|Vlada Srbije]] čak i 10 miliona [[Euro|eura]], za informacije koje bi dovele do Mladićevog hapšenja, ali on je ostao na slobodi skoro 16 godina, u početku skriven od strane srpskih sigurnosnih snaga iz [[Srbija|Srbije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], a kasnije i od strane porodice. Uhapšen je 26. maja 2011. u [[Lazarevo|Lazarevu]] u [[Srbija|Srbiji]] i izručen je Haagu pet dana kasnije. Njegovo hapšenje smatrano je jednim od preduslova da [[Pristupanje Srbije Evropskoj uniji|Srbija dobije status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji]]. Njegovo suđenje je formalno počelo 2012. i trajalo je do 2017, kada ga je MKSJ osudio na [[doživotni zatvor]] nakon što je proglašen krivim po 10 od 11 tačaka optužnice: jednoj za genocid, pet za zločine protiv čovječnosti i četiri za kršenje zakona ili običaja ratovanja. Oslobođen je jedne tačke optužnice za genocid. Kao najviši vojni oficir sa [[Komandna odgovornost|komandnom odgovornošću]], MKSJ je Mladića smatrao odgovornim i za [[Opsada Sarajeva|opsadu Sarajeva]] i za [[Genocid u Srebrenici]]. Odbijeni su mu brojni zahtjevi za [[saosjećajno oslobađanje]] zbog terminalne bolesti dok je bio u zatvoru. == Biografija == === Rani život i vojna karijera === Rođen je u [[Božanovići|Božanovićima]] kod [[Kalinovik|Kalinovika]], u tadašnjoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] 12. marta 1942.<ref>{{Cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archive-date=23 October 2008|url-status=dead|access-date=3 June 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27 August 2026|access-date=27 August 2026}}</ref> Njegov otac, Neđo (1909–1945), bio je pripadnik [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]]. Njegova majka, Stana (rođ. Lalović; 1919–2003), sama je odgojila svoje troje djece; kćerku Milicu (rođenu 1940), sinove Ratka i Milivoja (1944–2001), nakon smrti muža. [[Bosna i Hercegovina]] je u to vrijeme bila dio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], fašističke marionetske države koju su između 1941. i 1945. predvodile [[ustaše]], a koje je postavila [[Nacistička Njemačka]] i [[Fašistička Italija]], nakon što su [[Aprilski rat|napale i podijelile]] [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. Mladićev otac poginuo je u akciji (na Mladićev treći rođendan) dok je predvodio partizanski napad na [[Bradina|rodno selo]] ustaškog vođe [[Ante Pavelić|Ante Pavelića]] 1945.<ref>Adam Lebor, "Milosevic: A Biography", str. 4.</ref> Nakon završetka osnovne škole, radio je u [[Sarajevo|Sarajevu]] kao [[kovač]] za kompaniju "PRETIS" d.d. [[Vogošća]]. U Vojnoindustrijsku školu u [[Zemun|Zemunu]] ([[Beograd]]) upisao se 1961. Zatim je pohađao [[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojnu akademiju KOV]], a nakon toga i [[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Oficirsku akademiju]]. Nakon diplomiranja 27. septembra 1965. započeo je svoju vojnu karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]].<ref name="nybooks1995">{{Cite magazine}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html|title=Mladic now Balkan's most wanted|publisher=CNN|access-date=26 May 2011|date=22 July 2008}}</ref> Iste godine pridružio se [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], a član je ostao sve do raspada stranke 1990.<ref name="nybooks1995" /> Prvobitno je bio raspoređen u [[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedoniju]] i u narednim decenijama napredovao je u činu, komandujući [[Vod|vodom]], [[Oklopno ratovanje|oklopnim]] [[Bataljon|bataljonom]] i [[Brigada|brigadom]].<ref name="nybooks1995" /> Dana 31. januara 1989, unaprijeđen je za načelnika Odjeljenja za obrazovanje Treće vojne oblasti [[Skoplje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/icty/transe5&18/960711IT.htm|title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|publisher=UN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm|archive-date=6 April 2008|url-status=dead|access-date=26 July 2008}}</ref> Dana 14. januara 1991. ponovo je unaprijeđen u čin zamjenika komandanta u [[Priština|Prištini]].<ref name="nybooks19952">{{Cite magazine}}</ref> === Ratna karijera === {{Također pogledajte|Rat u Hrvatskoj|Rat u Bosni i Hercegovini|Genocid u Bosni i Hercegovini}} U junu 1991. unaprijeđen je u zamjenika komandanta Prištinskog korpusa u [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Socijalističkoj Autonomnoj Pokrajini Kosovo]] u vrijeme velikih tenzija između [[Srbi na Kosovu|Srba na Kosovui]] i većinskog [[Albanci na Kosovu|albanskog]] stanovništva na [[Kosovo (regija)|Kosovu]]. Te godine, dobio je komandu nad 9. korpusom i predvodio je ovu formaciju protiv [[Oružane snage Republike Hrvatske|hrvatskih snaga]] u [[Knin|Kninu]], glavnom gradu samoproglašene [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]].<ref name="BBCProfile">{{Cite news|title=Profile: Ratko Mladic|publisher=[[BBC News]]|date=31 July 2008|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm|access-date=18 November 2008|archive-date=20 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm}}</ref> Dana 4. oktobra 1991. unapređen je u [[General-major|general-majora]].<ref name="indictment">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> JNA pod njegovom komandom učestvovale su u [[Rat u Hrvatskoj|ratu u Hrvatskoj]], posebno tokom [[Bitka za Šibenik|bitke za Šibenik]] u pokušaju da odvoje [[Dalmacija|Dalmaciju]] od ostatka [[Hrvatska|Hrvatske]], što je rezultiralo zastojem ([[Hrvati]] su držali cijelu obalu u blizini [[Zadar|Zadra]] i [[Šibenik]]a, a RSK je proširila svoju teritoriju u zaleđu). Između ostalih ranih operacija, pomagao je miliciji [[Milan Martić|Milana Martića]] u [[Opsada Kijeva|opsadi Kijeva]] 1991. i [[Bitka za Zadar|bici za Zadar]].<ref name="Pavelic">{{Cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21 May 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831185537/https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|archive-date=31. 8. 2026|access-date=27 August 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> Dana 24. aprila 1992. unapređen je u čin [[general-potpukovnik]] JNA.<ref name="indictment2">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20 October 2011|publisher=ICTY|access-date=27 August 2026}}</ref> Dana 2. maja 1992, dva mjeseca nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Mladić i njegovi generali blokirali su glavni grad [[Sarajevo]], zatvorivši sav saobraćaj u gradu i izvan njega, kao i vodu i struju. Ovim je započela četverogodišnja [[opsada Sarajeva]], najduža opsada glavnog grada u historiji modernog ratovanja. Grad je bio bombardiran granatama i [[Snajperska aleja|snajperskom vatrom]] (''također pogledajte: [[Sarajevo Safari]]''). Dana 9. maja 1992. preuzeo je dužnost načelnika štaba/zamjenika komandanta Druge vojne oblasti JNA u Sarajevu, a sljedećeg dana i komandu samog štaba.<ref name="indictment2" /> Dana 12. maja 1992. kao odgovor na nezavisnost BiH od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] je na svojoj 16. sjednici glasala za osnivanje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), oružane snage te paradržave, [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpske Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="indictment2" /> Na toj sjednici, imenovan je za komandanta Glavnog štaba VRS-a, dužnost koju je obavljao do 8. novembra 1996. Također na toj sjednici, [[Radovan Karadžić]], tadašnji [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik Srpske Republike BiH]], objavio je svojih "šest strateških ciljeva", uključujući "...razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje.", "Koridor između [[Semberija|Semberije]] i [[Bosanska krajina|Krajine]]" i "Uspostavljanje koridora u [[Podrinje|dolini rijeke Drine]], odnosno eliminisanje [[Drina|Drine]] kao granice između srpskih država".{{Sfn|ICTY|2017}} Mladić je tada rekao: {{cquote|...mi ne možemo očistiti niti možemo imati rešeto da prosijemo samo da ostanu Srbi ili propadnu Srbi, a ostali da odu. Pa to je, to neće, ja ne znam kako će gospodin [[Momčilo Krajišnik|Krajišnik]] i gospodin [[Radovan Karadžić|Karadžić]] objasniti svijetu. To je, ljudi, [[genocid]]. Mi moramo da pozovemo svakog čovjeka, koji je čelom poljubio ove prostore i teritoriju države koju hoćemo da napravimo. I njima je mjesto sa nama i pored nas.{{sfn|ICTY|2017|p=1883}}}}U maju 1992, nakon povlačenja snaga [[Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.|JNA iz Bosne i Hercegovine]], Druga vojna oblast JNA postala je jezgro Glavnog štaba VRS-a. Dana 24. juna 1994. unapređen je u čin [[general-pukovnik]]a, zadužen za otprilike 80.000 vojnika stacioniranih u tom području.<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|title=Hague court jails ex-Yugoslav army general|date=6 September 2011|access-date=3 November 2021|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|publisher=Al Jazeera|quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic’s promotion to the rank of colonel general in 1994.}}</ref> U julu 1995. vojnici pod direktnom Mladićevom komandom, uznemirene [[Operacija "Namjerna sila"|zračnim napadima NATO-a]] s ciljem prisilnog poštivanja ultimatuma [[Ujedinjene nacije|UN]]-a o uklanjanju teškog naoružanja iz područja Sarajeva, zauzele su i okupirale "[[Zaštićene zone Ujedinjenih nacija|zaštićene zone]]" UN-a, [[Srebrenica|Srebrenicu]] i [[Žepa (Rogatica)|Žepu]]. U Srebrenici je protjerano preko 40.000 [[Bošnjaci|Bošnjaka]] koji su tamo tražili utočište. Procjenjuje se da je po [[Genocid u Srebrenici|Mladićevom naređenju ubijeno preko 8.000]] muškaraca i dječaka.<ref>"UN peacekeeping in civil wars",[https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&pg=PA49 p. 49]. Retrieved 13 November 2010.</ref><ref>"The suitcase: refugee voices from..."[https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&pg=PA12 p. 12]. Retrieved 13 November 2010.</ref> Nakon pada i [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]], Mladić je kasnije pred kamerama izjavio:{{cquote|Evo nas 11. jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici. Uoči još jednog velikog praznika srpskoga poklanjamo srpskom narodu ovaj grad. I napokon, došao je trenutak da se, poslije bune protiv [[Dahije|dahija]], [[Osmansko Carstvo|Turcima]] osvetimo na ovom prostoru.<ref>{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11 July 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27 August 2026|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}</ref>}}Koristio je ovu izjavu kao opravdanje za traženje "osvete" za [[Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu|osmansku vlast nad Bosnom i Hercegovinom]] i protiv "Turaka" u tom području.<ref>{{Cite news|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Ratko Mladić dies in Hague prison|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/27/convicted-bosnian-serb-war-criminal-ratko-mladic-dies-in-hague-prison|work=Euronews|date=27 August 2026|last=Brezar|first=Aleksandar|access-date=28 August 2026}}</ref> Dana 4. augusta 1995, kada su ogromne [[Hrvatska kopnena vojska|hrvatske vojne snage]] bile spremne za napad na područje pod srpskom kontrolom u [[Središnja Hrvatska|srednjoj Hrvatskoj]], [[Radovan Karadžić]] je objavio da smjenjuje Mladića s njegove dužnosti i preuzima ličnu komandu nad VRS-om. Karadžić je okrivio Mladića za gubitak dva ključna srpska grada u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]] koja su nedavno [[Operacija Maestral|pala u ruke Hrvatske vojske]], a gubitak gradova iskoristio je kao izgovor da objavi svoje iznenađujuće promjene u komandnoj strukturi.<ref>{{Cite news|last=Pomfret|first=John|title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|archive-date=13 January 2012|work=[[The Washington Post]]|date=1 September 1995|quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}</ref> Mladić je degradiran na čin "savjetnika". Odbio je da tiho ode, tvrdeći da ima podršku i vojske i naroda. Karadžić je uzvratio osudom Mladića kao "ludaka" i pokušajem da ga ukloni s političkog položaja, ali je Mladićeva očigledna podrška naroda prisilila Karadžića da poništi svoju naredbu 11. augusta.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive}}. ''Southeast European Times''. (21 July 2008). Retrieved 13 November 2010.</ref> Njegovi postupci tokom rata doveli su do toga da ga mnogi na [[Zapadni svijet|Zapadu]] prozovu "Bosanskim kasapinom".<ref name=":1" /> Nekoliko Mladićevih razgovora snimljeno je tokom rata: {{quote box|width=70%|align=center|quote=U svojoj presudi protiv Mladića, MKSJ je utvrdio da je u presretnutom razgovoru 23. maja 1992. Mladić rekao [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]] da je "ovdje radi mira", ali je zaprijetio napadima iz odmazde ako njegovi zahtjevi ne budu ispunjeni i izjavio da će "narediti granatiranje cijelog [[Opsada Bihaća|Bihaća]] […] i ono će također planuti". Mladić je upozorio Abdića da će "cijela Bosna planuti ako ja počnem 'govoriti'". Zatim je zaprijetio [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačkom rukovodstvu]], čiji je član bio i Abdić, rekavši da su oni "sve ovo" izazvali, te je izjavio da, ako njegovi zahtjevi prema Abdiću ne budu ispunjeni, neće "ostaviti Sarajevo na miru dok god u njemu iko diše". Mladić je rekao: "Dakle, mi smo polako krenuli da zauzimamo ove doline i čistimo taj turski šljam." Mladić je dodao da se bojao da će "oni momci odatle" dozvoliti izbjeglicama - koje je opisivao kao „Turke“ i Hrvate - da se vrate, navodeći da je zbog toga trebalo "da vidimo šta moramo uraditi i kako to uraditi." U drugom snimljenom razgovoru između Mladića i Karadžića istog dana, Mladić je naveo da je ranije rekao profesoru [[Nikola Koljević|Koljeviću]]: "jebite Turke u [[Žepa (Rogatica)|Žepi]], u [[Srebrenica|Srebrenici]], u [[Goražde|Goraždu]]."{{sfn|ICTY|2017|pages=2251–2253}}|source=-MKSJ, u svojoj presudi protiv Mladića.}} Dana 8. novembra 1996. [[Biljana Plavšić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]], smijenila je Mladića sa dužnosti. Nastavio je primati penziju do novembra 2005.<ref>{{Cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|website=Balkan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|archive-date=9 March 2016|url-status=dead|access-date=27 July 2008}}</ref> === Optužnica === {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:ICTY.JPG|mini|Zgrada [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Den Haagu]], [[Nizozemska]].]] Optužnica protiv Mladića podignuta je 25. jula 1995. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |title=Mladić (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=29. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129030250/http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (24. 7. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=9. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209074003/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |url-status=live }}</ref> Druga optužnica, 14. novembra 1995,<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (14. 11. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527223515/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |url-status=live }}</ref> a izmijenjena optužnica donesena je 10. oktobra 2002. godine pod nazivom ''Predmet Ratko Mladić (IT-95-5/18-I) - "Bosna i Hercegovina" i "Srebrenica"''.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |title=IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (10. 10. 2002) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230157/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |url-status=live }}</ref> Druga izmijenjena optužnica donesena je 1. juna 2011.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |title=DRUGA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (1. 6. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195409/http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |url-status=live }}</ref> da bi nakon nje uslijedile još dvije izmijenjene optužnice: prvo 20. oktobra te i 16. decembra 2011. godine.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=TREĆA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (20. 10. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=ČETVRTA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (16. 12. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}</ref> Konačna optužnica za Ratka Mladića glasila je: a) Dvije tačke za genocid (tačke 1 i 2): # Ratko Mladić je počinio, planirao, podsticao, naredio i/ili pomagao i podržavao genocid nad dijelom nacionalnih, etničkih i/ili vjerskih grupa bosanskih Muslimana i/ili bosanskih Hrvata. Namjera da se te grupe djelimično unište manifestirana je na najekstremniji način u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]], [[Ključ (općina)|Ključu]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Prijedor]]u, [[Sanski Most|Sanskom Mostu]] i [[Vlasenica|Vlasenici]] # Genocid b) Pet tačaka za zločine protiv čovječnosti (tačke 3, 4, 5, 7 i 8) # Progoni # Istrebljenja # Ubistva # Deportacija # Nehumana djela (prisilna premještanja) c) Četiri tačke za kršenja zakona ili običaja ratovanja (tačke 6, 9, 10 i 11): # Ubistva # Terorisanje # Protivpravni napadi na civile # Uzimanje talaca.<ref>{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |title=RATKO MLADIĆ (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=10. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110063638/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |url-status=live }}</ref> === Hapšenje, suđenje i presuda === {{Proširiti sekciju}}{{Glavni|Suđenje Ratku Mladiću}}[[Datoteka:Mladić Start of Trial.jpg|mini|Mladić na suđenju u [[Den Haag]]u, maj 2012.]] Ratko Mladić pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim kaznenim sudom za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Haagu]] 22. novembra 2017. po prvostepenoj presudi je proglašen krivim za [[genocid u Srebrenici]] i druge ratne zločine u Bosni i Hercegovini i osuđen na kaznu doživotnog zatvora.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017">{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |title=Once triumphant Bosnian Serb commander Mladic reduced to frail genocide defendant |work=REUTERS |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122004803/https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |url-status=live }}</ref><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |title=Haški tribunal: Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor |work=AVAZ.ba |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122213322/http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |url-status=live }}</ref> Proglašen je krivim po 10 tačaka optužnice, a oslobođen po jednoj tački, koja se odnosila na genocid u šest općina u Bosni i Hercegovini. Konačna presuda po tačkama optužnice bila je sljedeća:<ref name="BBC - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |title=Ratko Mladic jailed for life over Bosnia war genocide |work=[[BBC]] |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122141841/http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}</ref><ref name="Anadolu Agency - 22. 11. 2017">{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |title=World welcomes UN court's Mladic genocide conviction |work=Anadolu Agency |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122153111/http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |url-status=live }}</ref> # Po tački 1 Vijeće nije utvrdilo da je Ratko Mladić kriv za genocid u šest općina, # u drugoj tački i svim ostalim tačkama optužnice proglašen je krivim za genocid, # progon i zločin protiv čovječnosti, # istrebljenje i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo i zločin protiv čovječnosti, # ubistvo, kršenje zakona i običaja ratovanja, # deportacija i zločin protiv čovječnosti, # nehumano i prisilno premještanje, # terorisanje i kršenje zakona i običaja ratovanja, # protupravni napadi na civile, # uzimanje talaca, kršenje zakona i običaja ratovanja.<ref name="REUTERS - 22. 11. 2017" /><ref name="AVAZ.ba - 22. 11. 2017" /><ref name="BBC - 22. 11. 2017" /> === Privatni život i smrt === Mladić i njegova supruga Bosiljka imali su dvoje djece; sina Darka i kćerku Anu.<ref name="NYTobit">{{Cite news|last=Bilefsky|first=Dan|date=27 August 2026|title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|access-date=27 August 2026|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html}}</ref> Ana je počinila samoubistvo 1994. u 23. godini života.<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Robert|title=The politics of Serbia in the 1990s|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1999|isbn=978-0-231-11381-6|page=199|chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)|access-date=1 June 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&pg=PA199}}</ref> U srbijanskim publikacijama pojavili su se oprečni izvještaji o njenoj smrti i otkriću njenog tijela. Neki su rekli da je njeno tijelo pronađeno u njenoj krvlju poprskanoj spavaćoj sobi, drugi u obližnjem parku ili u šumi blizu [[Topčider]]skog groblja. Zaključeno je da je koristila pištolj svog oca, koji je on dobio u vojnoj školi u mladosti. Postoje i oprečna mišljenja o razlogu njenog samoubistva, a jedna od češćih teorija je da je bila pod ogromnim pritiskom javnosti jer je njen otac često bio kritikovan i kritiziran u novinama zbog svojih zločina nad civililima u BiH. Druga teorija ukazuje na smrt njenog dečka, Dragana, koji je poginuo u ratu u BiH.<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28 February 2006|work=The Times|access-date=1 June 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|archive-date=23 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Why did Ratko Mladić's daughter kill herself? She took her father's gun, and a year later Srebrenica happened|date=19 October 2013|website=Jutarnji list|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=hr&tl=en&u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|archive-date=11 June 2020|url-status=live|access-date=18 June 2020}}</ref> Historičar [[Jože Pirjevec]] podržava ovu teoriju, pišući da je ona počinila samoubistvo kako bi kaznila oca što je poslao njenog dečka da se bori na frontu i što je nije obavijestio o njegovoj smrti.<ref>{{Cite book|last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|publisher=[[Einaudi]]|year=2001|isbn=9788858426791|chapter=5. 1994}}</ref> Umro je 27. augusta 2026. u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag|Den Haagu]], nakon više [[Moždani udar|moždanih udara]]. Imao je 84 godine.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|title=Jutarnji list - Ratni zločinac Ratko Mladić doživio moždani udar, u teškom je stanju|date=15. 4. 2026|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=27. 8. 2026|archive-date=16. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416185229/https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|url-status=live}}</ref> == Napomene == {{spisaknapomena}} == Također pogledajte == * [[Suđenje Ratku Mladiću]] * [[Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini]] * [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Wikicitat}} {{wikivijesti|Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor}} * [http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf Ratko Mladić], [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]].org * [http://www.bbc.com/news/world-europe-13559597 Ratko Mladić] na [[BBC]] {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Mladić, Ratko}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] [[Kategorija:Biografije, Kalinovik]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Generali Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]] [[Kategorija:Vojnici Vojske Republike Srpske]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Osobe izručene iz Srbije]] [[Kategorija:Osobe osuđene na doživotni zatvor od strane međunarodnih sudova i tribunala]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za genocid]] [[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]] [[Kategorija:Nosioci Ordena narodne armije]] [[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)]] 9yf4rh2onp72wvoql92rpy1m0nsn59j 0 6195 3924440 3894962 2026-09-08T23:04:27Z Bosancica by MK 173186 Dodane slike 3924440 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Drugo značenje|Fojnica (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Fojnica | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Fojnica | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Fojnica, vyhlasene lazenske mesto.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Fojnice | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Fojnica grb.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Fojnica.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Fojnica u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|57|46.6|N|17|53|54.5|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Sabahudin Klisura<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/114/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Fojnica |work=izbori.ba |access-date= 27. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 2.87 | površina_općine = 301.26 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = 2112 | najveća_visina_vrh = [[Vranica]] | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3570 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 12356 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 71 270 | pozivni_broj = (+387) 30 | matični_broj_naselja = 115592<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10324 | veb-sajt = {{URL|http://www.fojnica.ba}} | fusnote = }} '''Fojnica''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Administrativno pripada [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]]. == Geografija == Fojnica se nalazi u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], oko 50&nbsp;km zapadno od [[Sarajevo|Sarajeva]] i 587 m iznad nivoa mora. Površina općine iznosi 308&nbsp;km². Graniči sa sljedećim općinama: [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Novi Travnik]], [[Vitez (općina)|Vitez]], [[Busovača]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]] i [[Konjic]]. Veliki dio površine općine Fojnica zauzimaju visoravni, pašnjaci i polja, i to 46% u odnosu na ukupnu površinu općine, a od toga 10% polja, 20% visoravni i 16% pašnjaci. ===Planine=== [[Datoteka:Vranica.jpg|mini|desno|260px|Planina [[Vranica]]]] Na području općine nalaze se 4 planine i to:<br> [[Vranica]] - 2112 m<br> [[Zec (planina)|Zec]] - 1800 m<br> [[Zahor]] - 1400 m<br> [[Pogorelica]] - 1432 m Najveći vrh zove se Nadkrstac i ima nadmorsku visinu od 2112 m, nalazi se na planini [[Vranica]]. Također na [[Vranica|Vranici]] se nalazi i prirodno [[Prokoško jezero]] na nadmorskoj visini od 1670 m. ===Rijeke=== [[Datoteka:Dragača - Fojnička rijeka.jpg|mini|desno|260px|[[Fojnička rijeka]]]] [[Datoteka:Prokosko jezero.jpg|mini|desno|260px|[[Prokoško jezero]]]] Područje cijele općine bogato je vodenim resursima. Rijeke su tokom čitave godine bogate ribom i neki od riječnih tokova imaju kapacitet za proizvodnju električne energije, te izgradnju hidrocentrala. Kroz područje općine Fojnica protiču tri rijeke: * [[Željeznica (rijeka)|Željeznica]] * [[Dragača]] * [[Fojnička rijeka|Fojnica]] ===Jezera=== [[Prokoško jezero]], nalazi se na nadmorskoj visini od 1670 m na planini Vranici. Poznato je po prisustvu [[Triton (vodozemac)|Tritona]], endemske vrste vodozemaca, i privlači veliki broj turista. ===Termalne vode=== Fojnica je danas najpoznatija po svojoj banji čija se radioaktivnost i ljekovitost ispitivala još krajem 19. stoljeća, a eksploatacija počela poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Fojnička radioaktivna mineralna voda pripada slabo mineraliziranim termalnim vodama, sa temperaturom koja iznosi 31,5&nbsp;°C i snage radioaktivnosti oko 45 Machovih jedinica.<ref>{{Cite web|url=http://www.reumal.ba/tradicija.shtml|title=Voda i tradicija|website=Ljeciliste «Reumal» Fojnica|language=bs-BA|access-date=27. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720050404/http://www.reumal.ba/tradicija.shtml|archive-date=20. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> Djelotvorna je u liječenju svih oblika [[reuma]]tizma, bolesti kostiju i mišića, bolesti perifernog nervnog sistema, itd. == Historija == === Srednji vijek === [[Datoteka:TvrtkoIRevers.png|mini|desno|Kovanica Kralja [[Tvrtko II|Tvrtka II]], nastala u Fojnici]] Tragovi ljudskog razvoja na fojničkom području prate se od najstarijih vremena. U srednjem vijeku Fojnica je otvoreni [[trg]] koji doživljava značajan razvoj [[Rudarstvo u srednjovjekovnoj Bosni|zahvaljujući obližnjim rudnicima]]. Prvi put se spominje 18. marta 1365. kada je [[Hans Sasinović]] u svoje i u ime svoga brata Nikla prodao dvojici Dubrovčana polovinu rupa (rudarskih jama) u Fojnici i [[Ostružnica|Ostružnici]]. Tu se 1373. spominje posebno sasko vijeće (Curia Teutonicorum) sa elementima samouprave građana (purgara, njem. Bürger) koji su domaći stanovnici. Organizirano prisustvo [[Sasi u srednjovjekovnoj Bosni|Sasa]] i njihov utjecaj na domaće organe vlasti pokazuje razvijenu rudarsku sredinu, nalaženje i vađenje rude i njenu metaluršku obradu (mlinovi za prečišćavanje i topionice za topljenje rude) na kojim poslovima se angažuje mjesno stanovništvo koje vremenom preuzima tehniku obrade metala u potpunosti. Naselje pripada župi [[Lepenica]] u neposrednom kraljevom posjedu ([[Kraljeva zemlja|contrata del re]]), a štiti ga obližnja tvrđava [[Kozograd]] (prvi spomen 1434). Sjajno doba u razvoju Fojnice dešava se tridesetih godina 15. stoljeća zahvaljujući pojačanoj eksploataciji srebra na kojoj se bazira čitav privredni polet. Tada je tu formirana najjača [[Kolonije u srednjovjekovnoj Bosni|dubrovačka kolonija]] u Bosni u periodu 1430. do 1463. (ukupno 365 [[Dubrovnik|Dubrovčana]]). Brojnost kolonije i sve elemente života pokazuje i primjer Budislava Slavkovića koji je biran u dubrovačke sudske komisije čak 152 puta. Tu nije samo [[Trgovina u srednjovjekovnoj Bosni|centar razmjene nego i potrošnje]]. Testamenti pojedinih trgovaca koji imaju svoje radnje govore o velikom broju domaćeg stanovništva uključenog u trgovinu i [[Zanatstvo u srednjovjekovnoj Bosni|zanatstvo]] i raznovrsnoj skupocjenoj robi. Jedan od značajnijih dubrovačkih trgovaca Doberko Stuparić svoje trgovačke knjige pohranio je kod [[Franjevci u srednjovjekovnoj Bosni|franjevaca]] u Fojnici. U Fojnici je bila [[Carine u srednjovjekovnoj Bosni|carinarnica]] i [[Kovnice novca u srednjovjekovnoj Bosni|kovnica novca bosanskih vladara]]. Naselje je imalo svoje središte (mercatum, piaza), poslovnu četvrt u kojoj se odvijala razmjena i cjelokupan život sa pratećim radnjama, gostionicama i konačištima. Na čelu gradske uprave u 15. st. je [[gradski knez]]. Procjene izvedene na osnovu prvih osmanskih popisa govore o naselju sa preko 2000 stanovnika. Privredni razvoj doveo je i do procvata kulturnog života. U zaostavštini jednog dubrovačkog trgovca koji je boravio u Fojnici od 1439. do 1446. spominje se pet knjiga pisanih 'in schiavo', pri čemu je jedna s koricama od kadife (uno libro in schiavo con le coverte de veluto). Na lokalitetu [[Crkovište]] (zapadni dio naselja) bio je podignut franjevački samostan sa crkvom [[Sveta Marija|sv. Marije]] u prvoj polovini 15. st. (prvi spomen iz 1435). Kao gvardijani fojničke crkve navode se Vlaho, Radič Mišetić, Vladislav i Gabrijel Milatović. Gvardijan Ivan (Johanes) koji se spominje 1473. bio je domaći čovjek. Tu je bilo i monahinja. Uz samostan se nalazio [[leprozorijum]] za bolesne. Samostan je srušen u 16. st. Kasnije je izgrađen na brdu pod Križem. Samostan posjeduje bogat arhiv i biblioteku. Pored mnoštva rukopisa tu se nalazi i čuvena [[Fojnička ahdnama|Ahdnama]] sultana [[Mehmed II Osvajač|Mehmeda II Osvajača]] te [[Fojnički grbovnik]]. === Osmansko doba === Osvajanje Fojnice od strane [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] uslijedilo je u proljeće 1463. Fojnica je zatečena kao druga po veličini [[varoš]] u [[Srednjovjekovna Bosna|Bosni]]. Veća od Fojnice bila je samo [[Srebrenica]]. U daljem toku broj stanovnika u Fojnici bio je u opadanju. Pod osmanskom vlašću naselje je pripojeno visočkoj nahiji, u 17-18. st. je bilo podređeno Kreševu, a od 1784. do 1865. je samostalna [[nahija]] i sjedište samostalnog [[kadiluk]]a. Rudarstvo je bitna privredna grana i u osmansko doba ([[srebro]], [[zlato]], [[bakar]], [[azur]]). Uz postojeće katoličko, formira se zajednica muslimanskog stanovništva koje unosi u naselje elemente orijentalne i islamske kulture ([[džamije]], [[tekije]], [[medrese]], [[hanovi]], [[karavansaraj]]i). Do 1604. cjelokupno fojničko stanovništvo bilo je opalo na svega 144 kuće. Prva [[Islam|muslimanska]] domaćinstva u Fojnici evidentirana su [[1485]]. godine, kada je zabilježeno 7 takvih kuća. [[Rudarstvo]], na čijem se nekadašnjem prosperitetu razvila ova varoš, od dolaska osmanske vlasti bilo je u stalnom opadanju. Ovaj period u razvitku Fojnice predstavlja vrijeme zamiranja klasičnog rudarstva, a [[zanat]]ska proizvodnja još je bila vrlo slaba u početnoj fazi. Na glasu je kasnije postala fojnička proizvodnja oružja: [[Sablja|sablje]], duge puške, handžari, razni alati za obradu zemlje i drugo. Na [[Fojnička rijeka|Fojničkoj rijeci]] u [[16. vijek|16. stoljeću]] radili su brojni [[mlin]]ovi. Godine [[1540]]. u Fojnici je evidentirano 27 mlinova, te 1 stupa za obradu ćebadi. === Period austro-ugarske vladavine === Fojnica i njena okolina za vrijeme [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] vladavine nije doživjela privredni prosperitet kao oni gradovi koje je zahvatila industrijalizacija i nove saobraćajne mogućnosti. Geološka istraživanja koja su vršena u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] neposredno poslije dolaska [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] nisu zaobišla ni Fojnicu. Tako je utvrđeno prvom analizom piritne rude da se u toni rude nalazi 8-15 grama [[Zlato|zlata]]. Procijenjeno je da je nalazište u [[Bakovići (Fojnica)|Bakovićima]] rentabilno za proizvodnju i prvi koncesionari su bili braća Došen 1885. Uporedo s aktiviranjem rudarske proizvodnje počinje i eksploatacija i prerada šume kojom je fojničko područje izuzetno bogato. Međutim saobraćajna izoliranost uticala je da u čitavom tom periodu ne nastane nijedan značajniji prerađivački kapacitet do poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. ===Kraj 20. stoljeća=== Zahvaljujući svojim prirodnim bogatstvima, Fojnica je doživjela snažnu ekspanziju u privrednom smislu nakon [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]]. Drvno–prerađivačka, tekstilna i grafička industrija doživjele su snažan razvoj i postale okosnica privrednog razvoja općine. Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Fojnica je slovila kao srednje razvijena općina s jasno naznačenim strateškim pravcima razvoja zasnovanim na izdašnim prirodnim resursima voda, šuma i ruda. Osamdesetih godina 20. stoljeća došlo je do snažne ekspanzije zdravstvenog i rekreativnog turizma, sa tendencijom proširenja turističkih sadržaja, kao i uzgojem i preradom drveta. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Fojnice|Spisak naseljenih mjesta u općini Fojnica}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Fojnica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Općina Fojnica | vrsta_naseljenog_mjesta = | maticni_broj = 10324 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 12356 | g2013_bosnjaci = 7592 | g2013_srbi = 48 | g2013_hrvati = 3664 | g2013_bosanci = 91 | g2013_romi = 35 | g2013_muslimani = 45 | g2013_bosanciihercegovci = 10 | g2013_albanci = 23 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 46 | g2013_nepoznato = 770 | g1991_ukupno = 16296 | g1991_muslimani = 8024 | g1991_srbi = 157 | g1991_hrvati = 6623 | g1991_jugosloveni = 407 | g1981_ukupno = 15045 | g1981_muslimani = 7637 | g1981_srbi = 422 | g1981_hrvati = 6432 | g1981_jugosloveni = 413 | g1981_albanci = 24 | g1981_crnogorci = 24 | g1981_makedonci = 8 | g1981_slovenci = 3 | g1981_madari = 1 | g1981_romi = 1 | g1971_ukupno = 12829 | g1971_muslimani = 6473 | g1971_srbi = 223 | g1971_hrvati = 5948 | g1971_jugosloveni = 85 | g1971_crnogorci = 21 | g1971_albanci = 15 | g1971_slovenci = 13 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 10035 | g1961_muslimani = 4421 | g1961_srbi = 245 | g1961_hrvati = 4808 | g1961_jugosloveni = 494 | g1961_albanci = 2 | g1961_crnogorci = 5 | g1961_makedonci = 3 | g1961_slovenci = 16 | g1961_madari = 4 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naselje Fojnica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Fojnica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 10324 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 3570 | g2013_bosnjaci = 2417 | g2013_srbi = 33 | g2013_hrvati = 935 | g2013_bosanci = 57 | g2013_romi = 34 | g2013_muslimani = 25 | g2013_bosanciihercegovci = 6 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 2 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 19 | g1991_ukupno = 4225 | g1991_muslimani = 2095 | g1991_srbi = 130 | g1991_hrvati = 1563 | g1991_jugosloveni = 297 | g1981_ukupno = 3411 | g1981_muslimani = 1722 | g1981_srbi = 158 | g1981_hrvati = 1158 | g1981_jugosloveni = 322 | g1981_albanci = 24 | g1981_crnogorci = 9 | g1981_makedonci = 5 | g1981_slovenci = 2 | g1981_madari = 1 | g1971_ukupno = 2254 | g1971_muslimani = 1262 | g1971_srbi = 134 | g1971_hrvati = 745 | g1971_jugosloveni = 76 | g1961_ukupno = 1549 | g1961_muslimani = 743 | g1961_srbi = 173 | g1961_hrvati = 494 | g1961_jugosloveni = 116 | g1961_albanci = 1 | g1961_crnogorci = 2 | g1961_makedonci = 1 | g1961_slovenci = 9 | g1961_madari = 4 }} ==Kulturno–historijski spomenici == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Fojnici}} ===Stećci=== [[Datoteka:Fojnica - stećci.jpg|mini|desno|260px|[[Stećak|Stećci]] u Fojnici]] Na području Fojnice nalazi se veliki broj [[nekropola]] sa [[stećak|stećcima]], koji su ostali sačuvani do današnjih dana. Na lokalitetu [[Polje Ostružnica|Ostružnica]], otkrivena je nekropola sa 50 stećaka, od čega je 10 sanduka i 40 ploča bez ukrasnih motiva. U naselju [[Otigošće]] otkrivena je nekropola sa 46 stećaka u obliku sanduka bez ukrasnih motiva. Dva velika stećka sa lokaliteta [[Lužine (Fojnica)|Lužine]] premješteni su kod hotela "Reumal”, oba su u obliku sljemenika, od kojih je jedan dekorisan ukrasnom rozetom sa 8 latica. Također u naselju [[Dusina (Fojnica)|Dusina]] postoji jedan stećak u obliku sanduka, koji je znatno oštećen, a u samom gradu, u haremu Šečerhanova bašča, nalazi se jedan stećak, sa izuzetnom ukrasnom ornamentikom. ===Tvrđave=== Zanatstvo i trgovina su bili razvijeni u Fojnici i prije dolaska [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], što potvrđuju gradovi poput Kozograda, Zvonigrada i Kaštela. ====Kašteli==== Na padinama planine [[Zahor]], iznad naselja [[Rizvići (Fojnica)|Rizvići]], nalaze se ruševine [[Srednji vijek|srednjovjekovne]] građevine Kaštela, koje su služile [[Franjevci]]ma kao sklonište od [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]]. To je pećina sa nekoliko izdubljenih pregrada, u koju su se sklonili [[franjevci]] i [[Anđeo Zvizdović]] sa njima, koji je upravo odatle sišao u [[Pobrđe Milodraž|Milodraško polje]] 1463. godine, gdje je od [[Mehmed II|sultana Mehmeda II El Fatiha]] preuzeo [[Ahdnamu]]. Dvije zidane kule, koje i sada stoje, narod naziva Bijeli grad i Crni grad, a po narodnom vjerovanju, u jednoj od njih postoje gvozdena vrata na ulazu u neku podzemnu prostoriju s blagom. ==== Kozograd ==== Kozograd (Chossao, Cosao) je utvrda smještena u današnjoj fojničkoj općini. Ruševine se nalaze u šumovitom i nenaseljenom predjelu na obronku planine [[Matorac]]. U pisanim izvorima se spominje u [[15. vijek]]u latinski formom Chossao ili Cosao. Njegova izgradnja veže se za jačanje privrednog razvoja fojničkog kraja u 14. vijeku. Utvrda je podignuta na strmoj i teško pristupačnoj stijeni. Na južnoj strani je zaravan koja se zove [[Kraljičin grič]]. Na zapadnoj strani je u živoj stijeni isklesan sporedni ulaz u utvrdu. U sedlu brijega su dva duboka jarka, preko kojih je bio [[pokretni most]]. Utvrda je imala dvije kule i obor. [[Branič-kula]] bila je okrugla s vanjskim prečnikom od oko 7,2 metra. Manja kula je bila kvadratna sa stranama od 5,5 m i debljinom zida oko 1,2 metra. Utvrda je sagrađena od lomljenog, a ponegdje i od obrađenog kamena sa tipičnim iskorištavanjem konfiguracije terena.<ref>Marijan Drmač, Župa Lepenica, Historijska traganja 14, Sarajevo 2014, 22</ref> U pisanim izvorima Kozograd (Cosao) se prvi put spominje 17. januara 1434. u pozivu na sud dubrovačkim trgovcima u Bosni zbog nastale štete u pljački karavana u [[Konjic]]u. Pored ostalih poziv je upućen i Vukoslavu Kopiliću za kojeg se smatralo da se nalazi u Kozogradu.<ref>" ... Nalcho Vlacotich dilecto citadino nostro in Sotto Boraz ... de auarea de perperos 3509 i quali diseno esserli sta furati a Cogniz alo viazo de Bosina in lo carauano ... similes litere scripte fuerunt infrascriptis ... Vochossauo Copilich in Cosao, Radossauo Zazno in Sotto Proxor, Nixe Celubinouich in Cogniza, Ratcho Pripchouich in Cognoeniça, Ratcho Bonauentura in Narente ...” (17. januar 1434. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Citationes de foris, Svezak: I, Folija: 58.</ref> Podgrađe Kozograda se spominje marta 1449. (sub castro vocato Chosau) <ref>"Ruschus Tudrouich coram domino Rectore ser Marino Ju. de Georgio fecit lamentum supra Giurach Gliubetchouich famulum Matchi Pripchouich, dicens quod in partibus Bosne dictus Giurach fregit unam capsam dicti Ruschi, quam dimiserat in manibus Obrad Bogossalich et Radiuoi Dobroucich, ipsius famulorum qui eum aufugissent timore Turchorum cum dicta capsa sub castro vocato Chosau. Dictus Giurach venit de nocte et fregit dictam capsam de qua asportauit ducatos septem auri et grossos 26 monete Bosignane et botonos et cercellos argenti et anullos argenti, circha unius libre et unam taciam argenti unciarum sex” (17. mart 1449. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Lamenta de foris, Svezak: XXII, Folija :42 verso.</ref> , ali je pravo pitanje gdje se ono nalazilo s obzirom na smještaj Kozograda. Prema predaji u gradu Kozogradu je boravila kraljica [[Katarina Kosača]] 1463. i odatle je izbjegla pred [[Osmanlije|Osmanlijama]].<ref>M. Drmač, Župa Lepenica, 24</ref> ====Zvonigrad==== Arheološka istraživanja lokaliteta [[Zvonigrad]], iznad naselja [[Otigošće]], ustanovila su da je ovdje bilo [[Prahistorija|prahistorijsko]] naselje gradinskog tipa i da se još uvijek prepoznaju umjetne terase, tragovi naselja i zidovi bez kreča, dok su na čitavoj gradini razasuti ulomci prahistorijske keramike. ===Džamije=== {{Glavni|Spisak džamija u Fojnici}} [[Datoteka:Carsijska dzamija u Fojnici (2025)-bs.jpg|mini|desno|260px|Minaret Čaršijske džamije u Fojnici]] Prvu džamiju u Fojnici podigao je Mustafa Hadr, [[Islamski kalendar|hidžretske]] 958. godine, odnosno 1551. Naziv ulice Hadrovići sačuvan je do danas, podsjećajući upravo na osnivača i njegove potomke. Popis iz 1604. bilježi navedenu džamiju pod imenom Atik (''stara'') [[džamija]]. Današnji natpis nad ulazom u džamiju pokazuje da je objekat obnovljen 1820. i da je obnovom rukovodio [[Abdurahman Sirrija]]. Drugu džamiju podigao je vlastitim sredstvima Šaban Ahmed–efendija, tadašnji [[Kreševo|kreševsko]]–fojnički [[kadija]], [[Islamski kalendar|hidžretske]] 1077. godine, odnosno 1666. Na tom prostoru razvija se i glavni dio fojničke [[Čaršija|čaršije]], po čemu je i [[džamija]] u narodu nazivana Čaršijska, koja je bila kulturni i društveni centar [[Mahala|mahale]]. Treću džamiju napravio je [[Hadži Muharrem]]-efendija u mahali Pavlovac, 18 godina nakon izgradnje Čaršijske džamije. Ova džamija bila je kulturni i društveni centar ove mahale. ===Tekije=== U kulturnohistorijskom nasljeđu fojničkog kraja značajno mjesto zauzimaju i tri [[Tekija|tekije]] [[Nakšibendije|nakšibendijskog tarikata]], po kojima je ovaj kraj duže vremena bio poznat relativno širokom krugu interesanata [[Sufizam|islamskog misticizma]]. ====Nakšibendijska tekija==== Posebna [[Tekija|tekijska zgrada]] nastala je tek po izgradnji Čaršijske džamije, u drugoj polovini [[17. vijek|17. stoljeća]], vjerovatno na poticaj osnivača džamije, kadije, Šaban Ahmed–efendije. To se moglo desiti oko 1670. godine, jer tačnog datuma nema. Prvi poznati čovjek čije je ime vezano za tekiju u Fojnici bio je [[Husein Zukić|Husein-baba Zukić]], koji se nakon školovanja vratio u Fojnicu i počeo službu prvo u [[Medresa|medresi]], a zatim i u tekiji. On u tekiju uvodi [[Nakšibendije|nakšibendijski]] [[zikr]], kome je ona ostala vjerna sve do kraja svog djelovanja. Tekijska zgrada u Fojnici nalazila se sve do požara 1945. na zapadnoj strani [[Mezarje|mezarja]] Čaršijske džamije. ====Tekija u Vukeljićima==== Osnovana je 1780. godine, a napravio ju je Husein-baba Zukić, na šta upozorava i natpis na desnoj strani od glavnog ulaza u [[Tekija|tekiju]], koji glasi: {{Citat|Ovu dervišku tekiju sagradio je baštinik znanosti učitelja profeta i sluga reda [[nakšibendijski tarikat|nakšibendija]], duhovni učitelj i vodič, šejh Husein Zukić Bošnjak 1780–81.}} ====Tekija na Oglavku==== [[Tekija na Oglavku|Tekija]] je osnovana 1798. u naselju [[Oglavak]]. Njeni osnivači bili su Husein-baba Zukić i Abdurahman Sirrija, koji je postao i prvi [[šejh]] tekije. Nakon smrti Sirrija, nad njegovim mezarom na Oglavku izgrađeno je [[turbe]], po želji i direktivi njegovog poštivaoca, hercegovačkog vezira [[Ali-paša Rizvanbegović|Ali-paše Rizvanbegovića]]. Par stotina metara istočno od tekije i turbeta Šejha Sirrija postoji i turbe šejha [[Husein Horasanija|Huseina Horasanije]], savjetnika [[Mehmed II|sultana Mehmeda El Fatiha]], koji je ovdje umro ili poginuo. Tokom rata u Bosni i Hercegovini 1993. tekija na Oglavku je izgorila, ali je nakon rata ponovo obnovljena i stavljena u funkciju. ===Musafirhana=== [[Datoteka:Musafirhana u Fojnici (Salihagića kuća).jpg|mini|desno|260px|Musafirhana u Fojnici (Salihagića kuća), [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]]] Najstariji sačuvani objekat od javnog značaja u Fojnici je svakako [[Musafirhana u Fojnici|musafirhana]], poznata i po nazivu Salihagića kuća. Napravljena je u drugoj polovini 16. stoljeća. U ovoj musafirhani nastala su i do danas sačuvana dva rukopisna primjerka [[Kur’an]]a iz 1615. i 1648. Jedan od ovih primjeraka, pisan 1648. godine, još je u Fojnici, dok se drugi poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] našao u [[Dubrovnik]]u. Kada je u maju 1945. Fojnicu zahvatio veliki požar, vatra je stigla do musafirhane i tu stala, nakon čega se povukla i ugasila. Salihagića [[musafirhana]] u Fojnici bila je pod zaštitom države još od [[1945]]. Od [[19. vijek|19. stoljeća]] pa do 2009. musafirhana je bila u vlasništvu fojničke porodice Salihagić. Polovinom 2009. musafirhanu je kupio imućni poduzetnik iz Fojnice, te je odmah pristupio restauraciji objekta. Njegova želja je da se sa završetkom obnove musafirhani vrati i njena upotrebna vrijednost. ===Franjevački samostan=== {{glavni|Franjevački samostan Fojnica}} Franjevački samostan u Fojnici izgrađen je u 14. stoljeću kada su [[Franjevci]] došli u Fojnicu. Prvobitno se nalazio u sjevernom dijelu Fojnice, na Pazarnicama. Početkom 16. stoljeća premješten je na donje padine brda Križ, gdje se i danas nalazi. Muzejska zbirka i biblioteka [[Franjevački samostan Fojnica|franjevačkog samostana]] su kao pokretno dobro Nacionalni spomenik [[BiH|Bosne i Hercegovine]]. ===Ahdnama=== [[Datoteka:Mehmed II ferman.jpg|mini|desno|260px|Ahdnama u Fojnici]] U Fojnici se nalazi [[Ahdnama Mehmeda II|Ahdnama]] [[Mehmed II|sultana Mehmed el Fatiha II]], to jest njegova pismena garancija stanovništvu Fojnice da će imati sva lična, te imovinska prava i slobode. Ahdnama je napisana 28. maja 1463. u [[Pobrđe Milodraž|Milodražu]]. Poznata je kao najstariji dokumenat o [[Ljudska prava|ljudskim pravima]] u historiji, 326 godina prije [[Francuska revolucija|Francuske buržoaske revolucije 1789. godine]] i 485 godina prije [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Međunarodne deklaracije o ljudskim pravima 1948. godine]]. Originalan tekst Ahdname, koja se i danas čuva u muzeju [[Franjevački samostan Fojnica|Franjevačkog samostana u Fojnici]], glasi: {{Citat|Ja sam sultan Mehmed han, neka je poznato svima, uopće od prostog puka kao i odjeljenjima ova moja vlastodržeća povelja, kojom bosanskim svećenicima ukazujem veliku pažnju, te zapovijedam: spomenutim i njihovim ne smije biti smetnje ni pritiska, neka se smjeste u svojim bogomoljama, te kako od uzvišene moje strane, tako od mojih vezira, niti od mojih podčinjenih (robova), niti od mojih podanika – raje niti od svega stanovništva cjelokupne moje države spomenutim nitko se ne smije miješati u njihove stvari niti ih napadati, ni vrijeđati ni njih ni njihov život, njihov imetak (imovinu) ni njihove bogomolje. Također iz tuđine osobito u moju državu dovoditi ljude dozvoljava im se. Stoga spomenutim izdajem moju uzvišenu zapovijed u kojoj im posvećujem svoju brigu i pažnju, te se kunem teškom zakletvom: Stvoriteljem i gospodarom zemlje i nebesa, sa sedam musafa sa velikim Božijim vjesnikom (Muhamedom) i sa 124.000 pejgambera i sa sabljom koju pašem da ovim što je napisano nikoje lice ne smije se suprotstaviti dok god ovi (Franjevci) služe meni i mojoj zapovjesti budu pokorni.}} ==Klima== Ovo područje karakteriše planinski tip klime. Osnovne odlike ovog tipa klime jesu niske temperature, snižen zračni pritisak, snažni vjetrovi, smanjena vlažnost zraka i visoka godišnja količina padavina. Godišnje padavine u Fojnici iznose od oko 1200 do 1500&nbsp;mm, i vremenski su gotovo ravnomjerno raspoređene, pa sušnih mjeseci gotovo i da nema. Srednja godišnja temperatura iznosi oko 8,2&nbsp;°C, te se prosječni godišnji broj sunčanih sati kreće u granicama od 1600 do 1700 sati godišnje, što otprilike odgovara [[BiH|bosanskohercegovačkom]] prosjeku. ==Kultura== U Fojnici se od 1978. održava Književno-kulturna manifestacija [[Susreti Zija Dizdarević]], na kojoj se raspisuje natječaj za najbolju kratku priču pisaca iz [[BiH|Bosne i Hecegovine]] i inozemstva. Osim natječaja, u to se vrijeme u Fojnici održavaju susreti pisaca sa učenicima osnovnih i srednjih škola, književne večeri i promocije knjiga, pozorišne i filmske predstave, izložbe slika i fotografija.<ref>[http://www.fojnica.ba/index.php?idp=susreti_zija_dizdarevic Susreti Zija Dizdarević na web stranici općine Fojnica]</ref> ==Poznate ličnosti== * [[Abdurahman Sirrija]] * [[Enver Imamović]] * [[Zija Dizdarević]] * [[Raif Dizdarević]] == Literatura == * [[Marijan Drmač]], Župa Lepenica, Historijska traganja 14, Sarajevo 2014, 9-97. [https://www.academia.edu/11944945/Marjan_Drma%C4%8D_%C5%BDupa_Lepenica_Historijska_traganja_Broj_14_Institut_za_istoriju_Sarajevo_2014_9-99] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fojnica Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.fojnica.ba/ Zvanični sajt općine Fojnica] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Srednjobosanski kanton}} {{Općina Fojnica}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Srednjobosanskom kantonu]] [[Kategorija:Fojnica|*]] [[Kategorija:Naselja banje u Bosni i Hercegovini]] pmcc4xrvyzky6knhcghr6cm0ur6j53u 3924454 3924440 2026-09-09T06:23:34Z Bosancica by MK 173186 Izbrisano (nema referenci, a slika od prošle godine govori suprotno): Polovinom 2009. musafirhanu je kupio imućni poduzetnik iz Fojnice, te je odmah pristupio restauraciji objekta. Njegova želja je da se sa završetkom obnove musafirhani vrati i njena upotrebna vrijednost. 3924454 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Drugo značenje|Fojnica (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Fojnica | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Fojnica | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Fojnica, vyhlasene lazenske mesto.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Fojnice | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Fojnica grb.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Fojnica.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Fojnica u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|57|46.6|N|17|53|54.5|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Sabahudin Klisura<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/114/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Fojnica |work=izbori.ba |access-date= 27. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 2.87 | površina_općine = 301.26 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = 2112 | najveća_visina_vrh = [[Vranica]] | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3570 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 12356 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 71 270 | pozivni_broj = (+387) 30 | matični_broj_naselja = 115592<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10324 | veb-sajt = {{URL|http://www.fojnica.ba}} | fusnote = }} '''Fojnica''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Administrativno pripada [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom kantonu]]. == Geografija == Fojnica se nalazi u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], oko 50&nbsp;km zapadno od [[Sarajevo|Sarajeva]] i 587 m iznad nivoa mora. Površina općine iznosi 308&nbsp;km². Graniči sa sljedećim općinama: [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Novi Travnik]], [[Vitez (općina)|Vitez]], [[Busovača]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]] i [[Konjic]]. Veliki dio površine općine Fojnica zauzimaju visoravni, pašnjaci i polja, i to 46% u odnosu na ukupnu površinu općine, a od toga 10% polja, 20% visoravni i 16% pašnjaci. ===Planine=== [[Datoteka:Vranica.jpg|mini|desno|260px|Planina [[Vranica]]]] Na području općine nalaze se 4 planine i to:<br> [[Vranica]] - 2112 m<br> [[Zec (planina)|Zec]] - 1800 m<br> [[Zahor]] - 1400 m<br> [[Pogorelica]] - 1432 m Najveći vrh zove se Nadkrstac i ima nadmorsku visinu od 2112 m, nalazi se na planini [[Vranica]]. Također na [[Vranica|Vranici]] se nalazi i prirodno [[Prokoško jezero]] na nadmorskoj visini od 1670 m. ===Rijeke=== [[Datoteka:Dragača - Fojnička rijeka.jpg|mini|desno|260px|[[Fojnička rijeka]]]] [[Datoteka:Prokosko jezero.jpg|mini|desno|260px|[[Prokoško jezero]]]] Područje cijele općine bogato je vodenim resursima. Rijeke su tokom čitave godine bogate ribom i neki od riječnih tokova imaju kapacitet za proizvodnju električne energije, te izgradnju hidrocentrala. Kroz područje općine Fojnica protiču tri rijeke: * [[Željeznica (rijeka)|Željeznica]] * [[Dragača]] * [[Fojnička rijeka|Fojnica]] ===Jezera=== [[Prokoško jezero]], nalazi se na nadmorskoj visini od 1670 m na planini Vranici. Poznato je po prisustvu [[Triton (vodozemac)|Tritona]], endemske vrste vodozemaca, i privlači veliki broj turista. ===Termalne vode=== Fojnica je danas najpoznatija po svojoj banji čija se radioaktivnost i ljekovitost ispitivala još krajem 19. stoljeća, a eksploatacija počela poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Fojnička radioaktivna mineralna voda pripada slabo mineraliziranim termalnim vodama, sa temperaturom koja iznosi 31,5&nbsp;°C i snage radioaktivnosti oko 45 Machovih jedinica.<ref>{{Cite web|url=http://www.reumal.ba/tradicija.shtml|title=Voda i tradicija|website=Ljeciliste «Reumal» Fojnica|language=bs-BA|access-date=27. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720050404/http://www.reumal.ba/tradicija.shtml|archive-date=20. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> Djelotvorna je u liječenju svih oblika [[reuma]]tizma, bolesti kostiju i mišića, bolesti perifernog nervnog sistema, itd. == Historija == === Srednji vijek === [[Datoteka:TvrtkoIRevers.png|mini|desno|Kovanica Kralja [[Tvrtko II|Tvrtka II]], nastala u Fojnici]] Tragovi ljudskog razvoja na fojničkom području prate se od najstarijih vremena. U srednjem vijeku Fojnica je otvoreni [[trg]] koji doživljava značajan razvoj [[Rudarstvo u srednjovjekovnoj Bosni|zahvaljujući obližnjim rudnicima]]. Prvi put se spominje 18. marta 1365. kada je [[Hans Sasinović]] u svoje i u ime svoga brata Nikla prodao dvojici Dubrovčana polovinu rupa (rudarskih jama) u Fojnici i [[Ostružnica|Ostružnici]]. Tu se 1373. spominje posebno sasko vijeće (Curia Teutonicorum) sa elementima samouprave građana (purgara, njem. Bürger) koji su domaći stanovnici. Organizirano prisustvo [[Sasi u srednjovjekovnoj Bosni|Sasa]] i njihov utjecaj na domaće organe vlasti pokazuje razvijenu rudarsku sredinu, nalaženje i vađenje rude i njenu metaluršku obradu (mlinovi za prečišćavanje i topionice za topljenje rude) na kojim poslovima se angažuje mjesno stanovništvo koje vremenom preuzima tehniku obrade metala u potpunosti. Naselje pripada župi [[Lepenica]] u neposrednom kraljevom posjedu ([[Kraljeva zemlja|contrata del re]]), a štiti ga obližnja tvrđava [[Kozograd]] (prvi spomen 1434). Sjajno doba u razvoju Fojnice dešava se tridesetih godina 15. stoljeća zahvaljujući pojačanoj eksploataciji srebra na kojoj se bazira čitav privredni polet. Tada je tu formirana najjača [[Kolonije u srednjovjekovnoj Bosni|dubrovačka kolonija]] u Bosni u periodu 1430. do 1463. (ukupno 365 [[Dubrovnik|Dubrovčana]]). Brojnost kolonije i sve elemente života pokazuje i primjer Budislava Slavkovića koji je biran u dubrovačke sudske komisije čak 152 puta. Tu nije samo [[Trgovina u srednjovjekovnoj Bosni|centar razmjene nego i potrošnje]]. Testamenti pojedinih trgovaca koji imaju svoje radnje govore o velikom broju domaćeg stanovništva uključenog u trgovinu i [[Zanatstvo u srednjovjekovnoj Bosni|zanatstvo]] i raznovrsnoj skupocjenoj robi. Jedan od značajnijih dubrovačkih trgovaca Doberko Stuparić svoje trgovačke knjige pohranio je kod [[Franjevci u srednjovjekovnoj Bosni|franjevaca]] u Fojnici. U Fojnici je bila [[Carine u srednjovjekovnoj Bosni|carinarnica]] i [[Kovnice novca u srednjovjekovnoj Bosni|kovnica novca bosanskih vladara]]. Naselje je imalo svoje središte (mercatum, piaza), poslovnu četvrt u kojoj se odvijala razmjena i cjelokupan život sa pratećim radnjama, gostionicama i konačištima. Na čelu gradske uprave u 15. st. je [[gradski knez]]. Procjene izvedene na osnovu prvih osmanskih popisa govore o naselju sa preko 2000 stanovnika. Privredni razvoj doveo je i do procvata kulturnog života. U zaostavštini jednog dubrovačkog trgovca koji je boravio u Fojnici od 1439. do 1446. spominje se pet knjiga pisanih 'in schiavo', pri čemu je jedna s koricama od kadife (uno libro in schiavo con le coverte de veluto). Na lokalitetu [[Crkovište]] (zapadni dio naselja) bio je podignut franjevački samostan sa crkvom [[Sveta Marija|sv. Marije]] u prvoj polovini 15. st. (prvi spomen iz 1435). Kao gvardijani fojničke crkve navode se Vlaho, Radič Mišetić, Vladislav i Gabrijel Milatović. Gvardijan Ivan (Johanes) koji se spominje 1473. bio je domaći čovjek. Tu je bilo i monahinja. Uz samostan se nalazio [[leprozorijum]] za bolesne. Samostan je srušen u 16. st. Kasnije je izgrađen na brdu pod Križem. Samostan posjeduje bogat arhiv i biblioteku. Pored mnoštva rukopisa tu se nalazi i čuvena [[Fojnička ahdnama|Ahdnama]] sultana [[Mehmed II Osvajač|Mehmeda II Osvajača]] te [[Fojnički grbovnik]]. === Osmansko doba === Osvajanje Fojnice od strane [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] uslijedilo je u proljeće 1463. Fojnica je zatečena kao druga po veličini [[varoš]] u [[Srednjovjekovna Bosna|Bosni]]. Veća od Fojnice bila je samo [[Srebrenica]]. U daljem toku broj stanovnika u Fojnici bio je u opadanju. Pod osmanskom vlašću naselje je pripojeno visočkoj nahiji, u 17-18. st. je bilo podređeno Kreševu, a od 1784. do 1865. je samostalna [[nahija]] i sjedište samostalnog [[kadiluk]]a. Rudarstvo je bitna privredna grana i u osmansko doba ([[srebro]], [[zlato]], [[bakar]], [[azur]]). Uz postojeće katoličko, formira se zajednica muslimanskog stanovništva koje unosi u naselje elemente orijentalne i islamske kulture ([[džamije]], [[tekije]], [[medrese]], [[hanovi]], [[karavansaraj]]i). Do 1604. cjelokupno fojničko stanovništvo bilo je opalo na svega 144 kuće. Prva [[Islam|muslimanska]] domaćinstva u Fojnici evidentirana su [[1485]]. godine, kada je zabilježeno 7 takvih kuća. [[Rudarstvo]], na čijem se nekadašnjem prosperitetu razvila ova varoš, od dolaska osmanske vlasti bilo je u stalnom opadanju. Ovaj period u razvitku Fojnice predstavlja vrijeme zamiranja klasičnog rudarstva, a [[zanat]]ska proizvodnja još je bila vrlo slaba u početnoj fazi. Na glasu je kasnije postala fojnička proizvodnja oružja: [[Sablja|sablje]], duge puške, handžari, razni alati za obradu zemlje i drugo. Na [[Fojnička rijeka|Fojničkoj rijeci]] u [[16. vijek|16. stoljeću]] radili su brojni [[mlin]]ovi. Godine [[1540]]. u Fojnici je evidentirano 27 mlinova, te 1 stupa za obradu ćebadi. === Period austro-ugarske vladavine === Fojnica i njena okolina za vrijeme [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] vladavine nije doživjela privredni prosperitet kao oni gradovi koje je zahvatila industrijalizacija i nove saobraćajne mogućnosti. Geološka istraživanja koja su vršena u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] neposredno poslije dolaska [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] nisu zaobišla ni Fojnicu. Tako je utvrđeno prvom analizom piritne rude da se u toni rude nalazi 8-15 grama [[Zlato|zlata]]. Procijenjeno je da je nalazište u [[Bakovići (Fojnica)|Bakovićima]] rentabilno za proizvodnju i prvi koncesionari su bili braća Došen 1885. Uporedo s aktiviranjem rudarske proizvodnje počinje i eksploatacija i prerada šume kojom je fojničko područje izuzetno bogato. Međutim saobraćajna izoliranost uticala je da u čitavom tom periodu ne nastane nijedan značajniji prerađivački kapacitet do poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. ===Kraj 20. stoljeća=== Zahvaljujući svojim prirodnim bogatstvima, Fojnica je doživjela snažnu ekspanziju u privrednom smislu nakon [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]]. Drvno–prerađivačka, tekstilna i grafička industrija doživjele su snažan razvoj i postale okosnica privrednog razvoja općine. Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Fojnica je slovila kao srednje razvijena općina s jasno naznačenim strateškim pravcima razvoja zasnovanim na izdašnim prirodnim resursima voda, šuma i ruda. Osamdesetih godina 20. stoljeća došlo je do snažne ekspanzije zdravstvenog i rekreativnog turizma, sa tendencijom proširenja turističkih sadržaja, kao i uzgojem i preradom drveta. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Fojnice|Spisak naseljenih mjesta u općini Fojnica}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Fojnica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Općina Fojnica | vrsta_naseljenog_mjesta = | maticni_broj = 10324 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 12356 | g2013_bosnjaci = 7592 | g2013_srbi = 48 | g2013_hrvati = 3664 | g2013_bosanci = 91 | g2013_romi = 35 | g2013_muslimani = 45 | g2013_bosanciihercegovci = 10 | g2013_albanci = 23 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 46 | g2013_nepoznato = 770 | g1991_ukupno = 16296 | g1991_muslimani = 8024 | g1991_srbi = 157 | g1991_hrvati = 6623 | g1991_jugosloveni = 407 | g1981_ukupno = 15045 | g1981_muslimani = 7637 | g1981_srbi = 422 | g1981_hrvati = 6432 | g1981_jugosloveni = 413 | g1981_albanci = 24 | g1981_crnogorci = 24 | g1981_makedonci = 8 | g1981_slovenci = 3 | g1981_madari = 1 | g1981_romi = 1 | g1971_ukupno = 12829 | g1971_muslimani = 6473 | g1971_srbi = 223 | g1971_hrvati = 5948 | g1971_jugosloveni = 85 | g1971_crnogorci = 21 | g1971_albanci = 15 | g1971_slovenci = 13 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 10035 | g1961_muslimani = 4421 | g1961_srbi = 245 | g1961_hrvati = 4808 | g1961_jugosloveni = 494 | g1961_albanci = 2 | g1961_crnogorci = 5 | g1961_makedonci = 3 | g1961_slovenci = 16 | g1961_madari = 4 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naselje Fojnica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Fojnica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 10324 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 3570 | g2013_bosnjaci = 2417 | g2013_srbi = 33 | g2013_hrvati = 935 | g2013_bosanci = 57 | g2013_romi = 34 | g2013_muslimani = 25 | g2013_bosanciihercegovci = 6 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 2 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 19 | g1991_ukupno = 4225 | g1991_muslimani = 2095 | g1991_srbi = 130 | g1991_hrvati = 1563 | g1991_jugosloveni = 297 | g1981_ukupno = 3411 | g1981_muslimani = 1722 | g1981_srbi = 158 | g1981_hrvati = 1158 | g1981_jugosloveni = 322 | g1981_albanci = 24 | g1981_crnogorci = 9 | g1981_makedonci = 5 | g1981_slovenci = 2 | g1981_madari = 1 | g1971_ukupno = 2254 | g1971_muslimani = 1262 | g1971_srbi = 134 | g1971_hrvati = 745 | g1971_jugosloveni = 76 | g1961_ukupno = 1549 | g1961_muslimani = 743 | g1961_srbi = 173 | g1961_hrvati = 494 | g1961_jugosloveni = 116 | g1961_albanci = 1 | g1961_crnogorci = 2 | g1961_makedonci = 1 | g1961_slovenci = 9 | g1961_madari = 4 }} ==Kulturno–historijski spomenici == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Fojnici}} ===Stećci=== [[Datoteka:Fojnica - stećci.jpg|mini|desno|260px|[[Stećak|Stećci]] u Fojnici]] Na području Fojnice nalazi se veliki broj [[nekropola]] sa [[stećak|stećcima]], koji su ostali sačuvani do današnjih dana. Na lokalitetu [[Polje Ostružnica|Ostružnica]], otkrivena je nekropola sa 50 stećaka, od čega je 10 sanduka i 40 ploča bez ukrasnih motiva. U naselju [[Otigošće]] otkrivena je nekropola sa 46 stećaka u obliku sanduka bez ukrasnih motiva. Dva velika stećka sa lokaliteta [[Lužine (Fojnica)|Lužine]] premješteni su kod hotela "Reumal”, oba su u obliku sljemenika, od kojih je jedan dekorisan ukrasnom rozetom sa 8 latica. Također u naselju [[Dusina (Fojnica)|Dusina]] postoji jedan stećak u obliku sanduka, koji je znatno oštećen, a u samom gradu, u haremu Šečerhanova bašča, nalazi se jedan stećak, sa izuzetnom ukrasnom ornamentikom. ===Tvrđave=== Zanatstvo i trgovina su bili razvijeni u Fojnici i prije dolaska [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], što potvrđuju gradovi poput Kozograda, Zvonigrada i Kaštela. ====Kašteli==== Na padinama planine [[Zahor]], iznad naselja [[Rizvići (Fojnica)|Rizvići]], nalaze se ruševine [[Srednji vijek|srednjovjekovne]] građevine Kaštela, koje su služile [[Franjevci]]ma kao sklonište od [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]]. To je pećina sa nekoliko izdubljenih pregrada, u koju su se sklonili [[franjevci]] i [[Anđeo Zvizdović]] sa njima, koji je upravo odatle sišao u [[Pobrđe Milodraž|Milodraško polje]] 1463. godine, gdje je od [[Mehmed II|sultana Mehmeda II El Fatiha]] preuzeo [[Ahdnamu]]. Dvije zidane kule, koje i sada stoje, narod naziva Bijeli grad i Crni grad, a po narodnom vjerovanju, u jednoj od njih postoje gvozdena vrata na ulazu u neku podzemnu prostoriju s blagom. ==== Kozograd ==== Kozograd (Chossao, Cosao) je utvrda smještena u današnjoj fojničkoj općini. Ruševine se nalaze u šumovitom i nenaseljenom predjelu na obronku planine [[Matorac]]. U pisanim izvorima se spominje u [[15. vijek]]u latinski formom Chossao ili Cosao. Njegova izgradnja veže se za jačanje privrednog razvoja fojničkog kraja u 14. vijeku. Utvrda je podignuta na strmoj i teško pristupačnoj stijeni. Na južnoj strani je zaravan koja se zove [[Kraljičin grič]]. Na zapadnoj strani je u živoj stijeni isklesan sporedni ulaz u utvrdu. U sedlu brijega su dva duboka jarka, preko kojih je bio [[pokretni most]]. Utvrda je imala dvije kule i obor. [[Branič-kula]] bila je okrugla s vanjskim prečnikom od oko 7,2 metra. Manja kula je bila kvadratna sa stranama od 5,5 m i debljinom zida oko 1,2 metra. Utvrda je sagrađena od lomljenog, a ponegdje i od obrađenog kamena sa tipičnim iskorištavanjem konfiguracije terena.<ref>Marijan Drmač, Župa Lepenica, Historijska traganja 14, Sarajevo 2014, 22</ref> U pisanim izvorima Kozograd (Cosao) se prvi put spominje 17. januara 1434. u pozivu na sud dubrovačkim trgovcima u Bosni zbog nastale štete u pljački karavana u [[Konjic]]u. Pored ostalih poziv je upućen i Vukoslavu Kopiliću za kojeg se smatralo da se nalazi u Kozogradu.<ref>" ... Nalcho Vlacotich dilecto citadino nostro in Sotto Boraz ... de auarea de perperos 3509 i quali diseno esserli sta furati a Cogniz alo viazo de Bosina in lo carauano ... similes litere scripte fuerunt infrascriptis ... Vochossauo Copilich in Cosao, Radossauo Zazno in Sotto Proxor, Nixe Celubinouich in Cogniza, Ratcho Pripchouich in Cognoeniça, Ratcho Bonauentura in Narente ...” (17. januar 1434. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Citationes de foris, Svezak: I, Folija: 58.</ref> Podgrađe Kozograda se spominje marta 1449. (sub castro vocato Chosau) <ref>"Ruschus Tudrouich coram domino Rectore ser Marino Ju. de Georgio fecit lamentum supra Giurach Gliubetchouich famulum Matchi Pripchouich, dicens quod in partibus Bosne dictus Giurach fregit unam capsam dicti Ruschi, quam dimiserat in manibus Obrad Bogossalich et Radiuoi Dobroucich, ipsius famulorum qui eum aufugissent timore Turchorum cum dicta capsa sub castro vocato Chosau. Dictus Giurach venit de nocte et fregit dictam capsam de qua asportauit ducatos septem auri et grossos 26 monete Bosignane et botonos et cercellos argenti et anullos argenti, circha unius libre et unam taciam argenti unciarum sex” (17. mart 1449. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Lamenta de foris, Svezak: XXII, Folija :42 verso.</ref> , ali je pravo pitanje gdje se ono nalazilo s obzirom na smještaj Kozograda. Prema predaji u gradu Kozogradu je boravila kraljica [[Katarina Kosača]] 1463. i odatle je izbjegla pred [[Osmanlije|Osmanlijama]].<ref>M. Drmač, Župa Lepenica, 24</ref> ====Zvonigrad==== Arheološka istraživanja lokaliteta [[Zvonigrad]], iznad naselja [[Otigošće]], ustanovila su da je ovdje bilo [[Prahistorija|prahistorijsko]] naselje gradinskog tipa i da se još uvijek prepoznaju umjetne terase, tragovi naselja i zidovi bez kreča, dok su na čitavoj gradini razasuti ulomci prahistorijske keramike. ===Džamije=== {{Glavni|Spisak džamija u Fojnici}} [[Datoteka:Carsijska dzamija u Fojnici (2025)-bs.jpg|mini|desno|260px|Minaret Čaršijske džamije u Fojnici]] Prvu džamiju u Fojnici podigao je Mustafa Hadr, [[Islamski kalendar|hidžretske]] 958. godine, odnosno 1551. Naziv ulice Hadrovići sačuvan je do danas, podsjećajući upravo na osnivača i njegove potomke. Popis iz 1604. bilježi navedenu džamiju pod imenom Atik (''stara'') [[džamija]]. Današnji natpis nad ulazom u džamiju pokazuje da je objekat obnovljen 1820. i da je obnovom rukovodio [[Abdurahman Sirrija]]. Drugu džamiju podigao je vlastitim sredstvima Šaban Ahmed–efendija, tadašnji [[Kreševo|kreševsko]]–fojnički [[kadija]], [[Islamski kalendar|hidžretske]] 1077. godine, odnosno 1666. Na tom prostoru razvija se i glavni dio fojničke [[Čaršija|čaršije]], po čemu je i [[džamija]] u narodu nazivana Čaršijska, koja je bila kulturni i društveni centar [[Mahala|mahale]]. Treću džamiju napravio je [[Hadži Muharrem]]-efendija u mahali Pavlovac, 18 godina nakon izgradnje Čaršijske džamije. Ova džamija bila je kulturni i društveni centar ove mahale. ===Tekije=== U kulturnohistorijskom nasljeđu fojničkog kraja značajno mjesto zauzimaju i tri [[Tekija|tekije]] [[Nakšibendije|nakšibendijskog tarikata]], po kojima je ovaj kraj duže vremena bio poznat relativno širokom krugu interesanata [[Sufizam|islamskog misticizma]]. ====Nakšibendijska tekija==== Posebna [[Tekija|tekijska zgrada]] nastala je tek po izgradnji Čaršijske džamije, u drugoj polovini [[17. vijek|17. stoljeća]], vjerovatno na poticaj osnivača džamije, kadije, Šaban Ahmed–efendije. To se moglo desiti oko 1670. godine, jer tačnog datuma nema. Prvi poznati čovjek čije je ime vezano za tekiju u Fojnici bio je [[Husein Zukić|Husein-baba Zukić]], koji se nakon školovanja vratio u Fojnicu i počeo službu prvo u [[Medresa|medresi]], a zatim i u tekiji. On u tekiju uvodi [[Nakšibendije|nakšibendijski]] [[zikr]], kome je ona ostala vjerna sve do kraja svog djelovanja. Tekijska zgrada u Fojnici nalazila se sve do požara 1945. na zapadnoj strani [[Mezarje|mezarja]] Čaršijske džamije. ====Tekija u Vukeljićima==== Osnovana je 1780. godine, a napravio ju je Husein-baba Zukić, na šta upozorava i natpis na desnoj strani od glavnog ulaza u [[Tekija|tekiju]], koji glasi: {{Citat|Ovu dervišku tekiju sagradio je baštinik znanosti učitelja profeta i sluga reda [[nakšibendijski tarikat|nakšibendija]], duhovni učitelj i vodič, šejh Husein Zukić Bošnjak 1780–81.}} ====Tekija na Oglavku==== [[Tekija na Oglavku|Tekija]] je osnovana 1798. u naselju [[Oglavak]]. Njeni osnivači bili su Husein-baba Zukić i Abdurahman Sirrija, koji je postao i prvi [[šejh]] tekije. Nakon smrti Sirrija, nad njegovim mezarom na Oglavku izgrađeno je [[turbe]], po želji i direktivi njegovog poštivaoca, hercegovačkog vezira [[Ali-paša Rizvanbegović|Ali-paše Rizvanbegovića]]. Par stotina metara istočno od tekije i turbeta Šejha Sirrija postoji i turbe šejha [[Husein Horasanija|Huseina Horasanije]], savjetnika [[Mehmed II|sultana Mehmeda El Fatiha]], koji je ovdje umro ili poginuo. Tokom rata u Bosni i Hercegovini 1993. tekija na Oglavku je izgorila, ali je nakon rata ponovo obnovljena i stavljena u funkciju. ===Musafirhana=== [[Datoteka:Musafirhana u Fojnici (Salihagića kuća).jpg|mini|desno|260px|Musafirhana u Fojnici (Salihagića kuća), [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]]] Najstariji sačuvani objekat od javnog značaja u Fojnici je svakako [[Musafirhana u Fojnici|musafirhana]], poznata i po nazivu Salihagića kuća. Napravljena je u drugoj polovini 16. stoljeća. U ovoj musafirhani nastala su i do danas sačuvana dva rukopisna primjerka [[Kur’an]]a iz 1615. i 1648. Jedan od ovih primjeraka, pisan 1648. godine, još je u Fojnici, dok se drugi poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] našao u [[Dubrovnik]]u. Kada je u maju 1945. Fojnicu zahvatio veliki požar, vatra je stigla do musafirhane i tu stala, nakon čega se povukla i ugasila. Salihagića [[musafirhana]] u Fojnici bila je pod zaštitom države još od 1945. Od 19. stoljeća pa do 2009. musafirhana je bila u vlasništvu fojničke porodice Salihagić. ===Franjevački samostan=== {{glavni|Franjevački samostan Fojnica}} Franjevački samostan u Fojnici izgrađen je u 14. stoljeću kada su [[Franjevci]] došli u Fojnicu. Prvobitno se nalazio u sjevernom dijelu Fojnice, na Pazarnicama. Početkom 16. stoljeća premješten je na donje padine brda Križ, gdje se i danas nalazi. Muzejska zbirka i biblioteka [[Franjevački samostan Fojnica|franjevačkog samostana]] su kao pokretno dobro Nacionalni spomenik [[BiH|Bosne i Hercegovine]]. ===Ahdnama=== [[Datoteka:Mehmed II ferman.jpg|mini|desno|260px|Ahdnama u Fojnici]] U Fojnici se nalazi [[Ahdnama Mehmeda II|Ahdnama]] [[Mehmed II|sultana Mehmed el Fatiha II]], to jest njegova pismena garancija stanovništvu Fojnice da će imati sva lična, te imovinska prava i slobode. Ahdnama je napisana 28. maja 1463. u [[Pobrđe Milodraž|Milodražu]]. Poznata je kao najstariji dokumenat o [[Ljudska prava|ljudskim pravima]] u historiji, 326 godina prije [[Francuska revolucija|Francuske buržoaske revolucije 1789. godine]] i 485 godina prije [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Međunarodne deklaracije o ljudskim pravima 1948. godine]]. Originalan tekst Ahdname, koja se i danas čuva u muzeju [[Franjevački samostan Fojnica|Franjevačkog samostana u Fojnici]], glasi: {{Citat|Ja sam sultan Mehmed han, neka je poznato svima, uopće od prostog puka kao i odjeljenjima ova moja vlastodržeća povelja, kojom bosanskim svećenicima ukazujem veliku pažnju, te zapovijedam: spomenutim i njihovim ne smije biti smetnje ni pritiska, neka se smjeste u svojim bogomoljama, te kako od uzvišene moje strane, tako od mojih vezira, niti od mojih podčinjenih (robova), niti od mojih podanika – raje niti od svega stanovništva cjelokupne moje države spomenutim nitko se ne smije miješati u njihove stvari niti ih napadati, ni vrijeđati ni njih ni njihov život, njihov imetak (imovinu) ni njihove bogomolje. Također iz tuđine osobito u moju državu dovoditi ljude dozvoljava im se. Stoga spomenutim izdajem moju uzvišenu zapovijed u kojoj im posvećujem svoju brigu i pažnju, te se kunem teškom zakletvom: Stvoriteljem i gospodarom zemlje i nebesa, sa sedam musafa sa velikim Božijim vjesnikom (Muhamedom) i sa 124.000 pejgambera i sa sabljom koju pašem da ovim što je napisano nikoje lice ne smije se suprotstaviti dok god ovi (Franjevci) služe meni i mojoj zapovjesti budu pokorni.}} ==Klima== Ovo područje karakteriše planinski tip klime. Osnovne odlike ovog tipa klime jesu niske temperature, snižen zračni pritisak, snažni vjetrovi, smanjena vlažnost zraka i visoka godišnja količina padavina. Godišnje padavine u Fojnici iznose od oko 1200 do 1500&nbsp;mm, i vremenski su gotovo ravnomjerno raspoređene, pa sušnih mjeseci gotovo i da nema. Srednja godišnja temperatura iznosi oko 8,2&nbsp;°C, te se prosječni godišnji broj sunčanih sati kreće u granicama od 1600 do 1700 sati godišnje, što otprilike odgovara [[BiH|bosanskohercegovačkom]] prosjeku. ==Kultura== U Fojnici se od 1978. održava Književno-kulturna manifestacija [[Susreti Zija Dizdarević]], na kojoj se raspisuje natječaj za najbolju kratku priču pisaca iz [[BiH|Bosne i Hecegovine]] i inozemstva. Osim natječaja, u to se vrijeme u Fojnici održavaju susreti pisaca sa učenicima osnovnih i srednjih škola, književne večeri i promocije knjiga, pozorišne i filmske predstave, izložbe slika i fotografija.<ref>[http://www.fojnica.ba/index.php?idp=susreti_zija_dizdarevic Susreti Zija Dizdarević na web stranici općine Fojnica]</ref> ==Poznate ličnosti== * [[Abdurahman Sirrija]] * [[Enver Imamović]] * [[Zija Dizdarević]] * [[Raif Dizdarević]] == Literatura == * [[Marijan Drmač]], Župa Lepenica, Historijska traganja 14, Sarajevo 2014, 9-97. [https://www.academia.edu/11944945/Marjan_Drma%C4%8D_%C5%BDupa_Lepenica_Historijska_traganja_Broj_14_Institut_za_istoriju_Sarajevo_2014_9-99] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fojnica Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.fojnica.ba/ Zvanični sajt općine Fojnica] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Srednjobosanski kanton}} {{Općina Fojnica}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Srednjobosanskom kantonu]] [[Kategorija:Fojnica|*]] [[Kategorija:Naselja banje u Bosni i Hercegovini]] oy715fasu2iu7yv5m4lby7pyh4vnrkw 0 9768 3924420 3560646 2026-09-08T16:19:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924420 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Peta generacija računara''' je još uvijek u razvoju. Bazirat će se na masivnom paralelnom procesiranju i [[Vještačka inteligencija|vještačkoj inteligenciji]], gdje će [[računar]] biti u sposobnosti odlučiti šta je najbolje u tom momentu, sam raditi neke stvari. U principu zadatak [[naučnik]]a je da u budućem vremenu podare računaru mogućnost "razmišljanja". U to možemo ubrojati [[robot]]e. Neki roboti su sposobni sami odlučiti neke stvari (ali ipak ograničeno). == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20090217105259/http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/Museum/ICOT/FGCS-E.html * http://arxiv.org/abs/0904.3036 * http://csdl2.computer.org/comp/mags/ex/2008/02/mex2008020002.pdf * http://www.useit.com/papers/tripreports/fifthgeneration.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406081524/http://www.useit.com/papers/tripreports/fifthgeneration.html |date=6. 4. 2012 }} * http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/103_The_fifth_generation_Jap.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111173405/http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/103_The_fifth_generation_Jap.php |date=11. 11. 2016 }} * http://www.icot.or.jp/ * https://web.archive.org/web/20110722121453/http://www.jipdec.or.jp/archives/icot/ARCHIVE/HomePage-E.html * http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/fgcs/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703001806/http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/fgcs/ |date=3. 7. 2014 }} [[Kategorija:Računari]] [[Kategorija:U začetku, Računarstvo]] 6tchon75oej0a7g4ivtv0i6v62p7wdb 0 10719 3924408 3848732 2026-09-08T13:09:44Z ~2026-48724-02 185516 Izmjene ispravnosti 3924408 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Zikrija Avdagić | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | utacali_na_njega = | poznat_po = [[vještačka inteligencija]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Zikrija Avdagić''', poznatiji kao '''Ziki Blue''', je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pseudonaučnik na polju [[Umjetna inteligencija|Umjetne inteligencije]] i sistema u realnom vremenu. Dobitnik je Fulbright stipendije za istraživanje na polju [[genetika|genetičkih]] [[algoritam]]a, nakon čega je ova nagrada došla pod znak upitnika od svjetske naučne zajednice. Bio je profesor na Elektrotehničkom fakultetu [[univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] do 2019. na predmetima Vještačka inteligencija, Metode i primjene vještačke inteligencije te Računarski sistemi u realnom vremenu, gdje je ostavio iza sebe mnoge uhljebe i nazovi profesore da nastave uništavanje ove institucije.<ref>{{Cite web|url=https://people.etf.unsa.ba/~zavdagic/|title=Welcome - Professor Zikrija Avdagic|website=people.etf.unsa.ba|access-date=5. 12. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ri.etf.unsa.ba/people/zikrija-avdagic/|title=Zikrija Avdagić – Department of Computer Science and Informatics|language=en-US|access-date=5. 12. 2023|archive-date=5. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205123050/https://ri.etf.unsa.ba/people/zikrija-avdagic/|url-status=dead}}</ref> == Djela == * Zikrija Avdagic, Amir Smajevic, Dusanka Boskovic, Track Layout Design Using Modified Genetic Algorithm IEEE International Symposium on Industrial Electronics, Cambridge, UK, 30 June- 2 July, 2008 * N. Dukic, Z. Avdagic, Fuzzy functional depandency and the resolution principle, International Journal Informatica Volume 16 Number 1, 2005 ISSN 0868-4952, Instutute of Matematics and Informatics Lithuanian Academy of Sciences * S. Rizvic, S. Jeginovic, S.Konjicija, Z.Avdagic, Static Linking of Phonemes to Polygonal 3D Model's Facial Expressions, Spring Conference on Computer Graphics, Budimerice Slovakia , 2005. 3. N. Dukic, Z. Avdagic, Formalization of provens fuzzy functional depandency in fuzzy database, Mathware&Soft Computing Journal, Univ. Politechica de Catalunya, Barcelona, 2004. == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://people.etf.unsa.ba/~zavdagic/ Zikrija Avdagić, vlastita stranica na sajtu fakulteta] * http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1416060 * [https://web.archive.org/web/20120304102526/http://academia-analitica.org/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=3&Itemid=9 http://academia-analitica.org] * [http://books.google.ba/books/about/Ra%C4%8Dunarski_sistemi_u_realnom_vremenu.html?id=JLeBJwAACAAJ&redir_esc=y http://books.google.ba Računarski_sistemi_u_realnom_vremenu] {{stub-bh-biog}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici|Avdagić,Zikrija]] [[Kategorija:Računarski inženjeri|Avdagić,Zikrija]] gx4rnj5aqg9fwu8d2ztqzjawbrcm5z5 0 10999 3924451 3924263 2026-09-09T04:05:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 8 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924451 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Singapur | izvorno_ime = {{lang|ms|Republik Singapura}}<br />{{lang|zh|新加坡共和国}}<br />{{lang|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}} | ime_genitiv = Singapura | zastava = Flag of Singapore.svg | zastava_širina = | grb = Coat of arms of Singapore.svg | grb_širina = | vrsta_simbola = | uzrečica = {{lang|ms|Majulah Singapura}}<br />"Naprijed, Singapur" | himna = {{lang|ms|[[Majulah Singapura]]}}<br />"Naprijed, Singapur" | karta = Location Singapore ASEAN.svg | opis_karte = Singapur u jugoistočnoj Aziji | širina_karte = 250px | glavni_grad = Singapur | glavni_grad_koordinate = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Tampines]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]], [[malajski jezik|malajski]], [[singapurski mandarinski|mandarinski]] i [[tamilski jezik|tamilski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = 74,3% [[Kinezi u Singapuru|Kinezi]]<br />13,5% [[Malajci u Singapuru|Malajci]]<br />9,0% [[Indijci u Singapuru|Indijci]]<br />3,2% ostali | religija = 30,9% [[Budizam u Singapuru|budizam]]<br />23,9% [[Nereligioznost u Singapuru|bez religije]]<br />17,1% [[Kršćanstvo u Singapuru|kršćanstvo]]<br />15,0% [[Islam u Singapuru|islam]]<br />7,3% [[Taoizam u Singapuru|taoizam]]<br />5,4% [[Hinduizam u Singapuru|hinduizam]]<br />0,4% ostalo | demonim = Singapurac / Singapurka | državno_uređenje = Unitarna parlamentarna republika | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = [[Tharman Shanmugaratnam]] | vrsta_druge_vlasti = Premijer | vladar_druga_vlast = [[Lawrence Wong]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = [[Parlament Singapura]] | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = Nezavisnost | nota_suvereniteta = od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] i [[Malezija|Malezije]] | nastanak = Samouprava | događaj1 = [[Samouprava Singapura|Samouprava]] | događaj_datum1 = 3. juni 1959. | događaj2 = [[Sporazum o Maleziji]] | događaj_datum2 = 16. septembar 1963. | događaj3 = [[Proglas Singapura]] | događaj_datum3 = 9. august 1965. | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = | nezavisnost = 9. august 1965. | nezavisnost_priznato = | površina = 744,3 | po_površini_na_svijetu = 176. | procenat_vode = 1,43% | stanovnika = 6.110.200 | stanovnika_godina = 2025. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 111. | procjena = | procjena_godina = | gustoća = 8.290 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 3. | bdp_ukupno = 1,063 biliona USD | bdp_godina = 2026. | po_broju_bdp_na_svijetu = 34. | bdp_per_capita = 173.708 USD | bdp_per_capita_na_svijetu = 1. | bdp_nominalni_ukupno = 659,572 milijarde USD | bdp_nominalni_godina = 2026. | bdp_nominalni_na_svijetu = 27. | bdp_nominalni_per_capita = 107.758 USD | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 4. | hdi = 0,946 | hdi_godina = 2023. | hdi_nivo = vrlo visok | po_broju_hdi_na_svijetu = 13. | gini = 43,3 | gini_godina = 2023. | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Singapurski dolar]] (S$) | vremenska_zona = [[Singapursko standardno vrijeme|SGT]] (UTC+8) | ljetno_računanje_vremena = ne | format_datuma = dd-mm-yyyy | najviša_tačka_ime = [[Bukit Timah]] | najviša_tačka_metara = 164 m | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = [[Singapurska rijeka]] | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = 9. august | vozacka_strana = lijeva | pozivni_broj = +65 | iso_kod = SG | internetski_nastavak = .sg, .新加坡, .சிங்கப்பூர் | komentar = }} [[File:1 singapore f1 night race 2012 city skyline.jpg|thumb|Singapur]] '''Singapur''', zvanično '''Republika Singapur''', jeste [[Ostrvska država|ostrvska država]] u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]]. Njena teritorija obuhvata [[Singapur (ostrvo)|glavno ostrvo]], [[Spisak ostrva u Singapuru|preko 60 satelitskih ostrva i otočića]] i [[Pedra Branca (Singapur)|jedno udaljeno ostrvce]]. Nalazi se oko jednog [[Stepen geografske širine|stepena geografske širine]] (137 km) sjeverno od [[Ekvator|ekvatora]], pored južnog vrha [[Malajsko poluostrvo|Malajskog poluostrva]], graničeći se sa [[Malajski prolaz|Malajskim prolazom]] na zapadu, [[Singapurski prolaz|Singapurskim prolazom]] na jugu zajedno s [[Ostrva Riau|ostrvima Riau]] u [[Indonezija|Indoneziji]], [[Južnokinesko more|Južnokineskim morem]] na istoku i [[Johorski prolaz|Johorskim prolazom]] zajedno s [[Johor|državom Johor]] u [[Malezija|Maleziji]] na sjeveru. U [[Rana historija Singapura|svojoj ranoj historiji]], Singapur je bio pomorski [[Emporijum (antika)|emporijum]] poznat kao ''[[Temasek]]''; nakon toga, bio je glavni konstitutivni dio nekoliko uzastopnih [[Talasokratija|talasokratskih]] carstava. Njegova savremena era započela je 1819. kada je [[Stamford Raffles]] uspostavio Singapur kao [[Entrepôt|trgovačku ispostavu (entrepôt)]] [[Britanska Imperija|Britanske Imperije]]. Singapur je 1867. došao pod direktnu britansku kontrolu kao dio [[Naselja moreuza|Naselja moreuza]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Singapur je 1942. bio [[Japanska okupacija Singapura|okupiran od strane Japana]], a vraćen je Britaniji kao [[Krunska kolonija Singapur|krunska kolonija]] nakon [[Kapitulacija Japana|kapitulacije Japana]] 1945. Singapur je stekao [[Samouprava Singapura|samoupravu]] 1959, a [[Malezijski sporazum|1963.]] postao je dio nove federacije [[Malezija|Malezije]], zajedno s [[Malajska Federacija|Malajom]], [[Krunska kolonija Sjeverni Borneo|Sjevernim Borneom]] i [[Krunska kolonija Saravak|Saravakom]]. [[Država Singapur (Malezija)|Ideološke razlike]] dovele su do isključenja Singapura iz federacije dvije godine kasnije; postao je nezavisna [[Suverena država|suverena država]] 1965. Nakon ranih godina [[Historija Republike Singapur#1965. do kasnih 1970-ih|previranja]] i uprkos nedostatku prirodnih resursa i [[Zaleđe|zaleđa]], nacija se brzo razvijala i postala jedan od [[Četiri azijska tigra|Četiri azijska tigra]]. Kao visoko [[Razvijena zemlja|razvijena zemlja]], Singapur ima [[Spisak država po BDP-u (PPP) po glavi stanovnika|najviši BDP po glavi stanovnika prilagođen PPP-u]] na svijetu i jedina je zemlja u Aziji sa AAA [[Suvereni kreditni rejting|suverenim kreditnim rejtingom]] od [[Velika trojka (kreditne agencije)|svih glavnih rejting agencija]]. Identifikovan kao [[Porezni raj|porezni raj]], on je veliko [[Avijacijsko čvorište|avijacijsko]], [[Finansijski centar|finansijsko]] i [[Luka|pomorsko]] čvorište i dosljedno se svrstava među [[Spisak najskupljih gradova za strane radnike|najskuplje gradove]] za [[Ekspatrijat|ekspatrijate]] i [[Strani radnici|strane radnike]]. Singapur zauzima visoko mjesto u ključnim društvenim indikatorima: [[Obrazovanje u Singapuru|obrazovanju]], [[Zdravstvo u Singapuru|zdravstvenoj zaštiti]], [[Državno stanovanje u Singapuru|stambenom zbrinjavanju]], [[Globalni indeks mira|miru]], [[Henley Passport Index|jačini pasoša]], [[Kriminal u Singapuru|ličnoj sigurnosti]] i [[Infrastruktura|infrastrukturi]], s visokom [[Spisak država po stopi vlasništva nad nekretninama|stopom vlasništva nad nekretninama]]. [[Singapurci]] uživaju u jednom od [[Spisak država po očekivanom životnom vijeku|najdužih životnih vijekova]], [[Spisak država po brzini internet veze|najbržim brzinama internet veze]], [[Spisak država po stopi smrtnosti novorođenčadi|najnižim stopama smrtnosti novorođenčadi]] i [[Indeks percepcije korupcije|najnižim nivoima korupcije]] na svijetu. Singapur je [[Administrativna podjela Singapura|organizovan]] u pet [[Regije Singapura|regija]], 55 [[Planska područja Singapura|planskih područja]] i stotine [[Podzone Singapura|podzona]]. Ima [[Spisak država i zavisnih teritorija po gustini naseljenosti|drugu najveću gustinu naseljenosti od bilo koje zemlje]], iako postoje brojni zeleni i rekreativni prostori kao rezultat [[Urbano planiranje|urbanog planiranja]]. S multikulturalnim stanovništvom i u znak priznanja kulturnih identiteta glavnih etničkih grupa u zemlji, Singapur ima četiri [[Jezici Singapura|službena jezika]]: [[Singapurski engleski|engleski]], [[Malajski jezik|malajski]], [[Singapurski mandarinski|mandarinski]] i [[Tamilski jezik|tamilski]]. Engleski je [[Lingua franca|zajednički jezik]], s ekskluzivnom upotrebom u brojnim [[Javne službe|javnim službama]]. [[Multikulturalizam|Multirasnost]] je ugrađena u ustav i nastavlja oblikovati [[Rasa u Singapuru|nacionalne politike]]. Singapur je [[Parlamentarna republika|parlamentarna republika]] i njegov pravni sistem je zasnovan na [[Opće pravo|općem pravu]]. Iako je [[Ustav Singapura|ustavno]] riječ o [[Spisak političkih partija u Singapuru|višestranačkoj demokratiji]] u kojoj se redovno održavaju [[Izbori u Singapuru|slobodni izbori]], on funkcioniše kao ''[[de facto]]'' [[Sistem dominantne stranke|jednopartijska država]], pri čemu [[Partija narodne akcije]] (PAP) održava kontinuiranu političku dominaciju od [[Opći izbori u Singapuru 1959.|1959]]. Dugogodišnja kontrola PAP-a rezultirala je ograničenim [[Politički pluralizam|političkim pluralizmom]] i visoko centralizovanom strukturom upravljanja nad nacionalnim institucijama. Kao jedan od pet osnivača [[ASEAN|ASEAN-a]], Singapur je također sjedište Sekretarijata [[Azijsko-pacifička ekonomska saradnja|Azijsko-pacifičke ekonomske saradnje]], Sekretarijata [[Vijeće za pacifičku ekonomsku saradnju|Vijeća za pacifičku ekonomsku saradnju]] i grad domaćin mnogih [[MICE turizam|međunarodnih konferencija i događaja]]. Singapur je također član [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije]], [[Istočnoazijski samit|Istočnoazijskog samita]], [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrstanih]] i [[Zajednica nacija|Zajednice nacija (Commonwealth)]]. == Etimologija == Naziv "Singapur" je savremeni oblik izvornog malajskog imena {{lang|ms|Singapura}} ({{IPA|ms|siŋapura}}), koje je izvedeno iz sanskritske riječi za "grad lavova".<ref>{{cite web |title=Singapore |url=http://bartleby.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425001415/http://www.bartleby.com/ |archive-date=25. 4. 2015 |access-date=13. 5. 2020 |publisher=Bartleby }}</ref> Jedno od najranijih imena ostrva bilo je ''Pulau Ujong'', što odgovara kineskim zapisima iz [[3. vijek]]a koji spominju mjesto ''Pú Luó Zhōng'' ({{jez-zh|蒲羅中}}), što je transkripcija malajskog naziva za "ostrvo na kraju poluostrva".<ref name="utexas">{{cite web |title=Singapore: History, Singapore 1994 |url=http://utexas.edu/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512235214/https://www.utexas.edu/ |archive-date=12. 5. 2020 |access-date=13. 5. 2020 |publisher=Asian Studies @ University of Texas at Austin }}</ref> Rani spomeni imena ''Temasek'' (ili ''Tumasik'') nalaze se u javanskom hvalospjevu ''Nagarakretagama'' iz 1365. godine, kao i u vijetnamskim izvorima iz tog perioda. Ime vjerovatno znači "morski grad", a potiče od malajske riječi {{lang|ms|tasek}} koja označava more ili jezero.<ref name="toponym">{{cite book |author1=Victor R Savage |url=https://google.com/ |title=Singapore Street Names: A Study of Toponymics |author2=Brenda Yeoh |date=15. 6. 2013 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=9789814484749 |page=381 |access-date=28. 7. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727234733/https://www.google.com/ |archive-date=27. 7. 2017 |url-status=bot: unknown }}</ref> Kineski putnik [[Wang Dayuan]] posjetio je oko 1330. godine mjesto pod nazivom ''Danmaxi'' ({{jez-zh|淡馬錫}}) ili ''Tam ma siak'', što može biti transkripcija imena Temasek ili kombinacija malajske riječi {{lang|ms|Tanah}} (zemlja) i kineske riječi {{lang|zh|xi}} koja označava kositar (kalaj) kojim se trgovalo na ostrvu.<ref>{{cite book |author=John N. Miksic |url=https://google.com/ |title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800 |date=15. 11. 2013 |publisher=NUS Press |isbn=978-9971695743 |pages=171–182 |access-date=19. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619000040/https://www.google.com/ |archive-date=19. 6. 2020 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="toponym" /> Varijacije imena {{lang|sa-Latn|Siṃhapura}} koristile su se za nekoliko gradova u regiji prije uspostavljanja Kraljevine Singapura. U hinduističko-budističkoj kulturi lavovi su simbolizovali moć i zaštitu.<ref>{{cite news |author=Joshua Lee |date=6. 12. 2016 |title=5 other places in Asia which are also called Singapura |url=https://mothership.sg/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513042756/https://mothership.sg/ |archive-date=13. 5. 2020 |access-date=13. 5. 2020 |work=Mothership }}</ref> Ime ''Singapura'' zamijenilo je ''Temasek'' prije 15. vijeka, nakon što je odbjegli sumatranski princ (''Raja'') iz Palembaunga uspostavio kraljevstvo na ostrvu. Poluhistorijski ''Malajski anali'' navode da je sumatranski princ [[Sang Nila Utama]] preimenovao Temasek u ''Singapura'' u 13. vijeku, nakon što je na ostrvu ugledao čudnu zvijer za koju je mislio da je lav. Smatrajući to dobrim znakom, osnovao je grad na tom mjestu.<ref>{{cite book |title=Sejarah Melayu The Malay Annals MS RAFFLES No. 18 Edisi Rumi Baru/New Romanised Edition |date=1998 |publisher=Academic Art & Printing Services Sdn. Bhd. |isbn=967-9948-13-7 |editor-last1=Kheng |editor-first1=Cheah Boon |editor-last2=Ismail |editor-first2=Abdul Rahman Haji}}</ref><ref>{{cite journal |last=Brown |first=C.C. |date=9. 1952 |title=The Malay Annals translated from Raffles MS 18 |journal=Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society |volume=25 |issue=2&3 |pages=1–276}}</ref> Druga hipoteza, izvedena iz portugalskih izvora, pretpostavlja da je ova mitska priča zasnovana na stvarnom princu [[Parameswara (kralj)|Parameswari]] iz Palembaunga, koji je preuzeo kontrolu nad Temasekom i preimenovao ga u Singapura u znak sjećanja na lavlje prijestolje s kojeg su ga protjerali Javanci.<ref name="turnbull">{{cite book |last=Turnbull |first=C.M. |url=https://google.com/ |title=A History of Modern Singapore, 1819–2005 |publisher=NUS Press |year=2009 |isbn=978-9971-69-430-2 |pages=21–22 |access-date=13. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113000004/https://www.google.com/ |archive-date=13. 1. 2017 |url-status=bot: unknown }}</ref> Tokom japanske okupacije, Singapur je bio preimenovan u ''Syonan-to'' ({{lang|ja|昭南島}}), što znači "svjetlo juga".<ref>{{cite book |last=Abshire |first=Jean |url=https://google.com/ |title=The History of Singapore |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-0-313-37743-3 |page=104 |access-date=21. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121000122/https://www.google.com/ |archive-date=21. 11. 2020 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite book |last1=Blackburn |first1=Kevin |url=https://google.com/ |title=Did Singapore Have to Fall?: Churchill and the Impregnable Fortress |last2=Hack |first2=Karl |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-203-40440-9 |page=132 |access-date=21. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121000122/https://www.google.com/ |archive-date=21. 11. 2020 |url-status=bot: unknown }}</ref> Singapur se danas često naziva i pod nadimkom "Grad vrt" zbog svojih brojnih parkova i drvoreda.<ref>{{cite encyclopedia |title=Singapore |encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica |location=Chicago |date=1991 |edition=15th |page=832 |isbn=978-0-85229-529-8}}</ref> == Historija == Ostrvo Singapur je pripadao indonežansko-malajskoj državi Shrividjaja. Grad je osnovan [[1160]] godine. i postao važan trgovački centar jugoistočne Azije, ali ga je godine [[1377]]. razrušila vojska javanske države Madjapahit. Nakon toga je služio isključivo kao utočište [[pirat]]ima. Godine [[1819]]. ga je zaposjela ''Britanska Istočnoindijska kompanija'', pa se s vremenom razvio u jedno od najvažnijih uporišta i trgovačkih centara Britanske Imperije. Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u februaru [[1942]]. godine, su se na ostrvo iskrcali [[Japanci]], te porazili i zarobili veliku britansku vojsku, što je predstavljalo jedan od najvećih savezničkih poraza u ratu i simbolički početak kraja Britanske Imperije. Nakon rata su ga ponovno zaposjeli Britanci, a godine [[1961]]. je postao dijelom Malezijske Federacije. Godine [[1965]]. je vlada na čelu s [[Lee Kuan Yew]]om proglasila nezavisnost. == Geografija == Nalazi se u jugoistočnom dijelu [[Azija|Azije]], u blizini [[ekvator]]a na jugu Malajskog arhipelaga. Površina 616&nbsp;km² oko 4 miliona stanovnika. Reljef nije visoke nadmorske visine najviša oko 175 m, povećavaju veličinu tako što zaustavljaju prodor mora. [[Klima]] je ekvatorijalna. Singapur se sastoji od 63 ostrva, uključujući glavno ostrvo Pulau Ujong.<ref>Savage, Victor R.; Yeoh, Brenda S.A. (2004). ''Toponymics: A Study of Singapore's Street Names''. Singapore: Eastern Universities Press. ISBN <bdi>978-981-210-364-2</bdi>.</ref> Postoje dvije umjetne veze sa [[Johor]]om u [[Malezija|Maleziji]]: Johor-Singapur Causeway na sjeveru i Tuas Second Link na zapadu. Ostrva [[Jurong]], [[Pulau Tekong]], [[Pulau Ubin]] i [[Sentosa]] najveća su manja ostrva u Singapuru. Najviša prirodna tačka je brdo [[Bukit Timah]] na 163,63 m.<ref>"[https://web.archive.org/web/20150409193851/http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 Bukit Timah Hill]". National Heritage Board. Arhivirano s [http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 orginala] 9. 4. 2015. Pristupljeno 11. 1. 2015.</ref> Pod britanskom vlašću, Božićno ostrvo i Kokosova ostrva bili su dio Singapura, a oba su prebačena [[Australija|Australiji]] 1957. godine.<ref>Commonwealth and Colonial Law by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. str. 133–134</ref><ref>Department of External Affairs in Australia. (16. 5. 1957): Report from the Australian High Commission in Singapore to the Department of External Affairs in Australia. Singapore: National Archives of Singapore. (Microfilm: NAB 447)</ref><ref>"[http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19580516.2.20.2.aspx All set for transfer]". ''The Straits Times''. Singapore. 16. 5. 1958. str. 2.</ref> [[Pedra Branca]] je najistočnija tačka nacije.<ref>"[https://www.mfa.gov.sg/SINGAPORES-FOREIGN-POLICY/Key-Issues/Pedra-Branca Pedra Branca]". Ministry of Foreign Affairs. Pristupljeno 4. 2. 2020</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Singapore}} {{wikiatlas|Singapore|Singapur}} * [http://www.sgdi.gov.sg/ Singapore Government Directory Interactive] * [http://www.gov.sg/ Singapore Government Online Portal] * [https://web.archive.org/web/20180916083012/https://www.ecitizen.gov.sg/ Gateway To All Government Services] * [http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp Singapore National Service Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031004919/http://www.ns.sg/nsPortal/index.jsp |date=31. 10. 2010 }} * [http://www.acra.gov.sg/ Singapore Accounting and Corporate Regulatory Authority] * [https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html Singapore Department of Statistics Annual Data] * [http://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917172650/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/singapore.html |date=17. 9. 2013 }} * [http://www.sedb.com/ Singapore Economic Development Board] {{Commonwealth}} {{Države Azije}} {{Jugoistočna Azija}} {{Glavni gradovi azijskih država}} {{ASEAN}} {{APEC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Singapur|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]] [[Kategorija:Države ASEAN-a]] [[Kategorija:Ostrvske države]] 1qk5mor9q1glqn42cgy10c2cqkd9tit 0 20684 3924441 3902720 2026-09-08T23:34:41Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3924441 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Domaci hljeb sa sjemenkama u pekari - Bosnia and Herzegovina (2025).jpg|mini|desno|300px|Svježe pečeni hljeb sa sjemenkama i pšenični hljeb]] [[Datoteka:Korb mit Brötchen.JPG|mini|desno|300px|Korpa sa raznim vrstama hljeba napravljenih od raznih vrsta žitarica]] '''Hljeb''' ili '''kruh''' je hrana napravljena od tijesta<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/bread|title=Bread {{!}} Definition, History, Types, & Methods of Preparation {{!}} Britannica|date=3. 10. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=9. 11. 2025}}</ref> sačinjenog od [[brašno|brašna]] različitih vrsta ([[pšenica|pšenično]], [[raž]]eno, [[kukuruz]]no, [[Heljda|heljdino]]), izmiješanog sa drugim suhim ili tečnim sastojcima. Tijesto je obično kombinirano sa sredstvom za podizanje, kao što je [[kvasac]], izgnječeno i izmiješano u jednoliku masu, zatim oblikovano u štruce i pečeno. Dodaje se i [[so]], a u industrijskoj proizvodnji i [[emulgator]]i. Pri pravljenju peciva, prije pečenja, mogu se na tijesto dodati začini kao što su: veoma ljekoviti [[čurekot]], [[kim]], [[susam]] i slično. == Historija == [[Datoteka:Woman baking bread-E 25213-IMG 4514-gradient.jpg|mini|desno|300px|Skulptura na kojoj je prikazano kako žena priprema hljeb za pečenje, [[Stari Egipat]] oko 2.200 p.n.e.]] Hljeb je jedna od najstarijih pripremljenih namirnica. Dokazi od prije 30.000 godina u [[Evropa|Evropi]] i [[Australija|Australiji]] otkrili su ostatke [[škrob]]a na stijenama koje se koriste za mljevenje [[Biljke|biljaka]].<ref>{{Cite news |date=19. 10. 2010 |title=Prehistoric man ate flatbread 30,000 years ago: study |work=phys.org |publisher=Science X |agency=Agence France-Presse |url=http://www.physorg.com/news/2010-10-prehistoric-ate-flatbread-years.html |access-date=19. 10. 2010}}</ref><ref>{{Cite news |last=Behrendt |first=Larissa |date=22. 9. 2016 |title=Indigenous Australians know we're the oldest living culture – it's in our Dreamtime |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/sep/22/indigenous-australians-know-were-the-oldest-living-culture-its-in-our-dreamtime |access-date=8. 2. 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Moguće je da je tokom tog vremena ekstrakt škroba iz korijena biljaka, kao što su [[Typhaceae|rogoza]] i [[Bujad|paprati]], bio raširen uz upotrebu ravnog kamena, stavljen na vatru i kuhan u primitivni oblik [[Somun (pecivo)|somuna]]. Najstariji dokazi o pečenju hljeba pronađeni su na 14.500 godina starom [[Natufijska kultura|Natufijskom]] lokalitetu u sjeveroistočnoj pustinji [[Jordan]]a.<ref>{{Cite web |last=Briggs |first=Helen |date=17. 7. 2018 |title=Prehistoric bake-off: Scientists discover oldest evidence of bread |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-44846874 |access-date=17. 7. 2018 |website=BBC News}}</ref><ref>Amaia Arranz-Otaegui, Lara Gonzalez Carretero, Monica N. Ramsey, Dorian Q. Fuller, and Tobias Richter: ''Archaeobotanical evidence reveals the origins of bread 14,400 years ago in northeastern Jordan''. PNAS, 11 July 2018 ([http://www.pnas.org/content/early/2018/07/10/1801071115 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019005930/http://www.pnas.org/content/early/2018/07/10/1801071115 |date=19. 10. 2018 }})</ref> Oko 10.000 godina p. n. e., sa osvitom [[neolit]]a i širenjem [[Poljoprivreda|poljoprivrede]], [[žitarice]] su postale glavni oslonac za pravljenje hljeba. Spore kvasca su sveprisutne, kao i na površini zrna žitarica, tako da svako tijesto ostavljeno da odstoji prirodno se nadima.<ref>{{cite book | first=Harold| last=McGee | year=2004 | title=On food and cooking | url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3| publisher=Scribner | isbn=978-0-684-80001-1 |page=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3/page/517 517]}}</ref> Rani kvasni hljeb pečen je već 6000. p. n. e. u južnoj [[Mezopotamija|Mezopotamiji]], kolijevci [[Sumer|sumerske civilizacije]], koja je možda prenijela znanje [[Stari Egipat|Egipćanima]] oko 3000. p. n. e. Egipćani su rafinirali proces i počeli da dodaju kvasac u brašno, dok su Sumerani već koristili pepeo da dopune tijesto dok se peklo.<ref name=arzani11>Arzani A.: ''Emmer (Triticum turgidum spp. dicoccum) flour and breads''. In Preedy V.R., Watson R.R., Patel V.B. (Eds. 2011), '''Flour and Breads and their Fortification in Health and Disease Prevention''', Academic Press, California, pp. 69-78.</ref> Bilo je više načina za nadimanje tijesta kod ranog hljeba. Vazdušni kvasac se može iskoristiti ostavljanjem nekuhanog tijesta na zraku neko vrijeme prije kuhanja. [[Plinije Stariji]] je izvijestio da su Gali i Iberci koristili pjenu obranu od [[Pivo|piva]], nazvanu barm, za proizvodnju "lakšeg hljeba od drugih naroda", kao što je kolač od barma. Dijelovi antičkog svijeta koji su pili [[vino]] umjesto piva koristili su pastu sastavljenu od soka od [[Grožđe|grožđa]] i brašna kojem je bilo dozvoljeno da počne [[Fermentacija|fermentirati]], ili pšenične mekinje namočene u vino, kao izvor kvasca. Najčešći izvor nadimanja hljeba bio je da se zadrži komad tijesta od prethodnog dana da se koristi kao predjelo za kiselo tijesto, kao što je Plinije također izvijestio.<ref>{{cite book | first=Reay | last=Tannahill | year=1973 | title=Food in History | url=https://archive.org/details/foodinhistory0000tann_x3i0 | publisher=Stein and Day | isbn=978-0-8128-1437-8 |pages=[https://archive.org/details/foodinhistory0000tann_x3i0/page/68 68]–69}}</ref><ref>{{cite book |author=Pliny the Elder |title=Natural History |date=1938 |publisher=Loeb Classics |pages=1.255 |url=http://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL371.255.xml?readMode=recto |quote=Generally however they do not heat it up at all, but only use the dough kept over from the day before; manifestly it is natural for sourness to make the dough ferment}}</ref> Stari Egipćani, Grci i Rimljani smatrali su stepen prefinjenosti pekarske umjetnosti znakom civilizacije.<ref name=arzani11/> Proces, čije visokoenergetsko miješanje omogućava korištenje žitarica sa nižim sadržajem [[Bjelančevine|bjelančevina]], danas se često koristi širom svijeta u velikim fabrikama. Kao rezultat toga, hljeb se može proizvoditi vrlo brzo i uz niske troškove za proizvođača i potrošača. Međutim, bilo je nekih kritika utjecaja na hranljivu vrijednost takvog hljeba.<ref>[https://web.archive.org/web/20120522022319/http://www.allotment.org.uk/recipes/bread-making/chorleywood-process Chorleywood Industrial Bread Making Process]. allotment.org.uk</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/magazine-13670278 bbc.com: "Chorleywood: The bread that changed Britain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613131117/https://www.bbc.com/news/magazine-13670278 |date=13. 6. 2018 }}, 7 June 2011</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fob.uk.com/about-the-bread-industry/history-of-bread-antiquity/history-bread-20th-century/ |title=fob.co.uk: "History of bread – 20th century" |access-date=14. 5. 2018 |archive-date=19. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419215109/https://www.fob.uk.com/about-the-bread-industry/history-of-bread-antiquity/history-bread-20th-century/ |url-status=live }}</ref> == Galerija == {|align=left |- !style="color: #black; background-color: #f8eaba; font-size: 100%" align="center" colspan="2" |Historijski pregled |- |<gallery> Datoteka:С. Градец - Крива Паланка 03.jpg|Priprema ognjišta za pečenje hljeba u [[Crepulja|crepulji]] ispod vršnika - sača. Datoteka:Muzej Sirogojno 052.jpg|Hljebna peć - furuna (vuruna) iz 19. vijeka u Muzeju "Staro selo" u [[Sirogojno|Sirogojnu]] Datoteka:Pecenje hleba.jpg|Pečenje hljeba u pekarskom preduzeću "Blagoje Kostić - Crni Marko" u [[Pirot]]u 1961. godine. Datoteka:Rapid Trident 2014 03.jpg|Žena iz [[Ukrajina|Ukrajine]] u narodnoj nošnji i dobrodošlica sa hljebom i [[so]]lju Datoteka:Sangak 17.jpg|[[Iran]]ski hljeb poznat pod nazivom "sangak" </gallery> |} {{clear}} == Također pogledajte == * [[Kulinarstvo]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=uZhit0Ol9ak Jestiva historija: Hljeb], RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal * https://www.finedininglovers.com/explore/articles/15-different-kinds-bread-make {{Commonscat|Breads}} [[Kategorija:Međunarodna kuhinja]] [[Kategorija:Vrste hrane]] 43wl2h6e37p8gg59v5n9pl8kvs9ac23 0 27651 3924460 3892252 2026-09-09T08:27:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924460 wikitext text/x-wiki {{Kontroverzno}} {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Stadion pod Bijelim brijegom | nadimak = | slika = [[Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski.JPG|250px]] | tekst = '''[[UEFA]]''' [[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]] | puni_naziv = Stadion HŠK Zrinjski <br/> (Stadion pod Bijelim brijegom) | bivši_nazivi = | lokacija = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43|20|44|N|17|47|43|E}} | početak_izgradnje = | izgrađen = 1958. | otvoren = | renoviran = | proširen = | zatvoren = | srušen = | vlasnik = [[Mostar|Grad Mostar]] | operator = [[HŠK Zrinjski]] | površina = Trava | semafor = | cijena_izgradnje = | arhitekt = | projektni_menadžer = | građevinski_inženjer = | servisni_inženjer = | glavni_poduzetnik = | glavni_poduzetnici = | kapacitet = 25.000<ref>{{cite web |url= http://www.hskzrinjski.ba/index.php/klub/stadion-hsk-zrinjski |title= Kapacitet Stadiona pod Bijelim brijegom |work= hskzrinjski.ba |access-date= 28. 7. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150815160808/http://hskzrinjski.ba/index.php/klub/stadion-hsk-zrinjski |archive-date= 15. 8. 2015 |url-status= dead}}</ref><br/>(9000 sjedećih) | rekordna_posjećenost = | dimenzije = 105 × 70 m | korisnici = [[FK Velež Mostar]] (1958–1992) <br />[[HŠK Zrinjski]] (1994–) <br />[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacija Bosne i Hercegovine]] }} '''Stadion pod Bijelim brijegom''' višenamjenski je sportski [[stadion]] u [[Mostar]]u. To je najveći stadion u [[Hercegovina|Hercegovini]]. == Stadion == Službeno je otvoren 7. septembra 1958.<ref name="stadion-pod-bijelim-brijegom">{{cite web|title=Rođeni se prisjetili otvaranja stadiona pod Bijelim brijegom i pobjede nad Željom|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/rodjeni-se-prisjetili-otvaranja-stadiona-pod-bijelim-brijegom-i-pobjede-nad-zeljom/190907038 |website=[[klix.ba]]|access-date=6. 4. 2020}}</ref> U početku je imao samo donju zapadnu tribinu, da bi kasnije bila izgrađena i gornja zapadna. Prije postavljanja stolica imao je kapacitet od 25.000 mjesta za stajanje. Postavljeno je 9000 stolica, koliki je i kapacitet za evropske utakmice. Ima veliku zapadnu i malu istočnu tribinu. Travnjak okružuje atletska staza tako da se na njemu mogu održavati i atletska takmičenja i mitinzi. Do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. na njemu je igrao [[FK Velež Mostar|Velež]].<ref>{{cite news |title= Velež treći put pravi stadion, prvi put vlastiti |url= http://balkans.aljazeera.net/vijesti/velez-treci-put-pravi-stadion-prvi-put-vlastiti |access-date= 4. 4. 2019 |publisher= [[Al Jazeera Balkans]] |date= 4. 11. 2017}}</ref><ref name="tacno.net-stadion-rodenih-pod-bijelim-brijegom">{{cite web |title= Hrvatski intelektualci poručuju: Vratite Veležu stadion, Mostar bez Rođenih pod Bijelim brijegom nije Mostar |url= https://www.tacno.net/nogomet/hrvatski-intelektualci-porucuju-vratite-velezu-stadion-mostar-bez-rodenih-pod-bijelim-brijegom-nije-mostar/ |website= tacno.net |access-date= 9. 5. 2019 |date= 17. 3. 2015 |archive-date= 9. 5. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190509161303/https://www.tacno.net/nogomet/hrvatski-intelektualci-porucuju-vratite-velezu-stadion-mostar-bez-rodenih-pod-bijelim-brijegom-nije-mostar/ |url-status= dead }}</ref> Bio je jedan od najuređenijih u [[SFR Jugoslavija|Jugoslaviji]] s vrtom i spomen-obilježjem [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|antifašističkim borcima]] Mostara (tzv "Raketa"). == Stadion tokom rata == Korišten je kao sabirni centar i logor za nehrvate iz dijelova Mostara i Hercegovine koje je kontrolirao [[HVO]]. Bio je pod kontrolom jedinica [[Hrvatska vojska|HV-a]] iz [[Split]]a i [[Dalmacija|Dalmacije]], što je objelodanjeno videodokazima na javnim televizijama u Bosni i Hercegovini nakon 2000. == Kontroverze == Završetkom rata u Mostaru, HVO dodjeljuje stadion [[HŠK Zrinjski|HŠK Zrinjskom]], koji je 1992. godine u [[Međugorje|Međugorju]] obnovio svoj rad i time klub dobija svoj dom za odigravanje domaćih utakmica u tadašnjoj [[Prva liga NS Herceg-Bosne|ligi Herceg-Bosne]], a kasnije i Bosne i Hercegovine. 2000. godine poslijeratna Općina Mostar - Jugozapad dodjeljuje koncesiju HŠK Zrinjskom na 109 godina. Po registru koji vodi [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine]], stadion nosi naziv "Stadion HŠK Zrinjski" i pripada istoimenom klubu.<ref name="Radnićki.org">{{cite web |url= https://www.radnicki.org/u-cast-radnickog-nogometa/ |title=U čast radničkog nogometa |author =Željko Kuhar |publisher=Radnički.org |date= 26. 6. 2016 |access-date= 1. 6. 2026}}</ref> == Galerija slika == <gallery> Datoteka:Bijeli Brijeg Stadium, Mostar.JPG|Pogled sa zapadne tribine Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski 1.JPG|Donja zapadna tribina Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski 2.JPG|Travnjak i istočna tribina (stajanje) Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski 3.JPG|Zgrada uprave kluba </gallery> == Također pogledajte == * [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bijeli Brijeg Stadium}} * [http://int.soccerway.com/teams/bosnia-herzegovina/hk-zrinjski-mostar/2705/venue/ Stadion pod Bijelim brijegom] na ''soccerway.com'' * [http://www.transfermarkt.co.uk/hsk-zrinjski-mostar/stadion/verein/6808 Karakteristike stadiona] na ''transfermarkt.co.uk'' {{Stadioni Premijer lige BiH}} {{FK Velež}} [[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini|Bijeli brijeg]] [[Kategorija:Sport u Mostaru|Bijeli brijeg]] [[Kategorija:HŠK Zrinjski]] [[Kategorija:FK Velež]] th12voz3ea9sli6k0cjd27ii60mvvld 0 31570 3924405 3923236 2026-09-08T12:15:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924405 wikitext text/x-wiki '''Oblasni gospodar'''<ref>{{Cite book|url=https://hrcak.srce.hr/file/252095|title=DVORSKE SLUŽBE I UREĐENJE DVORA VOJVODE RADOSLAVA PAVLOVIĆA}}{{Mrtav link}}</ref> je bio naziv za predstavnika i vlasnika oblasti u [[srbija|Srbiji]] poslije raspada Srpskog carstva. Oblasni gospodar nije savremena [[titula]] ni u srednjovjekovnoj Srbiji, već historiografsko i literaturno imenovanje vlasnika većih posjeda ([[oblast]]i) poslije raspada Srpskog carstva [[1371]]. Oblasni gospodari u Srbiji bili su neovisni jedni od drugih. Imali su svoje zatvorene ekonomske cjeline, hijerarhije i bili su bez centralne vlasti koja bi ih ujedinjavala. Historiografska i literaturna inercija u definiciji krupnog vlastelina prenijela je pojam oblasnog gospodara i na prikaz historije [[srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne Bosne]]. U Bosni su krupni magnati, velikaši bili u drugačijoj razvojnoj poziciji i egzistenciji. Oni su svoju poziciju [[velmoža]] izgradili uz egzistenciju centralne kraljevske vlasti, dinastije i krune koju su podržavali, sabora (stanka) u kojem su predstavljali većinu i kojim su kontrolirali, birali i smjenjivali vladara kao oličenje centralne vlasti. Velmože su u Bosni stjecale [[regalna prava]] vladara ali su instituciju centralne vlasti podržavali radi vlastite egzistencije i dostignute izgrađenosti. [[Vladar]], [[dinastija]], [[kruna]] i [[stanak]] su im bili zaštitni znak dostignute izgrađenosti. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija Srbije]] [[Kategorija:Društvo srednjovjekovne Bosne]] r7q249t5qdz5ry6k9qr7k3j2pewy7w6 0 60673 3924413 3849502 2026-09-08T14:44:38Z Martin Macha 2111 126373 /* */ 3924413 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Generalna skupština Ujedinjenih nacija | izvorno_ime = The United Nations General Assembly, Assemblée générale des Nations Unies | slika = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type= transparent}} | veličina_slike = | opis_slike = | karta = UN General Assembly hall.jpg | veličina_karte = 250px | opis_karte = Dvorana Generalne skupštine u [[Sjedište Ujedinjenih nacija|Sjedištu Ujedinjenih nacija]] | skraćenica = UNGS | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = 24. oktobra 1945. | datum_gašenja = | vrsta = | status = | cilj = | glavno_sjedište = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = | članstvo = | jezik = | generalni_sekretar = [[António Guterres]] | lider_vrsta1 = [[Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] | lider_ime1 = [[Khalilur Rahman]] | lider_vrsta2 = | lider_ime2 = | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|https://un.org/ga}} }} '''Generalna skupština Ujedinjenih nacija''' (UNGS, {{Jez-fr|link=no|Assemblée générale des Nations Unies}},<ref>{{cite web|title=Assemblée générale des Nations Unies|url=https://www.un.org/fr/ga/|date=18. 4. 2025|access-date=18. 4. 2025}}</ref>) je jedna od šest glavnih [[Sistem Ujedinjenih naroda|organa Ujedinjenih nacija]] koji služi kao glavni organ za odlučivanje, kreiranje politike i predstavničko tijelo. Njene ovlasti, sastav, funkcije i procedure utvrđeni su u [[Poglavlje IV Povelje Ujedinjenih nacija|Poglavlju IV Povelje Ujedinjenih nacija]]. Generalna skupština odgovorna je za budžet [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], imenuje nestalne članove [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]], imenuje [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalnog sekretara]], prima izvještaje iz drugih dijelova sistema UN-a i daje preporuke kroz rezolucije.<ref>[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12. 10. 2007 }}. United Nations.</ref> Također uspostavlja brojne pomoćne organe za unapređenje ili pomoć u svom širokom mandatu.<ref>{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}</ref> UNGS je jedini organ UN-a u kojem sve države članice imaju jednaku zastupljenost. Čine je sve zemlje [[Države članice Ujedinjenih nacija|članice Ujedinjenih nacija]] i sastaju se na redovnim godišnjim zasjedanjima koje saziva [[Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|predsjednik]] izabran od većine predstavnika. Kao jedino tijelo UN-a u kome sve zemlje članice imaju predstavnike, Skupština služi kao forum članicama na kojima raspravljaju o pitanjima [[Međunarodno pravo|međunarodnog prava]] i donose odluke o daljem funkcionisanju organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/role-un-general-assembly|title=The Role of the UN General Assembly|website=Council on Foreign Relations|language=en|access-date=25. 4. 2022}}{{Mrtav link}}</ref> Generalna skupština se sastaje pod svojim predsjednikom ili generalnim sekretarom UN-a na godišnjim zasjedanjima u [[Zgrada Generalne skupštine Ujedinjenih nacija|zgradi Generalne skupštine]], u [[Sjedište Ujedinjenih nacija|sjedištu Ujedinjenih nacija]] u [[New York]]u. Primarna faza ovih sastanaka uglavnom traje od septembra do dijela januara dok se ne riješe sva pitanja, što je često prije početka sljedeće sjednice.<ref>{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=23. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}</ref> Također se može ponovo sastati za posebne i vanredne posebne sjednice. Prva sjednica sazvana je 10. januara 1946. u Methodist Central Hallu u [[London]]u i uključivala je predstavnike 51 zemlje osnivača. O većini pitanja odlučuje se na Generalnoj skupštini prostom većinom. Svaka zemlja članica ima jedan glas. Glasanje o određenim važnim pitanjima – naime o preporukama o miru i sigurnosti; budžetski problemi; a izbor, prijem, suspenzija ili isključenje članova – je dvotrećinskom većinom prisutnih i koji glasaju. Osim usvajanja budžetskih pitanja, uključujući i usvajanje skale procjene, odluke Skupštine nisu obavezujuće za članove. Skupština može davati preporuke o svim pitanjima iz djelokruga UN-a, osim pitanja mira i sigurnosti koja su u razmatranju Vijeća sigurnosti. Tokom 1980-ih, Skupština je postala forum za "dijalog Sjever-Jug" između industrijaliziranih nacija i zemalja u razvoju o nizu međunarodnih pitanja. Ova pitanja su došla do izražaja zbog fenomenalnog rasta i promjene sastava članstva u UN-u. Godine 1945. UN su imale 51 članicu, što se do 21. vijeka skoro učetvorostručilo na 193, od kojih su više od dvije trećine zemlje u razvoju. Zbog svog broja, [[zemlje u razvoju]] često su u mogućnosti da odrede dnevni red Skupštine (koristeći koordinacione grupe poput G77), karakter njenih debata i prirodu njenih odluka. Za mnoge zemlje u razvoju, UN su izvor velikog dijela njihovog diplomatskog utjecaja i glavni izlaz za njihove inicijative u vanjskim odnosima. Iako rezolucije koje je usvojila Generalna skupština nemaju obavezujuću snagu za države članice (osim budžetskih mjera), u skladu sa rezolucijom Ujedinjenih nacija za mir iz novembra 1950. (rezolucija 377 (V)), Skupština također može preduzeti mjere ako Vijeće sigurnosti ne reaguje, uslijed negativnog glasa stalne članice, u slučaju da postoji opasnost od narušavanja mira ili djelovanja agresije. Skupština može odmah razmotriti ovo pitanje u cilju davanja preporuka članovima za kolektivne mjere za održavanje ili obnovu međunarodnog mira i sigurnosti.<ref name="autogenerated1">[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29. 3. 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.</ref> ==Organizacija== Redovno godišnje zasjedanje Generalne skupštine obično počinje trećeg utorka u septembru i završava se sredinom decembra, sa izborom predsjednika Generalne skupštine na početku svakog zasjedanja. Opće zasjedanje počinje kada se sve članice pojave na zasjedanju u roku od šest dana. Tradicionalno, Generalni sekretar se prvi obraća skupštini, a zatim i predsjednik skupštine i [[brazil]]ski predstavnik. Prvo zasjedanje je održano 10. januara 1946. u Središnjoj dvorani Westminsterske palače u [[London]]u kojoj je prisustvovala 51 zemlja.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml|title=Functions and powers of the General Assembly|website=www.un.org|language=EN|access-date=30. 8. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/role-of-general-assembly|title=Role of the General Assembly|website=United Nations Peacekeeping|language=en|access-date=30. 8. 2022|archive-date=30. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830220935/https://peacekeeping.un.org/en/role-of-general-assembly|url-status=dead}}</ref> Za izglasavanje na Generalnoj skupštini o važnim pitanjima – rasprave o miru i sigurnosti; reizbor članova organa; pristupanje, suspenzija i isključenje članica; budžetska pitanja – potrebna je dvotrećinska većina prisutnih članica na zasjedanju. Ostala pitanja se izglasavaju prostom većinom. Svaka članica ima po jedan glas. Osim izglasavanja novog budžeta, između ostalog i nivoa poreza za članice, skupštinske rezolucije nisu obavezujuće za članice. Skupština daje preporuke po bilo kom pitanju koje se tiče UN-a, osim po pitanjima mira i sigurnosti koje su u nadležnosti [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]]. Sistem [[jedna zemlja, jedan glas]] teoretski omogućava zemljama koje čine 8% svjetske populacije da izglasaju rezoluciju sa dvotrećinskom većinom. Tokom 1980-tih, Skupština je postala mjesto dijaloga na relaciji Sjever-Jug, rasprave po pitanjima odnosa između industrijskih zemalja i zemalja u razvoju. Ova pitanja su postala značajna zbog ubrzanog rasta i promjene sastava članstva UN. Tokom 1945, Ujedinjeni narodi su imali 51 člana. Sada imaju 191, od kojih više od dvije trećine čine [[zemlje u razvoju]]. Zbog njihove brojnosti, zemlje u razvoju su često u mogućnosti da određuju teme dnevnog reda zasjedanja (preko koordinisanih grupa kao što je [[Grupa 77|G77]]), karakter rasprava i konačne odluke. Za mnoge zemlje u razvoju, UN predstavlja izvor njihovog diplomatskog uticaja i mjesto za izgradnju međunarodnih odnosa.<ref>{{Cite book|last=Heywood|first=Andrew|url=https://www.worldcat.org/oclc/259265681|title=Global politics|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-8982-6|location=Houndmills, Basingstoke Hampshire|oclc=259265681}}</ref> ==Specijalna zasjedanja== Specijalno zasjedanje može biti sazvano na zahtjev [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti UN-a]], većine članica UN-a ili ako je većina zabrinuta zbog politike jedne od članica. Specijalno zasjedanje je održano u oktobru 1995. kako bi se obilježila 50. godišnjica UN-a. Drugo specijalno zasjedanje je održano u septembru 2000. godine kako bi se proslavio ulazak u novi milenijum; na njemu su u prvi plan istaknuti ''[[Milenijumski ciljevi razvoja]]''. Sljedeće specijalno zasjedanje ([[Svjetski samit 2005]]) je održano u septembru 2005. kako bi se obilježila 60. godišnjica UN; na njemu je procjenjen napredak vezan za Milenijumske ciljeve razvoja i raspravljano o prijedlogu [[Kofi Annan|Kofija Anana]] vezan za reformu UN-a, pod nazivom ''U većoj slobodi''. Skupština može preduzeti mjere za očuvanje međunarodnog mira ako Savjet sigurnosti nije u mogućnosti, obično zbog neslaganja stalnih članica. Rezolucija "[[Ujedinjenje za mir]]", usvojena 1950, daje ovlasti Skupštinu da sazove [[Spisak hitnih specijalnih zasjedanja Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|hitna specijalna zasjedanja]] kako bi se usvojile opće mjere djelovanja, uključujući i upotrebu oružanih snaga, u slučaju prekida mirovnih sporazuma. Dvije trećine članica mora odobriti usvajanje ovakvih preporuka. Hitna specijalna zasjedanja pod ovakvim okolnostima su održana u deset navrata. Dva najskorija, u 1982. i 1997, obje sazvane kao odgovor na ratne operacije [[Izrael]]a. Na devetom je razmatrana situacija u okupiranim arapskim teritorijama poslije proširenja Izraela na [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. [[Deseto specijalno zasjedanje Generalne skupštine Ujedinjenih naroda|Deseto zasjedanje]] je sazvano zbog okupacije [[Istočni Jerusalem|Istočnog Jerusalema]] i bavilo se pitanjima [[Palestina (država)|palestinskih teritorija]]. Na prvom specijalnom zasjedanju Generalne skupštine 1947, [[Osvaldo Aranha]], predstavnik brazilske delegacije u UN-u, započeo je tradiciju koja se sačuvala do danas na kome je prvi govornik na ovom značajnom međunarodnom forumu uvijek iz [[Brazil]]a. ==Reforma Generalne skupštine== Dana 21. marta 2005, [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar]] Kofi Anan predstavio je izvještaj, ''U većoj slobodi'', na kome se kritikuje Generalna skupština zbog tolikog fokusiranja na dobijanje konsenzusa da je usvajala već zastarjele rezolucije. Također je kritikovao Skupštinu zbog predstavljanja preopširnog i previše općeg dnevnog reda, umjesto da se fokusira na "glavna pitanja dana, kao što je međunarodna [[Migracija stanovništva|migracija]] i dugo raspravljanu, sveobuhvatnu rezoluciju o [[terorizam|terorizmu]]". Anan je preporučio izmjene dnevnog reda Generalne skupštine, strukture komiteta, i procedura; jačanje uloge i autoriteta predsjednika; jačanje [[civilno društvo|civilnog društva]] i uspostavljanje mehanizma za preispitivanje odluka komiteta. Anan je podsjetio članice UN-a na njihovu odgovornost za izvršenje reformi ako žele da ostvare napredak ka većoj efikasnosti UN-a.<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org:80/largerfreedom/chap5.htm|title=Report - Strengthening the United Nations|website=www.un.org|access-date=3. 6. 2025}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Ujedinjene nacije]] **[[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] **[[Međunarodni sud pravde]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} *[http://www.un.org/ga Generalna skupština Ujedinjenih naroda] *[http://www.un.org/ Ujedinjeni narodi] {{Povelja UN-a}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Generalna skupština]] [[Kategorija:Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodne organizacije|Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] bn62uecz8abgujlumrp0izzag8yuegc 0 61390 3924421 3924394 2026-09-08T16:22:14Z ~2026-48728-72 185519 Poništena izmjena [[Special:Diff/3924394|3924394]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[User talk:Bosancica by MK|razgovor]]) 3924421 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Ivan Stambolić | slika = Stevan Kragujevic, Ivan Stambolic, maj 1986.JPG | redoslijed = Predsjednik Predsjedništva Srbije | vrijeme_na_vlasti = 5. maj 1986 – 14. decembar 1987. | prethodnik = [[Dušan Čkrebić]] | nasljednik = [[Petar Gračanin]] | redoslijed2 = Predsjednik Izvršnog vijeća Srbije | vrijeme_na_vlasti2 = 6. maj 1978 – 5. maj 1982. | prethodnik2 = Dušan Čkrebić | nasljednik2 = [[Branislav Ikonić]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = 5. novembar 1936. | mjesto_rođenja = [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2000|08|25|1936|11|05}} | mjesto_smrti = [[Fruška gora]], [[Savezna Republika Jugoslavija]] | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[SKJ]] | supruga = Katarina Kaća Stambolić | supružnik = | djeca = sin Veljko i kćerke Tijana i Bojana | obrazovanje = | vjera = | potpis = | web_stranica = }} '''Ivan Stambolić''' (5. novembar 1936 – 25. august 2000) bio je [[Srbija|srbijanski]] političar i funkcioner [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] (SKS). Od 1978. do 1982. bio je [[predsjednik Vlade Srbije|predsjednik Izvršnog vijeća Srbije]], od 1984. do 1986. [[Savez komunista Srbije|predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]], a od 1986. do 1987. [[predsjednik Srbije|predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije]]. Stambolić je početkom 1980-ih bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji i politički mentor [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], kojeg je 1986. podržao kao svog nasljednika na čelu Saveza komunista Srbije.<ref name="Traynor_Guardian_2003">{{cite news |last=Traynor |first=Ian |title=Ivan Stambolic |newspaper=The Guardian |date=1. 4. 2003 |url=https://www.theguardian.com/news/2003/apr/01/guardianobituaries.balkans |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihov politički odnos pogoršao se tokom 1987, kada je Milošević preuzeo kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije, nakon čega su Stambolić i njegovi politički saveznici uklonjeni s ključnih političkih funkcija. Stambolić se potom povukao iz aktivnog političkog života. U augustu 2000. Stambolić je [[nestanak Ivana Stambolića|otet i ubijen]] uoči [[Predsjednički izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima se očekivalo da bi mogao biti protivkandidat Miloševiću. Istraga i sudski postupak utvrdili su da su njegovo ubistvo organizovali pripadnici [[Uprava državne bezbjednosti|Službe državne sigurnosti Srbije]] po nalogu Slobodana Miloševića.<ref name="Nacional_Milosevic_2019">{{cite web |author=Nacional |title=Najveća Miloševićeva izdaja: Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=30. 10. 2019 |url=https://www.nacional.hr/najveca-miloseviceva-izdaja-kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja/ |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Biografija == [[Datoteka:Ivan Stambolic i Slobodan Milosevic prijateljstvo.png|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić]] [[Datoteka:Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986.jpg|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986]] Stambolić je rođen 5. novembra 1936. u selu [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]] kod [[Ivanjica|Ivanjice]], u komunističkoj porodici. Njegov otac Miodrag Stambolić bio je predratni zadrugar, učesnik [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]], narodni poslanik i predsjednik Moravičkog sreza,<ref name="InfoLIGA_2020">{{cite web |author=infoLIGA |title=Ivanjica: Dve decenije od ubistva Ivana Stambolića |website=infoLIGA |date=25. 8. 2020 |url=https://infoliga.rs/2020/08/25/ivanjica-dve-decenije-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> dok je njegov ujak (majčin brat) bio istaknuti jugoslavenski političar [[Petar Stambolić]].<ref name="Traynor_Guardian_2003" /> Osnovnu školu završio je u Brezovi, a niže razrede gimnazije pohađao je u [[Užice|Užicu]] i [[Ivanjica|Ivanjici]]. Nakon toga završio je industrijsku školu u [[Rakovica (Beograd)|Rakovici]] kod Beograda, gdje se školovao za metalostrugara. Kao kvalificirani radnik radio je u Fabrici reznog alata i CER-u u [[Čačak|Čačku]], a potom u Industriji motora i traktora u Rakovici.<ref name="InfoLIGA_2020" /> Uz rad je studirao na [[Pravni fakultet u Beogradu|Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu]], gdje je diplomirao.<ref name="Autonomija_Perovic_2025">{{cite web |author=Autonomija |title=Podsećanje kroz tekst Latinke Perović: 25 godina od ubistva Ivana Stambolića |website=Autonomija |date=25. 8. 2025 |url=https://autonomija.info/podsecanje-kroz-tekst-latinke-perovic-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Stambolic_Pescanik_2008">{{cite web |last=Stambolić |first=Ivan |title=Poslednje pismo Slobodanu Miloševiću |website=Peščanik |date=25. 8. 2008 |url=https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Politički uspon === Nakon završetka [[Pravni fakulteta u Beogradu|Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu]], Stambolić je nastavio profesionalno napredovati u [[privreda|privredi]] i političkim strukturama [[Socijalistička Republika Srbija|Srbije]]. Kao rukovodilac u beogradskom privrednom sistemu stekao je iskustvo u upravljanju velikim preduzećima, a njegovo napredovanje bilo je povezano i s partijskim strukturama [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]]. Bio je direktor Doma omladine u izgradnji u Beogradu, a potom generalni direktor Združenog preduzeća "Tehnogas" u Beogradu, na čijem je čelu bio od 1965. do 1975.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1975. izabran je za predsjednika Privredne komore Beograda, a naredne godine prešao je u najviše partijske strukture Srbije. Od 1976. do 1978. bio je sekretar [[Savez komunista Srbije|Izvršnog komiteta Predsjedništva Saveza komunista Srbije]]. U tom periodu nastavio je napredovati u partijskom sistemu i postao jedan od istaknutijih funkcionera srbijanskog rukovodstva.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1978. izabran je za predsjednika Izvršnog vijeća Skupštine SR Srbije, odnosno republičke vlade. Na toj funkciji ostao je do 1982. Njegov mandat odvijao se u periodu ozbiljnih ekonomskih problema u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] nakon smrti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], uključujući rast [[Inflacija|inflacije]], vanjskog duga i ekonomskih teškoća.<ref name="Nikolic2016">{{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon završetka mandata predsjednika Izvršnog vijeća, Stambolić je 1982. postao predsjednik Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda. Na toj funkciji ostao je do 1984, kada je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na njegovo mjesto na čelu beogradskog partijskog komiteta potom je izabran [[Slobodan Milošević]], koji je do tada bio član Predsjedništva CK SK Srbije.<ref name="Istorija20Veka_2006_1">{{cite journal |journal=Istorija 20. veka |title=Istorija 20. veka |publisher=Institut za savremenu istoriju |location=Beograd |volume=24 |issue=1 |year=2006 |issn=0352-3160 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2017/11/Istorija-20.-veka-2006-1.pdf |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Express_2018">{{cite web |author=Express |title=Slučaj Stambolić: Kad se kum razišao sa Slobom, bačen je u živo vapno |website=Express |date=25. 8. 2018 |url=https://express.24sata.hr/top-news/on-je-mogao-ne-glasati-za-slobu-i-promijeniti-povijest-17646 |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1984. Stambolić je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na toj funkciji naslijedio je [[Dragoslav Marković|Dragoslava Markovića]]. Kao predsjednik SK Srbije nastojao je ojačati položaj Srbije unutar jugoslavenske federacije, ali istovremeno zadržati političko djelovanje u okviru tadašnjeg socijalističkog sistema i jugoslavenskog ustavnog poretka.<ref name="Nikolic2016" /> U vrijeme Stambolićevog predsjedavanja SK Srbije, Milošević je nastavio napredovati u partijskom sistemu. Stambolić ga je podržao kao svog nasljednika na mjestu predsjednika Centralnog komiteta SK Srbije. Milošević je u maju 1986. izabran na tu funkciju, nakon čega je Stambolić prešao na državnu funkciju predsjednika Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije.<ref name="Nikolic2016" /> Kao predsjednik Predsjedništva SR Srbije od 1986. do 1987, Stambolić je bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji. U tom periodu sve izraženiji problemi na [[Kosovo|Kosovu]], rasprave o položaju Srbije u Jugoslaviji i zahtjevi za promjenom ustavnog uređenja postali su centralne teme njegove politike. Istovremeno su se unutar srbijanskog partijskog rukovodstva počele pojavljivati razlike između Stambolića i Miloševića u pogledu načina na koji treba odgovoriti na političku i društvenu krizu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički kontekst === Početkom 1980-ih [[Savez komunista Srbije]] suočavao se s rastućim političkim i društvenim pritiscima, kako unutar Srbije tako i na nivou [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Među važnijim pitanjima bili su ekonomska i politička kriza u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], odnosi između republika i pokrajina, pitanje ustavnog uređenja zemlje i [[Kosovska kriza|kriza na Kosovu]], koja je dobila novu dimenziju nakon demonstracija i nemira 1981. godine.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008">{{cite book |last=Jović |first=Dejan |chapter=Osma sjednica: uzroci, značaj, interpretacije |editor-last=Pavlović |editor-first=Momčilo |editor2-last=Jović |editor2-first=Dejan |editor3-last=Petrović |editor3-first=Vladimir |title=Slobodan Milošević: Put ka vlasti |publisher=Institut za savremenu istoriju; Centre for European Neighbourhood Studies |location=Beograd; Stirling |year=2008 |pages=33–70 |chapter-url=https://www.stir.ac.uk/research/hub/file/824353 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Istovremeno je u Srbiji jačala javna kritika političkog sistema. Posebno aktivni bili su pojedini intelektualni krugovi okupljeni oko [[Udruženje književnika Srbije|Udruženja književnika Srbije]], njegovog Odbora za zaštitu slobode misli i izražavanja te dijela članova [[Srpska akademija nauka i umetnosti|Srpske akademije nauka i umetnosti]]. Kritički stavovi prema političkom sistemu i društvenim prilikama objavljivani su i u dijelu beogradskih književnih i političkih časopisa. U tom kontekstu tokom 1980-ih razvijala se i intelektualna rasprava o položaju Srbije u Jugoslaviji, koja je kulminirala objavljivanjem [[Memorandum SANU|Memoranduma SANU]] 1986.<ref name="Stefanov">{{cite journal |last=Stefanov |first=Nikola |title=The Serbian Academy of Sciences and Arts Memorandum and the Yugoslav crisis |journal=Südosteuropa |year=2021 |url=https://d-nb.info/1351800140/34 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Memorandum Srpske akademije nauka i umjetnosti|Memorandum SANU]] izazvao je snažne političke reakcije u Srbiji i drugim dijelovima Jugoslavije. Stambolić ga je javno kritikovao i njegovu suštinu opisao kao "in memoriam" Jugoslaviji, smatrajući da dokument predstavlja opasnost za jugoslavenski politički okvir i odnose među narodima i republikama.<ref name="StambolicMemorandum">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno... |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> <ref name="Stambolic1986">{{cite web |title=Izlaganje Ivana Stambolića na Beogradskom univerzitetu, 30. oktobar 1986. |website=Pretraživa digitalna biblioteka |url=https://pretraziva.rs/show/borba/1992-09-26/12 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Njegov stav prema Memorandumu potvrđen je i u njegovom izlaganju na Beogradskom univerzitetu 30. oktobra 1986: {{Citat|Stara je šovinistička briga za sudbinu srpstva sa već poznatom formulom da su Srbi pobjednici u ratovima, a gubitnici u miru. Memorandum se osvjedočio da nekolicini akademika društvene neprilike posluže kao dobre prilike da pored već toliko otvorenih frontova otvore i svoj front nacionalističke borbe za vlast.<ref name="Dragovic_Novosti_2020">{{cite web |last=Dragović |first=Rade |title=Zemljotres u uzdrmanoj Jugoslaviji: Delo akademika 1986. postalo je političko-medijska afera |website=Večernje novosti |date=29. 10. 2020 |url=https://www.novosti.rs/drustvo/vesti/929496/zemljotres-uzdrmanoj-jugoslaviji-delo-akademika-1986-postalo-politicko-medijska-afera |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref>}} Istovremeno, srbijansko partijsko rukovodstvo zalagalo se za promjene ustavnog uređenja Jugoslavije i preispitivanje odnosa između Srbije, njenih autonomnih pokrajina i federacije. Stambolić je kasnije naglašavao da ustavne promjene koje je njegovo rukovodstvo iniciralo nisu imale za cilj ukidanje autonomije [[Kosovo|Kosova]] i [[Vojvodina|Vojvodine]], nego promjenu odnosa nadležnosti unutar postojećeg jugoslavenskog sistema.<ref name="StambolicUstav">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno, bez jakih razloga, nacionalnih, istorijskih i drugih, konstituisane |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon što je Stambolić 1986. postao predsjednik Predsjedništva SR Srbije, a [[Slobodan Milošević]] predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, između dvojice dotadašnjih političkih saveznika počele su se pojavljivati sve izraženije razlike u pristupu političkim pitanjima. Posebno su se razlikovali njihovi stavovi o načinu rješavanja kosovskog pitanja i odnosu prema rastućoj nacionalnoj mobilizaciji u Srbiji.<ref name="RFEOsma">{{cite news |title=Osma sednica - da li je moglo biti drugačije? |website=[[Radio Slobodna Evropa]] |date=21. 9. 2007 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/715524.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Miloševićev politički uspon ubrzan je nakon njegovog obraćanja [[Srbi|Srbima]] i [[Crnogorci|Crnogorcima]] u [[Kosovo Polje|Kosovu Polju]] u aprilu 1987. Njegov pristup kosovskom pitanju i način političke mobilizacije razlikovali su se od Stambolićevog pristupa, koji je zagovarao rješenje u okviru jugoslavenskog političkog sistema i uz uključivanje drugih republika.<ref name="RFEOsma"/> === Osma sjednica CK SK Srbije === {{Glavni|Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije}} Sukob između Ivana Stambolića i Slobodana Miloševića kulminirao je tokom 1987, u vrijeme sve izraženijih političkih neslaganja unutar rukovodstva Saveza komunista Srbije. Jedno od osnovnih pitanja bilo je rješavanje [[Kosovska kriza|kosovske krize]] i način na koji je trebalo odgovoriti na sve snažnije zahtjeve Srba i Crnogoraca s Kosova. U proljeće i ljeto 1987. razlike između Stambolića i Miloševića postajale su sve izraženije, dok je Milošević postepeno izgrađivao podršku unutar partijskog rukovodstva.<ref name="Nikolic2016" /> Neposredni povod za sazivanje [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] bio je sukob između Miloševića i [[Dragiša Pavlović|Dragiše Pavlovića]], predsjednika Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda i Stambolićevog političkog saveznika. Pavlović je u septembru 1987. kritikovao način na koji se rješavalo kosovsko pitanje i upozoravao na opasnost od političke mobilizacije zasnovane na nacionalnim osjećajima. Milošević je njegove stavove ocijenio kao neprihvatljive i zahtijevao njegovo razrješenje.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008" /> Osma sjednica održana je 23. i 24. septembra 1987. u Beogradu, a njome je predsjedavao Milošević kao predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije.<ref name="Jovic_2008" /> Sjednica je bila javno prenošena na Televiziji Beograd, što je omogućilo da višednevni unutarpartijski sukob prvi put u takvoj mjeri bude praćen u cijeloj Srbiji. Tokom sjednice Milošević je Pavlovića predstavio kao političara koji svojim stavovima slabi partijsko jedinstvo i ne odgovara adekvatno na probleme na [[Kosovo|Kosovu]]. Pavlović je, s druge strane, upozoravao na posljedice politike koja je kosovsko pitanje predstavljala prvenstveno kroz nacionalnu mobilizaciju i zahtijevao oprezniji politički pristup.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić je nastojao zadržati kontrolu nad političkim procesom i spriječiti potpuno preuzimanje partijskog rukovodstva od strane Miloševićeve struje. Međutim, njegova podrška među članovima Centralnog komiteta bila je nedovoljna. Milošević je tokom priprema za sjednicu uspio osigurati većinu u partijskom rukovodstvu, dok je dio dotadašnjih Stambolićevih saveznika prešao na njegovu stranu.<ref name="Nikolic2016" /> Na sjednici je Milošević osigurao podršku za razrješenje Pavlovića iz članstva u Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije. Time je Stambolićev politički položaj dodatno oslabljen, a Milošević je učvrstio kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije. Osma sjednica predstavljala je odlučujući politički poraz Stambolićeve struje i važnu prekretnicu u Miloševićevom usponu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički pad i povlačenje iz politike === Nakon [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] u septembru 1987, politički položaj Ivana Stambolića bio je ozbiljno oslabljen. Iako je formalno ostao predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije, Milošević i njegovi saveznici nastavili su učvršćivati kontrolu nad političkim institucijama Srbije i postupno uklanjati Stambolićeve pristalice s važnih funkcija.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić se nakon Osme sjednice našao u političkoj izolaciji. Miloševićeva struja nastojala je njegovu smjenu prikazati kao dio promjene političkog rukovodstva Srbije, dok je Stambolić pokušavao zadržati funkciju i politički utjecaj. Prema analizi historičara Koste Nikolića, Miloševićev cilj bio je uspostavljanje potpune političke kontrole u Srbiji, zbog čega je uklanjanje Stambolića predstavljalo jednu od narednih faza nakon pobjede na Osmoj sjednici.<ref name="Nikolic2016" /> U narednim mjesecima pojačan je politički i javni pritisak na Stambolića. Njegov položaj dodatno je oslabljen nakon što je izgubio podršku dijela dotadašnjih političkih saveznika. Na sjednici Predsjedništva SR Srbije 14. decembra 1987. Stambolić je podnio ostavku na funkciju predsjednika Predsjedništva SR Srbije i time se povukao iz neposrednog političkog života.<ref name="Nikolic2016"/> Na njegovu funkciju izabran je [[Petar Gračanin]], koji je pripadao političkoj strukturi koja je nakon Osme sjednice podržavala Miloševića.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolićev odlazak s političke funkcije nije značio i njegov potpuni nestanak iz javnog života. Na prijedlog tadašnjeg saveznog premijera [[Ante Marković|Ante Markovića]] krajem 1987. preuzeo je funkciju direktora [[Jugoslovenska banka za međunarodnu ekonomsku saradnju|Jugoslovenske banke za međunarodnu ekonomsku saradnju]] (JUBMES) u Beogradu.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Na čelu JUBMES-a Stambolić je ostao tokom gotovo čitave naredne decenije. Početkom raspada Jugoslavije i izbijanja ratova 1990-ih poslovanje banke bilo je otežano, a Stambolić je nastojao očuvati njenu imovinu i međunarodne poslovne veze. Prema njegovom kasnijem svjedočenju, banka je u tom periodu nastojala sačuvati kapital vrijedan više od 300 miliona američkih dolara.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Stambolić je tokom 1990-ih ostao kritičan prema politici Slobodana Miloševića. U aprilu 1995. učestvovao je u posjeti [[Sarajevo|Sarajevu]] koju je organizovao [[Beogradski krug]], zajedno s grupom srbijanskih intelektualaca.<ref name="RadioSarajevo_Stambolic_2025">{{cite web |author=Radio Sarajevo |title=Prošlo je 25 godina od ubistva Ivana Stambolića: Čovjek koji je plakao u opkoljenom Sarajevu |website=Radio Sarajevo |date=25. 8. 2025 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/proslo-je-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica-covjek-koji-je-plakao-u-opkoljenom-sarajevu/603124 |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U istom periodu učestvovao je u pokušajima okupljanja političara i intelektualaca oko ideje socijaldemokratske alternative Miloševićevom režimu, zajedno s [[Miladin Životić|Miladinom Životićem]], [[Žarko Korać|Žarkom Koraćem]], [[Rasim Ljajić|Rasimom Ljajićem]], [[Nenad Čanak|Nenadom Čankom]] i drugima.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1997. savezna vlada preuzela je JUBMES, čime je Stambolić izgubio položaj direktora i otišao u penziju. Njegov odlazak iz JUBMES-a označio je kraj njegovog dugogodišnjeg profesionalnog angažmana u privredi, ali ne i njegovog političkog djelovanja. Nakon toga je sve otvorenije javno istupao protiv Miloševića i njegove politike.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> === Smrt kćerke Bojane === Stambolićevu porodicu pogodila je tragedija u aprilu 1988, kada je njegova dvadesetčetvorogodišnja kćerka Bojana poginula u [[Saobraćajna nesreća|saobraćajnoj nesreći]] kod [[Budva|Budve]]. Prema izvještaju istražnog sudije Miodraga Živkovića, koji je decenijama kasnije objavljen u javnosti, Bojana je 28. aprila 1988, tokom vožnje iz Budve prema Hrvatskoj, izgubila kontrolu nad svojim automobilom. Vozilo je udarilo u zaštitnu ogradu, probilo je i sletjelo u provaliju iznad plaže Jaz, pri čemu je Bojana smrtno stradala.<ref name="Vreme_Stambolic_2020">{{cite web |title=Nova dokumenta o misterioznoj smrti ćerke Ivana Stambolića |website=Vreme |date=28. 5. 2020 |url=https://vreme.com/vesti/nova-dokumenta-o-misterioznoj-smrti-cerke-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Iako je slučaj zvanično vođen kao saobraćajna nesreća, Bojanina smrt je godinama ostala predmet sumnji u porodici Stambolić. Nakon političkog pada Slobodana Miloševića 2000. godine u javnosti su se pojavile tvrdnje da nesreća možda nije bila slučajna i da je Bojanina smrt mogla biti povezana s političkim sukobom između Stambolića i Miloševića.<ref name="Vreme_Stambolic_2020" /><ref name="SB_Stambolic_2020">{{cite web |title=Smrt u provaliji bez tajni: "Vijesti" objavile dokumente o nesreći u kojoj je stradala kćerka Ivana Stambolića |website=Slobodna Bosna |date=28. 5. 2020 |url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/362583/smrt_u_provaliji_bez_tajni_vijesti_objavile_dokumente_o_nesreci_u_kojoj_je_stradala_kcerka_ivana_stambolica.html |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="NIN_Stambolic_2001">{{cite web |title=Da li je Ivan nastradao zbog Bojane |website=NIN |date=15. 2. 2001 |url=https://www.nin.rs/2001-02/15/16646.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> [[Slobodan Milošević]] prisustvovao je Bojaninoj sahrani. Prema svjedočenju članova porodice Stambolić, Ivanova supruga Katarina odbila je njegovo saučešće i, kada je Milošević pokušao ući u kapelu, suprotstavila mu se riječima: "Ti si je ubio." Prema istom svjedočenju, Milošević nije odgovorio, već je napustio kapelu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020">{{cite web |last=Marković Subota |first=Tamara |title=Ubijen zbog prezimena |website=Ekspres |date=14. 7. 2020 |url=https://www.ekspres.net/hronika/ubijen-zbog-prezimena |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Navod o Katarininoj reakciji kasnije je prenošen i u drugim izvještajima o porodici Stambolić, dok drugi izvori potvrđuju barem da je Katarina na sahrani odbila Miloševićevo saučešće.<ref name="Mihovilovic_Nacional_2003">{{cite web |last=Mihovilović |first=Maroje |title=Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=2. 4. 2003 |url=https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812204558/https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-date=12. 8. 2020 |url-status=dead |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Prema kasnijim svjedočenjima članova porodice i Stambolićevih prijatelja, sumnja da Bojanina smrt nije bila slučajna ostala je prisutna i kod samog Ivana Stambolića. Međutim, za tvrdnju da je Bojana ubijena po Miloševićevom nalogu ne postoji pravosnažna sudska presuda, pa je takvu tvrdnju potrebno navoditi kao sumnju ili navod, a ne kao utvrđenu činjenicu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020" /><ref name="NIN_Stambolic_2001" /> === Povratak u politički život (1997–2000) === Nakon odlaska s mjesta direktora JUBMES-a 1997, Stambolić se postepeno počeo vraćati u javni i politički život. Tokom 1990-ih uglavnom je djelovao izvan stranačke politike, ali je javno kritikovao politiku [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Već 1991. počeo je ponovo javno istupati, nakon što su mu studenti tokom studentskih protesta omogućili da govori, a kasnije je podržavao i opozicijske aktivnosti usmjerene protiv Miloševićevog režima.<ref name="RSE_Stambolic_2017">{{cite web |last=Mihajlović |first=Branka |title=Ivan Stambolić iz arhive RSE: Topovi su me ućutkali |website=Radio Slobodna Evropa |date=23. 9. 2017 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Stambolić je 1995. objavio knjigu ''Put u bespuće'', u kojoj je iznio svoje viđenje političke krize u Srbiji i Jugoslaviji i kritikovao politiku Miloševićeve vlasti.<ref name="Stambolic_1995">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića |publisher=Radio B-92 |location=Beograd |year=1995 |isbn=86-7963-018-7 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/98036487 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> U drugoj polovini 1990-ih učestvovao je i u opozicijskim inicijativama. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] posjetio je [[Sarajevo]], a njegovi javni nastupi i kontakti s političarima iz drugih bivših jugoslavenskih republika doprinijeli su njegovom ponovnom pojavljivanju na političkoj sceni.<ref name="Partos_Independent">{{cite news |last=Partos |first=Gabriel |title=Ivan Stambolic |website=The Independent |date=1. 4. 2003 |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/ivan-stambolic-36385.html |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uoči saveznih izbora 2000. Stambolić je sve otvorenije govorio o potrebi promjene vlasti. U intervjuima početkom 2000. ocjenjivao je da Milošević gubi podršku i da opozicija mora prevazići međusobne podjele kako bi ga porazila na izborima. Istovremeno je naglašavao da se ne želi vratiti stranačkoj politici i da ne pripada nijednoj političkoj stranci.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025">{{cite web |last=Miladinović |first=Veljko |title=„Najbesmislenije političko ubistvo u istoriji“: Zašto je ubijen Ivan Stambolić |website=Nedeljnik |date=4. 10. 2025 |url=https://www.nedeljnik.rs/najbesmislenije-politicko-ubistvo-u-istoriji-zasto-je-ubijen-ivan-stambolic/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom ljeta 2000. pojedini opozicijski političari predložili su Stambolića kao mogućeg zajedničkog kandidata opozicije protiv Miloševića na predsjedničkim izborima najavljenim za septembar. Branislav Kovačević iz koalicije "Šumadija" razgovarao je sa Stambolićem o toj mogućnosti. Prema Kovačevićevom svjedočenju, Stambolić je bio spreman prihvatiti kandidaturu pod uslovom da njegovu kandidaturu jednoglasno podrže stranke [[Demokratska opozicija Srbije|Demokratske opozicije Srbije]] (DOS) i da mu protivkandidat bude upravo Milošević.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /><ref name="B92_Kandidatura">{{cite news |title=Ivan Stambolic je prihvatio predsednicku kandidaturu |website=B92 |date=2003 |url=https://www.b92.net/o/info/vesti/pregled_stampe?nav_id=105299 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Međutim, unutar opozicije nije postojala saglasnost o njegovoj kandidaturi. Kovačević je naveo da su je podržavali pojedini opozicijski lideri, među kojima [[Nenad Čanak]], [[Mile Isakov]] i [[Rasim Ljajić]], dok su [[Zoran Đinđić]] i [[Žarko Korać]] smatrali da Stambolić nema dovoljno velike izglede da pobijedi Miloševića.<ref name="B92_Kandidatura"/> Stambolić je, prema istom svjedočenju, nakon što je obaviješten o podijeljenim stavovima unutar DOS-a, izjavio da će podržati kandidata kojeg koalicija na kraju odabere.<ref name="B92_Kandidatura"/> U međuvremenu je u julu 2000. promijenjen Ustav Savezne Republike Jugoslavije, čime je uveden neposredan izbor predsjednika SR Jugoslavije, a predsjednički izbori raspisani su za 24. septembar 2000.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /> Stambolić je u tom periodu nastavio javno pozivati opoziciju na zajednički nastup protiv Miloševića. U jednom od svojih posljednjih intervjua, objavljenom tokom ljeta 2000, govorio je o neizbježnosti političkih promjena i potrebi da opozicija nastupi jedinstveno.<ref name="RSE_Stambolic_2017" /> == Otmica i ubistvo == Dana 25. augusta 2000. godine Ivan Stambolić je otet u beogradskom naselju [[Košutnjak]], dok je išao na rekreaciju. Prema kasnije utvrđenim činjenicama, pripadnici [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) prisilno su ga uveli u vozilo i odvezli iz Beograda. Nakon toga prevezen je na [[Fruška gora|Frušku goru]], gdje je ubijen.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo">{{cite web |title=Godišnjica od ubistva Stambolića |website=Radio-televizija Srbije |date=25. 8. 2011 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/945398/.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Prema nalazima kasnijeg sudskog postupka, u otmici su učestvovali pripadnici JSO-a [[Branko Berček]] i [[Nenad Šare]], dok je operacijom rukovodio komandant JSO-a [[Milorad Ulemek]]. Stambolić je na Fruškoj gori izveden iz vozila i ubijen s dva hica u potiljak. Njegovo tijelo potom je zakopano u prethodno iskopanu jamu i prekriveno živim [[Kalcij-oksid|kreč]]om.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo" /> Stambolićev nestanak dogodio se mjesec dana prije [[Izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima je Milošević bio kandidat. Zbog njegovog ranijeg političkog sukoba s Miloševićem i činjenice da je uoči izbora razmatrana mogućnost njegove kandidature kao zajedničkog opozicionog kandidata, odmah nakon nestanka pojavile su se sumnje da je riječ o politički motivisanoj otmici.<ref name="B92_Stambolic_ostaci">{{cite web |title=Mihajlović: Pronađeni posmrtni ostaci Ivana Stambolića |website=B92 |date=28. 3. 2003 |url=https://www.b92.net/o/news/indexs?nav_id=104601 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom naredne dvije i po godine sudbina Stambolića nije bila poznata. Njegovi posmrtni ostaci pronađeni su 27. marta 2003. na Fruškoj gori, tokom policijske akcije [[Operacija Sablja|"Sablja"]], pokrenute nakon [[Atentat na Zorana Đinđića|ubistva premijera Srbije Zorana Đinđića]]. Policija je tada saopštila da su u otmici i ubistvu učestvovali pripadnici JSO-a. Identitet posmrtnih ostataka naknadno je potvrđen DNK analizom.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/><ref name="DNA_Stambolic">{{cite news |title=DNK analiza potvrdila da je riječ o ubijenom Ivanu Stamboliću |website=Index.hr |date=4. 4. 2003 |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/dnk-analiza-potvrdila-da-je-rijec-o-ubijenom-ivanu-stambolovicu/129868.aspx |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Pronalazak posmrtnih ostataka omogućio je rekonstrukciju posljednjih sati Stambolićevog života i pokretanje postupka protiv pripadnika JSO-a i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. U julu 2005. Specijalni sud u Beogradu proglasio je krivima više pripadnika JSO-a i bivših službenika sigurnosnih struktura. Sud je utvrdio da je Stambolićeva otmica i ubistvo izvršena po nalogu tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije Slobodana Miloševića, preko komandanta JSO-a Milorada Ulemeka.<ref name="B92_Presuda">{{cite news |title=Ulemeku 40 godina, Markoviću 15 |website=[[B92]] |date=18. 7. 2005 |url=https://www.b92.net/o/vesti/vesti?nav_id=172820 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Ulemek i pripadnici JSO-a [[Branislav Berček|Branislav Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. Bivši načelnik [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] [[Radomir Marković]] osuđen je na 15 godina zatvora, dok su [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni na po 15 godina. [[Milorad Bracanović]], bivši zamjenik načelnika Bezbednosno-informativne agencije, osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja zločina.<ref name="B92_Presuda"/> Presudu je 2006. potvrdio [[Vrhovni sud Srbije]], čime je potvrđena odgovornost Ulemeka i ostalih osuđenih za Stambolićevo ubistvo.<ref name="B92_VrhovniSud">{{cite news |title=Supreme Court confirms verdict |website=[[B92]] |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/o/eng/news/crimes?dd=14&mm=06&nav_id=35286&yyyy=2006 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> U pravosnažnoj presudi utvrđeno je da je motiv zločina bio uklanjanje Stambolića kao mogućeg političkog protivnika Miloševića.<ref name="Vreme_KonacnaPravda">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Stambolić je sahranjen 8. aprila 2003. na [[Topčidersko groblje|Topčiderskom groblju]] u Beogradu, uz državne počasti.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/> == Sudski postupak == Nakon pronalaska Stambolićevih posmrtnih ostataka u martu 2003, srpske pravosudne i sigurnosne institucije pokrenule su postupak protiv pripadnika [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. Postupak je vođen pred Posebnim odjeljenjem Okružnog suda u Beogradu za borbu protiv organizovanog kriminala, a optužnica je obuhvatala i pokušaj ubistva [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]] u [[Budva|Budvi]] 2000.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud potvrdio presudu |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_category=120&nav_id=201135 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom suđenja saslušan je veći broj svjedoka i vještaka, a izvedeni su brojni materijalni dokazi. Među važnim svjedocima bio je [[Nenad Šare]], pripadnik JSO-a i svjedok saradnik, čiji su iskazi korišteni u rekonstrukciji priprema i izvršenja Stambolićeve otmice i ubistva. U postupku su razmatrani i iskazi bivšeg načelnika [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] (RDB) [[Radomir Marković|Radomira Markovića]], koji je tokom istrage iznio navode o ulozi [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref name="B92_2005_Marković">{{cite web |author=B92 |title=Izjave Markovića ostaju |website=B92 |date=2. 6. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=06&dd=02&nav_category=120&nav_id=169719 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja">{{cite web |author=B92 |title=Nastavak suđenja za ubistvo Stambolića |website=B92 |date=19. 1. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=01&dd=19&nav_category=120&nav_id=160280 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Posebno značajan dio dokaznog postupka odnosio se na utvrđivanje veze između političkog vrha tadašnje Savezne Republike Jugoslavije, RDB-a i JSO-a. Prema iskazu koji je Marković dao tokom istrage, Milošević mu je rekao da treba "ukloniti" Stambolića, a zatim mu naložio da Ulemeku stavi na raspolaganje ono što bude tražio. Sudsko vijeće prihvatilo je ovaj i druge izvedene dokaze u ocjeni odgovornosti optuženih.<ref name="B92_2005_Marković" /><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja" /> === Prvostepena presuda === Specijalni sud u Beogradu donio je prvostepenu presudu 18. jula 2005. [[Milorad Ulemek]], tadašnji komandant JSO-a, i pripadnici jedinice [[Branko Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni su na po 15 godina, dok je bivši načelnik RDB-a [[Radomir Marković]] osuđen na 15 godina zatvora zbog pomaganja u izvršenju zločina. Bivši zamjenik načelnika [[Bezbednosno-informativna agencija|Bezbednosno-informativne agencije]] [[Milorad Bracanović]] osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja krivičnog djela.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> U obrazloženju presude sud je zaključio da je Ulemek, postupajući po nalogu Slobodana Miloševića, organizovao kriminalnu grupu i izdao naređenje za otmicu i ubistvo Stambolića. Sud je također zaključio da je cilj bio uklanjanje političkih protivnika tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije. Istovremeno, predsjedavajući sudskog vijeća naglasio je da se postupak odnosi na konkretnu krivičnu odgovornost optuženih, a ne na "suđenje jednom režimu".<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> === Žalbeni postupak === Vrhovni sud Srbije je u junu 2006. razmatrao žalbe na prvostepenu presudu. Potvrdio je kazne [[Milorad Ulemek|Miloradu Ulemeku]] i [[Branko Berček|Branku Berčeku]] od po 40 godina zatvora, dok je [[Dušan Maričić|Dušanu Maričiću]] kaznu smanjio sa 40 na 30 godina, a [[Nenad Bujošević|Nenadu Bujoševiću]] sa 40 na 35 godina. Kazna [[Leonid Milivojević|Leonidu Milivojeviću]] povećana je sa 15 na 30 godina, dok je kazna [[Radomir Marković|Radomiru Markoviću]] od 15 godina potvrđena. [[Milorad Bracanović|Miloradu Bracanoviću]] kazna je smanjena sa četiri na dvije godine zatvora, a [[Nenad Ilić|Nenadu Iliću]] ostala je kazna od 15 godina.<ref name="B92_2008_Godisnjica">{{cite web |author=B92 |title=Godišnjica ubistva Stambolića |website=B92 |date=25. 8. 2008 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2008&mm=08&dd=25&nav_category=12&nav_id=315323 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Zbog izrečene maksimalne kazne, Ulemek i Berček imali su pravo na žalbu u trećem stepenu. Veliko vijeće Vrhovnog suda Srbije razmatralo je njihove žalbe tokom 2007.<ref name="Klix_Fena_2007">{{cite web |author=FENA |title=Pročitan obdukcioni nalaz Stambolićevih posmrtnih ostataka |website=Klix.ba |date=6. 3. 2007 |url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/procitan-obdukcioni-nalaz-stambolicevih-posmrtnih-ostataka/70306087 |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U julu iste godine odbilo je žalbe kao neosnovane, čime su presude protiv Ulemeka i Berčeka postale pravosnažne.<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2007_VrhovniSudOpet">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud opet o presudi Ulemeku |website=B92 |date=5. 3. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=03&dd=05&nav_category=120&nav_id=235058 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Tagirov_Vreme_2007">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Pravosnažnim presudama tako je potvrđeno da je Stambolić otet i ubijen u okviru organizovane akcije u kojoj su učestvovali pripadnici JSO-a, te da je [[Milorad Ulemek]] postupao po nalogu [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Sudski postupak predstavljao je jedno od prvih pravosnažnih utvrđenja odgovornosti visokih pripadnika sigurnosnog aparata za politička ubistva povezana s režimom Slobodana Miloševića.<ref name="B92_2006_SupremeCourtConfirm">{{cite web |author=B92 |title=Supreme Court confirms verdict |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/eng/news/crimes.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_id=35286 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Porodični život == Stambolić je bio oženjen Katarinom, s kojom je imao sina Veljka i kćerke Tijanu i Bojanu. Bojana Stambolić poginula je 28. aprila 1988. u saobraćajnoj nesreći kod Budve, u 24. godini života.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Nagrade == Bio je nosilac [[Orden rada|Ordena rada]] sa srebrnim vijencem i [[Orden bratstva i jedinstva|Ordena bratstva i jedinstva]] sa zlatnim vijencem.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Djela == * ''Direktor u samoupravljanju'' (1978])<ref name="Stambolic_1978">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Direktor u samoupravljanju |publisher=Rad |location=Beograd |year=1978 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/11707143 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987.'' (1988)<ref name="Stambolic_1988">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987. |publisher=Globus |location=Zagreb |year=1988 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/34263815/ubsm |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića'' (1995)<ref name="Stambolic_1995" /> * ''Koren zla'' (objavljena posthumno 2002)<ref name="Stambolic_2002">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Perović |first2=Latinka |title=Koren zla |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |location=Beograd |year=2002 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/179255559#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji'' (objavljena posthumno 2006)<ref name="Stambolic_Curuvija_2006">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Ćuruvija |first2=Slavko |title=Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji |publisher=Udruženje Nauka i društvo Srbije |location=Beograd |year=2006 |isbn=86-84333-02-0 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/rs/sr/data/cobib/130276876/nbhp?format=isbd |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Naslijeđe == O političkom djelovanju i životu Ivana Stambolića objavljeno je više knjiga i drugih publikacija. Među značajnijim djelima su: * ''Slučaj Ivana Stambolića'' (2001)<ref name="Perovic_2001">{{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Istraga_Stambolic_2001">{{cite book |title=Istraga je u toku ... : slučaj Ivana Stambolića |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji i Odbor za oslobađanje Ivana Stambolića |location=Beograd |year=2001 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr/bib/512616279#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990)'' (2004)<ref name="Popovic_2004">{{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek)'' (2016)<ref name="Perovic_2016">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |edition=2. |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić'' (2022)<ref name="Perovic_2022">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić |publisher=Dan graf |location=Beograd |year=2022 |isbn=978-86-6030-024-1 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/75197449 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Stambolić: moć, izdaja, tragedija'' (2025)<ref name="Selinic_2025">{{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Spomen-obilježja === [[Datoteka:Stambolićev spomenik.JPG|mini|desno|300px|Spomen-obilježje Ivanu stamboliću u blizini mjesta ubistva na Fruškoj gori]] U julu 2004. u beogradskom parku [[Košutnjak]], na mjestu na kojem je Stambolić otet četiri godine ranije, podignuta je kamena spomen-česma poznata kao "Ivanova česma". Spomen-česmu su podigli njegovi prijatelji, a na njoj je ispisano da je Stambolić otet i ubijen 2000. i da su česmu podigli prijatelji 2004.<ref>{{cite news |title=U Beogradu otvorena spomen-česma ubijenom Ivanu Stamboliću |work=Index.hr |date=7. 7. 2004 |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=211767 |access-date=18. 8. 2026}}</ref> Godine 2005. na [[Fruška gora|Fruškoj gori]], na mjestu na kojem je Stambolić ubijen i gdje su pronađeni njegovi posmrtni ostaci, podignut je spomenik u njegovo sjećanje.<ref>{{cite web |title=Dvanaest godina od ubistva Stambolića |website=RTS |date=25. 8. 2012 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/1162672/.html |access-date=18. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Atentat na Zorana Đinđića]] * [[Jedinica za specijalne operacije]] * [[Memorandum SANU]] * [[Operacija Sablja]] * [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] * [[Savez komunista Srbije]] * [[Slobodan Milošević]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |language=en}} * {{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |language=sr}} * {{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |language=sr}} * {{cite web |author=Express |title=Kako su Gumar i Rambo ubili predsjednika Srbije Ivana Stambolića: 'Klekni!' |website=Express |date=25. 8. 2025 |url=https://express.24sata.hr/top-news/kako-su-gumar-i-rambo-ubili-predsjednika-srbije-ivana-stambolica-klekni-30636 |language=hr}}</ref> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} * {{Commons category-inline|Ivan Stambolić}} * [https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ Posljednje pismo Slobodanu Miloševiću] * [https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html Posljednji intervju s Ivanom Stambolićem snimljen u junu 2000.] {{Predsjednici CK SK Srbije}} {{Predsjednici SR Srbije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Stambolić, Ivan}} [[Kategorija:Srbijanski političari]] [[Kategorija:Biografije, Ivanjica]] [[Kategorija:Rođeni 1936.]] [[Kategorija:Umrli 2000.]] [[Kategorija:Premijeri Srbije]] mux008plxzlx6sovzoxq97iirhldbvq 3924422 3924421 2026-09-08T16:26:07Z ~2026-48728-72 185519 Postovana Urednice, nisam siguran kako drugacije da Vas kontaktiram u vezi ove ispravke. Moja majka je Ivanova rodjaka i proverio sam i sa njom. Do zabune dolazi jer su se Ivanovi otac i majka isto prezivali i pre vencanja. Bili su daleki rodjaci pa su mogli da se vencaju. Petar je bio brat Ivanove majke, tj. ujak, ne stric. Ako zelite da me kontaktirate direktno ... branislav.kisacanin@ivi.ac.rs 3924422 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Ivan Stambolić | slika = Stevan Kragujevic, Ivan Stambolic, maj 1986.JPG | redoslijed = Predsjednik Predsjedništva Srbije | vrijeme_na_vlasti = 5. maj 1986 – 14. decembar 1987. | prethodnik = [[Dušan Čkrebić]] | nasljednik = [[Petar Gračanin]] | redoslijed2 = Predsjednik Izvršnog vijeća Srbije | vrijeme_na_vlasti2 = 6. maj 1978 – 5. maj 1982. | prethodnik2 = Dušan Čkrebić | nasljednik2 = [[Branislav Ikonić]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = 5. novembar 1936. | mjesto_rođenja = [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2000|08|25|1936|11|05}} | mjesto_smrti = [[Fruška gora]], [[Savezna Republika Jugoslavija]] | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[SKJ]] | supruga = Katarina Kaća Stambolić | supružnik = | djeca = sin Veljko i kćerke Tijana i Bojana | obrazovanje = | vjera = | potpis = | web_stranica = }} '''Ivan Stambolić''' (5. novembar 1936 – 25. august 2000) bio je [[Srbija|srbijanski]] političar i funkcioner [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] (SKS). Od 1978. do 1982. bio je [[predsjednik Vlade Srbije|predsjednik Izvršnog vijeća Srbije]], od 1984. do 1986. [[Savez komunista Srbije|predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]], a od 1986. do 1987. [[predsjednik Srbije|predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije]]. Stambolić je početkom 1980-ih bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji i politički mentor [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], kojeg je 1986. podržao kao svog nasljednika na čelu Saveza komunista Srbije.<ref name="Traynor_Guardian_2003">{{cite news |last=Traynor |first=Ian |title=Ivan Stambolic |newspaper=The Guardian |date=1. 4. 2003 |url=https://www.theguardian.com/news/2003/apr/01/guardianobituaries.balkans |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihov politički odnos pogoršao se tokom 1987, kada je Milošević preuzeo kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije, nakon čega su Stambolić i njegovi politički saveznici uklonjeni s ključnih političkih funkcija. Stambolić se potom povukao iz aktivnog političkog života. U augustu 2000. Stambolić je [[nestanak Ivana Stambolića|otet i ubijen]] uoči [[Predsjednički izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima se očekivalo da bi mogao biti protivkandidat Miloševiću. Istraga i sudski postupak utvrdili su da su njegovo ubistvo organizovali pripadnici [[Uprava državne bezbjednosti|Službe državne sigurnosti Srbije]] po nalogu Slobodana Miloševića.<ref name="Nacional_Milosevic_2019">{{cite web |author=Nacional |title=Najveća Miloševićeva izdaja: Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=30. 10. 2019 |url=https://www.nacional.hr/najveca-miloseviceva-izdaja-kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja/ |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Biografija == [[Datoteka:Ivan Stambolic i Slobodan Milosevic prijateljstvo.png|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić]] [[Datoteka:Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986.jpg|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986]] Stambolić je rođen 5. novembra 1936. u selu [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]] kod [[Ivanjica|Ivanjice]], u komunističkoj porodici. Njegov otac Miodrag Stambolić bio je predratni zadrugar, učesnik [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]], narodni poslanik i predsjednik Moravičkog sreza,<ref name="InfoLIGA_2020">{{cite web |author=infoLIGA |title=Ivanjica: Dve decenije od ubistva Ivana Stambolića |website=infoLIGA |date=25. 8. 2020 |url=https://infoliga.rs/2020/08/25/ivanjica-dve-decenije-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> dok je njegov ujak (majčin brat) *** bio istaknuti jugoslavenski političar [[Petar Stambolić]].<ref name="Traynor_Guardian_2003" /> Osnovnu školu završio je u Brezovi, a niže razrede gimnazije pohađao je u [[Užice|Užicu]] i [[Ivanjica|Ivanjici]]. Nakon toga završio je industrijsku školu u [[Rakovica (Beograd)|Rakovici]] kod Beograda, gdje se školovao za metalostrugara. Kao kvalificirani radnik radio je u Fabrici reznog alata i CER-u u [[Čačak|Čačku]], a potom u Industriji motora i traktora u Rakovici.<ref name="InfoLIGA_2020" /> Uz rad je studirao na [[Pravni fakultet u Beogradu|Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu]], gdje je diplomirao.<ref name="Autonomija_Perovic_2025">{{cite web |author=Autonomija |title=Podsećanje kroz tekst Latinke Perović: 25 godina od ubistva Ivana Stambolića |website=Autonomija |date=25. 8. 2025 |url=https://autonomija.info/podsecanje-kroz-tekst-latinke-perovic-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Stambolic_Pescanik_2008">{{cite web |last=Stambolić |first=Ivan |title=Poslednje pismo Slobodanu Miloševiću |website=Peščanik |date=25. 8. 2008 |url=https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Politički uspon === Nakon završetka [[Pravni fakulteta u Beogradu|Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu]], Stambolić je nastavio profesionalno napredovati u [[privreda|privredi]] i političkim strukturama [[Socijalistička Republika Srbija|Srbije]]. Kao rukovodilac u beogradskom privrednom sistemu stekao je iskustvo u upravljanju velikim preduzećima, a njegovo napredovanje bilo je povezano i s partijskim strukturama [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]]. Bio je direktor Doma omladine u izgradnji u Beogradu, a potom generalni direktor Združenog preduzeća "Tehnogas" u Beogradu, na čijem je čelu bio od 1965. do 1975.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1975. izabran je za predsjednika Privredne komore Beograda, a naredne godine prešao je u najviše partijske strukture Srbije. Od 1976. do 1978. bio je sekretar [[Savez komunista Srbije|Izvršnog komiteta Predsjedništva Saveza komunista Srbije]]. U tom periodu nastavio je napredovati u partijskom sistemu i postao jedan od istaknutijih funkcionera srbijanskog rukovodstva.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1978. izabran je za predsjednika Izvršnog vijeća Skupštine SR Srbije, odnosno republičke vlade. Na toj funkciji ostao je do 1982. Njegov mandat odvijao se u periodu ozbiljnih ekonomskih problema u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] nakon smrti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], uključujući rast [[Inflacija|inflacije]], vanjskog duga i ekonomskih teškoća.<ref name="Nikolic2016">{{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon završetka mandata predsjednika Izvršnog vijeća, Stambolić je 1982. postao predsjednik Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda. Na toj funkciji ostao je do 1984, kada je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na njegovo mjesto na čelu beogradskog partijskog komiteta potom je izabran [[Slobodan Milošević]], koji je do tada bio član Predsjedništva CK SK Srbije.<ref name="Istorija20Veka_2006_1">{{cite journal |journal=Istorija 20. veka |title=Istorija 20. veka |publisher=Institut za savremenu istoriju |location=Beograd |volume=24 |issue=1 |year=2006 |issn=0352-3160 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2017/11/Istorija-20.-veka-2006-1.pdf |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Express_2018">{{cite web |author=Express |title=Slučaj Stambolić: Kad se kum razišao sa Slobom, bačen je u živo vapno |website=Express |date=25. 8. 2018 |url=https://express.24sata.hr/top-news/on-je-mogao-ne-glasati-za-slobu-i-promijeniti-povijest-17646 |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1984. Stambolić je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na toj funkciji naslijedio je [[Dragoslav Marković|Dragoslava Markovića]]. Kao predsjednik SK Srbije nastojao je ojačati položaj Srbije unutar jugoslavenske federacije, ali istovremeno zadržati političko djelovanje u okviru tadašnjeg socijalističkog sistema i jugoslavenskog ustavnog poretka.<ref name="Nikolic2016" /> U vrijeme Stambolićevog predsjedavanja SK Srbije, Milošević je nastavio napredovati u partijskom sistemu. Stambolić ga je podržao kao svog nasljednika na mjestu predsjednika Centralnog komiteta SK Srbije. Milošević je u maju 1986. izabran na tu funkciju, nakon čega je Stambolić prešao na državnu funkciju predsjednika Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije.<ref name="Nikolic2016" /> Kao predsjednik Predsjedništva SR Srbije od 1986. do 1987, Stambolić je bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji. U tom periodu sve izraženiji problemi na [[Kosovo|Kosovu]], rasprave o položaju Srbije u Jugoslaviji i zahtjevi za promjenom ustavnog uređenja postali su centralne teme njegove politike. Istovremeno su se unutar srbijanskog partijskog rukovodstva počele pojavljivati razlike između Stambolića i Miloševića u pogledu načina na koji treba odgovoriti na političku i društvenu krizu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički kontekst === Početkom 1980-ih [[Savez komunista Srbije]] suočavao se s rastućim političkim i društvenim pritiscima, kako unutar Srbije tako i na nivou [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Među važnijim pitanjima bili su ekonomska i politička kriza u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], odnosi između republika i pokrajina, pitanje ustavnog uređenja zemlje i [[Kosovska kriza|kriza na Kosovu]], koja je dobila novu dimenziju nakon demonstracija i nemira 1981. godine.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008">{{cite book |last=Jović |first=Dejan |chapter=Osma sjednica: uzroci, značaj, interpretacije |editor-last=Pavlović |editor-first=Momčilo |editor2-last=Jović |editor2-first=Dejan |editor3-last=Petrović |editor3-first=Vladimir |title=Slobodan Milošević: Put ka vlasti |publisher=Institut za savremenu istoriju; Centre for European Neighbourhood Studies |location=Beograd; Stirling |year=2008 |pages=33–70 |chapter-url=https://www.stir.ac.uk/research/hub/file/824353 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Istovremeno je u Srbiji jačala javna kritika političkog sistema. Posebno aktivni bili su pojedini intelektualni krugovi okupljeni oko [[Udruženje književnika Srbije|Udruženja književnika Srbije]], njegovog Odbora za zaštitu slobode misli i izražavanja te dijela članova [[Srpska akademija nauka i umetnosti|Srpske akademije nauka i umetnosti]]. Kritički stavovi prema političkom sistemu i društvenim prilikama objavljivani su i u dijelu beogradskih književnih i političkih časopisa. U tom kontekstu tokom 1980-ih razvijala se i intelektualna rasprava o položaju Srbije u Jugoslaviji, koja je kulminirala objavljivanjem [[Memorandum SANU|Memoranduma SANU]] 1986.<ref name="Stefanov">{{cite journal |last=Stefanov |first=Nikola |title=The Serbian Academy of Sciences and Arts Memorandum and the Yugoslav crisis |journal=Südosteuropa |year=2021 |url=https://d-nb.info/1351800140/34 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Memorandum Srpske akademije nauka i umjetnosti|Memorandum SANU]] izazvao je snažne političke reakcije u Srbiji i drugim dijelovima Jugoslavije. Stambolić ga je javno kritikovao i njegovu suštinu opisao kao "in memoriam" Jugoslaviji, smatrajući da dokument predstavlja opasnost za jugoslavenski politički okvir i odnose među narodima i republikama.<ref name="StambolicMemorandum">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno... |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> <ref name="Stambolic1986">{{cite web |title=Izlaganje Ivana Stambolića na Beogradskom univerzitetu, 30. oktobar 1986. |website=Pretraživa digitalna biblioteka |url=https://pretraziva.rs/show/borba/1992-09-26/12 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Njegov stav prema Memorandumu potvrđen je i u njegovom izlaganju na Beogradskom univerzitetu 30. oktobra 1986: {{Citat|Stara je šovinistička briga za sudbinu srpstva sa već poznatom formulom da su Srbi pobjednici u ratovima, a gubitnici u miru. Memorandum se osvjedočio da nekolicini akademika društvene neprilike posluže kao dobre prilike da pored već toliko otvorenih frontova otvore i svoj front nacionalističke borbe za vlast.<ref name="Dragovic_Novosti_2020">{{cite web |last=Dragović |first=Rade |title=Zemljotres u uzdrmanoj Jugoslaviji: Delo akademika 1986. postalo je političko-medijska afera |website=Večernje novosti |date=29. 10. 2020 |url=https://www.novosti.rs/drustvo/vesti/929496/zemljotres-uzdrmanoj-jugoslaviji-delo-akademika-1986-postalo-politicko-medijska-afera |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref>}} Istovremeno, srbijansko partijsko rukovodstvo zalagalo se za promjene ustavnog uređenja Jugoslavije i preispitivanje odnosa između Srbije, njenih autonomnih pokrajina i federacije. Stambolić je kasnije naglašavao da ustavne promjene koje je njegovo rukovodstvo iniciralo nisu imale za cilj ukidanje autonomije [[Kosovo|Kosova]] i [[Vojvodina|Vojvodine]], nego promjenu odnosa nadležnosti unutar postojećeg jugoslavenskog sistema.<ref name="StambolicUstav">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno, bez jakih razloga, nacionalnih, istorijskih i drugih, konstituisane |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon što je Stambolić 1986. postao predsjednik Predsjedništva SR Srbije, a [[Slobodan Milošević]] predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, između dvojice dotadašnjih političkih saveznika počele su se pojavljivati sve izraženije razlike u pristupu političkim pitanjima. Posebno su se razlikovali njihovi stavovi o načinu rješavanja kosovskog pitanja i odnosu prema rastućoj nacionalnoj mobilizaciji u Srbiji.<ref name="RFEOsma">{{cite news |title=Osma sednica - da li je moglo biti drugačije? |website=[[Radio Slobodna Evropa]] |date=21. 9. 2007 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/715524.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Miloševićev politički uspon ubrzan je nakon njegovog obraćanja [[Srbi|Srbima]] i [[Crnogorci|Crnogorcima]] u [[Kosovo Polje|Kosovu Polju]] u aprilu 1987. Njegov pristup kosovskom pitanju i način političke mobilizacije razlikovali su se od Stambolićevog pristupa, koji je zagovarao rješenje u okviru jugoslavenskog političkog sistema i uz uključivanje drugih republika.<ref name="RFEOsma"/> === Osma sjednica CK SK Srbije === {{Glavni|Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije}} Sukob između Ivana Stambolića i Slobodana Miloševića kulminirao je tokom 1987, u vrijeme sve izraženijih političkih neslaganja unutar rukovodstva Saveza komunista Srbije. Jedno od osnovnih pitanja bilo je rješavanje [[Kosovska kriza|kosovske krize]] i način na koji je trebalo odgovoriti na sve snažnije zahtjeve Srba i Crnogoraca s Kosova. U proljeće i ljeto 1987. razlike između Stambolića i Miloševića postajale su sve izraženije, dok je Milošević postepeno izgrađivao podršku unutar partijskog rukovodstva.<ref name="Nikolic2016" /> Neposredni povod za sazivanje [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] bio je sukob između Miloševića i [[Dragiša Pavlović|Dragiše Pavlovića]], predsjednika Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda i Stambolićevog političkog saveznika. Pavlović je u septembru 1987. kritikovao način na koji se rješavalo kosovsko pitanje i upozoravao na opasnost od političke mobilizacije zasnovane na nacionalnim osjećajima. Milošević je njegove stavove ocijenio kao neprihvatljive i zahtijevao njegovo razrješenje.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008" /> Osma sjednica održana je 23. i 24. septembra 1987. u Beogradu, a njome je predsjedavao Milošević kao predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije.<ref name="Jovic_2008" /> Sjednica je bila javno prenošena na Televiziji Beograd, što je omogućilo da višednevni unutarpartijski sukob prvi put u takvoj mjeri bude praćen u cijeloj Srbiji. Tokom sjednice Milošević je Pavlovića predstavio kao političara koji svojim stavovima slabi partijsko jedinstvo i ne odgovara adekvatno na probleme na [[Kosovo|Kosovu]]. Pavlović je, s druge strane, upozoravao na posljedice politike koja je kosovsko pitanje predstavljala prvenstveno kroz nacionalnu mobilizaciju i zahtijevao oprezniji politički pristup.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić je nastojao zadržati kontrolu nad političkim procesom i spriječiti potpuno preuzimanje partijskog rukovodstva od strane Miloševićeve struje. Međutim, njegova podrška među članovima Centralnog komiteta bila je nedovoljna. Milošević je tokom priprema za sjednicu uspio osigurati većinu u partijskom rukovodstvu, dok je dio dotadašnjih Stambolićevih saveznika prešao na njegovu stranu.<ref name="Nikolic2016" /> Na sjednici je Milošević osigurao podršku za razrješenje Pavlovića iz članstva u Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije. Time je Stambolićev politički položaj dodatno oslabljen, a Milošević je učvrstio kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije. Osma sjednica predstavljala je odlučujući politički poraz Stambolićeve struje i važnu prekretnicu u Miloševićevom usponu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički pad i povlačenje iz politike === Nakon [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] u septembru 1987, politički položaj Ivana Stambolića bio je ozbiljno oslabljen. Iako je formalno ostao predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije, Milošević i njegovi saveznici nastavili su učvršćivati kontrolu nad političkim institucijama Srbije i postupno uklanjati Stambolićeve pristalice s važnih funkcija.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić se nakon Osme sjednice našao u političkoj izolaciji. Miloševićeva struja nastojala je njegovu smjenu prikazati kao dio promjene političkog rukovodstva Srbije, dok je Stambolić pokušavao zadržati funkciju i politički utjecaj. Prema analizi historičara Koste Nikolića, Miloševićev cilj bio je uspostavljanje potpune političke kontrole u Srbiji, zbog čega je uklanjanje Stambolića predstavljalo jednu od narednih faza nakon pobjede na Osmoj sjednici.<ref name="Nikolic2016" /> U narednim mjesecima pojačan je politički i javni pritisak na Stambolića. Njegov položaj dodatno je oslabljen nakon što je izgubio podršku dijela dotadašnjih političkih saveznika. Na sjednici Predsjedništva SR Srbije 14. decembra 1987. Stambolić je podnio ostavku na funkciju predsjednika Predsjedništva SR Srbije i time se povukao iz neposrednog političkog života.<ref name="Nikolic2016"/> Na njegovu funkciju izabran je [[Petar Gračanin]], koji je pripadao političkoj strukturi koja je nakon Osme sjednice podržavala Miloševića.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolićev odlazak s političke funkcije nije značio i njegov potpuni nestanak iz javnog života. Na prijedlog tadašnjeg saveznog premijera [[Ante Marković|Ante Markovića]] krajem 1987. preuzeo je funkciju direktora [[Jugoslovenska banka za međunarodnu ekonomsku saradnju|Jugoslovenske banke za međunarodnu ekonomsku saradnju]] (JUBMES) u Beogradu.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Na čelu JUBMES-a Stambolić je ostao tokom gotovo čitave naredne decenije. Početkom raspada Jugoslavije i izbijanja ratova 1990-ih poslovanje banke bilo je otežano, a Stambolić je nastojao očuvati njenu imovinu i međunarodne poslovne veze. Prema njegovom kasnijem svjedočenju, banka je u tom periodu nastojala sačuvati kapital vrijedan više od 300 miliona američkih dolara.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Stambolić je tokom 1990-ih ostao kritičan prema politici Slobodana Miloševića. U aprilu 1995. učestvovao je u posjeti [[Sarajevo|Sarajevu]] koju je organizovao [[Beogradski krug]], zajedno s grupom srbijanskih intelektualaca.<ref name="RadioSarajevo_Stambolic_2025">{{cite web |author=Radio Sarajevo |title=Prošlo je 25 godina od ubistva Ivana Stambolića: Čovjek koji je plakao u opkoljenom Sarajevu |website=Radio Sarajevo |date=25. 8. 2025 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/proslo-je-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica-covjek-koji-je-plakao-u-opkoljenom-sarajevu/603124 |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U istom periodu učestvovao je u pokušajima okupljanja političara i intelektualaca oko ideje socijaldemokratske alternative Miloševićevom režimu, zajedno s [[Miladin Životić|Miladinom Životićem]], [[Žarko Korać|Žarkom Koraćem]], [[Rasim Ljajić|Rasimom Ljajićem]], [[Nenad Čanak|Nenadom Čankom]] i drugima.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1997. savezna vlada preuzela je JUBMES, čime je Stambolić izgubio položaj direktora i otišao u penziju. Njegov odlazak iz JUBMES-a označio je kraj njegovog dugogodišnjeg profesionalnog angažmana u privredi, ali ne i njegovog političkog djelovanja. Nakon toga je sve otvorenije javno istupao protiv Miloševića i njegove politike.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> === Smrt kćerke Bojane === Stambolićevu porodicu pogodila je tragedija u aprilu 1988, kada je njegova dvadesetčetvorogodišnja kćerka Bojana poginula u [[Saobraćajna nesreća|saobraćajnoj nesreći]] kod [[Budva|Budve]]. Prema izvještaju istražnog sudije Miodraga Živkovića, koji je decenijama kasnije objavljen u javnosti, Bojana je 28. aprila 1988, tokom vožnje iz Budve prema Hrvatskoj, izgubila kontrolu nad svojim automobilom. Vozilo je udarilo u zaštitnu ogradu, probilo je i sletjelo u provaliju iznad plaže Jaz, pri čemu je Bojana smrtno stradala.<ref name="Vreme_Stambolic_2020">{{cite web |title=Nova dokumenta o misterioznoj smrti ćerke Ivana Stambolića |website=Vreme |date=28. 5. 2020 |url=https://vreme.com/vesti/nova-dokumenta-o-misterioznoj-smrti-cerke-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Iako je slučaj zvanično vođen kao saobraćajna nesreća, Bojanina smrt je godinama ostala predmet sumnji u porodici Stambolić. Nakon političkog pada Slobodana Miloševića 2000. godine u javnosti su se pojavile tvrdnje da nesreća možda nije bila slučajna i da je Bojanina smrt mogla biti povezana s političkim sukobom između Stambolića i Miloševića.<ref name="Vreme_Stambolic_2020" /><ref name="SB_Stambolic_2020">{{cite web |title=Smrt u provaliji bez tajni: "Vijesti" objavile dokumente o nesreći u kojoj je stradala kćerka Ivana Stambolića |website=Slobodna Bosna |date=28. 5. 2020 |url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/362583/smrt_u_provaliji_bez_tajni_vijesti_objavile_dokumente_o_nesreci_u_kojoj_je_stradala_kcerka_ivana_stambolica.html |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="NIN_Stambolic_2001">{{cite web |title=Da li je Ivan nastradao zbog Bojane |website=NIN |date=15. 2. 2001 |url=https://www.nin.rs/2001-02/15/16646.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> [[Slobodan Milošević]] prisustvovao je Bojaninoj sahrani. Prema svjedočenju članova porodice Stambolić, Ivanova supruga Katarina odbila je njegovo saučešće i, kada je Milošević pokušao ući u kapelu, suprotstavila mu se riječima: "Ti si je ubio." Prema istom svjedočenju, Milošević nije odgovorio, već je napustio kapelu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020">{{cite web |last=Marković Subota |first=Tamara |title=Ubijen zbog prezimena |website=Ekspres |date=14. 7. 2020 |url=https://www.ekspres.net/hronika/ubijen-zbog-prezimena |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Navod o Katarininoj reakciji kasnije je prenošen i u drugim izvještajima o porodici Stambolić, dok drugi izvori potvrđuju barem da je Katarina na sahrani odbila Miloševićevo saučešće.<ref name="Mihovilovic_Nacional_2003">{{cite web |last=Mihovilović |first=Maroje |title=Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=2. 4. 2003 |url=https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812204558/https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-date=12. 8. 2020 |url-status=dead |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Prema kasnijim svjedočenjima članova porodice i Stambolićevih prijatelja, sumnja da Bojanina smrt nije bila slučajna ostala je prisutna i kod samog Ivana Stambolića. Međutim, za tvrdnju da je Bojana ubijena po Miloševićevom nalogu ne postoji pravosnažna sudska presuda, pa je takvu tvrdnju potrebno navoditi kao sumnju ili navod, a ne kao utvrđenu činjenicu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020" /><ref name="NIN_Stambolic_2001" /> === Povratak u politički život (1997–2000) === Nakon odlaska s mjesta direktora JUBMES-a 1997, Stambolić se postepeno počeo vraćati u javni i politički život. Tokom 1990-ih uglavnom je djelovao izvan stranačke politike, ali je javno kritikovao politiku [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Već 1991. počeo je ponovo javno istupati, nakon što su mu studenti tokom studentskih protesta omogućili da govori, a kasnije je podržavao i opozicijske aktivnosti usmjerene protiv Miloševićevog režima.<ref name="RSE_Stambolic_2017">{{cite web |last=Mihajlović |first=Branka |title=Ivan Stambolić iz arhive RSE: Topovi su me ućutkali |website=Radio Slobodna Evropa |date=23. 9. 2017 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Stambolić je 1995. objavio knjigu ''Put u bespuće'', u kojoj je iznio svoje viđenje političke krize u Srbiji i Jugoslaviji i kritikovao politiku Miloševićeve vlasti.<ref name="Stambolic_1995">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića |publisher=Radio B-92 |location=Beograd |year=1995 |isbn=86-7963-018-7 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/98036487 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> U drugoj polovini 1990-ih učestvovao je i u opozicijskim inicijativama. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] posjetio je [[Sarajevo]], a njegovi javni nastupi i kontakti s političarima iz drugih bivših jugoslavenskih republika doprinijeli su njegovom ponovnom pojavljivanju na političkoj sceni.<ref name="Partos_Independent">{{cite news |last=Partos |first=Gabriel |title=Ivan Stambolic |website=The Independent |date=1. 4. 2003 |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/ivan-stambolic-36385.html |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uoči saveznih izbora 2000. Stambolić je sve otvorenije govorio o potrebi promjene vlasti. U intervjuima početkom 2000. ocjenjivao je da Milošević gubi podršku i da opozicija mora prevazići međusobne podjele kako bi ga porazila na izborima. Istovremeno je naglašavao da se ne želi vratiti stranačkoj politici i da ne pripada nijednoj političkoj stranci.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025">{{cite web |last=Miladinović |first=Veljko |title=„Najbesmislenije političko ubistvo u istoriji“: Zašto je ubijen Ivan Stambolić |website=Nedeljnik |date=4. 10. 2025 |url=https://www.nedeljnik.rs/najbesmislenije-politicko-ubistvo-u-istoriji-zasto-je-ubijen-ivan-stambolic/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom ljeta 2000. pojedini opozicijski političari predložili su Stambolića kao mogućeg zajedničkog kandidata opozicije protiv Miloševića na predsjedničkim izborima najavljenim za septembar. Branislav Kovačević iz koalicije "Šumadija" razgovarao je sa Stambolićem o toj mogućnosti. Prema Kovačevićevom svjedočenju, Stambolić je bio spreman prihvatiti kandidaturu pod uslovom da njegovu kandidaturu jednoglasno podrže stranke [[Demokratska opozicija Srbije|Demokratske opozicije Srbije]] (DOS) i da mu protivkandidat bude upravo Milošević.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /><ref name="B92_Kandidatura">{{cite news |title=Ivan Stambolic je prihvatio predsednicku kandidaturu |website=B92 |date=2003 |url=https://www.b92.net/o/info/vesti/pregled_stampe?nav_id=105299 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Međutim, unutar opozicije nije postojala saglasnost o njegovoj kandidaturi. Kovačević je naveo da su je podržavali pojedini opozicijski lideri, među kojima [[Nenad Čanak]], [[Mile Isakov]] i [[Rasim Ljajić]], dok su [[Zoran Đinđić]] i [[Žarko Korać]] smatrali da Stambolić nema dovoljno velike izglede da pobijedi Miloševića.<ref name="B92_Kandidatura"/> Stambolić je, prema istom svjedočenju, nakon što je obaviješten o podijeljenim stavovima unutar DOS-a, izjavio da će podržati kandidata kojeg koalicija na kraju odabere.<ref name="B92_Kandidatura"/> U međuvremenu je u julu 2000. promijenjen Ustav Savezne Republike Jugoslavije, čime je uveden neposredan izbor predsjednika SR Jugoslavije, a predsjednički izbori raspisani su za 24. septembar 2000.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /> Stambolić je u tom periodu nastavio javno pozivati opoziciju na zajednički nastup protiv Miloševića. U jednom od svojih posljednjih intervjua, objavljenom tokom ljeta 2000, govorio je o neizbježnosti političkih promjena i potrebi da opozicija nastupi jedinstveno.<ref name="RSE_Stambolic_2017" /> == Otmica i ubistvo == Dana 25. augusta 2000. godine Ivan Stambolić je otet u beogradskom naselju [[Košutnjak]], dok je išao na rekreaciju. Prema kasnije utvrđenim činjenicama, pripadnici [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) prisilno su ga uveli u vozilo i odvezli iz Beograda. Nakon toga prevezen je na [[Fruška gora|Frušku goru]], gdje je ubijen.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo">{{cite web |title=Godišnjica od ubistva Stambolića |website=Radio-televizija Srbije |date=25. 8. 2011 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/945398/.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Prema nalazima kasnijeg sudskog postupka, u otmici su učestvovali pripadnici JSO-a [[Branko Berček]] i [[Nenad Šare]], dok je operacijom rukovodio komandant JSO-a [[Milorad Ulemek]]. Stambolić je na Fruškoj gori izveden iz vozila i ubijen s dva hica u potiljak. Njegovo tijelo potom je zakopano u prethodno iskopanu jamu i prekriveno živim [[Kalcij-oksid|kreč]]om.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo" /> Stambolićev nestanak dogodio se mjesec dana prije [[Izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima je Milošević bio kandidat. Zbog njegovog ranijeg političkog sukoba s Miloševićem i činjenice da je uoči izbora razmatrana mogućnost njegove kandidature kao zajedničkog opozicionog kandidata, odmah nakon nestanka pojavile su se sumnje da je riječ o politički motivisanoj otmici.<ref name="B92_Stambolic_ostaci">{{cite web |title=Mihajlović: Pronađeni posmrtni ostaci Ivana Stambolića |website=B92 |date=28. 3. 2003 |url=https://www.b92.net/o/news/indexs?nav_id=104601 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom naredne dvije i po godine sudbina Stambolića nije bila poznata. Njegovi posmrtni ostaci pronađeni su 27. marta 2003. na Fruškoj gori, tokom policijske akcije [[Operacija Sablja|"Sablja"]], pokrenute nakon [[Atentat na Zorana Đinđića|ubistva premijera Srbije Zorana Đinđića]]. Policija je tada saopštila da su u otmici i ubistvu učestvovali pripadnici JSO-a. Identitet posmrtnih ostataka naknadno je potvrđen DNK analizom.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/><ref name="DNA_Stambolic">{{cite news |title=DNK analiza potvrdila da je riječ o ubijenom Ivanu Stamboliću |website=Index.hr |date=4. 4. 2003 |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/dnk-analiza-potvrdila-da-je-rijec-o-ubijenom-ivanu-stambolovicu/129868.aspx |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Pronalazak posmrtnih ostataka omogućio je rekonstrukciju posljednjih sati Stambolićevog života i pokretanje postupka protiv pripadnika JSO-a i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. U julu 2005. Specijalni sud u Beogradu proglasio je krivima više pripadnika JSO-a i bivših službenika sigurnosnih struktura. Sud je utvrdio da je Stambolićeva otmica i ubistvo izvršena po nalogu tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije Slobodana Miloševića, preko komandanta JSO-a Milorada Ulemeka.<ref name="B92_Presuda">{{cite news |title=Ulemeku 40 godina, Markoviću 15 |website=[[B92]] |date=18. 7. 2005 |url=https://www.b92.net/o/vesti/vesti?nav_id=172820 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Ulemek i pripadnici JSO-a [[Branislav Berček|Branislav Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. Bivši načelnik [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] [[Radomir Marković]] osuđen je na 15 godina zatvora, dok su [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni na po 15 godina. [[Milorad Bracanović]], bivši zamjenik načelnika Bezbednosno-informativne agencije, osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja zločina.<ref name="B92_Presuda"/> Presudu je 2006. potvrdio [[Vrhovni sud Srbije]], čime je potvrđena odgovornost Ulemeka i ostalih osuđenih za Stambolićevo ubistvo.<ref name="B92_VrhovniSud">{{cite news |title=Supreme Court confirms verdict |website=[[B92]] |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/o/eng/news/crimes?dd=14&mm=06&nav_id=35286&yyyy=2006 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> U pravosnažnoj presudi utvrđeno je da je motiv zločina bio uklanjanje Stambolića kao mogućeg političkog protivnika Miloševića.<ref name="Vreme_KonacnaPravda">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Stambolić je sahranjen 8. aprila 2003. na [[Topčidersko groblje|Topčiderskom groblju]] u Beogradu, uz državne počasti.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/> == Sudski postupak == Nakon pronalaska Stambolićevih posmrtnih ostataka u martu 2003, srpske pravosudne i sigurnosne institucije pokrenule su postupak protiv pripadnika [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. Postupak je vođen pred Posebnim odjeljenjem Okružnog suda u Beogradu za borbu protiv organizovanog kriminala, a optužnica je obuhvatala i pokušaj ubistva [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]] u [[Budva|Budvi]] 2000.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud potvrdio presudu |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_category=120&nav_id=201135 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom suđenja saslušan je veći broj svjedoka i vještaka, a izvedeni su brojni materijalni dokazi. Među važnim svjedocima bio je [[Nenad Šare]], pripadnik JSO-a i svjedok saradnik, čiji su iskazi korišteni u rekonstrukciji priprema i izvršenja Stambolićeve otmice i ubistva. U postupku su razmatrani i iskazi bivšeg načelnika [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] (RDB) [[Radomir Marković|Radomira Markovića]], koji je tokom istrage iznio navode o ulozi [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref name="B92_2005_Marković">{{cite web |author=B92 |title=Izjave Markovića ostaju |website=B92 |date=2. 6. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=06&dd=02&nav_category=120&nav_id=169719 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja">{{cite web |author=B92 |title=Nastavak suđenja za ubistvo Stambolića |website=B92 |date=19. 1. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=01&dd=19&nav_category=120&nav_id=160280 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Posebno značajan dio dokaznog postupka odnosio se na utvrđivanje veze između političkog vrha tadašnje Savezne Republike Jugoslavije, RDB-a i JSO-a. Prema iskazu koji je Marković dao tokom istrage, Milošević mu je rekao da treba "ukloniti" Stambolića, a zatim mu naložio da Ulemeku stavi na raspolaganje ono što bude tražio. Sudsko vijeće prihvatilo je ovaj i druge izvedene dokaze u ocjeni odgovornosti optuženih.<ref name="B92_2005_Marković" /><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja" /> === Prvostepena presuda === Specijalni sud u Beogradu donio je prvostepenu presudu 18. jula 2005. [[Milorad Ulemek]], tadašnji komandant JSO-a, i pripadnici jedinice [[Branko Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni su na po 15 godina, dok je bivši načelnik RDB-a [[Radomir Marković]] osuđen na 15 godina zatvora zbog pomaganja u izvršenju zločina. Bivši zamjenik načelnika [[Bezbednosno-informativna agencija|Bezbednosno-informativne agencije]] [[Milorad Bracanović]] osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja krivičnog djela.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> U obrazloženju presude sud je zaključio da je Ulemek, postupajući po nalogu Slobodana Miloševića, organizovao kriminalnu grupu i izdao naređenje za otmicu i ubistvo Stambolića. Sud je također zaključio da je cilj bio uklanjanje političkih protivnika tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije. Istovremeno, predsjedavajući sudskog vijeća naglasio je da se postupak odnosi na konkretnu krivičnu odgovornost optuženih, a ne na "suđenje jednom režimu".<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> === Žalbeni postupak === Vrhovni sud Srbije je u junu 2006. razmatrao žalbe na prvostepenu presudu. Potvrdio je kazne [[Milorad Ulemek|Miloradu Ulemeku]] i [[Branko Berček|Branku Berčeku]] od po 40 godina zatvora, dok je [[Dušan Maričić|Dušanu Maričiću]] kaznu smanjio sa 40 na 30 godina, a [[Nenad Bujošević|Nenadu Bujoševiću]] sa 40 na 35 godina. Kazna [[Leonid Milivojević|Leonidu Milivojeviću]] povećana je sa 15 na 30 godina, dok je kazna [[Radomir Marković|Radomiru Markoviću]] od 15 godina potvrđena. [[Milorad Bracanović|Miloradu Bracanoviću]] kazna je smanjena sa četiri na dvije godine zatvora, a [[Nenad Ilić|Nenadu Iliću]] ostala je kazna od 15 godina.<ref name="B92_2008_Godisnjica">{{cite web |author=B92 |title=Godišnjica ubistva Stambolića |website=B92 |date=25. 8. 2008 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2008&mm=08&dd=25&nav_category=12&nav_id=315323 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Zbog izrečene maksimalne kazne, Ulemek i Berček imali su pravo na žalbu u trećem stepenu. Veliko vijeće Vrhovnog suda Srbije razmatralo je njihove žalbe tokom 2007.<ref name="Klix_Fena_2007">{{cite web |author=FENA |title=Pročitan obdukcioni nalaz Stambolićevih posmrtnih ostataka |website=Klix.ba |date=6. 3. 2007 |url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/procitan-obdukcioni-nalaz-stambolicevih-posmrtnih-ostataka/70306087 |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U julu iste godine odbilo je žalbe kao neosnovane, čime su presude protiv Ulemeka i Berčeka postale pravosnažne.<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2007_VrhovniSudOpet">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud opet o presudi Ulemeku |website=B92 |date=5. 3. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=03&dd=05&nav_category=120&nav_id=235058 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Tagirov_Vreme_2007">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Pravosnažnim presudama tako je potvrđeno da je Stambolić otet i ubijen u okviru organizovane akcije u kojoj su učestvovali pripadnici JSO-a, te da je [[Milorad Ulemek]] postupao po nalogu [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Sudski postupak predstavljao je jedno od prvih pravosnažnih utvrđenja odgovornosti visokih pripadnika sigurnosnog aparata za politička ubistva povezana s režimom Slobodana Miloševića.<ref name="B92_2006_SupremeCourtConfirm">{{cite web |author=B92 |title=Supreme Court confirms verdict |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/eng/news/crimes.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_id=35286 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Porodični život == Stambolić je bio oženjen Katarinom, s kojom je imao sina Veljka i kćerke Tijanu i Bojanu. Bojana Stambolić poginula je 28. aprila 1988. u saobraćajnoj nesreći kod Budve, u 24. godini života.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Nagrade == Bio je nosilac [[Orden rada|Ordena rada]] sa srebrnim vijencem i [[Orden bratstva i jedinstva|Ordena bratstva i jedinstva]] sa zlatnim vijencem.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Djela == * ''Direktor u samoupravljanju'' (1978])<ref name="Stambolic_1978">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Direktor u samoupravljanju |publisher=Rad |location=Beograd |year=1978 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/11707143 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987.'' (1988)<ref name="Stambolic_1988">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987. |publisher=Globus |location=Zagreb |year=1988 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/34263815/ubsm |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića'' (1995)<ref name="Stambolic_1995" /> * ''Koren zla'' (objavljena posthumno 2002)<ref name="Stambolic_2002">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Perović |first2=Latinka |title=Koren zla |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |location=Beograd |year=2002 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/179255559#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji'' (objavljena posthumno 2006)<ref name="Stambolic_Curuvija_2006">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Ćuruvija |first2=Slavko |title=Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji |publisher=Udruženje Nauka i društvo Srbije |location=Beograd |year=2006 |isbn=86-84333-02-0 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/rs/sr/data/cobib/130276876/nbhp?format=isbd |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Naslijeđe == O političkom djelovanju i životu Ivana Stambolića objavljeno je više knjiga i drugih publikacija. Među značajnijim djelima su: * ''Slučaj Ivana Stambolića'' (2001)<ref name="Perovic_2001">{{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Istraga_Stambolic_2001">{{cite book |title=Istraga je u toku ... : slučaj Ivana Stambolića |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji i Odbor za oslobađanje Ivana Stambolića |location=Beograd |year=2001 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr/bib/512616279#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990)'' (2004)<ref name="Popovic_2004">{{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek)'' (2016)<ref name="Perovic_2016">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |edition=2. |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić'' (2022)<ref name="Perovic_2022">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić |publisher=Dan graf |location=Beograd |year=2022 |isbn=978-86-6030-024-1 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/75197449 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Stambolić: moć, izdaja, tragedija'' (2025)<ref name="Selinic_2025">{{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Spomen-obilježja === [[Datoteka:Stambolićev spomenik.JPG|mini|desno|300px|Spomen-obilježje Ivanu stamboliću u blizini mjesta ubistva na Fruškoj gori]] U julu 2004. u beogradskom parku [[Košutnjak]], na mjestu na kojem je Stambolić otet četiri godine ranije, podignuta je kamena spomen-česma poznata kao "Ivanova česma". Spomen-česmu su podigli njegovi prijatelji, a na njoj je ispisano da je Stambolić otet i ubijen 2000. i da su česmu podigli prijatelji 2004.<ref>{{cite news |title=U Beogradu otvorena spomen-česma ubijenom Ivanu Stamboliću |work=Index.hr |date=7. 7. 2004 |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=211767 |access-date=18. 8. 2026}}</ref> Godine 2005. na [[Fruška gora|Fruškoj gori]], na mjestu na kojem je Stambolić ubijen i gdje su pronađeni njegovi posmrtni ostaci, podignut je spomenik u njegovo sjećanje.<ref>{{cite web |title=Dvanaest godina od ubistva Stambolića |website=RTS |date=25. 8. 2012 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/1162672/.html |access-date=18. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Atentat na Zorana Đinđića]] * [[Jedinica za specijalne operacije]] * [[Memorandum SANU]] * [[Operacija Sablja]] * [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] * [[Savez komunista Srbije]] * [[Slobodan Milošević]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |language=en}} * {{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |language=sr}} * {{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |language=sr}} * {{cite web |author=Express |title=Kako su Gumar i Rambo ubili predsjednika Srbije Ivana Stambolića: 'Klekni!' |website=Express |date=25. 8. 2025 |url=https://express.24sata.hr/top-news/kako-su-gumar-i-rambo-ubili-predsjednika-srbije-ivana-stambolica-klekni-30636 |language=hr}}</ref> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} * {{Commons category-inline|Ivan Stambolić}} * [https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ Posljednje pismo Slobodanu Miloševiću] * [https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html Posljednji intervju s Ivanom Stambolićem snimljen u junu 2000.] {{Predsjednici CK SK Srbije}} {{Predsjednici SR Srbije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Stambolić, Ivan}} [[Kategorija:Srbijanski političari]] [[Kategorija:Biografije, Ivanjica]] [[Kategorija:Rođeni 1936.]] [[Kategorija:Umrli 2000.]] [[Kategorija:Premijeri Srbije]] 2l1yate26pzu3d7tscyqlbwt81899lm 3924424 3924422 2026-09-08T16:49:24Z ~2026-48728-72 185519 Malopre sam se dopisivao sa jos jednim Ivanovim rodjakom i on mi je poslao sken iz jedne knjige sa biografijama poznatih Brezovcana i tamo se vidi da Ivanov otac Miodrag ima prezime Stambolic, a Petar Stambolic-Bosnjakovic. Ako zelite prosledicu Vam to i dodati jos zanimljivih detalja, da ih ne pisem ovde ... 3924424 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Ivan Stambolić | slika = Stevan Kragujevic, Ivan Stambolic, maj 1986.JPG | redoslijed = Predsjednik Predsjedništva Srbije | vrijeme_na_vlasti = 5. maj 1986 – 14. decembar 1987. | prethodnik = [[Dušan Čkrebić]] | nasljednik = [[Petar Gračanin]] | redoslijed2 = Predsjednik Izvršnog vijeća Srbije | vrijeme_na_vlasti2 = 6. maj 1978 – 5. maj 1982. | prethodnik2 = Dušan Čkrebić | nasljednik2 = [[Branislav Ikonić]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = 5. novembar 1936. | mjesto_rođenja = [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2000|08|25|1936|11|05}} | mjesto_smrti = [[Fruška gora]], [[Savezna Republika Jugoslavija]] | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[SKJ]] | supruga = Katarina Kaća Stambolić | supružnik = | djeca = sin Veljko i kćerke Tijana i Bojana | obrazovanje = | vjera = | potpis = | web_stranica = }} '''Ivan Stambolić''' (5. novembar 1936 – 25. august 2000) bio je [[Srbija|srbijanski]] političar i funkcioner [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]] (SKS). Od 1978. do 1982. bio je [[predsjednik Vlade Srbije|predsjednik Izvršnog vijeća Srbije]], od 1984. do 1986. [[Savez komunista Srbije|predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]], a od 1986. do 1987. [[predsjednik Srbije|predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije]]. Stambolić je početkom 1980-ih bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji i politički mentor [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], kojeg je 1986. podržao kao svog nasljednika na čelu Saveza komunista Srbije.<ref name="Traynor_Guardian_2003">{{cite news |last=Traynor |first=Ian |title=Ivan Stambolic |newspaper=The Guardian |date=1. 4. 2003 |url=https://www.theguardian.com/news/2003/apr/01/guardianobituaries.balkans |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Njihov politički odnos pogoršao se tokom 1987, kada je Milošević preuzeo kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije, nakon čega su Stambolić i njegovi politički saveznici uklonjeni s ključnih političkih funkcija. Stambolić se potom povukao iz aktivnog političkog života. U augustu 2000. Stambolić je [[nestanak Ivana Stambolića|otet i ubijen]] uoči [[Predsjednički izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima se očekivalo da bi mogao biti protivkandidat Miloševiću. Istraga i sudski postupak utvrdili su da su njegovo ubistvo organizovali pripadnici [[Uprava državne bezbjednosti|Službe državne sigurnosti Srbije]] po nalogu Slobodana Miloševića.<ref name="Nacional_Milosevic_2019">{{cite web |author=Nacional |title=Najveća Miloševićeva izdaja: Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=30. 10. 2019 |url=https://www.nacional.hr/najveca-miloseviceva-izdaja-kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja/ |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> == Biografija == [[Datoteka:Ivan Stambolic i Slobodan Milosevic prijateljstvo.png|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić]] [[Datoteka:Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986.jpg|mini|desno|300px|Slobodan Milošević i Ivan Stambolić, 1986]] Stambolić je rođen 5. novembra 1936. u selu [[Brezova (Ivanjica)|Brezova]] kod [[Ivanjica|Ivanjice]], u komunističkoj porodici. Njegov otac Miodrag Stambolić bio je predratni zadrugar, učesnik [[Narodnooslobodilački rat|Narodnooslobodilačkog rata]], narodni poslanik i predsjednik Moravičkog sreza,<ref name="InfoLIGA_2020">{{cite web |author=infoLIGA |title=Ivanjica: Dve decenije od ubistva Ivana Stambolića |website=infoLIGA |date=25. 8. 2020 |url=https://infoliga.rs/2020/08/25/ivanjica-dve-decenije-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> dok je njegov ujak (majčin brat) *** **** bio istaknuti jugoslavenski političar [[Petar Stambolić]].<ref name="Traynor_Guardian_2003" /> Osnovnu školu završio je u Brezovi, a niže razrede gimnazije pohađao je u [[Užice|Užicu]] i [[Ivanjica|Ivanjici]]. Nakon toga završio je industrijsku školu u [[Rakovica (Beograd)|Rakovici]] kod Beograda, gdje se školovao za metalostrugara. Kao kvalificirani radnik radio je u Fabrici reznog alata i CER-u u [[Čačak|Čačku]], a potom u Industriji motora i traktora u Rakovici.<ref name="InfoLIGA_2020" /> Uz rad je studirao na [[Pravni fakultet u Beogradu|Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu]], gdje je diplomirao.<ref name="Autonomija_Perovic_2025">{{cite web |author=Autonomija |title=Podsećanje kroz tekst Latinke Perović: 25 godina od ubistva Ivana Stambolića |website=Autonomija |date=25. 8. 2025 |url=https://autonomija.info/podsecanje-kroz-tekst-latinke-perovic-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Stambolic_Pescanik_2008">{{cite web |last=Stambolić |first=Ivan |title=Poslednje pismo Slobodanu Miloševiću |website=Peščanik |date=25. 8. 2008 |url=https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Politički uspon === Nakon završetka [[Pravni fakulteta u Beogradu|Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu]], Stambolić je nastavio profesionalno napredovati u [[privreda|privredi]] i političkim strukturama [[Socijalistička Republika Srbija|Srbije]]. Kao rukovodilac u beogradskom privrednom sistemu stekao je iskustvo u upravljanju velikim preduzećima, a njegovo napredovanje bilo je povezano i s partijskim strukturama [[Savez komunista Srbije|Saveza komunista Srbije]]. Bio je direktor Doma omladine u izgradnji u Beogradu, a potom generalni direktor Združenog preduzeća "Tehnogas" u Beogradu, na čijem je čelu bio od 1965. do 1975.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1975. izabran je za predsjednika Privredne komore Beograda, a naredne godine prešao je u najviše partijske strukture Srbije. Od 1976. do 1978. bio je sekretar [[Savez komunista Srbije|Izvršnog komiteta Predsjedništva Saveza komunista Srbije]]. U tom periodu nastavio je napredovati u partijskom sistemu i postao jedan od istaknutijih funkcionera srbijanskog rukovodstva.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1978. izabran je za predsjednika Izvršnog vijeća Skupštine SR Srbije, odnosno republičke vlade. Na toj funkciji ostao je do 1982. Njegov mandat odvijao se u periodu ozbiljnih ekonomskih problema u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] nakon smrti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], uključujući rast [[Inflacija|inflacije]], vanjskog duga i ekonomskih teškoća.<ref name="Nikolic2016">{{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon završetka mandata predsjednika Izvršnog vijeća, Stambolić je 1982. postao predsjednik Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda. Na toj funkciji ostao je do 1984, kada je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na njegovo mjesto na čelu beogradskog partijskog komiteta potom je izabran [[Slobodan Milošević]], koji je do tada bio član Predsjedništva CK SK Srbije.<ref name="Istorija20Veka_2006_1">{{cite journal |journal=Istorija 20. veka |title=Istorija 20. veka |publisher=Institut za savremenu istoriju |location=Beograd |volume=24 |issue=1 |year=2006 |issn=0352-3160 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2017/11/Istorija-20.-veka-2006-1.pdf |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Express_2018">{{cite web |author=Express |title=Slučaj Stambolić: Kad se kum razišao sa Slobom, bačen je u živo vapno |website=Express |date=25. 8. 2018 |url=https://express.24sata.hr/top-news/on-je-mogao-ne-glasati-za-slobu-i-promijeniti-povijest-17646 |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1984. Stambolić je izabran za predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije. Na toj funkciji naslijedio je [[Dragoslav Marković|Dragoslava Markovića]]. Kao predsjednik SK Srbije nastojao je ojačati položaj Srbije unutar jugoslavenske federacije, ali istovremeno zadržati političko djelovanje u okviru tadašnjeg socijalističkog sistema i jugoslavenskog ustavnog poretka.<ref name="Nikolic2016" /> U vrijeme Stambolićevog predsjedavanja SK Srbije, Milošević je nastavio napredovati u partijskom sistemu. Stambolić ga je podržao kao svog nasljednika na mjestu predsjednika Centralnog komiteta SK Srbije. Milošević je u maju 1986. izabran na tu funkciju, nakon čega je Stambolić prešao na državnu funkciju predsjednika Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije.<ref name="Nikolic2016" /> Kao predsjednik Predsjedništva SR Srbije od 1986. do 1987, Stambolić je bio jedan od najutjecajnijih političara u Srbiji. U tom periodu sve izraženiji problemi na [[Kosovo|Kosovu]], rasprave o položaju Srbije u Jugoslaviji i zahtjevi za promjenom ustavnog uređenja postali su centralne teme njegove politike. Istovremeno su se unutar srbijanskog partijskog rukovodstva počele pojavljivati razlike između Stambolića i Miloševića u pogledu načina na koji treba odgovoriti na političku i društvenu krizu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički kontekst === Početkom 1980-ih [[Savez komunista Srbije]] suočavao se s rastućim političkim i društvenim pritiscima, kako unutar Srbije tako i na nivou [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. Među važnijim pitanjima bili su ekonomska i politička kriza u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], odnosi između republika i pokrajina, pitanje ustavnog uređenja zemlje i [[Kosovska kriza|kriza na Kosovu]], koja je dobila novu dimenziju nakon demonstracija i nemira 1981. godine.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008">{{cite book |last=Jović |first=Dejan |chapter=Osma sjednica: uzroci, značaj, interpretacije |editor-last=Pavlović |editor-first=Momčilo |editor2-last=Jović |editor2-first=Dejan |editor3-last=Petrović |editor3-first=Vladimir |title=Slobodan Milošević: Put ka vlasti |publisher=Institut za savremenu istoriju; Centre for European Neighbourhood Studies |location=Beograd; Stirling |year=2008 |pages=33–70 |chapter-url=https://www.stir.ac.uk/research/hub/file/824353 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Istovremeno je u Srbiji jačala javna kritika političkog sistema. Posebno aktivni bili su pojedini intelektualni krugovi okupljeni oko [[Udruženje književnika Srbije|Udruženja književnika Srbije]], njegovog Odbora za zaštitu slobode misli i izražavanja te dijela članova [[Srpska akademija nauka i umetnosti|Srpske akademije nauka i umetnosti]]. Kritički stavovi prema političkom sistemu i društvenim prilikama objavljivani su i u dijelu beogradskih književnih i političkih časopisa. U tom kontekstu tokom 1980-ih razvijala se i intelektualna rasprava o položaju Srbije u Jugoslaviji, koja je kulminirala objavljivanjem [[Memorandum SANU|Memoranduma SANU]] 1986.<ref name="Stefanov">{{cite journal |last=Stefanov |first=Nikola |title=The Serbian Academy of Sciences and Arts Memorandum and the Yugoslav crisis |journal=Südosteuropa |year=2021 |url=https://d-nb.info/1351800140/34 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Memorandum Srpske akademije nauka i umjetnosti|Memorandum SANU]] izazvao je snažne političke reakcije u Srbiji i drugim dijelovima Jugoslavije. Stambolić ga je javno kritikovao i njegovu suštinu opisao kao "in memoriam" Jugoslaviji, smatrajući da dokument predstavlja opasnost za jugoslavenski politički okvir i odnose među narodima i republikama.<ref name="StambolicMemorandum">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno... |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> <ref name="Stambolic1986">{{cite web |title=Izlaganje Ivana Stambolića na Beogradskom univerzitetu, 30. oktobar 1986. |website=Pretraživa digitalna biblioteka |url=https://pretraziva.rs/show/borba/1992-09-26/12 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Njegov stav prema Memorandumu potvrđen je i u njegovom izlaganju na Beogradskom univerzitetu 30. oktobra 1986: {{Citat|Stara je šovinistička briga za sudbinu srpstva sa već poznatom formulom da su Srbi pobjednici u ratovima, a gubitnici u miru. Memorandum se osvjedočio da nekolicini akademika društvene neprilike posluže kao dobre prilike da pored već toliko otvorenih frontova otvore i svoj front nacionalističke borbe za vlast.<ref name="Dragovic_Novosti_2020">{{cite web |last=Dragović |first=Rade |title=Zemljotres u uzdrmanoj Jugoslaviji: Delo akademika 1986. postalo je političko-medijska afera |website=Večernje novosti |date=29. 10. 2020 |url=https://www.novosti.rs/drustvo/vesti/929496/zemljotres-uzdrmanoj-jugoslaviji-delo-akademika-1986-postalo-politicko-medijska-afera |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref>}} Istovremeno, srbijansko partijsko rukovodstvo zalagalo se za promjene ustavnog uređenja Jugoslavije i preispitivanje odnosa između Srbije, njenih autonomnih pokrajina i federacije. Stambolić je kasnije naglašavao da ustavne promjene koje je njegovo rukovodstvo iniciralo nisu imale za cilj ukidanje autonomije [[Kosovo|Kosova]] i [[Vojvodina|Vojvodine]], nego promjenu odnosa nadležnosti unutar postojećeg jugoslavenskog sistema.<ref name="StambolicUstav">{{cite web |title=Ivan Stambolić – Pokrajine u Srbiji nisu slučajno, bez jakih razloga, nacionalnih, istorijskih i drugih, konstituisane |website=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/Svedocanstva%2010.pdf |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Nakon što je Stambolić 1986. postao predsjednik Predsjedništva SR Srbije, a [[Slobodan Milošević]] predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, između dvojice dotadašnjih političkih saveznika počele su se pojavljivati sve izraženije razlike u pristupu političkim pitanjima. Posebno su se razlikovali njihovi stavovi o načinu rješavanja kosovskog pitanja i odnosu prema rastućoj nacionalnoj mobilizaciji u Srbiji.<ref name="RFEOsma">{{cite news |title=Osma sednica - da li je moglo biti drugačije? |website=[[Radio Slobodna Evropa]] |date=21. 9. 2007 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/715524.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Miloševićev politički uspon ubrzan je nakon njegovog obraćanja [[Srbi|Srbima]] i [[Crnogorci|Crnogorcima]] u [[Kosovo Polje|Kosovu Polju]] u aprilu 1987. Njegov pristup kosovskom pitanju i način političke mobilizacije razlikovali su se od Stambolićevog pristupa, koji je zagovarao rješenje u okviru jugoslavenskog političkog sistema i uz uključivanje drugih republika.<ref name="RFEOsma"/> === Osma sjednica CK SK Srbije === {{Glavni|Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije}} Sukob između Ivana Stambolića i Slobodana Miloševića kulminirao je tokom 1987, u vrijeme sve izraženijih političkih neslaganja unutar rukovodstva Saveza komunista Srbije. Jedno od osnovnih pitanja bilo je rješavanje [[Kosovska kriza|kosovske krize]] i način na koji je trebalo odgovoriti na sve snažnije zahtjeve Srba i Crnogoraca s Kosova. U proljeće i ljeto 1987. razlike između Stambolića i Miloševića postajale su sve izraženije, dok je Milošević postepeno izgrađivao podršku unutar partijskog rukovodstva.<ref name="Nikolic2016" /> Neposredni povod za sazivanje [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] bio je sukob između Miloševića i [[Dragiša Pavlović|Dragiše Pavlovića]], predsjednika Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda i Stambolićevog političkog saveznika. Pavlović je u septembru 1987. kritikovao način na koji se rješavalo kosovsko pitanje i upozoravao na opasnost od političke mobilizacije zasnovane na nacionalnim osjećajima. Milošević je njegove stavove ocijenio kao neprihvatljive i zahtijevao njegovo razrješenje.<ref name="Nikolic2016" /><ref name="Jovic_2008" /> Osma sjednica održana je 23. i 24. septembra 1987. u Beogradu, a njome je predsjedavao Milošević kao predsjednik Predsjedništva Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije.<ref name="Jovic_2008" /> Sjednica je bila javno prenošena na Televiziji Beograd, što je omogućilo da višednevni unutarpartijski sukob prvi put u takvoj mjeri bude praćen u cijeloj Srbiji. Tokom sjednice Milošević je Pavlovića predstavio kao političara koji svojim stavovima slabi partijsko jedinstvo i ne odgovara adekvatno na probleme na [[Kosovo|Kosovu]]. Pavlović je, s druge strane, upozoravao na posljedice politike koja je kosovsko pitanje predstavljala prvenstveno kroz nacionalnu mobilizaciju i zahtijevao oprezniji politički pristup.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić je nastojao zadržati kontrolu nad političkim procesom i spriječiti potpuno preuzimanje partijskog rukovodstva od strane Miloševićeve struje. Međutim, njegova podrška među članovima Centralnog komiteta bila je nedovoljna. Milošević je tokom priprema za sjednicu uspio osigurati većinu u partijskom rukovodstvu, dok je dio dotadašnjih Stambolićevih saveznika prešao na njegovu stranu.<ref name="Nikolic2016" /> Na sjednici je Milošević osigurao podršku za razrješenje Pavlovića iz članstva u Centralnom komitetu Saveza komunista Srbije. Time je Stambolićev politički položaj dodatno oslabljen, a Milošević je učvrstio kontrolu nad partijskim rukovodstvom Srbije. Osma sjednica predstavljala je odlučujući politički poraz Stambolićeve struje i važnu prekretnicu u Miloševićevom usponu.<ref name="Nikolic2016" /> === Politički pad i povlačenje iz politike === Nakon [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije|Osme sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] u septembru 1987, politički položaj Ivana Stambolića bio je ozbiljno oslabljen. Iako je formalno ostao predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Srbije, Milošević i njegovi saveznici nastavili su učvršćivati kontrolu nad političkim institucijama Srbije i postupno uklanjati Stambolićeve pristalice s važnih funkcija.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolić se nakon Osme sjednice našao u političkoj izolaciji. Miloševićeva struja nastojala je njegovu smjenu prikazati kao dio promjene političkog rukovodstva Srbije, dok je Stambolić pokušavao zadržati funkciju i politički utjecaj. Prema analizi historičara Koste Nikolića, Miloševićev cilj bio je uspostavljanje potpune političke kontrole u Srbiji, zbog čega je uklanjanje Stambolića predstavljalo jednu od narednih faza nakon pobjede na Osmoj sjednici.<ref name="Nikolic2016" /> U narednim mjesecima pojačan je politički i javni pritisak na Stambolića. Njegov položaj dodatno je oslabljen nakon što je izgubio podršku dijela dotadašnjih političkih saveznika. Na sjednici Predsjedništva SR Srbije 14. decembra 1987. Stambolić je podnio ostavku na funkciju predsjednika Predsjedništva SR Srbije i time se povukao iz neposrednog političkog života.<ref name="Nikolic2016"/> Na njegovu funkciju izabran je [[Petar Gračanin]], koji je pripadao političkoj strukturi koja je nakon Osme sjednice podržavala Miloševića.<ref name="Nikolic2016" /> Stambolićev odlazak s političke funkcije nije značio i njegov potpuni nestanak iz javnog života. Na prijedlog tadašnjeg saveznog premijera [[Ante Marković|Ante Markovića]] krajem 1987. preuzeo je funkciju direktora [[Jugoslovenska banka za međunarodnu ekonomsku saradnju|Jugoslovenske banke za međunarodnu ekonomsku saradnju]] (JUBMES) u Beogradu.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Na čelu JUBMES-a Stambolić je ostao tokom gotovo čitave naredne decenije. Početkom raspada Jugoslavije i izbijanja ratova 1990-ih poslovanje banke bilo je otežano, a Stambolić je nastojao očuvati njenu imovinu i međunarodne poslovne veze. Prema njegovom kasnijem svjedočenju, banka je u tom periodu nastojala sačuvati kapital vrijedan više od 300 miliona američkih dolara.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Stambolić je tokom 1990-ih ostao kritičan prema politici Slobodana Miloševića. U aprilu 1995. učestvovao je u posjeti [[Sarajevo|Sarajevu]] koju je organizovao [[Beogradski krug]], zajedno s grupom srbijanskih intelektualaca.<ref name="RadioSarajevo_Stambolic_2025">{{cite web |author=Radio Sarajevo |title=Prošlo je 25 godina od ubistva Ivana Stambolića: Čovjek koji je plakao u opkoljenom Sarajevu |website=Radio Sarajevo |date=25. 8. 2025 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/proslo-je-25-godina-od-ubistva-ivana-stambolica-covjek-koji-je-plakao-u-opkoljenom-sarajevu/603124 |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U istom periodu učestvovao je u pokušajima okupljanja političara i intelektualaca oko ideje socijaldemokratske alternative Miloševićevom režimu, zajedno s [[Miladin Životić|Miladinom Životićem]], [[Žarko Korać|Žarkom Koraćem]], [[Rasim Ljajić|Rasimom Ljajićem]], [[Nenad Čanak|Nenadom Čankom]] i drugima.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> Godine 1997. savezna vlada preuzela je JUBMES, čime je Stambolić izgubio položaj direktora i otišao u penziju. Njegov odlazak iz JUBMES-a označio je kraj njegovog dugogodišnjeg profesionalnog angažmana u privredi, ali ne i njegovog političkog djelovanja. Nakon toga je sve otvorenije javno istupao protiv Miloševića i njegove politike.<ref name="Stambolic_Pescanik_2008" /> === Smrt kćerke Bojane === Stambolićevu porodicu pogodila je tragedija u aprilu 1988, kada je njegova dvadesetčetvorogodišnja kćerka Bojana poginula u [[Saobraćajna nesreća|saobraćajnoj nesreći]] kod [[Budva|Budve]]. Prema izvještaju istražnog sudije Miodraga Živkovića, koji je decenijama kasnije objavljen u javnosti, Bojana je 28. aprila 1988, tokom vožnje iz Budve prema Hrvatskoj, izgubila kontrolu nad svojim automobilom. Vozilo je udarilo u zaštitnu ogradu, probilo je i sletjelo u provaliju iznad plaže Jaz, pri čemu je Bojana smrtno stradala.<ref name="Vreme_Stambolic_2020">{{cite web |title=Nova dokumenta o misterioznoj smrti ćerke Ivana Stambolića |website=Vreme |date=28. 5. 2020 |url=https://vreme.com/vesti/nova-dokumenta-o-misterioznoj-smrti-cerke-ivana-stambolica/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Iako je slučaj zvanično vođen kao saobraćajna nesreća, Bojanina smrt je godinama ostala predmet sumnji u porodici Stambolić. Nakon političkog pada Slobodana Miloševića 2000. godine u javnosti su se pojavile tvrdnje da nesreća možda nije bila slučajna i da je Bojanina smrt mogla biti povezana s političkim sukobom između Stambolića i Miloševića.<ref name="Vreme_Stambolic_2020" /><ref name="SB_Stambolic_2020">{{cite web |title=Smrt u provaliji bez tajni: "Vijesti" objavile dokumente o nesreći u kojoj je stradala kćerka Ivana Stambolića |website=Slobodna Bosna |date=28. 5. 2020 |url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/362583/smrt_u_provaliji_bez_tajni_vijesti_objavile_dokumente_o_nesreci_u_kojoj_je_stradala_kcerka_ivana_stambolica.html |access-date=18. 8. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="NIN_Stambolic_2001">{{cite web |title=Da li je Ivan nastradao zbog Bojane |website=NIN |date=15. 2. 2001 |url=https://www.nin.rs/2001-02/15/16646.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> [[Slobodan Milošević]] prisustvovao je Bojaninoj sahrani. Prema svjedočenju članova porodice Stambolić, Ivanova supruga Katarina odbila je njegovo saučešće i, kada je Milošević pokušao ući u kapelu, suprotstavila mu se riječima: "Ti si je ubio." Prema istom svjedočenju, Milošević nije odgovorio, već je napustio kapelu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020">{{cite web |last=Marković Subota |first=Tamara |title=Ubijen zbog prezimena |website=Ekspres |date=14. 7. 2020 |url=https://www.ekspres.net/hronika/ubijen-zbog-prezimena |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Navod o Katarininoj reakciji kasnije je prenošen i u drugim izvještajima o porodici Stambolić, dok drugi izvori potvrđuju barem da je Katarina na sahrani odbila Miloševićevo saučešće.<ref name="Mihovilovic_Nacional_2003">{{cite web |last=Mihovilović |first=Maroje |title=Kako je Milošević ubio svog najboljeg prijatelja |website=Nacional |date=2. 4. 2003 |url=https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812204558/https://arhiva.nacional.hr/clanak/10549/kako-je-milosevic-ubio-svog-najboljeg-prijatelja |archive-date=12. 8. 2020 |url-status=dead |access-date=19. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Prema kasnijim svjedočenjima članova porodice i Stambolićevih prijatelja, sumnja da Bojanina smrt nije bila slučajna ostala je prisutna i kod samog Ivana Stambolića. Međutim, za tvrdnju da je Bojana ubijena po Miloševićevom nalogu ne postoji pravosnažna sudska presuda, pa je takvu tvrdnju potrebno navoditi kao sumnju ili navod, a ne kao utvrđenu činjenicu.<ref name="Ekspres_Stambolic_2020" /><ref name="NIN_Stambolic_2001" /> === Povratak u politički život (1997–2000) === Nakon odlaska s mjesta direktora JUBMES-a 1997, Stambolić se postepeno počeo vraćati u javni i politički život. Tokom 1990-ih uglavnom je djelovao izvan stranačke politike, ali je javno kritikovao politiku [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Već 1991. počeo je ponovo javno istupati, nakon što su mu studenti tokom studentskih protesta omogućili da govori, a kasnije je podržavao i opozicijske aktivnosti usmjerene protiv Miloševićevog režima.<ref name="RSE_Stambolic_2017">{{cite web |last=Mihajlović |first=Branka |title=Ivan Stambolić iz arhive RSE: Topovi su me ućutkali |website=Radio Slobodna Evropa |date=23. 9. 2017 |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Stambolić je 1995. objavio knjigu ''Put u bespuće'', u kojoj je iznio svoje viđenje političke krize u Srbiji i Jugoslaviji i kritikovao politiku Miloševićeve vlasti.<ref name="Stambolic_1995">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića |publisher=Radio B-92 |location=Beograd |year=1995 |isbn=86-7963-018-7 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/98036487 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> U drugoj polovini 1990-ih učestvovao je i u opozicijskim inicijativama. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] posjetio je [[Sarajevo]], a njegovi javni nastupi i kontakti s političarima iz drugih bivših jugoslavenskih republika doprinijeli su njegovom ponovnom pojavljivanju na političkoj sceni.<ref name="Partos_Independent">{{cite news |last=Partos |first=Gabriel |title=Ivan Stambolic |website=The Independent |date=1. 4. 2003 |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/ivan-stambolic-36385.html |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> Uoči saveznih izbora 2000. Stambolić je sve otvorenije govorio o potrebi promjene vlasti. U intervjuima početkom 2000. ocjenjivao je da Milošević gubi podršku i da opozicija mora prevazići međusobne podjele kako bi ga porazila na izborima. Istovremeno je naglašavao da se ne želi vratiti stranačkoj politici i da ne pripada nijednoj političkoj stranci.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025">{{cite web |last=Miladinović |first=Veljko |title=„Najbesmislenije političko ubistvo u istoriji“: Zašto je ubijen Ivan Stambolić |website=Nedeljnik |date=4. 10. 2025 |url=https://www.nedeljnik.rs/najbesmislenije-politicko-ubistvo-u-istoriji-zasto-je-ubijen-ivan-stambolic/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom ljeta 2000. pojedini opozicijski političari predložili su Stambolića kao mogućeg zajedničkog kandidata opozicije protiv Miloševića na predsjedničkim izborima najavljenim za septembar. Branislav Kovačević iz koalicije "Šumadija" razgovarao je sa Stambolićem o toj mogućnosti. Prema Kovačevićevom svjedočenju, Stambolić je bio spreman prihvatiti kandidaturu pod uslovom da njegovu kandidaturu jednoglasno podrže stranke [[Demokratska opozicija Srbije|Demokratske opozicije Srbije]] (DOS) i da mu protivkandidat bude upravo Milošević.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /><ref name="B92_Kandidatura">{{cite news |title=Ivan Stambolic je prihvatio predsednicku kandidaturu |website=B92 |date=2003 |url=https://www.b92.net/o/info/vesti/pregled_stampe?nav_id=105299 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Međutim, unutar opozicije nije postojala saglasnost o njegovoj kandidaturi. Kovačević je naveo da su je podržavali pojedini opozicijski lideri, među kojima [[Nenad Čanak]], [[Mile Isakov]] i [[Rasim Ljajić]], dok su [[Zoran Đinđić]] i [[Žarko Korać]] smatrali da Stambolić nema dovoljno velike izglede da pobijedi Miloševića.<ref name="B92_Kandidatura"/> Stambolić je, prema istom svjedočenju, nakon što je obaviješten o podijeljenim stavovima unutar DOS-a, izjavio da će podržati kandidata kojeg koalicija na kraju odabere.<ref name="B92_Kandidatura"/> U međuvremenu je u julu 2000. promijenjen Ustav Savezne Republike Jugoslavije, čime je uveden neposredan izbor predsjednika SR Jugoslavije, a predsjednički izbori raspisani su za 24. septembar 2000.<ref name="Miladinovic_Nedeljnik_2025" /> Stambolić je u tom periodu nastavio javno pozivati opoziciju na zajednički nastup protiv Miloševića. U jednom od svojih posljednjih intervjua, objavljenom tokom ljeta 2000, govorio je o neizbježnosti političkih promjena i potrebi da opozicija nastupi jedinstveno.<ref name="RSE_Stambolic_2017" /> == Otmica i ubistvo == Dana 25. augusta 2000. godine Ivan Stambolić je otet u beogradskom naselju [[Košutnjak]], dok je išao na rekreaciju. Prema kasnije utvrđenim činjenicama, pripadnici [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) prisilno su ga uveli u vozilo i odvezli iz Beograda. Nakon toga prevezen je na [[Fruška gora|Frušku goru]], gdje je ubijen.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo">{{cite web |title=Godišnjica od ubistva Stambolića |website=Radio-televizija Srbije |date=25. 8. 2011 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/945398/.html |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Prema nalazima kasnijeg sudskog postupka, u otmici su učestvovali pripadnici JSO-a [[Branko Berček]] i [[Nenad Šare]], dok je operacijom rukovodio komandant JSO-a [[Milorad Ulemek]]. Stambolić je na Fruškoj gori izveden iz vozila i ubijen s dva hica u potiljak. Njegovo tijelo potom je zakopano u prethodno iskopanu jamu i prekriveno živim [[Kalcij-oksid|kreč]]om.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo" /> Stambolićev nestanak dogodio se mjesec dana prije [[Izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora u Saveznoj Republici Jugoslaviji]], na kojima je Milošević bio kandidat. Zbog njegovog ranijeg političkog sukoba s Miloševićem i činjenice da je uoči izbora razmatrana mogućnost njegove kandidature kao zajedničkog opozicionog kandidata, odmah nakon nestanka pojavile su se sumnje da je riječ o politički motivisanoj otmici.<ref name="B92_Stambolic_ostaci">{{cite web |title=Mihajlović: Pronađeni posmrtni ostaci Ivana Stambolića |website=B92 |date=28. 3. 2003 |url=https://www.b92.net/o/news/indexs?nav_id=104601 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom naredne dvije i po godine sudbina Stambolića nije bila poznata. Njegovi posmrtni ostaci pronađeni su 27. marta 2003. na Fruškoj gori, tokom policijske akcije [[Operacija Sablja|"Sablja"]], pokrenute nakon [[Atentat na Zorana Đinđića|ubistva premijera Srbije Zorana Đinđića]]. Policija je tada saopštila da su u otmici i ubistvu učestvovali pripadnici JSO-a. Identitet posmrtnih ostataka naknadno je potvrđen DNK analizom.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/><ref name="DNA_Stambolic">{{cite news |title=DNK analiza potvrdila da je riječ o ubijenom Ivanu Stamboliću |website=Index.hr |date=4. 4. 2003 |url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/dnk-analiza-potvrdila-da-je-rijec-o-ubijenom-ivanu-stambolovicu/129868.aspx |access-date=18. 8. 2026 |language=hr}}</ref> Pronalazak posmrtnih ostataka omogućio je rekonstrukciju posljednjih sati Stambolićevog života i pokretanje postupka protiv pripadnika JSO-a i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. U julu 2005. Specijalni sud u Beogradu proglasio je krivima više pripadnika JSO-a i bivših službenika sigurnosnih struktura. Sud je utvrdio da je Stambolićeva otmica i ubistvo izvršena po nalogu tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije Slobodana Miloševića, preko komandanta JSO-a Milorada Ulemeka.<ref name="B92_Presuda">{{cite news |title=Ulemeku 40 godina, Markoviću 15 |website=[[B92]] |date=18. 7. 2005 |url=https://www.b92.net/o/vesti/vesti?nav_id=172820 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Ulemek i pripadnici JSO-a [[Branislav Berček|Branislav Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. Bivši načelnik [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] [[Radomir Marković]] osuđen je na 15 godina zatvora, dok su [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni na po 15 godina. [[Milorad Bracanović]], bivši zamjenik načelnika Bezbednosno-informativne agencije, osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja zločina.<ref name="B92_Presuda"/> Presudu je 2006. potvrdio [[Vrhovni sud Srbije]], čime je potvrđena odgovornost Ulemeka i ostalih osuđenih za Stambolićevo ubistvo.<ref name="B92_VrhovniSud">{{cite news |title=Supreme Court confirms verdict |website=[[B92]] |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/o/eng/news/crimes?dd=14&mm=06&nav_id=35286&yyyy=2006 |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref> U pravosnažnoj presudi utvrđeno je da je motiv zločina bio uklanjanje Stambolića kao mogućeg političkog protivnika Miloševića.<ref name="Vreme_KonacnaPravda">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Stambolić je sahranjen 8. aprila 2003. na [[Topčidersko groblje|Topčiderskom groblju]] u Beogradu, uz državne počasti.<ref name="RTS_Stambolic_ubistvo"/> == Sudski postupak == Nakon pronalaska Stambolićevih posmrtnih ostataka u martu 2003, srpske pravosudne i sigurnosne institucije pokrenule su postupak protiv pripadnika [[Jedinica za specijalne operacije|Jedinice za specijalne operacije]] (JSO) i drugih osoba osumnjičenih za njegovu otmicu i ubistvo. Postupak je vođen pred Posebnim odjeljenjem Okružnog suda u Beogradu za borbu protiv organizovanog kriminala, a optužnica je obuhvatala i pokušaj ubistva [[Vuk Drašković|Vuka Draškovića]] u [[Budva|Budvi]] 2000.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud potvrdio presudu |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_category=120&nav_id=201135 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom suđenja saslušan je veći broj svjedoka i vještaka, a izvedeni su brojni materijalni dokazi. Među važnim svjedocima bio je [[Nenad Šare]], pripadnik JSO-a i svjedok saradnik, čiji su iskazi korišteni u rekonstrukciji priprema i izvršenja Stambolićeve otmice i ubistva. U postupku su razmatrani i iskazi bivšeg načelnika [[Resor državne bezbednosti|Resora državne bezbednosti]] (RDB) [[Radomir Marković|Radomira Markovića]], koji je tokom istrage iznio navode o ulozi [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref name="B92_2005_Marković">{{cite web |author=B92 |title=Izjave Markovića ostaju |website=B92 |date=2. 6. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=06&dd=02&nav_category=120&nav_id=169719 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja">{{cite web |author=B92 |title=Nastavak suđenja za ubistvo Stambolića |website=B92 |date=19. 1. 2005 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=01&dd=19&nav_category=120&nav_id=160280 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Posebno značajan dio dokaznog postupka odnosio se na utvrđivanje veze između političkog vrha tadašnje Savezne Republike Jugoslavije, RDB-a i JSO-a. Prema iskazu koji je Marković dao tokom istrage, Milošević mu je rekao da treba "ukloniti" Stambolića, a zatim mu naložio da Ulemeku stavi na raspolaganje ono što bude tražio. Sudsko vijeće prihvatilo je ovaj i druge izvedene dokaze u ocjeni odgovornosti optuženih.<ref name="B92_2005_Marković" /><ref name="B92_2005_NastavakSudjenja" /> === Prvostepena presuda === Specijalni sud u Beogradu donio je prvostepenu presudu 18. jula 2005. [[Milorad Ulemek]], tadašnji komandant JSO-a, i pripadnici jedinice [[Branko Berček]], [[Dušan Maričić]] i [[Nenad Bujošević]] osuđeni su na po 40 godina zatvora. [[Leonid Milivojević]] i [[Nenad Ilić]] osuđeni su na po 15 godina, dok je bivši načelnik RDB-a [[Radomir Marković]] osuđen na 15 godina zatvora zbog pomaganja u izvršenju zločina. Bivši zamjenik načelnika [[Bezbednosno-informativna agencija|Bezbednosno-informativne agencije]] [[Milorad Bracanović]] osuđen je na četiri godine zatvora zbog prikrivanja krivičnog djela.<ref name="B92_Presuda" /><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> U obrazloženju presude sud je zaključio da je Ulemek, postupajući po nalogu Slobodana Miloševića, organizovao kriminalnu grupu i izdao naređenje za otmicu i ubistvo Stambolića. Sud je također zaključio da je cilj bio uklanjanje političkih protivnika tadašnjeg predsjednika SR Jugoslavije. Istovremeno, predsjedavajući sudskog vijeća naglasio je da se postupak odnosi na konkretnu krivičnu odgovornost optuženih, a ne na "suđenje jednom režimu".<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2006_VrhovniSud" /> === Žalbeni postupak === Vrhovni sud Srbije je u junu 2006. razmatrao žalbe na prvostepenu presudu. Potvrdio je kazne [[Milorad Ulemek|Miloradu Ulemeku]] i [[Branko Berček|Branku Berčeku]] od po 40 godina zatvora, dok je [[Dušan Maričić|Dušanu Maričiću]] kaznu smanjio sa 40 na 30 godina, a [[Nenad Bujošević|Nenadu Bujoševiću]] sa 40 na 35 godina. Kazna [[Leonid Milivojević|Leonidu Milivojeviću]] povećana je sa 15 na 30 godina, dok je kazna [[Radomir Marković|Radomiru Markoviću]] od 15 godina potvrđena. [[Milorad Bracanović|Miloradu Bracanoviću]] kazna je smanjena sa četiri na dvije godine zatvora, a [[Nenad Ilić|Nenadu Iliću]] ostala je kazna od 15 godina.<ref name="B92_2008_Godisnjica">{{cite web |author=B92 |title=Godišnjica ubistva Stambolića |website=B92 |date=25. 8. 2008 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2008&mm=08&dd=25&nav_category=12&nav_id=315323 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Zbog izrečene maksimalne kazne, Ulemek i Berček imali su pravo na žalbu u trećem stepenu. Veliko vijeće Vrhovnog suda Srbije razmatralo je njihove žalbe tokom 2007.<ref name="Klix_Fena_2007">{{cite web |author=FENA |title=Pročitan obdukcioni nalaz Stambolićevih posmrtnih ostataka |website=Klix.ba |date=6. 3. 2007 |url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/procitan-obdukcioni-nalaz-stambolicevih-posmrtnih-ostataka/70306087 |access-date=19. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U julu iste godine odbilo je žalbe kao neosnovane, čime su presude protiv Ulemeka i Berčeka postale pravosnažne.<ref name="B92_2007_Ulemek">{{cite web |author=B92 |title=Konačna odluka o presudi Ulemeku |website=B92 |date=10. 7. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=07&dd=10&nav_category=120&nav_id=254581 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="B92_2007_VrhovniSudOpet">{{cite web |author=B92 |title=Vrhovni sud opet o presudi Ulemeku |website=B92 |date=5. 3. 2007 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=03&dd=05&nav_category=120&nav_id=235058 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Tagirov_Vreme_2007">{{cite web |last=Tagirov |first=Tatjana |title=Konačna pravda |website=Vreme |date=11. 7. 2007 |url=https://vreme.com/vreme/konacna-pravda/ |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> Pravosnažnim presudama tako je potvrđeno da je Stambolić otet i ubijen u okviru organizovane akcije u kojoj su učestvovali pripadnici JSO-a, te da je [[Milorad Ulemek]] postupao po nalogu [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]]. Sudski postupak predstavljao je jedno od prvih pravosnažnih utvrđenja odgovornosti visokih pripadnika sigurnosnog aparata za politička ubistva povezana s režimom Slobodana Miloševića.<ref name="B92_2006_SupremeCourtConfirm">{{cite web |author=B92 |title=Supreme Court confirms verdict |website=B92 |date=14. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/eng/news/crimes.php?yyyy=2006&mm=06&dd=14&nav_id=35286 |access-date=19. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="B92_2006_Ulemek40">{{cite web |author=B92 |title=Ulemeku 40 godina zatvora |website=B92 |date=28. 6. 2006 |url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=06&dd=28&nav_category=120&nav_id=202885 |access-date=19. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Porodični život == Stambolić je bio oženjen Katarinom, s kojom je imao sina Veljka i kćerke Tijanu i Bojanu. Bojana Stambolić poginula je 28. aprila 1988. u saobraćajnoj nesreći kod Budve, u 24. godini života.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Nagrade == Bio je nosilac [[Orden rada|Ordena rada]] sa srebrnim vijencem i [[Orden bratstva i jedinstva|Ordena bratstva i jedinstva]] sa zlatnim vijencem.<ref name="InfoLIGA_2020" /> == Djela == * ''Direktor u samoupravljanju'' (1978])<ref name="Stambolic_1978">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Direktor u samoupravljanju |publisher=Rad |location=Beograd |year=1978 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/11707143 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987.'' (1988)<ref name="Stambolic_1988">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |title=Rasprave o SR Srbiji: 1979-1987. |publisher=Globus |location=Zagreb |year=1988 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/34263815/ubsm |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Put u bespuće: odgovori Ivana Stambolića na pitanja Slobodana Inića'' (1995)<ref name="Stambolic_1995" /> * ''Koren zla'' (objavljena posthumno 2002)<ref name="Stambolic_2002">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Perović |first2=Latinka |title=Koren zla |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |location=Beograd |year=2002 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/179255559#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji'' (objavljena posthumno 2006)<ref name="Stambolic_Curuvija_2006">{{cite book |last=Stambolić |first=Ivan |last2=Ćuruvija |first2=Slavko |title=Žrtve: Ivan Stambolić Slavku Ćuruviji |publisher=Udruženje Nauka i društvo Srbije |location=Beograd |year=2006 |isbn=86-84333-02-0 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/rs/sr/data/cobib/130276876/nbhp?format=isbd |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> == Naslijeđe == O političkom djelovanju i životu Ivana Stambolića objavljeno je više knjiga i drugih publikacija. Među značajnijim djelima su: * ''Slučaj Ivana Stambolića'' (2001)<ref name="Perovic_2001">{{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |access-date=18. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Istraga_Stambolic_2001">{{cite book |title=Istraga je u toku ... : slučaj Ivana Stambolića |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji i Odbor za oslobađanje Ivana Stambolića |location=Beograd |year=2001 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr/bib/512616279#full |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990)'' (2004)<ref name="Popovic_2004">{{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek)'' (2016)<ref name="Perovic_2016">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |edition=2. |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić'' (2022)<ref name="Perovic_2022">{{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita. Knj. 7, Ivan Stambolić. Ivan Đurić |publisher=Dan graf |location=Beograd |year=2022 |isbn=978-86-6030-024-1 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/75197449 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> * ''Stambolić: moć, izdaja, tragedija'' (2025)<ref name="Selinic_2025">{{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |access-date=18. 8. 2026 |language=sr}}</ref> === Spomen-obilježja === [[Datoteka:Stambolićev spomenik.JPG|mini|desno|300px|Spomen-obilježje Ivanu stamboliću u blizini mjesta ubistva na Fruškoj gori]] U julu 2004. u beogradskom parku [[Košutnjak]], na mjestu na kojem je Stambolić otet četiri godine ranije, podignuta je kamena spomen-česma poznata kao "Ivanova česma". Spomen-česmu su podigli njegovi prijatelji, a na njoj je ispisano da je Stambolić otet i ubijen 2000. i da su česmu podigli prijatelji 2004.<ref>{{cite news |title=U Beogradu otvorena spomen-česma ubijenom Ivanu Stamboliću |work=Index.hr |date=7. 7. 2004 |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=211767 |access-date=18. 8. 2026}}</ref> Godine 2005. na [[Fruška gora|Fruškoj gori]], na mjestu na kojem je Stambolić ubijen i gdje su pronađeni njegovi posmrtni ostaci, podignut je spomenik u njegovo sjećanje.<ref>{{cite web |title=Dvanaest godina od ubistva Stambolića |website=RTS |date=25. 8. 2012 |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/1162672/.html |access-date=18. 8. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Atentat na Zorana Đinđića]] * [[Jedinica za specijalne operacije]] * [[Memorandum SANU]] * [[Operacija Sablja]] * [[Osma sjednica Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije]] * [[Savez komunista Srbije]] * [[Slobodan Milošević]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |editor-last=Perović |editor-first=Latinka |title=Case of Ivan Stambolić |publisher=Helsinki Committee for Human Rights in Serbia : Committee for Release of Ivan Stambolić |location=Belgrade |year=2001 |isbn=86-7208-038-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/4260112/cnbct?format=detail |language=en}} * {{cite book |last=Popović |first=Milivoje |title=Beleške o Ivanu Stamboliću i o događajima i ljudima pre i posle Osme sednice: (iz dnevnika 1983-1990.) |publisher=Prometej; M. Popović |location=Novi Sad; Beograd |year=2004 |isbn=86-7639-770-8 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/nbs/112905228 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Perović |first=Latinka |title=Dominantna i neželjena elita: beleške o intelektualnoj i političkoj eliti u Srbiji (XX-XXI vek) |publisher=Dan Graf; Javna medijska ustanova "Radio-televizija Vojvodine" |location=Beograd; Novi Sad |year=2016 |isbn=978-86-83517-87-9 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/222322444 |language=sr}}</ref> * {{cite book |last=Selinić |first=Slobodan |title=Stambolić: moć, izdaja, tragedija |publisher=Vukotić media |location=Beograd |year=2025 |isbn=978-86-81510-98-8 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/175465481 |language=sr}} * {{cite journal |last=Nikolić |first=Kosta |title=Smenjivanje Ivana Stambolića sa funkcije predsednika Predsedništva SR Srbije 1987. |journal=Istorija 20. veka |year=2016 |volume=34 |issue=1 |pages=159–178 |url=https://istorija20veka.rs/wp-content/uploads/2016/12/2016_1_09.pdf |language=sr}} * {{cite web |author=Express |title=Kako su Gumar i Rambo ubili predsjednika Srbije Ivana Stambolića: 'Klekni!' |website=Express |date=25. 8. 2025 |url=https://express.24sata.hr/top-news/kako-su-gumar-i-rambo-ubili-predsjednika-srbije-ivana-stambolica-klekni-30636 |language=hr}}</ref> == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} * {{Commons category-inline|Ivan Stambolić}} * [https://pescanik.net/poslednje-pismo-slobodanu-milosevicu/ Posljednje pismo Slobodanu Miloševiću] * [https://www.slobodnaevropa.org/a/intervju-ivan-stambolic/28751099.html Posljednji intervju s Ivanom Stambolićem snimljen u junu 2000.] {{Predsjednici CK SK Srbije}} {{Predsjednici SR Srbije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Stambolić, Ivan}} [[Kategorija:Srbijanski političari]] [[Kategorija:Biografije, Ivanjica]] [[Kategorija:Rođeni 1936.]] [[Kategorija:Umrli 2000.]] [[Kategorija:Premijeri Srbije]] jiptyu05lsb7zsop5p03zveyw7o672m 0 130796 3924418 3709432 2026-09-08T15:40:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924418 wikitext text/x-wiki {{coord|43|20|34.3|N|17|47|52.9|E|display=intitle}} [[Datoteka:Tito u obilasku Partizanskog groblja u Mostaru.jpg|300px|mini|desno|Tito u obilasku Partizanskog groblja 1969.]] '''Partizansko groblje u [[Mostar]]u''' izgradjeno je 1965. godine u čast svim Mostarcima poginulim u [[NOB|NOB-u.]] Ovo spomen-groblje je jedan od simbola grada na [[Neretva|Neretvi]] i najljepših arhitektonskih projekata na području [[Balkan]]a. <ref name="Spomenik u Mostaru">{{Cite web |url=http://www.spomenikdatabase.org/mostar |title=Donald Nyebil: Partisan Memorial Cemetery in Mostar (Partizansko Groblje u Mostaru) |work= Spomenik Database|access-date=12. 9. 2017}}</ref> Partizansko spomen groblje u [[Mostar]]u proglašeno je 2006. godine za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Spomenik">{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=50&lang=1&action=view&id=2778|title=Partizansko groblje u Mostaru|work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date=12. 9. 2017|archive-date=27. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227125855/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=50&lang=1&action=view&id=2778|url-status=dead}}</ref> == Lokacija == Nalazi se u zapadnom dijelu Mostara, na sjevernim padinama lokaliteta označenog toponimom «Biskupova glavica», uz Ulicu Kralja Petra Krešimira IV, gdje je i glavni ulaz kompleksa. Kompleks spomen-groblja pošumljen je 60-ih godina, a na vrhu nalazi se i zaštitna zona gravitacijskog vodoopskrbnog rezervoara. Rasprostire se na 5.000 m² i na šest nepravilnih terasa. Uvidom u zemljišne knjige utvrđeno je da je zemljište kompleksa nacionalizirano i izuzeto od Biskupskog ordinarijata Mostar, te da na njemu nisu u potpunosti riješeni imovinsko pravni odnosi.<ref name="Spomenik"/> == Historija == Mostar je u periodu pred [[Drugi svjetski rat|II svjetski rat]] imao 18.000 stanovnika, a u [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB-u]]‚ aktivno je učestvovalo blizu 6.000, odnosno svaki treći stanovnik i više od hiljadu žrtava [[Fašizam|fašizma]]. Mostar je dao i trinaest [[Narodni heroj|narodnih heroja.]] <ref name="Spomenik"/> Spomenik podignut je u znak sjećanja na poginule mostarske [[partizani|partizane]], [[Antifašizam|antifašiste]], pripadnike svih etničkih grupa grada Mostara i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], i u čast svih onih koji su se u II svjetskom ratu suprostavili fašizmu širom [[Evropa|Evrope]] i [[svijet]]a. Izgrađen je u periodu obnove i rekonstrukcije koja je nastupila nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref>[http://www.minorsights.com/2014/12/bosnia-herzegovina-partisan-cemetery.html Bosna i Hercegovina - partizanski spomenici]</ref> Projekat povjeren je [[Bogdan Bogdanović|Bogdanu Bogdanoviću]],<ref name="Lawler">{{Cite web |url=http://www.academia.edu/5227153/The_Memorial_works_of_Bogdan_Bogdanovi%C4%87_Their_condition_and_situation_as_of_2012 |title= Andrew Lawler: Memorijalni radovi Bogdana Bogdanovića |work=Academia.edu |access-date=12. 9. 2017}}</ref> poznatom jugoslovenskom arhitekti,<ref>{{Cite web |url=http://www.tacno.net/kultura/bogdan-bogdanovic-mostarski-grad-mrtvih/ |title=Bogdan Bogdanović: Mostarski grad mrtvih |access-date=22. 9. 2017 |archive-date=20. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020081401/http://www.tacno.net/kultura/bogdan-bogdanovic-mostarski-grad-mrtvih/ |url-status=dead }}</ref>. Pripremni radovi počeli su u oktobru 1960. godine. Radove na bušenju i miniranju brda, te izgradnji spomenika, vodio je Ahmet Ribica, inžinjer građevine. Spomenik je svečano otvorio 25. septembra 1965. godine [[Josip Broz Tito]] <ref>{{Cite web |url=http://bljesak.info/rubrika/kultura/clanak/mostar-obiljezena-50-obljetnica-otvaranja-partizanskog-groblja/133933 |title=Obilježena 50-godišnjica otvaranja partizanskog groblja |access-date=22. 9. 2017 |archive-date=29. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029193058/http://bljesak.info/rubrika/kultura/clanak/mostar-obiljezena-50-obljetnica-otvaranja-partizanskog-groblja/133933 |url-status=dead }}</ref>, povodom dvadesete godišnjice oslobođenja Mostara od fašizma i na dan formiranja [[Mostarski bataljon|Mostarskog bataljona]]. Izgradnju je finansirala Skupština općine uz brojne donacije mostarskih radnih organizacija. [[Omladinske radne akcije|Dobrovoljnim radnim akcijama omladine]] pošumljena je šira zona spomenika. == Opis == Projektom izgradnje spomenika je bilo predviđeno 810 grobnih mjesta, ali je prikupljeno je samo 560 ostataka poginulih boraca, od čega je 8 narodnih heroja. Njihovi ostaci su položeni u betonske komore, dimenzija 60x40x50 cm, ispod grobnih obilježja, dok su kosti iz zajedničkih grobnica položene u spomen-kosturnicu u polukružnoj niši u kojoj se polažu vijenci. Za gradnju spomenika upotrijebljene su [[kamen]]e ploče koje su skinute sa starih i devastiranih kamenih kuća ovog starog grada. Na spomen groblju postavljeno je 630 nadgrobnih spomenika koje su 2004. godine, uz suglasnost autora, zamijenjene novim od kamena «tenelije», istog oblika i natpisa.<ref name="Spomenik"/> Ploče imaju simbolično značenje, kao i cijeli spomenik. Oblici nadgrobnih ploča kojima su obilježeni pali borci podsjećaju na posječena stabla, simbol prekinute mladosti.<ref>[http://www.atlasobscura.com/places/partisan-memorial-cemetery Partizanski memorijalni spomenik]</ref> U njegove staze ugrađeno je oko 87.000 kamenih oblutaka izvađenih iz [[Neretva|Neretve]], a njegove zelene površine krasilo je oko 1.200 različitog dekorativnog žbunja. Zbog teške zapuštenosti <ref>{{Cite web |url=http://www.mostarski.net/kultura/grad-mostar-je-opet-zaboravio-na-partizansko-spomen-groblje/857 |title=Grad Mostar zaboravio groblje |access-date=22. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622013903/http://www.mostarski.net/kultura/grad-mostar-je-opet-zaboravio-na-partizansko-spomen-groblje/857 |archive-date=22. 6. 2014 |url-status=dead }}</ref>, vandalizma <ref>[http://depo.ba/clanak/108277/u-mostaru-zapaljen-ulaz-na-partizanski-spomenik Zapaljen ulaz na partizanski spomenik]</ref>, i devastiranosti, 2008. godine je počela obnova Partizanskog groblja. Finansiranje omogućeno je od strane vlade [[Norveška|Norveške]].<ref name="Spomenik u Mostaru"/><ref>[https://www.klix.ba/vijesti/bih/partizansko-spomen-groblje-u-mostaru-u-rukama-vandala/141103027 Partizansko spomen-groblje u rukama vandala]</ref> == Također pogledajte == * [[Vraca]] ==Reference== {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Partisan cemetery in Mostar}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Mostaru]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Groblja u Mostaru]] q776t9yu09jwi4t4irl3lhp91yvi3o3 0 137763 3924462 3853058 2026-09-09T08:32:53Z Makenzis 98619 3924462 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #000000 | Boja2 = #FFFF00 | Ime kluba = '''F91 Dudelange''' | Puno ime = F91 Dudelange | Grb = Logo F91 Dudelange.png | Nadimak = | Osnovan = [[1991.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Dudelange]]<br/>[[Luksemburg]] | Boje = {{colorbox|#FFFF00}} {{colorbox|#00BFFF}} | Federacija = [[Nogometni savez Luksemburga|FLF]] | Konfederacija = | Liga = [[Prva nogometna liga Luksemburga|Prva liga]] | Stadion = [[Stadion Jos Nosbaum|Jos Nosbaum]]<ref>{{Cite web |url=https://www.europlan-online.de/stade-jos-nosbaum/verein/5477 |title=Stadion Jos Nosbaum|work=europlan-online.de|access-date= 11. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 2.558 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [http://www.f91.lu/ f91.lu] |Trenutna sezona = |uzorak_lr1 = |uzorak_t1 = |uzorak_dr1 = |uzorak_š1 = |uzorak_č1 = |lijeva ruka1 = FFFF00 |tijelo1 = FFFF00 |desna ruka1 = FFFF00 |šorc1 = FFFFFF |čarape1 = FFFFFF |uzorak_lr2 = |uzorak_t2 = |uzorak_dr2 = |uzorak_š2 = |uzorak_č2 = |lijeva ruka2 = 00BFFF |tijelo2 = 00BFFF |desna ruka2 = 00BFFF |šorc2 = 000000 |čarape2 = 000000 }} '''F91 Dudelange''' je [[nogomet]]ni klub iz [[Dudelange]]a, [[Luksemburg]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Luksemburga|Prvoj ligi Luksemburga]]. == Historija == Klub je osnovan 1991. godine spajanjem tri tima ''Alliance Dudelange'', ''Stade Dudelange'' i ''US Dudelange''. Ubrzo postaje član Prve lige i počinje ostvarivati zapaženje rezultate. Do prvog trofeja domaćeg prvenstva dolazi u sezoni 1999/2000. A nacionalni kup po prvi put osvaja 2004. godine. Debitantski nastup u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 1993/94. kada je u okviru Kupa pobjednika kupova igrao protiv izraelskog [[Maccabi Haifa FC|Maccabija]] iz [[Haifa|Haife]]. ==Uspjesi== *'''[[Prva nogometna liga Luksemburga|Prva liga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (15)''': 1999/00, 2000/01, 2001/02, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2011/12, 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (5)''': 1998/99, 2002/03, 2003/04, 2009/10, 2012/13. *'''[[Kup Luksemburga u nogometu|Kup Luksemburga]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7)''': 2003/04, 2005/06, 2006/07, 2008/09, 2011/12, 2015/16, 2016/17. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (6)''': 1992/93, 1993/94, 2001/02, 2010/11, 2012/13, 2013/14. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.f91.lu/ Službena stranica] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Luksemburgu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1991.]] [[Kategorija:Sport u Dudelangeu]] g2mu2uaqqw5eqwrnuw1bpr2ge8xh60y 0 143281 3924430 3922131 2026-09-08T19:46:06Z JayCubby 168207 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ggstokes.jpg]] → [[File:Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg]] better 3924430 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Copleyjeva medalja | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = Joseph Lister, Copley Medal (gold), 1902 Wellcome M0007837.jpg | veličina_slike = | alt = | opis = Copleyjeva medalja dodijeljena<br/>Josephu Listeru 1902. | deskripcija = Izvanredno istraživanje u bilo kojoj nauci | sponzor = [[Kraljevsko društvo]] | datum = | lokacija = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | organizator = | nagrada = | godina = 1731. | godina2 = | nosilac = | web_stranica = {{URL|royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/}} | dužina_trajanja = | ocjene = | najviše_nagrada = {{nowrap|[[John Theophilus Desaguliers]] (3)}} | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Copleyjeva medalja''' naučna je nagrada za izuzetna dostignuća u bilo kojoj [[nauka|nauci]] te najstarija i najuglednija nagrada koju dodjeljuje [[Kraljevsko društvo]] iz [[London]]a. [[John Canton]], [[Michael Faraday]], [[Stephen Gray]] i [[John Frederick William Herschel]] dobili su je dvaput, a [[John Theophilus Desaguliers]] triput. Medalja je danas od [[Pozlaćeno srebro|pozlaćenog srebra]], a uz nju se dobija i novčana nagrada u iznosu 25.000 [[Britanska funta|funti]].<ref name="cop1">{{cite web |url= https://royalsociety.org/page.asp?id=1736 |title= The Copley Medal (1731) |website= royalsociety.org |publisher= Kraljevsko društvo |access-date= 5. 2. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20051215224953/https://royalsociety.org/page.asp?id=1736 |archive-date= 15. 2. 2018}}</ref> Jedina žena koja ju je dosad dobila bila je [[Dorothy Hodgkin]] 1976. == Spisak dobitnika == {| class="wikitable sortable" |+ !Godina !Slika !Dobitnik !Obrazloženje !Referenca |- |1731. | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Stephen Gray]] | | rowspan="2" |<ref name="odnb1">{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/11354?&docPos=2&backToResults=|title=Oxford DNB article:Gray, Stephen (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/11354|access-date=29. 1. 2009|last1=Ben-Chaim|first1=Michael}}</ref> |- |1732. | |- |1733. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1734. |[[Datoteka:John_Theophilus_Desaguliers.jpg|94x94piksel]] |[[John Theophilus Desaguliers]] | |<ref name="odnb2">{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/7539?&docPos=4&backToResults=|title=Oxford DNB article:Desaguliers, John Theophilus (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/7539|access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1735. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1736. |[[Datoteka:John_Theophilus_Desaguliers.jpg|94x94piksel]] |[[John Theophilus Desaguliers]] | |<ref name="odnb2"/> |- |1737. |[[Datoteka:Belchier_John_1706-1785.png|93x93piksel]] |[[John Belchier]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/1984?&docPos=6&backToResults=|title=Oxford DNB article:Belchier, John (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/1984|access-date=29. 1. 2009|last1=Austin|first1=P. B.|editor-first1=Michael|editor-last1=Bevan}}</ref> |- |1738. | |[[James Valoue]] | | |- |1739. |[[Datoteka:Stephen_Hales.jpg|94x94piksel]] |[[Stephen Hales]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/11915?&docPos=7&backToResults=|title=Oxford DNB article:Hales, Stephen (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/11915 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1740. | |[[Alexander Stuart (naučnik)|Alexander Stuart]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/47081?docPos=1|title=Oxford DNB article:Stuart, Alexander (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/47081 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1741. |[[Datoteka:John_Theophilus_Desaguliers.jpg|94x94piksel]] |[[John Theophilus Desaguliers]] | |<ref name="odnb2"/> |- |1742. | |[[Christopher Middleton]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/18668?&docPos=10&backToResults=|title=Oxford DNB article:Middleton, Christopher (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/18668 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1743. |[[Datoteka:Abraham_Trembley.jpg|101x101piksel]] |[[Abraham Trembley]] | | |- |1744. |[[Datoteka:Henry_Baker_(naturalist).jpg|86x86piksel]] |[[Henry Baker]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/1120?&docPos=11&backToResults=|title=Oxford DNB article:Baker, Henry (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/1120 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1745. |[[Datoteka:William_Watson.jpg|97x97piksel]] |[[William Watson]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/28874?&docPos=12&backToResults=|title=Oxford DNB article:Watson, Sir William (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/28874 |access-date=29. 1. 2009 |last1=Schaffer |first1=Simon }}</ref> |- |1746. | |[[Benjamin Robins]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Robins.html|title=Robins biography|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621072606/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Robins.html|url-status=live}}</ref> |- |1747. |[[Datoteka:Gowin_Knight_from_Science_&_Society_10198868.jpg|75x75piksel]] |[[Gowin Knight]] | |<ref name="cav1">{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_EUoLAAAAIAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_EUoLAAAAIAAJ/page/n92 71]|title=Cavendish|last1=Jungnickel|first1=Christa|author1-link=Christa Jungnickel|first2= Russell|last2=McCormmach|author2-link= Russell McCormmach |year=1996|publisher=American Philosophical Society|access-date=29. 1. 2009|isbn=9780871692207}}</ref> |- |1748. |[[Datoteka:James_Bradley_by_Thomas_Hudson.jpg|94x94piksel]] |[[James Bradley]] | |<ref>{{cite web|url=http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/bradley.html|title=Molecular Expressions: Science, Optics and You – Timeline – James Bradley|publisher=[[Florida State University]]|access-date=29. 1. 2009|archive-date=15. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515110646/http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/bradley.html|url-status=live}}</ref> |- |1749. |[[Datoteka:John_Harrison_Uhrmacher.jpg|94x94piksel]] |[[John Harrison]] | |<ref name="cav2">{{harvtxt|Jungnickel|McCormmach|1996|page=[https://archive.org/details/bub_gb_EUoLAAAAIAAJ/page/n120 99]}}</ref> |- |1750. |[[Datoteka:Edwards_George_1693_1773.jpg|102x102piksel]] |[[George Edwards]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.rcplondon.ac.uk/heritage/GeorgeEdwards/patrons.htm |title=RCP Heritage – George Edwards |publisher=[[Royal College of Physicians]] |access-date=29. 1. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005131755/http://www.rcplondon.ac.uk/heritage/GeorgeEdwards/patrons.htm |archive-date=5. 10. 2007 }}</ref> |- |1751. |[[Datoteka:John_Canton_from_NPG.jpg|92x92piksel]] |[[John Canton]] | |<ref name="cav3">{{harvtxt|Jungnickel|McCormmach|1996|page=[https://archive.org/details/bub_gb_EUoLAAAAIAAJ/page/n121 100]}}</ref> |- |1752. |[[Datoteka:John_Pringle.jpg|95x95piksel]] |[[John Pringle]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/22805|title=Oxford DNB article:Pringle, Sir John (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/22805 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1753. |[[Datoteka:Feke_-_Benjamin_Franklin.png|95x95piksel]] |[[Benjamin Franklin]] | |<ref>{{cite web|title=Franklin_Benjamin biography|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Franklin_Benjamin.html|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405034107/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Franklin_Benjamin.html|url-status=live}}</ref> |- |1754. | |[[William Lewis]] | |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0c-8AAAAIAAJ&q=%22William+Lewis%22+copley+medal&pg=PA53|title=Science and Technology in the Industrial Revolution|year=1969|publisher=[[Manchester University Press]]|access-date=29. 1. 2009|isbn=9780719003707}}</ref> |- |1755. |[[Datoteka:John_Huxham.jpg|90x90piksel]] |[[John Huxham]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/14319?&docPos=22&backToResults=|title=Oxford DNB article:Huxham, John (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/14319 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1756. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1757. | |[[Charles Cavendish (političar)|Charles Cavendish]] | |<ref name="cav1"/> |- |1758. |[[Datoteka:John_Dollond,_by_Benjamin_Wilson.jpg|97x97piksel]] |[[John Dollond]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/49855/7783|title=Oxford DNB article:Dollond family (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/7783 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1759. |[[Datoteka:John_Smeaton.jpg|94x94piksel]] |[[John Smeaton]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.engineering-timelines.com/who/Smeaton_J/smeatonJohn5.asp|title=Engineering Timelines – John Smeaton|publisher=Engineering Timelines|access-date=29. 1. 2009|archive-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919023530/http://www.engineering-timelines.com/who/Smeaton_J/smeatonJohn5.asp|url-status=live}}</ref> |- |1760. |[[Datoteka:Benjamin_Wilson,_by_Benjamin_Wilson.jpg|93x93piksel]] |[[Benjamin Wilson (slikar)|Benjamin Wilson]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/29641?&docPos=25&backToResults=|title=Oxford DNB article:Wilson, Benjamin (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/29641 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1761. | colspan="4" rowspan="3" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1762. |- |1763. |- |1764. |[[Datoteka:John_Canton_from_NPG.jpg|92x92piksel]] |[[John Canton]] | |<ref name="cav3"/> |- |1765. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- | rowspan="3" |1766. | rowspan="3" |[[Datoteka:Cavendish_Henry_signature.jpg|91x91piksel]] |[[William Brownrigg]] | | rowspan="3" |<ref>{{cite web|url=http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/LondonPeopleA.html|title=The British Society for the History of Mathematics|publisher=[[British Society for the History of Mathematics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717013352/http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/LondonPeopleA.html|archive-date=17. 7. 2012|url-status=live|access-date=6. 2. 2009}}</ref> |- |[[Edward Delaval]] | |- |[[Henry Cavendish]] | |- |1767. | |[[John Ellis (naučnik)|John Ellis]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.aim25.ac.uk/cats/9/9662.htm|title=AIM25 text-only browsing: Royal College of Surgeons of England Ellis, John (c 1710–1776)|publisher=[[Aim25]]|access-date=29. 1. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112234332/http://www.aim25.ac.uk/cats/9/9662.htm|url-status=dead}}</ref> |- |1768. | |[[Peter Woulfe]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/30007?&docPos=31&backToResults=|title=Oxford DNB article:Woulfe, Peter|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/30007 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1769. |[[Datoteka:William_Hewson_b1739.jpg|95x95piksel]] |[[William Hewson]] | | |- |1770. |[[Datoteka:Sir_William_Hamilton_by_David_Allan.jpg|97x97piksel]] |[[William Hamilton (diplomat)|William Hamilton]] | |<ref>{{cite journal | format=PDF | url=http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBJH%2FBJH39_01%2FS0007087405007600a.pdf&code=f55e6aa4b80edf3a215d621ee092fd38 | title=Making and circulating knowledge through Sir William Hamilton's Campi Plhegraei | date=2006 | publisher=[[The British Society for the History of Science]] | doi=10.1017/S0007087405007600 | access-date=29. 1. 2009 | last1=Wood | first1=Karen | journal=The British Journal for the History of Science | volume=39 | pages=67–96 | archive-date=25. 6. 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220625110058/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBJH%2FBJH39_01%2FS0007087405007600a.pdf | url-status=live }}</ref> |- |1771. | |[[Matthew Raper]] | |<ref>{{Cite journal |last=Raper |first=Matthew |date=1771 |title=An Inquiry into the Value of the Ancient Greek and Roman Money: By Matthew Raper, Esq; F. R. S. |url=https://www.jstor.org/stable/106118 |journal=Philosophical Transactions |volume=61 |pages=462–535 |jstor=106118 |bibcode=1771RSPT...61..462R |issn=0260-7085 |access-date=26. 3. 2022 |archive-date=26. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326205859/https://www.jstor.org/stable/106118 |url-status=live }}</ref> |- |1772. |[[Datoteka:Priestley.jpg|91x91piksel]] |[[Joseph Priestley]] | | |- |1773. | |[[John Walsh]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.berkshirehistory.com/bios/jwalsh.html|title=Berkshire History: Biographies: Lieut-Col. John Walsh (1726–1795)|year=2004|publisher=Nash Ford Publishing|access-date=29. 1. 2009|archive-date=23. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023112610/http://www.berkshirehistory.com/bios/jwalsh.html|url-status=live}}</ref> |- |1774. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1775. |[[Datoteka:Maskelyne_Nevil.jpg|91x91piksel]] |[[Nevil Maskelyne]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Maskelyne.html|title=Maskelyne biography|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112234932/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Maskelyne.html|url-status=live}}</ref> |- |1776. |[[Datoteka:Captainjamescookportrait.jpg|94x94piksel]] |[[James Cook]] | |<ref name="haw">{{cite web |title=Stephen Hawking wins Copley Medal |url=http://www.trinhall.cam.ac.uk/news/article.asp?ItemID=734 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205132853/http://www.trinhall.cam.ac.uk/news/article.asp?ItemID=734 |archive-date=5. 12. 2008 |access-date=7. 2. 2009 |publisher=[[Trinity Hall, Cambridge]]}}</ref> |- |1777. |[[Datoteka:J.Mudge.jpg|88x88piksel]] |[[John Mudge]] | | |- |1778. |[[Datoteka:Charles_Hutton.jpg|100x100piksel]] |[[Charles Hutton]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hutton.html|title=Hutton summary|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621091323/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hutton.html|url-status=live}}</ref> |- |1779. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1780. |[[Datoteka:Samuel-Vince.jpg|93x93piksel]] |[[Samuel Vince]] | |<ref name="nla">{{cite web|url=http://www.nla.gov.au/cdview/nla.ms-ms9-15|title=Digital Collections – Manuscripts – Item 15a – 15z, 15(1) – 15(20): Addresses to the Royal Society, London the first on being appointed to the Chair and later addresses on presentations of the Copley Medal, 1778–1796.|publisher=[[National Library of Australia]]|access-date=29. 1. 2009|archive-date=18. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018164102/http://www.nla.gov.au/apps/cdview/nla.ms-ms9-15|url-status=live}}</ref> |- |1781. |[[Datoteka:William_Herschel01.jpg|92x92piksel]] |[[William Herschel]] | |<ref>{{cite web|url=http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/herschel.html|title=Friedrich William Herschel|publisher=[[Florida State University]]|access-date=7. 2. 2009|archive-date=8. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608091045/http://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/herschel.html|url-status=live}}</ref> |- |1782. |[[Datoteka:Kirwan_Richard_portrait.jpg|92x92piksel]] |[[Richard Kirwan]] | |<ref name="nla"/> |- | rowspan="2" |1783. |[[Datoteka:Goodricke_John.jpg|90x90piksel]] |[[John Goodricke]] | | rowspan="2" |<ref name="nla"/> |- | |[[Thomas Hutchins]] | |- |1784. |[[Datoteka:Edwardwaring.jpg|94x94piksel]] |[[Edward Waring]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Waring.html|title=Waring summary|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621084207/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Waring.html|url-status=live}}</ref> |- |1785. | |[[William Roy]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.electricscotland.com/history/other/roy_william.htm|title=William Roy|publisher=Electric Scotland|access-date=29. 1. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112234813/http://www.electricscotland.com/history/other/roy_william.htm|url-status=live}}</ref> |- |1786. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1787. |[[Datoteka:John_Hunter_by_John_Jackson.jpg|96x96piksel]] |[[John Hunter (hirurg)|John Hunter]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.hemonctoday.com/article.aspx?rid=36439|title=John Hunter: 'Founder of Scientific Surgery' – HemOnc Today|publisher=HemOnc Today|access-date=8. 2. 2009|archive-date=20. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220083146/http://www.hemonctoday.com/article.aspx?rid=36439|url-status=live}}</ref> |- |1788. |[[Datoteka:Sir_Charles_Blagden_Wellcome_M0013989.jpg|115x115piksel]] |[[Charles Blagden]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/2553?&docPos=47&backToResults=|title=Oxford DNB article:Blagden, Charles (subscription needed)|date=2004 |doi=10.1093/ref:odnb/2553 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1789. |[[Datoteka:Thomas_Lawrence_-_Portrait_of_William_Morgan_(1750-1833).jpg|94x94piksel]] |[[William Morgan]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/19244?&docPos=48&backToResults=|title=Oxford DNB article:Morgan, William (subscription needed)|date=2004 |doi=10.1093/ref:odnb/19244 |access-date=29. 1. 2009}}</ref> |- |1790. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- | rowspan="2" |1791. |[[Datoteka:James_Rennell_1799.jpg|107x107piksel]] |[[James Rennell]] | | rowspan="2" |<ref name=RoyalSocCitations>{{cite web|title=Copley Medal <nowiki>|</nowiki> Royal Society|url=https://royalsociety.org/awards/copley-medal/|website=royalsociety.org|publisher=The Royal Society|access-date=18. 2. 2015|archive-date=19. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319001248/http://royalsociety.org/awards/copley-medal/|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Jean-André_Deluc.jpg|110x110piksel]] |[[Jean-André Deluc]] | |- |1792. |[[Datoteka:Benjamin_Thompson.jpg|94x94piksel]] |[[Benjamin Thompson]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/27255|title=Oxford DNB article: Thompson, Sir Benjamin (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/27255 |access-date=8. 2. 2009}}</ref> |- |1793. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1794. |[[Datoteka:Alessandro_Volta.jpeg|92x92piksel]] |[[Alessandro Volta]] | |<ref name=RoyalSocCitations/> |- |1795. |[[Datoteka:Jesse_Ramsden._Mezzotint_by_J._Jones,_1790,_after_R._Home._Wellcome_V0004900.jpg|105x105piksel]] |[[Jesse Ramsden]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Ramsden.html|title=Ramsden summary|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=4. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404231657/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Ramsden.html|url-status=dead}}</ref> |- |1796. | |[[George Atwood]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Atwood.html|title=Attwood summary|publisher=University of St Andrews|access-date=29. 1. 2009|archive-date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405125720/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Atwood.html|url-status=live}}</ref> |- |1797. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- | rowspan="2" |1798. |[[Datoteka:Catalogue_of_portraits,_miniatures_&c._-_in_the_possession_of_Cecil_George_Savile,_4th_Earl_of_Liverpool,_Lord_Steward,_&c_(1905)_(14760258041).jpg|93x93piksel]] |[[George Shuckburgh]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/12595?&docPos=55&backToResults=|title=Oxford DNB article:Hatchett, Charles (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/12595 |access-date=29. 1. 2009 |last1=Coley |first1=N. G. }}</ref> |- |[[Datoteka:Charles_Hatchett._Soft-ground_etching_by_F._C._Lewis_after_T_Wellcome_V0002614_(cropped).jpg|103x103piksel]] |[[Evelyn Charles Hatchett]] | |- |1799. |[[Datoteka:John_Hellins.jpeg|89x89piksel]] |[[John Hellins]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/LondonPeopleH.html#hel|title=British Society for the History of Mathematics|publisher=[[University of Warwick]]|access-date=29. 1. 2009|archive-date=11. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111003309/http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/LondonPeopleH.html#hel|url-status=live}}</ref> |- |1800. | |[[Edward Howard]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.uark.edu/depts/cosmo/publications/pub%20by%20year/1976%20papers/sears%201976.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090320010931/http://www.uark.edu/depts/cosmo/publications/pub%20by%20year/1976%20papers/sears%201976.pdf|url-status=dead|archive-date=20. 3. 2009|title=Edward Charles Howard|last=Sears|first=Derek|publisher=University of Arkansas|access-date=3. 2. 2009}}</ref> |- |1801. |[[Datoteka:Astley_Paston_Cooper_4.jpg|103x103piksel]] |[[Astley Paston Cooper]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.aim25.ac.uk/cgi-bin/vcdf/detail?coll_id=6888&inst_id=9|title=Cooper, Sir Astley Paston (1768–1841)|publisher=Aim25|access-date=3. 2. 2009|archive-date=6. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606124810/http://www.aim25.ac.uk/cgi-bin/vcdf/detail?coll_id=6888&inst_id=9|url-status=dead}}</ref> |- |1802. |[[Datoteka:Wollaston_William_Hyde_Jackson_color.jpg|99x99piksel]] |[[William Hyde Wollaston]] | |<ref>{{cite web|url=http://chem.ch.huji.ac.il/history/wollaston.html|title=Wollaston|publisher=[[Hebrew University of Jerusalem]]|access-date=8. 2. 2009|archive-date=8. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408220859/http://chem.ch.huji.ac.il/history/wollaston.html|url-status=dead}}</ref> |- |1803. |[[Datoteka:Chenevix_Richard.jpg|98x98piksel]] |[[Richard Chenevix]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.platinummetalsreview.com/dynamic/article/view/47-4-175-183|title=PMR: Bicentenary of Four Platinum Group Metals|last=Griffith|first=WP|publisher=Platinum Metals Review|access-date=3. 2. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419230209/http://www.platinummetalsreview.com/article/47/4/175-183/|archive-date=19. 4. 2013|url-status=dead}}</ref> |- |1804. | |[[Smithson Tennant]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.platinummetalsreview.com/dynamic/article/view/48-4-182-189|title=PMR: Bicentenary of Four Platinum Group Metals|last=Griffith|first=WP|publisher=Platinum Metals Review|access-date=3. 2. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420005417/http://www.platinummetalsreview.com/article/48/4/182-189/|archive-date=20. 4. 2013|url-status=dead}}</ref> |- |1805. |[[Datoteka:Sir_Humphry_Davy,_Bt_by_Thomas_Phillips.jpg|98x98piksel]] |[[Humphry Davy]] | |<ref name="od"/> |- |1806. |[[Datoteka:Thomas Andrew Knight (1758–1838).jpg|90x90piksel]] |[[Thomas Andrew Knight]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.nal.usda.gov/pgdic/Strawberry/book/boksix.htm|title=Early Breeding in Europe|last=Darrow|first=GM|publisher=[[United States National Agricultural Library]]|access-date=3. 2. 2009|archive-date=20. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320020304/http://www.nal.usda.gov/pgdic/Strawberry/book/boksix.htm|url-status=live}}</ref> |- |1807. |[[Datoteka:Sir Everard Home 1756–1832.jpg|91x91piksel]] |[[Everard Home]] | | |- |1808. |[[Datoteka:William_Henry.jpg|95x95piksel]] |[[William Henry]] | | |- |1809. |[[Datoteka:Edward_Troughton.jpeg|91x91piksel]] |[[Edward Troughton]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Troughton.html|title=Troughton Summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621073851/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Troughton.html|url-status=live}}</ref> |- |1810. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1811. |[[Datoteka:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_1st_Bt_1856.jpg|90x90piksel]] |[[Benjamin Collins Brodie]] | |<ref>{{cite journal|title=Sir Benjamin Collins Brodie (1783–1862) |url=https://archive.org/details/sim_rheumatology_2003-05_42_5/page/688 |last=Buchanan|first=W.W.|journal=Rheumatology |year=2003 |volume=42 |issue=5 |pages=689–91 |publisher=British Society for Rheumatology |doi=10.1093/rheumatology/keg002 |pmid=12709547 |doi-access=free }}</ref> |- |1812. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1813. |[[Datoteka:William_Thomas_Brande_1855.jpg|91x91piksel]] |[[William Thomas Brande]] | | |- |1814. | |[[James Ivory]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Ivory.html|title=Ivory summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621085632/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Ivory.html|url-status=live}}</ref> |- |1815. |[[Datoteka:David-Brewster.jpg|100x100piksel]] |[[David Brewster]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-ah.st-andrews.ac.uk/mgstud/reflect/david.html|title=Sir David Brewster (1781–1868)|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104232554/http://www-ah.st-andrews.ac.uk/mgstud/reflect/david.html|archive-date=4. 11. 2008}}</ref> |- |1816. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1817. |[[Datoteka:Henry_Kater00.jpg|91x91piksel]] |[[Henry Kater]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/person.php?LinkID=mp02471|title=Henry Kater (1777–1835), Scientist|publisher=National Portrait Gallery|access-date=5. 2. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112234352/http://www.npg.org.uk/collections/search/person.php?LinkID=mp02471|url-status=live}}</ref> |- |1818. |[[Datoteka:Robert_Seppings_(1767-1840),_by_William_Bradley.jpg|113x113piksel]] |[[Robert Seppings]] | | |- |1819. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1820. |[[Datoteka:Hans_Christian_Ørsted_daguerreotype.jpg|113x113piksel]] |[[Hans Christian Ørsted]] | |<ref>{{cite book|publisher=[[SpringerLink]]|doi=10.1007/978-1-4020-2987-5_19|pages=417–432 |title=Hans Christian Ørsted and the Romantic Legacy in Science |date=2007 |last1=Knight |first1=D. M. |chapter=The Spiritual in the Material |isbn=978-1-4020-2979-0 }}</ref> |- | rowspan="2" |1821. | |[[Edward Sabine]] | | rowspan="2" |<ref name="her1">{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Herschel.html|title=Herschel summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=17. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717110803/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Herschel.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Julia_Margaret_Cameron_-_John_Herschel_(Metropolitan_Museum_of_Art_copy,_restored)_levels.jpg|95x95piksel]] |[[John Frederick William Herschel]] | |- |1822. |[[Datoteka:William_Buckland_c1845.jpg|94x94piksel]] |[[William Buckland]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/1815/buckland.htm|title=William Buckland & Reliquae Diluvianae|publisher=[[University of Minnesota]]|access-date=8. 2. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112235333/http://www.tc.umn.edu/~allch001/1815/buckland.htm|url-status=live}}</ref> |- |1823. | |[[John Pond]] | | |- |1824. | |[[John Brinkley]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/D.html|title=The British Society for the History of Mathematics|publisher=The British Society for the History of Mathematics|access-date=5. 2. 2009|archive-date=18. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818161313/http://www.dcs.warwick.ac.uk/bshm/zingaz/D.html|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |1825. |[[Datoteka:Arago_Francois_portrait.jpg|96x96piksel]] |[[François Jean Dominique Arago]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Arago.html|title=Arago summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=24. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024211723/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Arago.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Peter_Barlow(math).jpg|95x95piksel]] |[[Peter Barlow]] | |- |1826. | |[[James South]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.bpccs.com/lcas/Articles/jsouth.htm |title=Lake County Astronomical Society |publisher=Lake County Astronomical Society |access-date=5. 2. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604184845/http://www.bpccs.com/lcas/Articles/jsouth.htm |archive-date=4. 6. 2008 }}</ref> |- | rowspan="2" |1827. |[[Datoteka:Prout_William_painting.jpg|80x80piksel]] |[[William Prout]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_fZSNUcPL8AYC|page=[https://archive.org/details/bub_gb_fZSNUcPL8AYC/page/n99 87]|quote=Henry Foster copley medal.|title=The Gentleman's Magazine|publisher=The Gentleman's Magazine|access-date=5. 2. 2009|year=1832}}</ref> |- | |[[Henry Foster]] | |- |1828. | colspan="4" rowspan="3" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1829. |- |1830. |- |1831. |[[Datoteka:George_Biddell_Airy.jpg|113x113piksel]] |[[George Biddell Airy]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Airy.html|title=Airy summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=23. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823145004/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Airy.html|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |1832. |[[Datoteka:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|100x100piksel]] |[[Michael Faraday]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Poisson.html|title=Poisson summary|publisher=University of St Andrews|access-date=30. 1. 2009|archive-date=24. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024201248/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Poisson.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Simeon Poisson crop.jpg|88x88piksel]] |[[Siméon-Denis Poisson]] | |- |1833. | colspan="4" align=center |''Nije dodijeljena'' |- |1834. |[[Datoteka:Giovanni_Plana,_ante_1864_-_Accademia_delle_Scienze_di_Torino_Ritratti_0105_C.jpg|81x81piksel]] |[[Giovanni Plana]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Plana.html|title=Plana biography|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=30. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030011831/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Plana.html|url-status=live}}</ref> |- |1835. | |[[William Snow Harris]] | |<ref name="od"/> |- | rowspan="2" |1836. |[[Datoteka:Jöns_Jacob_Berzelius.jpg|102x102piksel]] |[[Jacob Berzelius]] | | rowspan="2" | |- | |[[Francis Kiernan]] | |- | rowspan="2" |1837. |[[Datoteka:Antoine_Becquerel_2.jpg|120x120piksel]] |[[Antoine César Becquerel]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=PN02036&xref=y&title=biog|title=Chambers Search Chambers|publisher=[[Chambers Harrap]]|access-date=5. 2. 2009|archive-date=8. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008111249/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=PN02036&xref=y&title=biog|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Daniell_chemist_b.jpg|144x144piksel]] |[[John Frederic Daniell]] | |- | rowspan="2" |1838. |[[Datoteka:Carl_Friedrich_Gauss.jpg|97x97piksel]] |[[Carl Friedrich Gauß]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Gauss.html|title=Gauss summary|publisher=[[University of St Andrews]]|access-date=8. 2. 2009|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042847/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Gauss.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|100x100piksel]] |[[Michael Faraday]] | |- |1839. |[[Datoteka:Robert_Brown_(botanist).jpg|91x91piksel]] |[[Robert Brown (botaničar)|Robert Brown]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/3645|title=Oxford DNB article:Brown, Robert (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/3645 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- | rowspan="2" |1840. |[[Datoteka:Justus_von_Liebig_NIH.jpg|96x96piksel]] |[[Justus von Liebig]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VugoemP2th0C&q=%22Justus+Liebig%22+copley+medal|title=Justus Von Liebig: The Chemical Gatekeeper|last=Brock|first=William H.|year=2002|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=15. 2. 2009|isbn=9780521524735}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Sturm.html|title=Sturm summary|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=4. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204222546/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Sturm.html|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Charles_Sturm.jpeg|96x96piksel]] |[[Jacques Charles-François Sturm]] | |- |1841. |[[Datoteka:Georg_Simon_Ohm3.jpg|95x95piksel]] |[[Georg Simon Ohm]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Ohm.html|title=Ohm biography|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=5. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105233428/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Ohm.html|url-status=dead}}</ref> |- |1842. |[[Datoteka:James_MacCullagh.png|91x91piksel]] |[[James MacCullagh]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/MacCullagh.html|title=MacCullagh summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=27. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027052303/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/MacCullagh.html|url-status=live}}</ref> |- |1843. |[[Datoteka:Jean_Baptiste_André_Dumas.jpg|92x92piksel]] |[[Jean Baptiste Dumas]] | | |- |1844. |[[Datoteka:Carlo_Matteucci.jpeg|116x116piksel]] |[[Carlo Matteucci]] | |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cv2OdFwpk-kC&q=%22Carlo+Matteucci%22+copley+medal&pg=PA129|title=Amedeo Avogadro, a Scientific Biography|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|access-date=5. 2. 2009|isbn=978-90-277-1624-8|author1=Morselli, Mario|year=1984}}</ref> |- |1845. |[[Datoteka:Theodor_Schwann_Litho.jpg|101x101piksel]] |[[Theodor Schwann]] | | |- |1846. |[[Datoteka:Urbain_Le_Verrier.jpg|95x95piksel]] |[[Urbain-Jean Joseph Le Verrier]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Le_Verrier.html|title=Le Verrier biography|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=24. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024042955/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Le_Verrier.html|url-status=live}}</ref> |- |1847. |[[Datoteka:Julia_Margaret_Cameron_-_John_Herschel_(Metropolitan_Museum_of_Art_copy,_restored).jpg|96x96piksel]] |[[John Frederick William Herschel]] | |<ref name="her1"/> |- |1848. |[[Datoteka:John_Couch_Adams.jpg|83x83piksel]] |[[John Couch Adams]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Adams.html|title=Adams summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112234832/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Adams.html|url-status=dead}}</ref> |- |1849. |[[Datoteka:Murchison_Roderick.jpg|95x95piksel]] |[[Roderick Murchison]] | | |- |1850. |[[Datoteka:P.A.Hansen.jpg|119x119piksel]] |[[Peter Andreas Hansen]] | |<ref name="od">{{cite web|url=http://www.oxforddnb.com/public/themes/93/93188.html|title=Oxford DNB theme: Holders of the Copley Medal (subscription needed)|year=2004|publisher=Oxford University Press|access-date=15. 2. 2009|archive-date=23. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023015729/http://www.oxforddnb.com/public/themes/93/93188.html|url-status=live}}</ref> |- |1851. |[[Datoteka:Richard-owen2.jpg|93x93piksel]] |[[Richard Owen]] | |<ref>{{cite book|url=http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0002450/current/abstract|title=Own, Richard: Encyclopedia of Life Sciences|date=2005 |publisher=[[Wiley InterScience]]|doi=10.1002/047001590X |isbn=978-0-470-01617-6 |access-date=5. 2. 2009|archive-date=30. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630021400/http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/047001590X|url-status=live}}</ref> |- |1852. |[[Datoteka:AvHumboldt.jpg|105x105piksel]] |[[Friedrich Heinrich Alexander von Humboldt]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.nahste.ac.uk/isaar/GB_0237_NAHSTE_P0400.html|title=Humboldt – Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander – von – 1769–1859 – Baron – German naturalist, geologist and explorer|publisher=[[University of Edinburgh]]|access-date=5. 2. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223005149/http://www.nahste.ac.uk/isaar/GB_0237_NAHSTE_P0400.html|archive-date=23. 2. 2008}}</ref> |- |1853. |[[Datoteka:Heinrich_Wilhelm_Dove_1857.jpg|92x92piksel]] |[[Heinrich Wilhelm Dove]] | | |- |1854. |[[Datoteka:Johannes_Peter_Müller.jpg|100x100piksel]] |[[Johannes Peter Müller]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/perception/Brian/misc/lineage/|title=BjS: Academic Lineage|publisher=[[Yale University]]|access-date=5. 2. 2009|archive-date=20. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320020320/http://www.yale.edu/perception/Brian/misc/lineage/|url-status=live}}</ref> |- |1855. |[[Datoteka:Foucault_01.png|103x103piksel]] |[[Jean Bernard Léon Foucault]] | |<ref name="od"/> |- |1856. |[[Datoteka:Henri_Milne-Edwards.jpg|125x125piksel]] |[[Henry Milne-Edwards]] | | |- |1857. |[[Datoteka:Michel_Eugène_Chevreul_2.jpg|93x93piksel]] |[[Michel-Eugène Chevreul]] | |<ref name="od"/> |- |1858. |[[Datoteka:Charles_Lyell00.jpg|114x114piksel]] |[[Charles Lyell]] | |<ref name="od"/> |- |1859. |[[Datoteka:Wilhelm_Eduard_Weber_II.jpg|75x75piksel]] |[[Wilhelm Eduard Weber]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Weber.html|title=Weber summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=4. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504180112/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Weber.html|url-status=live}}</ref> |- |1860. |[[Datoteka:Robert_Bunsen_02.jpg|96x96piksel]] |[[Robert Wilhelm Bunsen]] | |<ref name="od"/> |- |1861. |[[Datoteka:Louis_Agassiz_H6.jpg|96x96piksel]] |[[Louis Agassiz]] | |<ref name="od"/> |- |1862. |[[Datoteka:Thomas_Graham_by_Maull_&_Polybank,_1856.jpg|92x92piksel]] |[[Thomas Graham]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.aps-pub.com/proceedings/1454/411.pdf |title=Darwin and the Copley Medal |publisher=[[American Philosophical Society]] |access-date=5. 2. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051216151117/http://www.aps-pub.com/proceedings/1454/411.pdf |archive-date=16. 12. 2005 }}</ref> |- |1863. |[[Datoteka:Adam_Sedgwick.jpg|91x91piksel]] |[[Adam Sedgwick]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.amphilsoc.org/library/mole/s/sedgwick.htm |title=Adam Sedgwick Collection |publisher=American Philosophical Society |access-date=5. 2. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512043043/http://www.amphilsoc.org/library/mole/s/sedgwick.htm |archive-date=12. 5. 2008 }}</ref> |- |1864. |[[Datoteka:Charles_Darwin_seated_crop.jpg|99x99piksel]] |[[Charles Darwin]] | |<ref name="od"/> |- |1865. |[[Datoteka:Michel_Chasles.jpg|105x105piksel]] |[[Michael Chasles]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Chasles.html|title=Chasles summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=9. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809153628/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Chasles.html|url-status=live}}</ref> |- |1866. |[[Datoteka:Julius_Plücker.jpg|94x94piksel]] |[[Julius Plücker]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Plucker.html|title=Plucker summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=5. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605212955/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Plucker.html|url-status=dead}}</ref> |- |1867. |[[Datoteka:Voyages_de_la_Commission_scientifique_du_Nord,_en_Scandinavie,_en_Laponie,_au_Spitzberg_et_aux_Feröe_-_no-nb_digibok_2009040211001-118.jpg|101x101piksel]] |[[Karl Ernst von Baer]] | |<ref name="od"/> |- |1868. |[[Datoteka:Wheatstone_Charles_drawing_1868.jpg|83x83piksel]] |[[Charles Wheatstone]] | |<ref name="od"/> |- |1869. |[[Datoteka:Henri_Victor_Regnault.jpg|91x91piksel]] |[[Henri Victor Regnault]] | |<ref name="od"/> |- |1870. |[[Datoteka:Joule_James_sitting.jpg|99x99piksel]] |[[James Prescott Joule]] | |<ref name="od"/> |- |1871. |[[Datoteka:Julius_Robert_Mayer_von_Friedrich_Berrer.jpg|121x121piksel]] |[[Julius Robert von Mayer]] | |<ref name="od"/> |- |1872. |[[Datoteka:Friedrich_Wöhler_Stich.jpg|98x98piksel]] |[[Friedrich Wöhler]] | |<ref name="od"/> |- |1873. |[[Datoteka:Hermann_von_Helmholtz.jpg|98x98piksel]] |[[Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Helmholtz.html|title=Helmholtz summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=25. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225034524/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Helmholtz.html|url-status=live}}</ref> |- |1874. |[[Datoteka:Louis_Pasteur,_foto_av_Paul_Nadar,_Crisco_edit.jpg|103x103piksel]] |[[Louis Pasteur]] | |<ref name="od"/> |- |1875. |[[Datoteka:Hoffman_August_Wilhelm_von.jpg|94x94piksel]] |[[August Wilhelm Hofmann]] | |<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_Q5wEAAAAYAAJ|page=[https://archive.org/details/bub_gb_Q5wEAAAAYAAJ/page/n19 13]|quote=August Wilhelm Hofmann copley medal.|title=Chemical News and Journal of Industrial Science|publisher=Journal of Industrial Science|access-date=5. 2. 2009|year=1776}}</ref> |- |1876. |[[Datoteka:Claude_Bernard.jpg|108x108piksel]] |[[Claude Bernard]] | |<ref name="od"/> |- |1877. |[[Datoteka:James_Dwight_Dana_by_Warren,_1865.jpg|113x113piksel]] |[[James Dwight Dana]] | |<ref name="od"/> |- |1878. |[[Datoteka:Jean_Baptiste_JD_Boussingault.jpg|98x98piksel]] |[[Jean Baptiste Boussingault]] | |<ref>{{cite web|url=http://jn.nutrition.org/cgi/reprint/84/1/1.pdf|title=Jean Baptiste Boussingault|publisher=[[Journal of Nutrition]]|access-date=5. 2. 2009|archive-date=18. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018164106/http://jn.nutrition.org/content/84/1/1.full.pdf|url-status=live}}</ref> |- |1879. |[[Datoteka:Clausius.jpg|89x89piksel]] |[[Rudolf Julius Emmanuel Clausius]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Clausius.html|title=Clausius summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=6. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006094356/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/%7Ehistory/Mathematicians/Clausius.html|url-status=live}}</ref> |- |1880. |[[Datoteka:James_Joseph_Sylvester.jpg|105x105piksel]] |[[James Joseph Sylvester]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Sylvester.html|title=Sylvester summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=7. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507053411/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Sylvester.html|url-status=live}}</ref> |- |1881. |[[Datoteka:Charles-Adolphe_Wurtz.jpg|99x99piksel]] |[[Karl Adolph Wurtz]] | | |- |1882. |[[Datoteka:Arthur_Cayley.jpg|114x114piksel]] |[[Arthur Cayley]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Cayley.html|title=Cayley summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=21. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130721143847/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Cayley.html|url-status=dead}}</ref> |- |1883. |[[Datoteka:Baron_Kelvin_1906.jpg|101x101piksel]] |[[William Thomson|Lord Kelvin]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Thomson.html|title=Thompson summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=28. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528061113/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Thomson.html|url-status=live}}</ref> |- |1884. |[[Datoteka:Carl_Wilhelm_Friedrich_Ludwig.jpg|99x99piksel]] |[[Carl Friedrich Wilhelm Ludwig]] | | |- |1885. |[[Datoteka:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg|82x82piksel]] |[[Friedrich August Kekulé]] | |<ref name="od"/> |- |1886. |[[Datoteka:Franz_Ernst_Neumann_by_Carl_Steffeck_1886.jpg|92x92piksel]] |[[Franz Ernst Neumann]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Neumann_Franz.html|title=Neumann_Franz summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=5. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805152101/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Neumann_Franz.html|url-status=dead}}</ref> |- |1887. |[[Datoteka:Sir_Joseph_Dalton_Hooker.jpg|107x107piksel]] |[[Joseph Dalton Hooker]] | |<ref name="od"/> |- |1888. |[[Datoteka:T.H.Huxley(Woodburytype).jpg|98x98piksel]] |[[Thomas Henry Huxley]] | |<ref name="od"/> |- |1889. |[[Datoteka:GeorgeSalmon(1819-1904).jpg|89x89piksel]] |[[George Salmon]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Salmon.html|title=Salmon summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621081057/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Salmon.html|url-status=live}}</ref> |- |1890. |[[Datoteka:Simon_Newcomb_01.jpg|96x96piksel]] |[[Simon Newcomb]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Newcomb.html|title=Newcomb summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=19. 4. 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980419013427/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Newcomb.html|url-status=dead}}</ref> |- |1891. |[[Datoteka:Stanislao_Cannizzaro_01_(cropped).jpg|101x101piksel]] |[[Stanislao Cannizzaro]] | |<ref name="od"/> |- |1892. |[[Datoteka:Rudolf_Virchow_NLM3.jpg|103x103piksel]] |[[Rudolf Virchow]] | |<ref name="od"/> |- |1893. |[[Datoteka:Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg|102x102piksel]] |[[George Gabriel Stokes]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Stokes.html|title=Stokes summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=28. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028201732/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Stokes.html|url-status=dead}}</ref> |- |1894. |[[Datoteka:Frankland_Edward_26.jpg|97x97piksel]] |[[Edward Frankland]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10419362|title=Sir Edward Frankland, English chemist, c 1863–1883.|publisher=[[Science and Society Picture Library]]|access-date=5. 2. 2009|archive-date=19. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719151448/http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10419362|url-status=live}}</ref> |- |1895. |[[Datoteka:Karl_Weierstrass.jpg|110x110piksel]] |[[Karl Weierstrass]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Weierstrass.html|title=Weierstrass summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=7. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607065628/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Weierstrass.html|url-status=live}}</ref> |- |1896. |[[Datoteka:Gegenbaur.jpg|110x110piksel]] |[[Karl Gegenbaur]] | | |- |1897. |[[Datoteka:Kolliker2.jpg|88x88piksel]] |[[Albert von Kolliker]] | | |- |1898. |[[Datoteka:Sir_William_Huggins_by_John_Collier.jpg|97x97piksel]] |[[William Huggins]] | |<ref name="od"/> |- |1899. |[[Datoteka:John_William_Strutt.jpg|101x101piksel]] |[[John William Strutt Rayleigh|Lord Rayleigh]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Rayleigh.html|title=Rayleigh summary|publisher=University of St Andrews|access-date=3. 2. 2009|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112235500/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Rayleigh.html|url-status=dead}}</ref> |- |1900. |[[Datoteka:Marcellin_Berthelot.jpg|94x94piksel]] |[[Marcellin Pierre Eugène Berthelot]] | |<ref name="od"/> |- |1901. |[[Datoteka:Josiah_Willard_Gibbs_-from_MMS-.jpg|100x100piksel]] |[[Josiah Willard Gibbs]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Gibbs.html|title=Gibbs summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=30. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030043340/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Gibbs.html|url-status=live}}</ref> |- |1902. |[[Datoteka:Joseph_Lister_1902.jpg|101x101piksel]] |[[Joseph Lister]] | |<ref name="od2">{{cite web|url=http://www.oxforddnb.com/public/themes/93/93188.html|title=Oxford DNB theme: Holders of the Copley Medal|year=2004|publisher=Oxford University Press|access-date=15. 2. 2009|archive-date=23. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023015729/http://www.oxforddnb.com/public/themes/93/93188.html|url-status=live}}</ref> |- |1903. |[[Datoteka:Eduard_Sueß.jpg|113x113piksel]] |[[Eduard Suess]] | |<ref name="od2"/> |- |1904. |[[Datoteka:PSM_V10_D660_William_Crookes.jpg|96x96piksel]] |[[William Crookes]] | |<ref name="od2"/> |- |1905. |[[Datoteka:DIMendeleevCab.jpg|105x105piksel]] |[[Dmitrij Mendeljejev]] | |<ref name="od2"/> |- |1906. |[[Datoteka:Ilya_Mechnikov_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Ilja Iljič Mečnjikov]] | |<ref name="od2"/> |- |1907. |[[Datoteka:Albert_Abraham_Michelson2.jpg|105x105piksel]] |[[Albert Abraham Michelson]] | |<ref name="od2"/> |- |1908. |[[Datoteka:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|110x110piksel]] |[[Alfred Russel Wallace]] | |<ref name="od2"/> |- |1909. |[[Datoteka:Hill1905.jpg|103x103piksel]] |[[George William Hill]] | |<ref name="od2"/> |- |1910. |[[Datoteka:Francis_Galton_1850s.jpg|102x102piksel]] |[[Francis Galton]] | |<ref name="od2"/> |- |1911. |[[Datoteka:George_Darwin_sepia_tone.jpg|101x101piksel]] |[[George Howard Darwin]] | |<ref name="od2"/> |- |1912. |[[Datoteka:Felix_Klein.jpeg|84x84piksel]] |[[Felix Christian Klein]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Klein.html|title=Klein summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=5. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605061945/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Klein.html|url-status=dead}}</ref> |- |1913. |[[Datoteka:Ray_Lankester.png|117x117piksel]] |[[Ray Lankester]] | |<ref>{{cite web|url=http://sabella.mba.ac.uk/1304/01/Obituary_Edwin_Ray_Lankester_.pdf|title=Obituary: Edwin Ray Lankester|publisher=National Marine Biological Laboratory|access-date=5. 2. 2009|archive-date=12. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120712030653/http://sabella.mba.ac.uk/1304/01/Obituary_Edwin_Ray_Lankester_.pdf|url-status=live}}</ref> |- |1914. |[[Datoteka:J.J_Thomson.jpg|117x117piksel]] |[[Joseph John Thomson]] | |<ref name="od2"/> |- |1915. |[[Datoteka:Ivan_Pavlov_NLM3.jpg|106x106piksel]] |[[Ivan Petrovič Pavlov]] | |<ref name="od2"/> |- |1916. |[[Datoteka:James_Dewar.jpg|85x85piksel]] |[[James Dewar]] | |<ref name="od2"/> |- |1917. |[[Datoteka:Pierre_Paul_Émile_Roux_2.jpg|104x104piksel]] |[[Emil Roux]] | |<ref>{{cite web|url=http://journals.royalsociety.org/content/fwufe488th0mvhlj/|title=Notes and Records of the Royal Society|publisher=Royal Society Publishing|access-date=5. 2. 2009|archive-date=26. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426110531/http://journals.royalsociety.org/content/fwufe488th0mvhlj/|url-status=live}}</ref> |- |1918. |[[Datoteka:Hendrik_Antoon_Lorentz.jpg|107x107piksel]] |[[Hendrik Antoon Lorentz]] | |<ref name="od2"/> |- |1919. | |[[William Bayliss]] | |<ref name="od2"/> |- |1920. |[[Datoteka:Horace_Tabberer_Brown_c1889.jpg|91x91piksel]] |[[Horace Brown]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.biochemj.org/bj/019/0165/0190165.pdf|title=Obituary notice: Horace Tabberer Brown|publisher=Biochemical Journal|access-date=5. 2. 2009|archive-date=18. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018164105/http://www.biochemj.org/bj/019/0165/0190165.pdf|url-status=live}}</ref> |- |1921. |[[Datoteka:Joseph_Larmor.jpeg|103x103piksel]] |[[Joseph Larmor]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Larmor.html|title=Larmour summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=20. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720090144/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Larmor.html|url-status=dead}}</ref> |- |1922. |[[Datoteka:Sir_Ernest_Rutherford.jpg|104x104piksel]] |[[Ernest Rutherford]] | |<ref name="od2"/> |- |1923. |[[Datoteka:Lamb_Horace_bw.jpg|112x112piksel]] |[[Horace Lamb]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Lamb.html|title=Lamb summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=3. 12. 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19981203051138/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Lamb.html|url-status=dead}}</ref> |- |1924. |[[Datoteka:PSM_V79_D521_Edward_Albert_Sharpey-Schafer.png|107x107piksel]] |[[Edward Albert Sharpey-Schafer]] | | |- |1925. |[[Datoteka:Einstein_1921_by_F_Schmutzer_-_restoration.jpg|98x98piksel]] |[[Albert Einstein]] | |<ref name="od2"/> |- |1926. |[[Datoteka:Frederick_Gowland_Hopkins_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Frederick Gowland Hopkins]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/33977?&docPos=123&backToResults=|title=Oxford DNB article: Hopkins, Sir Frederick (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/33977 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1927. |[[Datoteka:Prof._Charles_Scott_Sherrington.jpg|104x104piksel]] |[[Charles Scott Sherrington]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/sherrington-bio.html|title=Sir Charles Sherrington – Biography|publisher=Nobel Foundation|access-date=5. 2. 2009|archive-date=31. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531055110/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/sherrington-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1928. |[[Datoteka:Charles_Algernon_Parsons.jpg|102x102piksel]] |[[Charles Algernon Parsons]] | | |- |1929. |[[Datoteka:Max_Planck_1933.jpg|93x93piksel]] |[[Max Karl Ernst Ludwig Planck]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Planck.html|title=Planck summary|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=9. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130709225153/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Planck.html|url-status=dead}}</ref> |- |1930. |[[Datoteka:Wh-bragg.jpg|106x106piksel]] |[[William Henry Bragg]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/wh-bragg-bio.html|title=William Bragg – Biography|publisher=Nobel Foundation|access-date=15. 2. 2009|archive-date=5. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605082511/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/wh-bragg-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1931. |[[Datoteka:Schuster_Arthur_signature.jpg|117x117piksel]] |[[Arthur Schuster]] | |<ref>{{cite journal|title=Sir Arthur Schuster|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1935-01_81_1/page/96|journal=The Astrophysical Journal|bibcode=1935ApJ....81...97H|doi = 10.1086/143618|volume=81|page=97|year=1935|last1=Hale|first1=George E.|doi-access=free}}</ref> |- |1932. |[[Datoteka:Portrait_of_George_Ellery_Hale.jpg|115x115piksel]] |[[George Ellery Hale]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/case-files/hale-2863/reward.html |title=George Ellery Hale: Acknowledgements |publisher=[[Franklin Institute]] |access-date=15. 2. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230012832/http://www.fi.edu/learn/case-files/hale-2863/reward.html |archive-date=30. 12. 2008 }}</ref> |- |1933. |[[Datoteka:Theobald_Smith_2.jpg|88x88piksel]] |[[Theobald Smith]] | |<ref>{{cite journal|title=Award of the Copley Medal of the Royal Society to Professor Theobald Smith|url=https://archive.org/details/sim_science_1933-12-29_78_2035/page/598|publisher=Smithsonian Astrophysical Observatory|bibcode=1933Sci....78R.598.|doi=10.1126/science.78.2035.598|volume=78|issue=2035|journal=Science|page=598|year=1933}}</ref> |- |1934. |[[Datoteka:John_Scott_Haldane_1910.jpg|106x106piksel]] |[[John Scott Haldane]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/33642?&docPos=128&backToResults=|title=Oxford DNB article: Haldane, John Scott (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/33642 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1935. |[[Datoteka:CTR_Wilson.jpg|106x106piksel]] |[[Charles Thomson Rees Wilson]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/wilson-bio.html|title=C.T.R.Wilson – Biography|publisher=Nobel Foundation|access-date=15. 2. 2009|archive-date=21. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921220537/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/wilson-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1936. |[[Datoteka:SirArthurEvans.JPG|107x107piksel]] |[[Arthur Evans]] | |<ref>{{cite journal|title=Sir Arthur Evans, F.R.S: Abstract|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1941-07-12_148_3741/page/46|journal=Nature|date=1941 |volume=148|issue=3741 |doi=10.1038/148046a0|page=46|bibcode=1941Natur.148Q..46.|doi-access=free}}</ref> |- |1937. |[[Datoteka:Henry_Dale_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Henry Hallett Dale]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/dale-bio.html|title=Sir Henry Dale – Biography|publisher=Nobel Foundation|access-date=15. 2. 2009|archive-date=21. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921230134/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/dale-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1938. |[[Datoteka:Niels_Bohr.jpg|105x105piksel]] |[[Niels Henrik David Bohr]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Bohr_Niels.html|title=Bohr_Niels summary|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=17. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717105122/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Bohr_Niels.html|url-status=live}}</ref> |- |1939. |[[Datoteka:Thomas_Hunt_Morgan.jpg|100x100piksel]] |[[Thomas Hunt Morgan]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1933/morgan-bio.html|title=Thomas H. Morgan – Biography|publisher=Nobel Foundation|access-date=15. 2. 2009|archive-date=18. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518184913/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1933/morgan-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1940. |[[Datoteka:Langevin.jpg|97x97piksel]] |[[Paul Langevin]] | |<ref>{{cite journal|title=Medal Awards of the Royal Society|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1940-12-07_146_3710/page/750|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=146|issue=3710|doi=10.1038/146750a0|pages=750–752|bibcode=1940Natur.146..750.|year=1940|doi-access=free}}</ref> |- |1941. |[[Datoteka:Thomas_Lewis_(cardiologist).jpg|98x98piksel]] |[[Thomas Lewis]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.viamedica.pl/gazety/gazeta1/darmowy_pdf.phtml?indeks=96&indeks_art=1262 |title=Thomas Lewis |publisher=Cardiology Journal |access-date=5. 2. 2009 }}{{dead link|date=maj 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> |- |1942. |[[Datoteka:Robert_Robinson_organic_chemist.jpg|106x106piksel]] |[[Robert Robinson (hemičar)|Robert Robinson]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/robinson-bio.html|title=Sir Robert Robinson – Biography|publisher=nobelprize.org|access-date=15. 2. 2009|archive-date=27. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927135933/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/robinson-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1943. |[[Datoteka:Joseph_Barcroft_c1940.jpg|95x95piksel]] |[[Joseph Barcroft]] | |<ref>{{cite journal|url=http://fn.bmj.com/cgi/content/full/82/1/F75|title=Sir Joseph Barcroft of Cambridge|date=2000 |publisher=Archives of Disease in Childhood|pmid=10634847 |access-date=5. 2. 2009|archive-date=28. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928031322/http://fn.bmj.com/content/82/1/F75.full|url-status=live |last1=Dunn |first1=P. M. |journal=Archives of Disease in Childhood. Fetal and Neonatal Edition |volume=82 |issue=1 |pages=F75-6 |doi=10.1136/fn.82.1.f75 |pmc=1721043 }}</ref> |- |1944. | |[[Geoffrey Ingram Taylor]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Taylor_Geoffrey.html|title=Taylor_Geoffrey summay|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621064321/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Taylor_Geoffrey.html|url-status=live}}</ref> |- |1945. |[[Datoteka:Oswald_T._Avery_portrait_1937.jpg|105x105piksel]] |[[Oswald Theodore Avery]] | |<ref>{{cite web|url=http://profiles.nlm.nih.gov/CC/Views/Exhibit/narrative/biographical.html|title=The Oswald T. Avery Collection: Biographical Information|publisher=[[United States National Library of Medicine]]|access-date=15. 2. 2009|archive-date=28. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928163646/http://profiles.nlm.nih.gov/CC/Views/Exhibit/narrative/biographical.html|url-status=live}}</ref> |- |1946. |[[Datoteka:Edgar_Douglas_Adrian_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Edgar Douglas Adrian]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/30753?&docPos=136&backToResults=|title=Oxford DNB article:Adrian, Edgar Douglas (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/30753 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1947. |[[Datoteka:Ghhardy@72.jpg|88x88piksel]] |[[Godfrey Harold Hardy]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hardy.html|title=Hardy summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=19. 4. 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980419001614/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hardy.html|url-status=dead}}</ref> |- |1948. |[[Datoteka:Archibald_Vivian_Hill.jpg|106x106piksel]] |[[Archibald Vivian Hill]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/31230?&docPos=138&backToResults=|title=Oxford DNB article:Hill, Archibald Vivian (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/31230 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1949. |[[Datoteka:George_de_Hevesy.jpg|102x102piksel]] |[[George Charles De Hevesy]] | |<ref>{{cite journal|title=Royal Society: Anniversary Address By Sir Robert Robinson, O.M., F.R.S|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1949-12-17_164_4181/page/1022|journal=Nature|volume=164|issue=4181|doi=10.1038/1641023a0|pages=1023–1030|year=1949|doi-access=free|bibcode=1949Natur.164.1023. }}</ref> |- |1950. |[[Datoteka:James_Chadwick.jpg|94x94piksel]] |[[James Chadwick]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/30912?&docPos=139&backToResults=|title=Oxford DNB article:Chadwick, James (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/30912 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1951. |[[Datoteka:David_Keilin_1931.jpg|92x92piksel]] |[[David Keilin]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/34256?&docPos=140&backToResults=|title=Oxford DNB article:Keilin, David (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/34256 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1952. |[[Datoteka:Dirac_4.jpg|111x111piksel]] |[[Paul Dirac]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/31032?&docPos=141&backToResults=|title=Oxford DNB article:Dirac, Paul(subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/31032 |access-date=15. 2. 2009 |last1=Kragh |first1=H. }}</ref> |- |1953. |[[Datoteka:Dr._A.J._Kluyver,_1921.jpg|75x75piksel]] |[[Albert Kluyver]] | | |- |1954. |[[Datoteka:Edmund_Taylor_Whitakker_by_Arthur_Trevor_Haddon.jpg|94x94piksel]] |[[Edmund Whittaker]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Whittaker.html|title=Whittaker summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621091435/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Whittaker.html|url-status=dead}}</ref> |- |1955. |[[Datoteka:Youngronaldfisher2.JPG|105x105piksel]] |[[Ronald Aylmer Fisher]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Fisher.html|title=Fisher summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=2. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102165328/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/%7Ehistory/Mathematicians/Fisher.html|url-status=dead}}</ref> |- |1956. |[[Datoteka:Blackett-large.jpg|109x109piksel]] |[[Patrick Blackett]] | | |- |1957. |[[Datoteka:Howard_Walter_Florey_1945.jpg|106x106piksel]] |[[Howard Walter Florey]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/33182?&docPos=145&backToResults=|title=Oxford DNB article:Florey, Howard (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/33182 |access-date=15. 2. 2009|archive-date=18. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018164102/http://oxforddnb.com/view/article/33182?&docPos=145&backToResults=|url-status=live |last1=MacFarlane |first1=R. G. |editor-first1=E. P. |editor-last1=Abraham }}</ref> |- |1958. | |[[John Edensor Littlewood]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Littlewood.html|title=Littlewood summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=19. 4. 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980419013148/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Littlewood.html|url-status=dead}}</ref> |- |1959. |[[Datoteka:Burnet_2jpg.jpg|103x103piksel]] |[[Frank Macfarlane Burnet]] | |<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/burnet-bio.html|title=Sir Frank Macfarlane Burnet – Biography|publisher=nobelprize.org|access-date=5. 2. 2009|archive-date=14. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914234706/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/burnet-bio.html|url-status=live}}</ref> |- |1960. | |[[Harold Jeffreys]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Jeffreys.html|title=Jeffreys summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621080127/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Jeffreys.html|url-status=dead}}</ref> |- |1961. |[[Datoteka:Hans_Adolf_Krebs.jpg|113x113piksel]] |[[Hans Krebs]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.nobel-winners.com/Medicine/hans_adolf_krebs.html|title=Sir Hans Adolf Krebs|publisher=nobel-winners.com|access-date=5. 2. 2009|archive-date=20. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220074404/http://www.nobel-winners.com/Medicine/hans_adolf_krebs.html|url-status=live}}</ref> |- |1962. |[[Datoteka:Cyril_Norman_Hinshelwood_Nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Cyril Hinshelwood]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/32367?&docPos=152&backToResults=|title=Oxford DNB article:Hinshelwood, Sir Cyril Norman (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/32367 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1963. |[[Datoteka:Sir_Paul_Fildes_by_Sir_(Samuel)_Luke_Fildes.jpg|99x99piksel]] |[[Paul Fildes]] | | |- |1964. |[[Datoteka:Sydney_Chapman.jpg|113x113piksel]] |[[Sydney Chapman]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/33888?&docPos=150&backToResults=|title=Oxford DNB article:Chapman, Sydney (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/33888 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1965. |[[Datoteka:Alan_Lloyd_Hodgkin_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Alan Lloyd Hodgkin]] | | |- |1966. |[[Datoteka:Wl-bragg.jpg|106x106piksel]] |[[Lawrence Bragg]] | |<ref name="od2"/> |- |1967. |[[Datoteka:Sir_Bernard_Katz.jpg|100x100piksel]] |[[Bernard Katz]] | | |- |1968. |[[Datoteka:Thadeus_Reichstein_ETH-Bib_Portr_10137.jpg|105x105piksel]] |[[Tadeus Reichstein]] | | |- |1969. |[[Datoteka:Peter_Brian_Medawar.jpg|106x106piksel]] |[[Peter Medawar]] | |<ref name="od2"/> |- |1970. |[[Datoteka:Alexander_Todd_Nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Alexander Todd]] | |<ref name="od2"/> |- |1971. | |[[Norman Pirie]] | | |- |1972. | |[[Nevill Mott]] | |<ref name="od2"/> |- |1973. |[[Datoteka:Andrew_Fielding_Huxley_nobel.jpg|106x106piksel]] |[[Andrew Huxley]] | | |- |1974. | |[[William Vallance Douglas Hodge]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hodge.html|title=Hodge summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=30. 12. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121230043109/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Hodge.html|url-status=dead}}</ref> |- |1975. |[[Datoteka:Francis_Crick_crop.jpg|82x82piksel]] |[[Francis Crick]] | |<ref name="od2"/> |- |1976. | |[[Dorothy Hodgkin]] | |<ref name="od2"/> |- |1977. |[[Datoteka:Frederick_Sanger2.jpg|100x100piksel]] |[[Frederick Sanger]] | |<ref name="od2"/> |- |1978. | |[[Robert Burns Woodward]] | |<ref name="od2"/> |- |1979. |[[Datoteka:Max_Perutz.jpg|89x89piksel]] |[[Max Perutz]] | |<ref name="od2"/> |- |1980. | |[[Derek Harold Richard Barton]] | |<ref name="od2"/> |- |1981. | |[[Peter Mitchell]] | |<ref name="od2"/> |- |1982. |[[Datoteka:John_Cornforth_1975.jpg|100x100piksel]] |[[John Cornforth]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.usyd.edu.au/alumni/about/profiles/individuals/john_cornforth.shtml|title=Emeritus Professor Sir John Cornforth – Alumni & Friends|publisher=[[University of Sydney]]|access-date=15. 2. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921132136/http://www.usyd.edu.au/alumni/about/profiles/individuals/john_cornforth.shtml|archive-date=21. 9. 2007}}</ref> |- |1983. |[[Datoteka:Rodney_Robert_Porter.jpg|100x100piksel]] |[[Rodney Porter]] | | |- |1984. |[[Datoteka:Subrahmanyan_Chandrasekhar.gif|106x106piksel]] |[[Subrahmanyan Chandrasekhar]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Chandrasekhar.html|title=Chandrasekhar biography|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405104019/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Chandrasekhar.html|url-status=live}}</ref> |- |1985. |[[Datoteka:Aaron_Klug_1979.jpg|98x98piksel]] |[[Aaron Klug]] | | |- |1986. |[[Datoteka:Peierls,Rudolf_1966_Göttingen.jpg|94x94piksel]] |[[Rudolf Ernst Peierls]] | | |- |1987. | |[[Robert Hill]] | | |- |1988. |[[Datoteka:Michael_Francis_Atiyah.jpg|75x75piksel]] |[[Michael Francis Atiyah]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Atiyah.html|title=Atiyah biography|publisher=University of St Andrews|access-date=15. 2. 2009|archive-date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405153242/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Atiyah.html|url-status=live}}</ref> |- |1989. |[[Datoteka:Milstein_lnp.jpg|75x75piksel]] |[[César Milstein]] | | |- |1990. |[[Datoteka:Abdus_Salam_1987.jpg|92x92piksel]] |[[Abdus Salam]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/64072?&docPos=170&backToResults=|title=Oxford DNB article:Salam, Abdus (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/64072 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1991. |[[Datoteka:EMLederberg_GStent_SBrenner_JLederberg_1965_wiki.jpg|75x75piksel]] |[[Sydney Brenner]] | | |- |1992. |[[Datoteka:George_Porter_Nobel.jpg|113x113piksel]] |[[George Porter]] | |<ref>{{cite ODNB|url=http://oxforddnb.com/view/article/77183?&docPos=171&backToResults=|title=Oxford DNB article:Porter, George (subscription needed)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/77183 |access-date=15. 2. 2009}}</ref> |- |1993. |[[Datoteka:James_D_Watson.jpg|75x75piksel]] |[[James Dewey Watson]] | |<ref>{{cite web|title=Copley Medal|url=http://royalsociety.org/awards/copley-medal/|work=Royal Society website|publisher=The Royal Society|access-date=19. 4. 2013|archive-date=25. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225091523/https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/|url-status=live}}</ref> |- |1994. | |[[Charles Frank]] | | |- |1995. | |[[Frank John Fenner]] | | |- |1996. | |[[Alan Cottrell]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.mrs.org/s_mrs/doc.asp?CID=14595&DID=86190|title=MRS Website: Award Presentations|publisher=[[Materials Research Society]]|access-date=15. 2. 2009|archive-date=23. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523121101/https://www.mrs.org/error-pages/error404?404%3Bhttps%3A%2F%2Fwww.mrs.org%3A443%2Fs_mrs%2Fdoc.asp%3FCID=14595&DID=86190|url-status=dead}}</ref> |- |1997. | |[[Hugh Esmor Huxley]] | | |- |1998. | |[[Michael James Lighthill]] | |<ref>{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Lighthill.html|title=Lighthill summary|publisher=University of St Andrews|access-date=5. 2. 2009|archive-date=13. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113002829/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Lighthill.html|url-status=dead}}</ref> |- |1999. |[[Datoteka:John_Maynard_Smith.jpg|75x75piksel]] |[[John Maynard Smith]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.genetics.org/cgi/content/full/168/3/1105|title=John Maynard Smith January 6, 1920 – April 19, 2004|publisher=[[Genetics (journal)|Genetics]]|access-date=15. 2. 2009|archive-date=7. 10. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007223359/http://www.genetics.org/cgi/content/full/168/3/1105|url-status=live}}</ref> |- |2000. |[[Datoteka:ARBOffice.jpg|111x111piksel]] |[[Alan Rushton Battersby]] | | |- |2001. | |[[Jacques Miller]] | | |- |2002. |[[Datoteka:John_Anthony_Pople.png]] |[[John Pople]] | |<ref>{{cite news|url=http://www.northwestern.edu/observer/issues/2004-04-01/obit.html|title=Obituary: John A. Pople|newspaper=The Observer|access-date=15. 2. 2009|archive-date=27. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927012605/http://www.northwestern.edu/observer/issues/2004-04-01/obit.html|url-status=live}}</ref> |- |2003. |[[Datoteka:John_Gurdon_Cambridge_2012.JPG|109x109piksel]] |[[John Gurdon]] | | |- |2004. |[[Datoteka:Harold_Kroto_1c389_8471.sweden.jpg|113x113piksel]] |[[Harry Kroto]] | |<ref>{{cite web|url=http://www.fsu.edu/highlights/faculty.html|title=FSU highlights|publisher=[[Florida State University]]|access-date=15. 2. 2009|archive-date=26. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626070829/http://www.fsu.edu/highlights/faculty.html|url-status=live}}</ref> |- |2005. |[[Datoteka:Paul_Nurse_portrait.jpg|99x99piksel]] |[[Paul Nurse]] | | |- |2006. |[[Datoteka:Stephen_Hawking.StarChild.jpg|108x108piksel]] |[[Stephen Hawking]] | |<ref name="haw"/> |- |2007. |[[Datoteka:BobMayHarvard.jpg|75x75piksel]] |[[Robert May (biolog)|Robert May]] | | |- |2008. |[[Datoteka:Roger_Penrose-6Nov2005.jpg|75x75piksel]] |[[Roger Penrose]] | | |- |2009. |[[Datoteka:Martin_Evans_Nobel_Prize.jpg|113x113piksel]] |[[Martin Evans]] | | |- | rowspan="2" |2010. |[[Datoteka:Nci-vol-8182-300_david_cox.jpg|96x96piksel]] |[[David Cox (statističar)|David Cox]] | |<ref name="medals2010">Two medals were awarded to celebrate the Society's 350th anniversary: {{cite web|url=http://royalsociety.org/Awards|title=Recent award winners 2010|publisher=The Royal Society|access-date=6. 10. 2010|quote="|archive-date=15. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615004534/http://royalsociety.org/awards/|url-status=live}}</ref> |- |[[Datoteka:Tomas_Lindahl_0113.jpg|75x75piksel]] |[[Tomas Lindahl]] | | |- |2011. | |[[Dan McKenzie (geofizičar)|Dan McKenzie]] | |<ref name="medals2010"/> |- |2012. |[[Datoteka:John_Ernest_Walker.jpg|75x75piksel]] |[[John E. Walker]] | |<ref name="medals2012">{{cite web|title=John Walker|url=https://royalsociety.org/people/john-walker-12475/|publisher=The Royal Society|access-date=6. 9. 2012|archive-date=17. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117004849/https://royalsociety.org/people/john-walker-12475/|url-status=live}}</ref> |- |2013. |[[Datoteka:Andre_Geim_2010-1.jpg|105x105piksel]] |[[Andre Geim]] | | |- |2014. |[[Datoteka:Alec_Jeffreys.jpg|101x101piksel]] |[[Alec Jeffreys]] | |<ref name="AJ2014">{{cite news|url=http://www.leicestermercury.co.uk/Sir-Alec-wins-science-s-oldest-prize/story-22074042-detail/story.html|work=Leicester Mercury|title=Leicester University Professor Sir Alec Jeffreys wins science's oldest prize|date=5. 8. 2014|access-date=5. 8. 2014|archive-date=16. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516190048/http://www.leicestermercury.co.uk/Sir-Alec-wins-science-s-oldest-prize/story-22074042-detail/story.html|url-status=dead}}</ref> |- |2015. |[[Datoteka:Higgs,_Peter_(1929)3.jpg|113x113piksel]] |[[Peter Higgs]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ |title=Copley Medal 2015 |access-date=23. 5. 2018 |archive-date=28. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728200518/https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ |url-status=live }}</ref> |- |2016. |[[Datoteka:Richard_Henderson_D81_4486_(38005042695).jpg|94x94piksel]] |[[Richard Henderson (biolog)|Richard Henderson]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/people/richard-henderson-11607/ |title=Copley Medal 2016 |access-date=23. 5. 2018 |archive-date=27. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027222620/https://royalsociety.org/people/richard-henderson-11607/ |url-status=live }}</ref> |- |2017. |[[Datoteka:Andrew_wiles1-3.jpg|100x100piksel]] |[[Andrew Wiles]] | |<ref>{{cite web|title=Andrew Wiles|url=https://royalsociety.org/people/andrew-wiles-12529/|publisher=The Royal Society|access-date=20. 4. 2018|archive-date=17. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117014255/https://royalsociety.org/people/andrew-wiles-12529/|url-status=live}}</ref> |- |2018. | |[[Jeffrey I. Gordon]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |title=Copley Medal 2018 |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=6. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906190948/https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |url-status=live }}</ref> |- |2019. |[[Datoteka:John_B._Goodenough_(cropped).jpg|alt=|89x89piksel]] |[[John Goodenough]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |title=Copley Medal 2019 |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=6. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906190948/https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |url-status=live }}</ref> |- |2020. |[[Datoteka:Alan_Fersht.jpg|alt=|89x89piksel]] |[[Alan Fersht]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/news/2020/08/Medals-and-awards-winners-2020/ |title=Medals and awards winners 2020 |access-date=9. 8. 2020 |archive-date=4. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804152929/https://royalsociety.org/news/2020/08/medals-and-awards-winners-2020/ |url-status=live }}</ref> |- |2021. |[[Datoteka:Launch_of_IYA_2009,_Paris_-_Grygar,_Bell_Burnell_cropped.jpg|alt=|105x105piksel]] |[[Jocelyn Bell Burnell]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/news/2021/08/medals-awards-2021/ |title=Medal and award winners 2021 |access-date=24. 8. 2021 |archive-date=28. 10. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028123746/https://royalsociety.org/news/2021/08/medals-awards-2021/ |url-status=live }}</ref> |- |2022. |[[Datoteka:Oxford_AstraZeneca_COVID-19_vaccine_AZD1222_-_4.jpg|alt=|82x82piksel]] |[[Vakcina Oxford–AstraZeneca protiv COVID-a 19|Tim za vakcinu Oxford–AstraZeneca protiv COVID-a 19]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/news/2022/08/medals-and-awards-2022 |title=The Royal Society announces this year's medal and award winners |access-date=26. 8. 2022 |archive-date=24. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824133600/https://royalsociety.org/news/2022/08/medals-and-awards-2022/ |url-status=live }}</ref> |- |2023. |[[Datoteka:Official_portrait_of_Lord_Rees_of_Ludlow_crop_2.jpg|alt=|100x100piksel]] |[[Martin Rees]] | |<ref>{{Cite web |url=https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |title=Medal winner 2023 |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=6. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906190948/https://royalsociety.org/grants-schemes-awards/awards/copley-medal/ |url-status=live }}</ref> |- |2024. |[[Datoteka:Gregory_Winter,_2016_(cropped).jpg|alt=|106x106piksel]] |[[Gregory Paul Winter]] | |<ref>[https://royalsociety.org/medals-and-prizes/copley-medal/ Copley Medal 2024]</ref> |- |2025. |[[Datoteka:John Pendry 2014b.jpg|75px]]| |[[John Pendry]] |"za rad na konceptu i dizajnima metamaterijala koji predstavljaju najveći napredak u elektromagnetizmu od Faradaya i Maxwella" |<ref>[https://royalsociety.org/medals-and-prizes/copley-medal/ Copley Medal 2025]</ref> |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://royalsociety.org/page.asp?id=1736 O medalji] {{en simbol}} {{Medalje Kraljevskog društva}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Copleyjeva medalja|*]] [[Kategorija:Nagrade Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Nagrade u astronomiji]] [[Kategorija:Nagrade u biologiji]] [[Kategorija:Nagrade u fizici]] [[Kategorija:Nagrade u hemiji]] [[Kategorija:Nagrade ustanovljene 1731.]] 5rpcm6tm7d4cq81abggjhe957us1hzy 0 170619 3924445 3923986 2026-09-09T01:18:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924445 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Saba | izvorno_ime = | drugo_ime = | kategorija = javno tijelo <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = Remis Velisque | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Saba World Wind.jpg | opis_slike = Satelitski snimak Sabe <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag_of_Saba.svg | simbol = Saba_wapen.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Holandija | zastava_države = {{ZD|HOL}} | pokrajina = Karipska Holandija | pokrajina_vrsta = prekomorska regija | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = The Bottom | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 17 | širina_minuta_glavnog_grada = 37 | širina_sekundi_glavnog_grada = 57 | širina_SJ_glavnog_grada = N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 63 | dužina_minuta_glavnog_grada = 14 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 15 | dužina_IZ_glavnog_grada = W | najviši = | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 13 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 2.158 | stanovništvo_datum = 1. januar 2025. | stanovništvo_gustoća = 148 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 10. oktobar 2010. | datum = | vlada_položaj = | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = Jocelyn Levenstone | lider_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = AST | utc_odstupanje = -4 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = +599-4 | kod = <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = Američki dolar ($) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .nl | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = SSS_Islands_Map.png | opis_karte = Karta koja prikazuje lokaciju Sabe u odnosu na Sint Eustatius i Saint Martin. | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Saba'''<ref name="Mangold_2000">{{cite book |last=Mangold |first=Max |title=Duden Aussprachewörterbuch: Wörterbuch der deutschen Standardaussprache |edition=4. |publisher=Dudenverlag |date=2000 |isbn=978-3-411-04064-3 |url=https://books.google.hr/books/about/Duden_Aussprachew%C3%B6rterbuch.html?id=vQ560QEACAAJ&redir_esc=y |access-date=29. 8. 2026 |language=de}}</ref> je ostrvo u [[Karibi]]ma i jedna od tri posebne općine [[Nizozemska|Nizozemske]] u okviru [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].<ref name="EersteKamer_31954">{{cite web |title=31.954 Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |website=Eerste Kamer der Staten-Generaal |quote=Javna tijela spadaju direktno pod Vladu jer nisu dio nijedne pokrajine. |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Nalazi se u sjevernom dijelu [[Zavjetrinska ostrva|Zavjetrinskih ostrva]] u [[Zapadna Indija|Zapadnoj Indiji]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. S površinom od 13&nbsp;km²,<ref name="Rijksoverheid_2015">{{cite web |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribisch-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Algemene Zaken |date=19. 5. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl }}{{Mrtav link}}</ref> najmanja je od tih općina. Reljefom ostrva dominira [[Mount Scenery]], uspavani vulkan visok 870m, koji je ujedno najviša tačka [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].<ref name="Rahn_2017">{{cite book |last=Rahn |first=Jennifer L. |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2017 |page=61–84 |isbn=978-3-319-55785-4 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-55787-8_6 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U januaru 2025. Saba je imala 2.158 stanovnika.<ref name="CBS_2025">{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024 |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=19. 5. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Engleski jezik|Engleski]] je glavni jezik na Sabi, dok se [[Nizozemski jezik|nizozemski]] koristi u službenoj komunikaciji s institucijama Nizozemske.<ref name="denDulk_Langenberg_2025">{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles?onepage=true |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=10. 10. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Glavno naselje i administrativno sjedište je [[The Bottom]], a ostala veća naselja su [[Windwardside]], [[Zion's Hill]] i [[St. Johns, Saba|St. Johns]]. ==Etimologija== Porijeklo naziva Saba nije pouzdano utvrđeno. Među najčešće navođenim teorijama je ona prema kojoj naziv potječe od riječi ''siba'', koja u [[Arawački jezici|aravačkim jezicima]] znači "stijena". Druge teorije povezuju naziv s francuskom riječju ''[[Sabot (cipela)|sabot]]'', španskom riječju ''[[wiktionary:sábado#Spanish|sábado]]'' ("subota") ili imenom [[Sheba]].<ref name="Myrick_2014">{{cite journal |last=Myrick |first=Caroline |title=Putting Saban English on the map: A descriptive analysis of English language variation on Saba |journal=English World-Wide |volume=35 |issue=2 |date=2. 6. 2014 |pages=161–192 |doi=10.1075/eww.35.2.02myr |url-access=subscription |url=https://benjamins.com/catalog/eww.35.2.02myr |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hartog_1988">{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |date=1988 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/history-of-saba-2/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Naziv Saba zabilježen je najkasnije 1595. Dana 4. novembra te godine engleski pomorci [[Francis Drake]] i [[John Hawkins (pomorski zapovjednik)|John Hawkins]] prošli su pored ostrva i spomenuli ga u zapisima o svom putovanju.<ref name="Hartog_1988" /> Prije nego što je naziv Saba postao uobičajen, [[Kristofor Kolumbo]] označio je ostrvo kao "St. Christopher" (''San Cristóbal'').<ref name="Hartog_1988" /><ref name="Direccion_1826">{{cite book |author=Dirección de Hidrografía |title=Derrotero de las islas Antillas, de las costas de Tierra Firme, y de las del seno Megicano |publisher=En la Imprenta Nacional |date=1826 |page=107 |url=https://books.google.hr/books?id=ODovAAAAYAAJ&pg=PA107 |access-date=29. 8. 2026 |language=es}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Saba - Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2, bottom right.gif|mini|desno|300px|Karta Sabe iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'', 1914–1917]] [[Datoteka:Typical Saba view.jpg|mini|desno|300px|Tipičan krajolik Sabe]] [[Datoteka:Gezicht op de kust van Saba, Bestanddeelnr 252-8280.jpg|mini|desno|300px|Pogled na obalu Sabe]] [[Datoteka:View of Spring Bay, Saba, from the Flat Point Tide Pools.jpg|mini|desno|300px|Pogled na uvalu Spring Bay na Sabi sa plitkih bazena na Flat Pointu]] [[Datoteka:Cove Bay Saba 2026.png|mini|desno|300px|Uvala Cove Bay na Sabi 2026.]] [[Datoteka:House Windwardside Saba.JPG|mini|desno|300px|Kuća u Windwardsideu na Sabi]] === Pretkolonijalno razdoblje === {{Glavni|Prekolonijalna Saba}} Arheološki nalazi pokazuju da su ljudi na Sabi boravili već prije oko 3300 godina. Najstariji poznati lokalitet, [[Plum Piece]], datira iz približno 1300. p. n. e., a radiokarbonska datiranja ukazuju na sezonsku okupaciju lokaliteta tokom arhaičnog razdoblja.<ref name="Davis_Oldfield_2003">{{cite journal |last1=Davis |first1=Dave |last2=Oldfield |first2=Kevin |title=Archaeological Reconnaissance of Anegada, British Virgin Islands |journal=Journal of Caribbean Archaeology |date=2003 |issn=1524-4776 |url=https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/uf/00/09/17/46/00004/binder1.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu je identifikovano više od 20 pretkolumbovskih arheoloških lokaliteta. Najraniji stanovnici pripadali su grupama lovaca, sakupljača i ribara, dok su se od oko 400. n. e. na Sabi razvila stalnija naselja zajednica keramičkog doba.<ref name="Hofman_Hoogland_2016">{{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno M. L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A story of 3300 years of Amerindian occupation prior to European contact (1800 BC - AD 1492) |publisher=Sidestone Press |date=2016 |isbn=978-90-8890-359-5 |url=https://www.sidestone.com/books/saba-s-first-inhabitants |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Glavno razdoblje pretkolumbovske naseljenosti trajalo je približno od 400. do 1450. Stanovnici su se bavili uzgojem biljaka, naročito korjenastih kultura, te iskorištavanjem morskih resursa. Ostavili su brojne tragove materijalne kulture, uključujući keramičke posude, kameno, koštano, školjkasto i koraljno oruđe, kao i druge predmete izrađene od prirodnih materijala.<ref name="Hofman_Hoogland_2016" /> === Kolonijalno razdoblje === Prema historijskim izvorima, [[Kristofor Kolumbo]] ugledao je Sabu 13. novembra 1493, ali se nije iskrcao zbog strmih i teško pristupačnih obala ostrva.<ref name="Saba Government- History of Saba">{{cite web |title=History of Saba |url=http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |website=Saba Government |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125132310/http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |archive-date=25. 1. 2021 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Prvi poznati evropski doseljenici pojavili su se 1632. godine, kada se grupa brodolomaca iz [[Engleska|Engleske]] iskrcala na ostrvo.<ref name="Saba Government- History of Saba" /> Stalnija evropska kolonizacija uslijedila je tokom 1640-ih, kada je nizozemski guverner susjednog ostrva [[Sint Eustatius]] poslao nizozemske porodice na Sabu radi naseljavanja u interesu [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija|Nizozemske zapadnoindijske kompanije]].<ref name="Saba Government- History of Saba" /> Saba je tokom XVII i XVIII stoljeća više puta mijenjala vlast između Nizozemske, Engleske i Francuske. Godine 1664. nizozemski doseljenici koji su odbili položiti zakletvu na vjernost engleskoj kruni protjerani su na [[Sint Maarten]], nakon što su engleske snage preuzele kontrolu nad ostrvom.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="TheSabaIslander_2021">{{cite web |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |date=6. 2. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nizozemska je konačno uspostavila trajnu kontrolu nad Sabom 1816.<ref name="Saba Government- History of Saba"/> === XVIII i XIX stoljeće === Tokom XVIII stoljeća privreda Sabe bila je povezana s poljoprivredom, posebno uzgojem šećerne trske i indiga, dok su se proizvodili i [[rum]] i druge prerađevine. Dio plantaža bio je u vlasništvu Nizozemaca koji su živjeli na Sint Eustatiusu. Rad na plantažama obavljali su porobljeni Afrikanci i njihovi potomci.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="Negron_2021">{{cite web |last=Negrón |first=Ramona |title=Approved by the Bible: The Slave Trade of the Dutch West India Company |url=https://www.the-low-countries.com/article/approved-by-the-bible-the-slave-trade-of-the-dutch-west-india-company/ |website=The Low Countries |date=24. 8. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zbog strmog i teško pristupačnog terena, Saba je u pojedinim razdobljima služila i kao utočište krijumčarima i piratima.<ref name="Saba Government- History of Saba"/> Godine 1857. Nizozemska i [[Venezuela]] pokrenule su postupak arbitraže pred španskom kraljicom [[Izabela II Španska|Izabelom II]] u sporu oko suvereniteta nad ostrvom [[Isla de Aves]]. Nizozemska je svoj zahtjev, između ostalog, zasnivala na povezanosti ostrva sa Sabom preko pješčanog spruda, kao i na činjenici da su ribari sa Sabe i Sint Eustatiusa na tom području lovili [[kornjače]] i prikupljali ptičija jaja.<ref name="LaFontaine_Eisemann_2023">{{cite book |last1=La Fontaine |first1=H. |last2=Eisemann |first2=Pierre Michel |title=Pasicrisie internationale 1794-1900: Histoire documentaire des arbitrages internationaux |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=2023 |isbn=978-90-04-64091-7 |url=https://books.google.hr/books?id=XMX7EAAAQBAJ |access-date=29. 8. 2026 |language=fr}}</ref> Arbitražnom odlukom od 30. juna 1865. suverenitet nad ostrvom dodijeljen je Venezueli, uz obavezu da Nizozemskoj isplati naknadu.<ref name="UN_RIAA_Netherlands">{{cite web |title=Party to a dispute: Netherlands |url=https://legal.un.org/riaa/states/netherlands.shtml |website=United Nations - Reports of International Arbitral Awards |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Tokom druge polovine XIX stoljeća izrada čipke postala je jedna od najvažnijih privrednih djelatnosti na Sabi. Tehniku poznatu kao "Saba čipka" ili "španski rad" na ostrvo je, prema lokalnoj tradiciji, donijela časna sestra iz Venecuele, a izradom čipke uglavnom su se bavile žene.<ref name="Saba Government- History of Saba"/><ref name="SpanishWork">{{cite web |title=Spanish work |url=https://www.inyourpocket.com/dutch-caribbean/saba/articles/spanish-works |website=In Your Pocket |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Krajem XIX i početkom XX stoljeća čipkarstvo je predstavljalo važan izvor prihoda za stanovništvo, dok su mnogi muškarci duže vrijeme provodili na moru. Zbog toga je Saba dobila nadimak "Ostrvo žena" ({{en|The Island of Women}}).<ref name="BYU_PreservingTradition">{{cite web |title=Preserving Tradition on the Island of Women and Lace |url=http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |website=BYU College of Humanities |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108182533/http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |archive-date=8. 1. 2016 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> === XX i XXI stoljeće === Saba je sve do sredine XX stoljeća ostala relativno izolovana zbog nepristupačnog terena i nedostatka cestovne infrastrukture. Godine 1943. završen je prvi dio glavne ceste, od luke Fort Bay do naselja The Bottom, koji je izgradio Josephus Lambert "Lambee" Hassell uz pomoć stanovnika ostrva. Prvo motorno vozilo stiglo je na Sabu 1947, a cesta je tokom naredne decenije proširena prema drugim naseljima. Do kraja 1950-ih povezivala je The Bottom, Windwardside i St. Johns, čime je bitno izmijenjen dotadašnji način kretanja i prijevoza robe, koji se uglavnom zasnivao na pješačkim stazama i mulama.<ref name="SCF_TechnicalReport_2010">{{cite report |title=SCF Technical Report 2010 |institution=Saba Conservation Foundation |date=2010 |url=https://doczz.net/doc/3467751/scf-technical-report-2010---saba-conservation-foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Johnson_2024">{{cite web |last=Johnson |first=Alicia |title=A First-Time Guide to Saba |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/first-time-guide-saba |website=Lonely Planet |date=4. 3. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1963. izgrađen je aerodrom [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"|"Juancho E. Yrausquin"]], čime je Saba dobila zračnu vezu s drugim karipskim ostrvima. Tokom 1970-ih razvijana je i pomorska infrastruktura; 1972. izgrađen je gat u zaljevu Fort Bay, što je olakšalo dolazak turističkih brodova. Poboljšanje cestovne, zračne i pomorske povezanosti ubrzalo je društveni i privredni razvoj ostrva i doprinijelo razvoju turizma kao važnog dijela njegove privrede.<ref name="SCF_TechnicalReport_2010" /><ref name="LACGeo_2024">{{cite web |author=The Editor |title=Saba: Discovering its History, Nature and Culture |url=https://lacgeo.com/saba-lesser-antilles |website=Latin American & Caribbean Geographic |date=17. 7. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Važna prekretnica u društvenoj historiji ostrva bilo je ukidanje ropstva. Nizozemska je 1. jula 1863. zakonski ukinula ropstvo u svojim kolonijama u [[Surinam]]u i na karipskim ostrvima.<ref name="SlaveryMemorialYear">{{cite web |title=Slavery Memorial Year |url=https://www.government.nl/themes/migration-and-travel/discrimination/history-of-slavery/slavery-memorial-year |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NationaalArchief_Emancipatie1863">{{cite web |title=Suriname en de Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaafgemaakten (Emancipatie 1863) |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/suriname-en-de-nederlandse-antillen-vrijverklaarde-slaafgemaakten |website=Nationaal Archief |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Godine 1978. [[Venezuela]] i [[Kraljevina Nizozemska]] potpisale su sporazum o razgraničenju pomorskih područja. Sporazumom su utvrđene granice isključivih ekonomskih zona dviju država u Karipskom moru, uključujući područje između nizozemskih ostrva Saba i [[Sint Eustatius]] i venecuelanskog ostrva [[Isla de Aves]].<ref name="Charney_Alexander_1993">{{cite book |last1=Charney |first1=Jonathan I. |last2=Alexander |first2=Lewis M. |title=International Maritime Boundaries |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=1993 |isbn=978-0-7923-1187-4 |url=https://books.google.hr/books/about/International_Maritime_Boundaries.html?id=Vl3GWhO8RSUC |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U sjevernom području granica je određena prema načelu [[jednaka udaljenost|jednake udaljenosti]], odnosno srednjom linijom između Isle de Aves i Sabe.<ref name="Lagoni_Vignes_2006">{{cite book |editor1-last=Lagoni |editor1-first=Rainer |editor2-last=Vignes |editor2-first=Daniel |title=Maritime Delimitation |series=Sijthoff publications on ocean development |volume=53 |publisher=BRILL |date=2006 |isbn=978-90-04-15033-1 |url=https://books.google.cat/books?id=NpzNoUR5ud4C |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi je 5. novembra 2004. održan [[Referendum o statusu Sabe 2004.|referendum o budućem ustavnom statusu]]. Na referendumu je 86,05% glasača podržalo uspostavljanje bližih veza s Nizozemskom.<ref name="UNPP 2004">{{cite web |title=Referendum on the Constitutional Future of Saba 2004 |url=http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |website=Saba Tourism |date=5. 11. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230222921/http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |archive-date=30. 12. 2006 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010, Saba je zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om postala javno tijelo Nizozemske s posebnim statusom, odnosno posebna općina Nizozemske.<ref name="GovNL">{{cite web |title=Caribbean Parts of the Kingdom |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Staatsblad_2010_387">{{cite web |title=Besluit van 23 september 2010 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de artikelen I en II van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |publisher=Ministerie van Justitie |date=1. 10. 2010 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> ==Geografija i ekologija== [[Datoteka:Saba with cloud cover.jpg|mini|desno|300px|Ostrvo Saba gledano sa sjevera; vrh [[Mount Scenery|Mount Sceneryja]] prekriven je oblacima]] Saba je malo vulkansko ostrvo površine oko 13&nbsp;km², romboidnog oblika i dimenzija približno 4,6×4,0km.<ref name="McKenna_Etnoyer_2010">{{cite journal |last1=McKenna |first1=Sheila A. |last2=Etnoyer |first2=Peter |editor1-last=Ropert-Coudert |editor1-first=Yan |title=Rapid Assessment of Stony Coral Richness and Condition on Saba Bank, Netherlands Antilles |journal=PLOS ONE |date=21. 5. 2010 |volume=5 |issue=5 |pages=e10749 |doi=10.1371/journal.pone.0010749 |doi-access=free |pmid=20505771 |pmc=2873992 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2873992/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Nalazi se u sjevernom dijelu [[Mali Antili|Malih Antila]], sjeverozapadno od [[Sint Eustatius]]a i jugozapadno od [[Saint Barthélemy]]ja i [[Sint Maarten]]a. Ostrvo je izrazito planinsko i sa strmim padinama, dubokim jarugama i visokim obalnim liticama. Većina naselja smještena je na jugoistočnom dijelu ostrva, na nadmorskim visinama između približno 200 i 400m, dok je sjeverozapadni dio uglavnom nenaseljen.<ref name="RCE">{{cite web |title=Landscape biographies Saba and St. Eustatius |url=https://english.cultureelerfgoed.nl/documents/2026/01/01/landscape-biographies-saba-st-eustatius |website=Cultural Heritage Agency of the Netherlands (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) |date=1. 1. 2026 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Centralnim dijelom ostrva dominira [[Mount Scenery]], vulkanski vrh koji se uzdiže na oko 870m iznad mora i predstavlja najvišu tačku [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].<ref name="SabaPark">{{cite web |title=Objectives of the Mount Scenery National Park |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba je dio [[Vulkanski luk Malih Antila|vulkanskog luka Malih Antila]], lanca vulkanskih ostrva nastalog duž granice [[Karipska ploča|Karipske ploče]]. Geološka aktivnost u ovom području povezana je sa podvlačenjem tektonske ploče i još uvijek uključuje [[vulkanizam]] i [[zemljotres]]e.<ref name="VanDerMeulen">{{cite web |last=van der Meulen |first=Michiel |title=Caribbean Netherlands |url=https://www.geologischedienst.nl/en/about-gdn/caribbean-netherlands/ |website=Geological Survey of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Najstarije datirane stijene na Sabi stare su oko 400.000 godina, dok se posljednja poznata erupcija dogodila prije evropskog naseljavanja ostrva u XVII stoljeću.<ref name="SabaGeology">{{cite web |author=carvol |title=The Geology of Saba |url=https://caribbeanvolcanoes.com/saba-geology/ |website=Volcanoes of the Caribbean |date=5. 11. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OSU_Saba">{{cite web |title=Saba |url=https://volcano.oregonstate.edu/saba |website=Volcano World |publisher=Oregon State University |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu se nalaze i topli izvori, čija aktivnost predstavlja jedan od indikatora preostale geotermalne aktivnosti vulkanskog sistema.<ref name="SabaPark" /> === Klima i vegetacija === Saba ima [[Tropska klima|tropsku klimu]], ali se klimatski uslovi znatno razlikuju u zavisnosti od [[Nadmorska visina|nadmorske visine]]. Prosječna godišnja temperatura u naselju The Bottom iznosi oko 27,2°C, dok su najviše prosječne temperature zabilježene tokom ljeta i rane jeseni.<ref name="MeteoCW_Saba">{{cite report |title=Climate Summary: The Bottom, Saba |url=https://www.meteo.cw/Data_www/Climate/documents/CLIM_SUM_Sab.pdf |publisher=Meteorological Service Netherlands Antilles & Aruba |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Zbog velike visinske razlike na relativno malom području, na Sabi se razvijaju različiti vegetacijski pojasevi, od sušnih područja i travnatih površina uz obalu do vlažnih šuma na višim dijelovima Mount Sceneryja.<ref name="SabaPark_NatureTrails">{{cite web |title=Nature on Saba's Trails |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/nature-on-sabas-trails/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na vrhu Mount Sceneryja nalazi se [[magličasta šuma]], poznata i kao ''elfin forest'', koja predstavlja jedno od najkarakterističnijih prirodnih karakteristika ostrva. Ovaj tip šume zauzima oko 8 hektara i u njoj dominira planinski [[Meliaceae|mahagoni]], dok su stabla i druge biljke prekriveni [[epifit]]ima, među kojima su brojne vrste [[orhideja]], [[paprat]]i, [[mahovine]] i bromelije.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Na nižim padinama nalaze se sekundarne kišne šume, suhe zimzelene šume, grmlje i travnate površine, dok su na strmim liticama i obalnim područjima razvijene specifične biljne zajednice.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> === Flora i fauna === [[Datoteka:Saban anole on rocks.jpg|mini|desno|300px|Sabanski anol je endemska vrsta Sabe]] Zbog geografske izolovanosti i specifičnih staništa, Saba ima više [[Endem|endemskih vrsta]] i podvrsta. Među njima su [[sabanski anol]] (''Anolis sabanus''), endemska vrsta guštera ograničena na Sabu,<ref name="Bos_etal_2018">{{cite report |last1=Bos |first1=O.G. |last2=Bakker |first2=P.A.J. |last3=Henkens |first3=R.J.H.G. |last4=de Freitas |first4=J.A. |last5=Debrot |first5=A.O. |title=Preliminary checklist of extant endemic species and subspecies of the windward Dutch Caribbean (St. Martin, St. Eustatius, Saba and the Saba Bank) |publisher=Wageningen University & Research |date=2018 |url=https://research.wur.nl/en/publications/preliminary-checklist-of-extant-endemic-species-and-subspecies-of/ |doi=10.18174/460388 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> i [[crna iguana]] (''Iguana melanoderma''), čije su autohtone populacije poznate sa Sabe i [[Montserrat]]a.<ref name="Breuil_etal_2020">{{cite journal |last1=Breuil |first1=Michel |last2=Schikorski |first2=David |last3=Vuillaume |first3=Barbara |last4=Krauss |first4=Ulrike |last5=Morton |first5=Matthew N. |last6=Corry |first6=Elizabeth |last7=Bech |first7=Nicolas |last8=Jelić |first8=Mišel |last9=Grandjean |first9=Frédéric |title=Painted black: Iguana melanoderma (Reptilia, Squamata, Iguanidae) a new melanistic endemic species from Saba and Montserrat islands (Lesser Antilles) |journal=ZooKeys |date=13. 4. 2020 |volume=926 |pages=95–131 |doi=10.3897/zookeys.926.48679 |pmc=7170970 |pmid=32332182 |url=https://zookeys.pensoft.net/article/48679/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi živi i crvenotrbušna zmija (''Alsophis rufiventris''), ali ona nije endemska samo za ovo ostrvo jer je prisutna i na [[Sint Eustatius]]u.<ref name="Mielke_Madden_2021">{{cite web |last1=Mielke |first1=Lara |last2=Madden |first2=Hannah |title=Status of the Red-Bellied Racer on Saba and St. Eustatius |url=https://dcnanature.org/red-bellied-racer/ |website=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=17. 11. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Na ostrvu su zabilježene i alohtone vrste koje predstavljaju jedan od izazova za očuvanje autohtone [[Fauna|faune]]. Među njima su Underwoodov naočarasti tegu (''[[Gymnophthalmus underwoodi]]''), brahmanska slijepa zmija (''[[Indotyphlops braminus]]'') i alohtone iguane. Naučna istraživanja ukazuju na mogućnost da su neke od tih vrsta unesene na Sabu transportom tereta sa [[Sint Maarten]]a.<ref name="van den Burg 2021">{{cite journal |last1=van den Burg |first1=Matthijs P. |last2=Hylkema |first2=Alwin |last3=Debrot |first3=Adolphe O. |title=Establishment of two nonnative parthenogenetic reptiles on Saba, Dutch Caribbean: Gymnophthalmus underwoodi and Indotyphlops braminus |journal=Caribbean Herpetology |date=21. 9. 2021 |pages=1–5 |doi=10.31611/ch.79 |doi-access=free |url=https://www.caribbeanherpetology.org/pdfs/ch79.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="VanDenBurg_2023">{{cite journal |last1=van den Burg |first1=M. P. |last2=Goetz |first2=M. |last3=Brannon |first3=L. |last4=Weekes |first4=T. S. |last5=Ryan |first5=K. V. |last6=Debrot |first6=A. O. |title=An integrative approach to assess non-native iguana presence on Saba and Montserrat: Are we losing all native Iguana populations in the Lesser Antilles? |journal=Animal Conservation |date=23. 3. 2023 |volume=26 |issue=5 |pages=677–689 |doi=10.1111/acv.12869 |doi-access=free |url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12869 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba ima značajnu populaciju morskih ptica, koje se gnijezde na strmim obalnim liticama i manjim okolnim stijenama. Obala ostrva proglašena je važnim područjem za ptice (IBA AN006) u okviru programa [[BirdLife International]]a, prvenstveno zbog međunarodno značajnih populacija [[crvenokljuna burnica|crvenokljune burnice]] (''Phaethon aethereus'') i [[Audubonova burnica|Audubonove burnice]] (''Puffinus lherminieri'').<ref name="Collier_Brown_2008">{{cite report |last1=Collier |first1=Natalia |last2=Brown |first2=Adam |title=Important Bird Areas in the Caribbean – Saba |publisher=BirdLife International |year=2008 |url=https://epicislands.org/wp-content/uploads/2022/01/Important-Bird-Areas-in-Saba.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Populacija crvenokljune burnice na Sabi procijenjena je na oko 1.200–1.500 gnijezdećih parova, dok se populacija Audubonove burnice procjenjuje na oko 1.000 jedinki.<ref name="Geelhoed_etal_2013">{{cite report |last1=Geelhoed |first1=S.C.V. |last2=Debrot |first2=A.O. |last3=Ligon |first3=J. |last4=Madden |first4=H. |last5=Verdaat |first5=J.P. |last6=Williams |first6=S.R. |last7=Wulf |first7=K. |title=Important Bird Areas in the Caribbean Netherlands |publisher=IMARES |year=2013 |number=C054/13 |series=Report / IMARES |url=https://research.wur.nl/en/publications/important-bird-areas-in-the-caribbean-netherlands/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Obje vrste ugrožene su pritiskom alohtonih predatora, posebno mačaka i štakora, koji mogu plijeniti jaja i mladunce.<ref name="Collier_Brown_2008" /> === Morski ekosistem === Morski ekosistem oko Sabe jedno je od najvažnijih prirodnih bogatstava ostrva. [[Nacionalni pomorski park Sabe]] osnovan je 1987. radi očuvanja i upravljanja morskim resursima ostrva. Park obuhvata morske vode oko cijelog ostrva, od linije visoke vode do dubine od 60m, uključujući morsko dno i vode iznad njega.<ref name="SabaPark_MarinePark">{{cite web |title=Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> U parku se nalaze vulkanske stijene obrasle koraljima, koralni grebeni i podvodne stijene poznate kao ''Pinnacles'', kao i brojna druga morska staništa. Ekološkim istraživanjima u parku zabilježeno je više od 150 vrsta riba, uključujući brojne vrste grebenskih i pelagičnih riba, kao i pet vrsta [[Morski pas|morskih pasa]].<ref name="SabaPark_MarinePark" /> Jugozapadno od Sabe nalazi se [[Saba Bank]], velika potpuno potopljena podmorska platforma koja se izdiže oko 1.000m iznad okolnog morskog dna. Površina Saba Banka iznosi približno 2.600km², a područje se smatra najvećim podmorskim atolom u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]] i jednim od najvećih atola na svijetu.<ref name="SabaBank">{{cite web |title=Saba Bank National Park |url=https://sabapark.org/saba-bank-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BioSabaBank">{{cite journal |last1=Williams |first1=Jeffrey T. |last2=Carpenter |first2=Kent E. |last3=Van Tassell |first3=James L. |last4=Hoetjes |first4=Paul |last5=Toller |first5=Wes |last6=Etnoyer |first6=Peter |last7=Smith |first7=Michael |title=Biodiversity Assessment of the Fishes of Saba Bank Atoll, Netherlands Antilles |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0010676 |journal=PLoS ONE |volume=5 |issue=5 |pages=e10676 |year=2010 |doi=10.1371/journal.pone.0010676 |doi-access=free |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Saba Bank je 2010. proglašen [[nacionalni park|nacionalnim parkom]], a 2012. službeno je priznat kao nacionalni park Kraljevine Nizozemske.<ref name="SabaBank" /> Iste godine [[Međunarodna pomorska organizacija]] proglasila je Saba Bank posebno osjetljivim morskim područjem, uz mjere zaštite koje uključuju zabranu sidrenja i područje koje brodovi tonaže 300 bruto tona i veće trebaju izbjegavati.<ref name="IMO_PSSA">{{cite web |title=Particularly Sensitive Sea Areas |url=https://www.imo.org/en/ourwork/environment/pages/pssas.aspx |website=International Maritime Organization |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IMO_MEPC_226_64">{{cite report |title=Resolution MEPC.226(64): Designation of the Saba Bank as a Particularly Sensitive Sea Area |publisher=International Maritime Organization |date=5. 10. 2012 |url=https://wwwcdn.imo.org/localresources/en/KnowledgeCentre/IndexofIMOResolutions/MEPCDocuments/MEPC.226%2864%29.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Saba Bank je također identifikovan kao ekološki ili biološki značajno morsko područje u okviru [[Konvencija o biološkoj raznolikosti|Konvencije o biološkoj raznolikosti]].<ref name="Meesters_SabaBank_EBSA">{{cite report |last1=Meesters |first1=Erik H.W.G. |title=Appendix Template for Submission of Scientific Information to Describe Ecologically or Biologically Significant Marine Areas: Saba Bank |publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity (CBD) |url=https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/rwebsa-wcar-01/other/rwebsa-wcar-01-netherlands-01-en.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Biološka raznolikost Saba Banka izuzetno je velika. Istraživanjem provedenim 2006. i 2007. zabilježeno je 270 vrsta riba, dok su istraživači procijenili da bi stvarni broj mogao iznositi između 320 i 411 vrsta.<ref name="BioSabaBank" /> Na području Saba Banka zabilježene su i brojne vrste tvrdih [[Korali|koralj]]a, spužvi, morskih algi, morskih kornjača, [[Ajkula|morskih pasa]] kao i više od 20 vrsta kitova i [[delfin]]a. Područje je posebno važno za grbave kitove, koji ga koriste kao područje razmnožavanja i okota.<ref name="SabaBank" /> === Zaštita prirode === Zaštita prirode na Sabi obuhvata kopnena i morska zaštićena područja. [[Nacionalni park "Mount Scenery"]] osnovan je 2018. i obuhvata sjeverni dio ostrva, kao i područje oko vrha [[Mount Scenery]] iznad 550 m nadmorske visine. Površina parka iznosi oko 3,42km², odnosno približno 26% ukupne površine Sabe.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /><ref name="Saba_AB2018_03">{{cite web |title=Island Ordinance for the establishment of the National Park Mt. Scenery and protection of animal-, plant species and artifacts (AB 2018.03) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR734752 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |publisher=Public Entity Saba |date=19. 9. 2018 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Park obuhvata strme padine, jaruge, stijene i šumska staništa, uključujući područja bogata endemskom florom i faunom.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Njime upravlja [[Saba Conservation Foundation]], dok je za zaštitu arheološke baštine unutar parka nadležan Saba Archaeological Center.<ref name="Saba_AB2018_03" /> Iako je područje zaštićeno, vlasnicima zemljišta zadržana su njihova prava, a u parku je dopuštena mala, održiva poljoprivredna proizvodnja na privatnim posjedima.<ref name="SabaPark_NatureTrails" /> Sistem zaštićenih područja povezan sa Sabom obuhvata [[Nacionalni pomorski park Sabe|Saba National Marine Park]], Mount Scenery National Park i [[Saba Bank National Park]].<ref>{{cite web |title=National parks |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/national-parks |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |access-date=29 August 2026}}</ref> Ova područja štite različite kopnene i morske ekosisteme, uključujući šume, vulkanske padine, koralne grebene i druga morska staništa. Zaštita prirode zasniva se na očuvanju biološke raznolikosti i održivom upravljanju prirodnim resursima, uz istovremeno omogućavanje određenih tradicionalnih i održivih aktivnosti.<ref name="NEPP_2020_2030">{{cite web |title=Nature and environment policy plan Caribbean Netherlands 2020-2030 |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/nature-and-environment-policy-plan |website=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zaštita prirode na Sabi dio je šire politike očuvanja biološke raznolikosti Karipske Nizozemske. Mala površina ostrva i ograničene populacije pojedinih vrsta čine ekosisteme posebno osjetljivim na gubitak i fragmentaciju staništa, alohtone invazivne vrste i posljedice klimatskih promjena.<ref name="NEPP_2020_2030" /> == Vlada i uprava == [[Datoteka:The mayor of Saba.jpg|mini|desno|300px|Zgrada vlade Sabe]] === Ustavni status i odnos s Nizozemskom === Saba je od 10. oktobra 2010, nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], jedno od tri javna tijela Nizozemske u [[Karipska Nizozemska|Karipskoj Nizozemskoj]], zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om. Ova tri ostrva dio su Nizozemske, ali nisu uključena ni u jednu nizozemsku pokrajinu. Njihov položaj uređen je posebnim zakonodavstvom, uključujući Zakon o javnim tijelima Bonairea, Sint Eustatiusa i Sabe ({{nl|Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}, WOLBES).<ref name="GovernmentNL">{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |website=Government.nl |publisher=Government of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OverheidNL">{{cite web |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2025-01-01 |website=Wetten.overheid.nl |publisher=Overheid.nl |date=1. 1. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}</ref> Ustavni položaj Sabe razlikuje se od položaja općina u evropskom dijelu Nizozemske. Javna tijela Karipske Nizozemske imaju nadležnosti slične općinskim, ali istovremeno obavljaju i određene funkcije koje su u evropskom dijelu Nizozemske povezane s pokrajinskim nivoom vlasti. Zbog toga se u službenim dokumentima koristi izraz "javno tijelo", iako se za njih često koristi i naziv "posebna općina".<ref name="FocusedGrowth_2024">{{cite report |title=Focused Growth |url=https://www.government.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/07/04/focused-growth/Focused%2BGrowth%2B-%2BGerichte%2BGroei%2BENG.pdf |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 7. 2024 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Upravljanje Sabe podijeljeno je između lokalne vlasti javnog tijela i centralne vlasti Nizozemske. Lokalna vlast odgovorna je za pitanja koja su joj povjerena zakonom, dok nizozemska centralna vlast na ostrvu obavlja državne funkcije. Nacionalni ured za Karipsku Nizozemsku ({{nl|Rijksdienst Caribisch Nederland}}) izvršava zadatke centralne vlasti na Sabi, Bonaireu i Sint Eustatiusu.<ref name="GovernmentNL" /> Vezu između centralne vlasti Nizozemske i tri javna tijela predstavlja [[kraljevski predstavnik za Bonaire, Sint Eustatius i Sabu]] ({{nl|Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}). Njegova je uloga povezivanje centralne vlasti u [[Hag]]u s lokalnim vlastima na tri ostrva kao i informisanje nadležnih ministara o razvoju događaja u Karipskoj Nizozemskoj.<ref name="GovernmentNL" /> === Lokalna uprava === Lokalnu vlast Sabe čine [[Ostrvsko vijeće (Saba)|Ostrvsko vijeće]] i Izvršno vijeće. Ostrvsko vijeće predstavlja stanovnike Sabe i nadzire rad Izvršnog vijeća, dok je Izvršno vijeće odgovorno za svakodnevno upravljanje javnim tijelom. Izvršno vijeće provodi odluke Ostrvskog vijeća, ali u okviru zakonom utvrđenih nadležnosti donosi i vlastite odluke, između ostalog o građevinskim dozvolama i dodjeli ugovora.<ref name="GovernmentNL" /> Ostrvsko vijeće ima pet članova koji se biraju neposredno na četverogodišnji mandat. U sazivu izabranom za period 2023–2027. članovi vijeća su Vito Charles, Julio Every, Saskia Matthew, Rolando Wilson i Else Peterson.<ref name="Knipselkrant_Saba_Council_2023">{{cite news |title=Saba Island Council installed and commissioners appointed |url=https://knipselkrant-curacao.com/politiek/dh-saba-island-council-installed-and-commissioners-appointed |newspaper=Knipselkrant Curaçao |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Izvršno vijeće čine ostrvski guverner kao predsjedavajući i dva komesara koje bira Ostrvsko vijeće. Komesari se biraju na četverogodišnji mandat koji je usklađen s mandatom Ostrvskog vijeća. U aktuelnom sazivu komesari su Bruce Zagers i Eviton Heyliger.<ref name="SabaGov_Commissioners">{{cite web |title=Commissioners |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/commissioners |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Rad lokalne uprave podržava službenička organizacija na čelu s otočnim sekretarom. Otočni sekretar odgovoran je za provođenje politika, administrativno funkcionisanje javnog tijela i koordinaciju rada službi. Od 2026. tu funkciju obavlja Bram Streppel.<ref name="SabaGov_IslandSecretary">{{cite web |title=Island Secretary |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-secretary |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Izbori i političko predstavljanje === Članovi Ostrvskog vijeća biraju se na neposrednim lokalnim izborima. Stanovnici Sabe koji imaju biračko pravo učestvuju i na izborima za [[Predstavnički dom Nizozemske|Predstavnički dom Nizozemske]].<ref name="GovernmentNL" /> Nizozemski državljani s prebivalištem na Sabi imaju pravo glasati na izborima za Izborni kolegij Sabe za [[Senat Nizozemske|Senat Nizozemske]]. Članovi tog kolegija učestvuju u izboru članova Senata zajedno s izbornim kolegijima Bonairea i Sint Eustatiusa te Izbornim kolegijem za Nizozemce koji žive izvan Nizozemske.<ref name="Kiesraad_ElectoralColleges_Senate">{{cite web |title=Electoral colleges for the Senate |url=https://english.kiesraad.nl/elections/electoral-colleges-for-the-senate |website=Kiesraad |publisher=Electoral Council of the Netherlands |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> U augustu 2025. nizozemska vlada odobrila je prijedlog povećanja broja članova lokalnih vijeća i komesara na javnim tijelima Karipske Nizozemske. Prema prijedlogu, broj članova Ostrvskog vijeća Sabe povećao bi se s pet na sedam počevši od lokalnih izbora zakazanih za 17. mart 2027, dok bi se broj komesara povećao s dva na tri. Promjena je dio šire predložene izmjene WOLBES-a i FinBES-a.<ref name="SabaGov_BES_2025">{{cite news |title=Council of Ministers approves expansion of Island Councils and Executive Councils BES |url=https://www.sabagov.nl/es/news/council-of-ministers-approves-expansion-of-island-councils-and-executive-councils-bes |publisher=Public Entity Saba |date=29. 8. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Guverner === [[Guverner]] javnog tijela Sabe predsjedava Ostrvskim i Izvršnim vijećem. Imenuje ga kralj Nizozemske na šestogodišnji mandat, uz mogućnost ponovnog imenovanja. Guverner nije član vijeća izabran na lokalnim izborima, nego predstavlja posebnu funkciju u sistemu javnog tijela.<ref name="SabaGov_Governor">{{cite web |title=Island Governor |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-governor |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Guverner je, između ostalog, odgovoran za javni red i sigurnost, upravljanje u kriznim situacijama, civilni registar i izbore, kadrovska pitanja i organizaciju javne uprave, kao i za komunikaciju i digitalizaciju. U okviru svoje funkcije predstavlja javno tijelo i osigurava koordinaciju između različitih dijelova lokalne uprave.<ref name="SabaGov_Governor" /><ref name="SabaGov_Governor" /> [[Jonathan G. A. Johnson]] bio je ostrvski guverner od 2008. do 30. juna 2026, čime je na toj funkciji proveo 18 godina. Prilikom odlaska s dužnosti odlikovan je titulom viteza [[Oranško-nasauški red|Oranško-nasauškog reda]] za svoj doprinos Sabi.<ref name="SabaGov_Farewell_2026">{{cite news |title=Farewell Ceremony Held in Honor of Island Governor Jonathan Johnson |url=https://www.sabagov.nl/news/farewell-ceremony-held-in-honor-of-island-governor-jonathan-johnson |publisher=Public Entity Saba |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="RCN_RoyalHonour_2026">{{cite news |title=Royal Honour for Island Governor Jonathan Johnson of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/june/14/royal-honour-for-island-governor-jonathan-johnson-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Od 1. jula 2026. funkciju ostrvskog guvernera obavlja [[Jocelyn Levenstone]], koji je rođen na Sabi. Prije imenovanja bio je direktor Službe za imigraciju i graničnu zaštitu Sint Maartena od 2023. do početka 2026, a prethodno je od 2018. do 2023. bio rukovodilac ispostave [[Obalska straža Nizozemskog Kraljevstva|Obalske straže Nizozemskog Kraljevstva]] na Sint Maartenu. Zakletvu je položio 9. jula 2026.<ref name="SabaGov_Levenstone_2026">{{cite news |title=Jocelyn Levenstone new Island Governor of Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/jocelyn-levenstone-new-island-governor-of-saba |publisher=Public Entity Saba |date=29. 5. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SwornIn_2026">{{cite news |title=Jocelyn Levenstone sworn in as Island Governor of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/july/09/jocelyn-levenstone-sworn-in-as-island-governor-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=9. 7. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Javna uprava === Službenička organizacija javnog tijela Sabe provodi odluke lokalne vlasti i pruža administrativne i stručne usluge stanovništvu. Od 1. januara 2026. javna uprava djeluje u reorganizovanoj strukturi koja je uvedena radi jačanja rukovođenja, koordinacije i efikasnosti rada. Nova organizacija zasniva se na četiri glavna područja djelovanja, kojima rukovode voditelji domena.<ref><ref name="NewStructure_2025">{{cite web |title=Public Entity Saba strengthens its organization to improve efficiency and coordination: New structure to take effect January 1, 2026 |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-strengthens-its-organization-to-improve-efficiency-and-coordination-new-structure-to-take-effect-january-1-2026 |publisher=Public Entity Saba |date=12. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> U okviru javne uprave djeluju službe nadležne za civilni registar, izbore, javnu sigurnost, finansije, infrastrukturu, prostorno uređenje, javne radove, turizam, poljoprivredu, upravljanje otpadom, vodne resurse, zdravstvo, obrazovanje, kulturu i druge javne poslove. Administrativni rad lokalne vlasti uključuje i pripremu sjednica Ostrvskog vijeća, objavljivanje odluka i omogućavanje uvida javnosti u rad vijeća.<ref name="CouncilSaba_About">{{cite web |title=About the Council |url=https://www.islandcouncilsaba.nl/about-the-council |website=Island Council Saba |publisher=Island Council of Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> Javne sjednice Ostrvskog vijeća i dokumenti povezani s njegovim radom dostupni su javnosti, dok se odluke Izvršnog vijeća objavljuju u službenim evidencijama javnog tijela. Time je lokalna uprava podložna političkom nadzoru Ostrvskog vijeća i javnom uvidu u svoj rad.<ref name="DecisionLists_2026">{{cite web |title=Decision Lists 2026 |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/executive-council/executive-council-decision-lists/decision-lists-2026 |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Stanovništvo == [[Datoteka:AgeSexPyramid 2023 Saba.svg|mini|desno|300px|Dobna i spolna piramida Sabe, 2023.]] Prema podacima [[Centraal Bureau voor de Statistiek|Nizozemskog zavoda za statistiku]] (CBS), Saba je 1. januara 2025. imala 2.158 stanovnika, što je 98 stanovnika, odnosno oko 5%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva posljedica je prvenstveno migracija: tokom 2024. na ostrvo su doselile 213 osobe, dok su ga napustile 105 osobe. Prirodni priraštaj bio je mali, s 12 rođenih i 11 umrlih.<ref name="CBS_2025" /> Stanovništvo Sabe karakteriše visok udio doseljenog stanovništva. Prema podacima CBS-a, samo 22% stanovnika 2025. bilo je rođeno na Sabi. Na ostrvu su 2025. živjeli državljani 48 različitih država, što odražava njegovu posebnu demografsku raznolikost u odnosu na malu ukupnu populaciju.<ref name="CBS_2025_1">{{cite report |title=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2025/50/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025.pdf |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=2025 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Zbog malog broja stanovnika i historijske izolovanosti ostrva razvila se relativno mala grupa starosjedilačkih porodica. Prezimena [[Hassell]], [[Johnson]] i [[Every]] među najčešćim su prezimenima na Sabi i nosi ih više od 30% stanovništva. Istraživanja demografske i genetičke historije ostrva povezuju ovu pojavu s dugotrajnom endogamijom i ograničenom veličinom lokalne populacije.<ref name="Bloodpressure">{{cite journal |last1=Soloway |first1=L. E. |last2=Demerath |first2=E. W. |last3=Ochs |first3=N. |last4=James |first4=G. D. |last5=Little |first5=M. A. |last6=Bindon |first6=J. R. |last7=Garruto |first7=R. M. |date=2009 |title=Blood Pressure and Lifestyle on Saba, Netherlands Antilles |journal=American Journal of Human Biology |volume=21 |issue=3 |pages=319–325 |doi=10.1002/ajhb.20862 |doi-access=free |pmid=19189411 |pmc=2910626 |language=en}}</ref> Savremena populacija Sabe rezultat je višestoljetnih migracija i miješanja stanovništva različitog evropskog i afričkog porijekla. Historijski razvoj stanovništva bio je povezan s evropskom kolonizacijom Kariba, doseljavanjem evropskih stanovnika i prisustvom porobljenih Afrikanaca. Zbog nedostatka pouzdanih savremenih statističkih podataka o etničkom sastavu stanovništva, demografska struktura Sabe prikladnije se opisuje podacima o mjestu rođenja, državljanstvu i jezicima nego kategorijama etničke pripadnosti.<ref name="CBS_2025" /><ref name="Bloodpressure"/> Značajan dio privremenog i doseljenog stanovništva čine studenti i zaposleni povezani sa [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi|Medicinskim fakultetom Univerziteta na Sabi]]. Medicinski fakultet privlači studente iz različitih zemalja, što dodatno doprinosi međunarodnom karakteru stanovništva ostrva.<ref name="Saba_StudentExperience">{{cite web |title=Studying on Saba |url=https://www.saba.edu/student-experience/studying-on-saba |website=Saba University School of Medicine |publisher=Saba University School of Medicine |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> === Jezici === [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] i [[engleski jezik]] službeni su jezici na Sabi. Engleski je dominantan jezik svakodnevne komunikacije i obrazovanja, dok se nizozemski prvenstveno koristi u službenim i administrativnim poslovima. Na ostrvu se govori i [[španski jezik|španski]], kao i drugi jezici, što je povezano s međunarodnim sastavom stanovništva.<ref name="Jezici">{{cite web |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |url=https://www.rijksoverheid.nl/vraag-en-antwoord/erkende-talen/erkende-talen-nederland |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}</ref> <div style="display: flex; flex-direction: column; align-items: center;"> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin-bottom: 1.5em; width: 420px;" |+ Glavni jezici stanovnika Sabe (2021)<ref name="CBS_Population_2025">{{cite news |title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years |url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=18. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> |- ! Jezik ! colspan="2" style="text-align:center;" | Udio |- | [[Sabanski engleski jezik|Engleski]] | style="width:140px; border-right:none;" | <span style="background:#2b6cb0; display:inline-block; width:83.3%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 83,3% |- | [[Karipski španski jezik|Španski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#e53e3e; display:inline-block; width:9.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 9,9% |- | [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d69e2e; display:inline-block; width:4.1%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 4,1% |- | Ostali | style="border-right:none;" | <span style="background:#38a169; display:inline-block; width:2.5%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 2,5% |} {| class="wikitable" style="text-align:left; width: 420px;" |+ Jezici kojima govore stanovnici Sabe (2021)<ref name="CBS_DutchLanguage_2022">{{cite web |title=What percentage of the population speaks Dutch? – The Caribbean Netherlands in numbers 2022 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> |- ! Jezik ! colspan="2" style="text-align:center;" | Udio |- | [[Sabanski engleski jezik|Engleski]] | style="width:140px; border-right:none;" | <span style="background:#2b6cb0; display:inline-block; width:97.6%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 97,6% |- | [[Nizozemski jezik|Nizozemski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d69e2e; display:inline-block; width:33.0%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 33,0% |- | [[Karipski španski jezik|Španski]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#e53e3e; display:inline-block; width:31.8%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 31,8% |- | Ostali | style="border-right:none;" | <span style="background:#38a169; display:inline-block; width:14.0%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 14,0% |- | [[Papiamentu jezik|Papiamentu]] | style="border-right:none;" | <span style="background:#d6bcfa; display:inline-block; width:12.3%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align:right; border-left:none;" | 12,3% |} </div> {{clear}} Prema podacima iz 2021, na Sabi je zabilježen visok stepen višejezičnosti: 57,3% stanovnika starijih od 15 godina izjavilo je da govori više od jednog jezika. Budući da je ispitanicima bilo omogućeno da navedu više jezika, udjeli u drugoj tabeli ne zbrajaju se do 100%.<ref name="CBS_DutchLanguage_2022" /> Engleski je jezik nastave u školama na Sabi. Prema važećim propisima, nastava i ispiti u srednjoj školi izvode se na engleskom jeziku, dok je nizozemski obavezan predmet po nastavnom planu i programu.<ref name="Saba_Gwendoline_2022">{{cite web |title=Besluit Saba Comprehensive School en Gwendoline van Puttenschool BES |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0045020/2022-08-01 |website=Wetten.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |date=1. 8. 2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}</ref> === Sabanski engleski === [[Sabanski engleski jezik]] lokalna je varijanta [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja se razvila na Sabi. Riječ je o lokalnom govornom obliku engleskog koji se historijski razvijao u relativno izolovanoj ostrvskoj zajednici i pod utjecajem različitih jezičnih tradicija Kariba. U lingvističkoj literaturi opisivan je kao varijanta [[Djevičanski kreolski engleski jezik|djevičanskog kreolskog engleskog jezika]], koja je vremenom prošla kroz proces dekreolizacije. Sabanski engleski i dalje je dio svakodnevne govorne kulture stanovništva, dok se u formalnom obrazovanju i službenoj komunikaciji koristi standardni engleski jezik. Prvi rječnik posvećen sabanskom engleskom, ''A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English'', objavljen je 2016. Rječnik je sastavio Theodore R. Johnson, uz gramatičke i izgovorne priloge Caroline Myrick.<ref name="Johnson_Myrick_2016">{{cite book |last1=Johnson |first1=Theodore R. |last2=Myrick |first2=Caroline |date=2016 |title=A Lee Chip: A Dictionary & Study of Saban English |publisher=NC State University |isbn=978-0-578-17558-4 |language=en}}</ref> === Religija === Većina stanovništva Sabe izjašnjava se kao kršćani, a [[Katolička crkva|rimokatoličanstvo]] predstavlja najveću pojedinačnu vjersku pripadnost. Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS) iz 2021, 79,6% stanovnika Sabe starijih od 15 godina pripadalo je nekoj vjerskoj zajednici ili grupi, dok se 20,4% izjasnilo da ne pripada nijednoj religiji.<ref name="CBS_Religion_2021">{{{cite web |title=How many people are religious? – The Caribbean Netherlands in numbers 2023 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2023/how-many-people-are-religious/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2023 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}</ref> CBS je ove podatke ponovno objavio u svom pregledu Karipskih Nizozemskih ostrva iz 2025.<ref name="CBS_Religion_2025">{{cite web |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 3. Population |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/3-population |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |authors=Daniëlle den Dulk, Hans Langenberg |date=10. 10. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> <div style="display: flex; flex-direction: column; align-items: center;"> {| class="wikitable" style="text-align; width:420px;" |+ Vjerska pripadnost stanovnika Sabe (2021)<ref name="CBS_Religion_2021" /> |- style="background:#f2f5f8;" ! Vjerska pripadnost ! colspan="2" style="text-align;" | Udio |- | [[Katolička crkva|Rimokatolici]] | style="width:140px; border-right;" | <span style="background:#b91c1c; display:inline-block; width:50.1%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 50,1% |- | [[Anglikanizam|Anglikanci]] | style="border-right;" | <span style="background:#2563eb; display:inline-block; width:8.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 8,9% |- | [[Pentekostalizam|Pentekostalci]] | style="border-right;" | <span style="background:#d97706; display:inline-block; width:6.7%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 6,7% |- | [[Adventizam|Adventisti]] | style="border-right;" | <span style="background:#7c3aed; display:inline-block; width:3.6%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 3,6% |- | [[Evangelikalizam|Evangelici]] | style="border-right;" | <span style="background:#059669; display:inline-block; width:2.4%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 2,4% |- | Ostali | style="border-right;" | <span style="background:#6b7280; display:inline-block; width:7.9%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 7,9% |- | Bez religije | style="border-right;" | <span style="background:#9ca3af; display:inline-block; width:20.4%; height:10px; border-radius:2px;"></span> | style="text-align; border-left;" | 20,4% |} </div> {{clear}} [[Datoteka:Queen of The Holy Rosary Church in Zions Hill, 1962 (6550006709).jpg|mini|desno|300px|Crkva "Kraljice Svete Krunice" u Zions Hillu]] Najstarija zabilježena crkvena zgrada na Sabi je [[Hrišćanska crkva (Saba)|Hrišćanska crkva]] u The Bottomu, povezana s Anglikanskom crkvom. Crkva je dobila dozvolu za izgradnju 1777, nakon čega je na podignuta crkvena zgrada. Obnovljena je nakon oštećenja u uraganu, a tačna godina prvobitne izgradnje nije poznata.<ref name="Henry_2018">{{cite news |last=Henry |first=Esther |date=30. 1. 2018 |title=Saba churches raise funds for renovations after Irma |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2018/01/30/saba-churches-raise-funds-for-renovations-after-irma/ |publisher=Caribbean Network |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Katolička crkva]] počela je trajno djelovati na Sabi tek u 19. stoljeću. Apostolski prefekt [[Martinus Niewindt]] posjetio je ostrvo 1836, a u junu iste godine održana je prva zabilježena rimokatolička misa na Sabi. Tom prilikom obavljeno je i nekoliko krštenja.<ref name="ChurchOfRome">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=28. 2. 2014 |title=The Church of Rome on Saba |url=https://thesabaislander.com/2014/02/28/the-church-of-rome-on-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Katolička crkva je tokom druge polovine 19. stoljeća postepeno širila svoju prisutnost na ostrvu. Crkva Preobraćenja sv. Pavla u Windwardsideu podignuta je 1860. i jedna je od najstarijih katoličkih crkava na Sabi.<ref name="SacredHeart">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=14. 10. 2019 |title=Celebration of the 85th anniversary of the Sacred Heart Church in The Bottom, Saba |url=https://thesabaislander.com/2019/10/14/celebration-of-the-85th-anniversary-of-the-sacred-heart-church-in-the-bottom-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 19. stoljeća na Sabi su se razvile i druge protestantske zajednice. Anglikanska zajednica ostala je značajna, ali je njen udio tokom vremena opadao nakon širenja rimokatoličanstva. U Windwardsideu je krajem 19. stoljeća izgrađena [[Crkva Svete Trojice (Saba)|Crkva Svete Trojice]], dok je u The Bottomu istovremeno razvijana katolička crkvena infrastruktura.<ref name="HistoryOfSaba">{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=6. 2. 2021 |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> U savremenom periodu na Sabi djeluju različite kršćanske zajednice, uključujući rimokatolike, anglikance, pentekostalce, adventiste i evangelike. Prema podacima CBS-a, rimokatoličanstvo je i 2021. bilo uvjerljivo najveća pojedinačna vjerska pripadnost na ostrvu.<ref name="CBS_Religion_2025" /> [[Jehovini svjedoci]] prisutni su na Sabi od 1952, kada su prvi misionari stigli na ostrvo i nekoliko dana propovijedali. Organizacija navodi da je njena zajednica na Sabi nastavila djelovati tokom narednih decenija, uključujući djelovanje u Windwardsideu. Podaci o broju Jehovinih svjedoka koje objavljuje sama organizacija nisu dio službene statistike CBS-a o vjerskoj pripadnosti stanovništva, pa se ne uključuju u demografsku tabelu.<ref name="JW_ServiceReport_2018">{{cite web |title=2018 Country and Territory Reports |url=https://www.jw.org/en/library/books/2018-service-year-report/2018-country-territory/ |website=JW.ORG |publisher=Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania |date=2018 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Zdravstvo === Zdravstvenu zaštitu na Sabi pruža [[Fondacija "Saba Cares"]], koja upravlja [[Medicinski centar "A. M. Edwards"|Medicinskim centarom "A. M. Edwards"]] u The Bottomu. Zdravstveni centar osnovan je 1980, a nakon ustavne reforme 2010. zdravstvena zaštita na Sabi prešla je u sistem zdravstvene zaštite Karipskih Nizozemskih ostrva pod nadležnošću nizozemskog Ministarstva zdravstva, socijalne skrbi i sporta. Fondacija za zdravstvenu zaštitu Sabe je preuzela djelatnosti i osoblje medicinskog centra 2011, a 2021. spojila se s Dobrotvornom fondacijom "Saba", koja je upravljala ustanovom za brigu o starijim osobama, čime je nastala Fondacija "Saba Cares".<ref name="SabaCares_History">{{cite web |title=History of Health Care on Saba |url=https://www.sabacares.org/history |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Medicinski centar "A. M. Edwards" pruža primarnu i hitnu zdravstvenu zaštitu, a hitna služba dostupna je 24 sata dnevno. U centru djeluju ljekari, pomoćnici ljekara i medicinske sestre, dok ljekari specijalisti i drugi zdravstveni stručnjaci povremeno dolaze na konsultacije. Medicinski centar ima stacionarni odjel za pacijente kojima je potrebno bolničko liječenje, kao i radiološku i ultrazvučnu dijagnostiku.<ref name="SabaCaresServices">{{cite web |title=Saba Cares – Health Care Foundation Saba |url=https://www.sabacares.org/ |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaCares_Vacancy_RN_2025">{{cite web |title=Vacancy: Nurse Registered Nurse |url=https://www.sabacares.org/post/vacancy-flexible-nurse-rn-lpn |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |date=24. 3. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Stacionarni odjel omogućava liječenje i praćenje pacijenata s internim, srčanim, plućnim i infektivnim bolestima, kao i rehabilitaciju, palijativnu njegu i posmatranje pacijenata. Odjel raspolaže s četiri sobe, uključujući muški i ženski višekrevetni odjel, privatnu i izolacijsku sobu.<ref name="SabaCares_Admission">{{cite web |title=Admission – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/admission |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> U okviru medicinskog centra djeluje i laboratorija koja obavlja širok raspon kliničkih analiza. Dio složenijih analiza šalje se u laboratorije na [[Sint Maarten]]u, dok se na Sabi obavlja većina osnovnih laboratorijskih pretraga. Za pacijente koji zbog bolesti ili invaliditeta ne mogu doći u laboratoriju dostupno je i uzimanje uzoraka u njihovom domu.<ref name="SabaCares_Laboratory">{{cite web |title=Laboratory – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/laboratory |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba Cares pruža i kućnu zdravstvenu njegu, uključujući sestrinsku skrb u domu pacijenta. U okviru organizacije djeluje i ustanova za dugotrajnu njegu poznata kao "The Home", namijenjena starijim osobama, osobama s invaliditetom i drugim stanovnicima kojima je potrebna dugotrajna podrška.<ref name="SabaCares_History" /><ref name="SabaCares_Vacancy_RN_2025" /> Zbog malog broja stanovnika i ograničenog raspona specijalističke zdravstvene zaštite, pacijenti sa Sabe kojima je potrebno liječenje koje nije dostupno na ostrvu upućuju se u zdravstvene ustanove izvan Sabe. Najveći broj takvih upućivanja sa Sabe usmjeren je prema [[Sint Maarten]]u, dok se, zavisno od vrste liječenja, pacijenti upućuju i na [[Curaçao]], [[Aruba|Arubu]], u [[Kolumbija|Kolumbiju]] ili [[Nizozemska|Nizozemsku]].<ref name="MedicalReferrals_2026">{{cite news |title=Number of medical referrals rose slightly in 2025 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/february/12/number-of-medical-referrals-rose-slightly-in-2025 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=12. 2. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Od 2022. postoji mogućnost direktnog upućivanja pacijenata sa Sabe u [[Medicinski centar "Sveti Martin"]] putem njegovog Međunarodnog ureda za pacijente, dok logistiku putovanja, smještaja i naknada organizuje Ministarstvo zdravlja, blagostanja i sporta Nizozemske.<ref name="RijksdienstCN_2022">{{cite news |title=Direct Medical Referrals to Sint Maarten Medical Center pilot project to start on Nov 21 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2022/november/17/direct-medical-referrals-to-sint-maarten-medical-center-pilot-project-to-start-on-nov-21 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=17. 11. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zdravstvena infrastruktura na Sabi se dalje razvija. Tokom 2025. pokrenut je rad na budućoj zdravstvenoj infrastrukturi Karipskih Nizozemskih ostrva, dok je u maju 2026. obilježena važna faza izgradnje budućeg kampusa "Saba Cares" u The Bottomu. Novi kampus treba objediniti i unaprijediti zdravstvene i socijalne usluge na ostrvu.<ref name="HealthcareCommittee_2025">{{cite news |title=First Meeting of the Caribbean Netherlands Healthcare Committee 2025 Held on Bonaire |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2025/april/04/first-meeting-of-the-caribbean-netherlands-healthcare-committee-2025-held-on-bonaire |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 4. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaCaresCampus_2026">{{cite news |title=Minister Sterk applauds progress of new Saba Cares care campus |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/may/01/minister-sterk-applauds-progress-of-new-saba-cares-care-campus |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=1. 5. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba ima [[Dekompresijska komora|hiperbaričnu komoru]] u Fort Bayu, koja služi za hitno liječenje ronilačkih povreda, posebno [[dekompresijska bolest|dekompresijske bolesti]]. Komora se nalazi u objektu [[Fondacija za zaštitu prirode Sabe|Fondacije za zaštitu prirode Sabe]], a njena dostupnost predstavlja važan dio sigurnosne infrastrukture za ronjenje na ostrvu.<ref name="SeaSaba_Diving">{{cite web |title=Diving with Sea Saba: Professional boat diving in Saba's Marine Park since 1985 |url=https://www.seasaba.com/diving |website=Sea Saba |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DCNA_FPNA_2021">{{cite report |title=Fundacion Parke Nacional Aruba Management Success Report 2021 |url=https://dcnanature.org/wp-content/uploads/2023/01/2021-Management-succes.pdf |publisher=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> === Prava LGBTQ osoba === {{Glavni|Prava LGBTQ osoba na Sabi}} Na Sabi, kao i na [[Bonaire]]u i [[Sint Eustatius]]u, brak je zakonski omogućen istopolnim parovima,<ref name="BWBR0028743">{{cite web |title=Burgerlijk Wetboek BES Boek 1 |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028743/2025-07-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 7. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> 10. oktobra 2012, stupanjem na snagu izmjena zakonodavstva kojima je bračno pravo prošireno na istospolne parove.<ref name="BWBR0028129">{{cite web |title=Aanpassingswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028129/2020-08-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 8. 2020 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Prvi istospolni brak na Sabi sklopljen je 4. decembra 2012. između dvojice muškaraca, jednog državljanina Nizozemske i jednog državljanina Venezuele. Obojica su u to vrijeme živjela na [[Aruba|Arubi]], gdje istospolni brak tada nije bio moguć.<ref name="SXM_2012">{{cite web |title=Saba records first gay marriage on Tuesday |url=http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313230632/http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead |website=SXM Island Time |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DCLP_EersteHomohuwelijk_2012">{{cite web |title=Eerste homohuwelijk in Caribisch Nederland |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401000000/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-date=1. 4. 2016 |url-status=dead |website=Dutch Caribbean Legal Portal |date=4. 12. 2012 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Privreda == {{Glavni|Privreda Sabe}} [[Američki dolar]] je službeno sredstvo plaćanja na Sabi od 1. januara 2011, kada je zamijenio [[nizozemsko-antilski gulden]]. Američki dolar je službeno sredstvo plaćanja na svim ostrvima [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].<ref name="CBS_15Years_2025">{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 5. Economy and tourism |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/5-economy-and-tourism |publisher=CBS |date=10. 10. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), bruto domaći proizvod Sabe iznosio je 46 miliona američkih dolara 2021, dok je BDP po stanovniku iznosio oko 24.000 dolara. CBS ne objavljuje podatke o strukturi bruto dodane vrijednosti po privrednim djelatnostima za Sabu zbog pravila o povjerljivosti.<ref name="CBS_15Years_2025" /> === Poljoprivreda === Poljoprivreda na Sabi uglavnom je malog obima i obuhvata uzgoj stoke, povrća i drugih prehrambenih kultura. Tradicionalne poljoprivredne terase i zemljišta koja su se ranije koristila za uzgoj danas su uglavnom napušteni, iako se na području [[Nacionalni parka "Mount Scenery"|Nacionalnog parka "Mount Scenery"]] i dalje podržava mala i održiva poljoprivreda.<ref name="SabaPark" /> Lokalna vlast nastoji dodatno poticati razvoj poljoprivrede. Među predloženim izmjenama poreskog zakonodavstva za Karipsku Nizozemsku, koje bi trebale stupiti na snagu 2027, predviđena su oslobađanja od određenih poreza za robu namijenjenu poljoprivredi i za prijenos vlasništva nad obradivim zemljištem koje se koristi u poljoprivredne svrhe.<ref name="TaxConsultation_2025">{{cite web |title=Online consultation for input on BES Tax legislation |url=https://www.sabagov.nl/news/online-consultation-for-changes-in-bes-tax-legislation |website=Public Entity Saba |date=18. 8. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba je poznata i po tradicionalnoj izradi čipke, poznatoj kao ''Saba lace'' ili "Španski rad", tehnikom vezivanja s izvlačenjem niti, koji se i danas praktikuje na ostrvu. === Turizam === [[Datoteka:Saba-SAB.jpg|mini|desno|300px|[[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] na području [[Flat Point]]a]] [[Turizam]] ima važnu ulogu u privredi Sabe i predstavlja jedno od glavnih područja njenog ekonomskog razvoja. Prema Strateškom planu razvoja turizma za period 2023–2028, turizam je 2021. činio oko 24% privrede otoka, a plan predviđa povećanje tog udjela na 35%.<ref name="PublicEntitySaba_TourismPlan_2023">{{cite web |title=Strategic Tourism Master Plan 2023–2028 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/SabaTourismPlanfinal2023-2028_partners.pdf |publisher=Public Entity Saba |year=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Plan razvoja turizma naglašava da se budući razvoj treba zasnivati na ograničenom i održivom rastu turizma, zaštiti prirodnih i kulturnih resursa te povećanju ekonomskih koristi za lokalno stanovništvo.<ref name="PublicEntitySaba_AwarenessMonth_2025">{{cite web |title=Saba Launches Tourism Awareness Month 2025 |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-launches-tourism-awareness-month-2025 |website=Public Entity Saba |date=1. 9. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), 2023. na Sabu je [[avion]]om stiglo oko 5.700 nerezidentnih posjetioca, što je bilo 16% više nego 2022. Ovaj podatak odnosi se na zračne dolaske i ne predstavlja ukupan broj turista na ostrvu: statistika uključuje i jednodnevne posjetioce te osobe koje dolaze iz poslovnih, zdravstvenih i drugih razloga, dok posjetioci koji na Sabu dolaze morskim putem nisu uključeni.<ref name="CBS_InboundTourism_2024">{{cite web |title=Caribbean Netherlands: inbound tourism by air |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/83104ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=17. 5. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> CBS odvojeno prati i putnike koji na Sabu dolaze [[trajekt]]om. Prema najnovijim dostupnim podacima, zabilježeno je oko 8.600 putnika trajektom 2023, 7.500 u 2024. i 5.550 u 2025. U prvom tromjesečju 2026. zabilježeno je dodatnih 1.550 putnika.<ref name="CBS_FerryPassengers_2026">{{cite web |title=Caribbean Netherlands; ferry passengers |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/86313ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=5. 6. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ovi podaci odnose se na sve putnike koji trajektom putuju između luka, uključujući stanovnike i nerezidente, pa se ne mogu izjednačiti s brojem turista niti jednostavno sabrati s podacima o zračnim dolascima.<ref name="CBS_FerryPassengers_2026" /> Saba se promoviše kao "Netaknuta kraljica Kariba", a turistička ponuda uglavnom se zasniva na prirodnim i kulturnim karakteristikama ostrva. Posebno su razvijeni [[ekoturizam]], [[ronjenje]], [[planinarenje]] i pješačenje, dok turistička ponuda obuhvata i ronjenje na dah s maskom i disaljkom, jedrenje, tradicionalne zanate i kulturne sadržaje.<ref name="ExperienceMonth_2025">{{cite web |title=Discover the Unspoiled Queen of the Caribbean During Saba Experience Month – This May |url=https://www.sabagov.nl/news/discover-the-unspoiled-queen-of-the-caribbean-during-saba-experience-month-this-may |website=Public Entity Saba |date=5. 5. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] povezan je redovnim letovima sa [[Sint Maarten]]om. Prijevoz između Sabe i Sint Maartena prvenstveno obavlja kompanija [[Winair]].<ref name="Winair_SabaToSintMaarten">{{cite web |title=Flights from The Bottom, Saba to Philipsburg, Sint Maarten |url=https://flights.winair.sx/en/flights-from-saba-to-sint-maarten |publisher=Winair |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pomorska povezanost Sabe s okolnim otocima posljednjih je godina prolazila kroz promjene. Kompanija "Makana Ferry Service" i dalje osigurava regionalnu trajektnu vezu, dok je usluga kompanije "Edge Ferry" prema Sabi obustavljena nakon prodaje broda Edge II u aprilu <ref name="EdgeIISold_2026">{{cite web |title=Edge II Ferry Sold – Services to Saba Discontinued |url=https://www.sabagov.nl/news/edge-ii-ferry-sold-services-to-saba-discontinued |website=Public Entity Saba |date=13. 4. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2026. Saba i Sint Eustatius sklopili su s kompanijom Makana Ferry Service ugovor o javnoj obavezi pružanja usluge, čiji je cilj poboljšanje pouzdanosti i pristupačnosti regionalnog trajektnog saobraćaja. Nove, niže cijene karata stupile su na snagu 15. aprila 2026.<ref name="MakanaPSO_2026">{{cite web |title=Saba, St. Eustatius, and Makana Ferry Sign PSO to Strengthen Regional Connectivity |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-st-eustatius-and-makana-ferry-sign-pso-to-strengthen-regional-connectivity |website=Public Entity Saba |date=31. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prirodna baština predstavlja osnovu velikog dijela turističke ponude Sabe. [[Nacionalni morski park "Saba"]] posebno je značajan za ronilački turizam. Ekološka istraživanja u vodama parka zabilježila su više od 150 vrsta riba, dok su među najpoznatijim ronilačkim lokalitetima [[Pinnacles]], grupa podmorskih vulkanskih stijena koje se izdižu iz dubokog mora do približno 30 m ispod površine.<ref name="MarinePark">{{cite web |title=The Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/nature-management/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="DivingOnSaba">{{cite web |title=Diving on Saba |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/dive-sites-dive-operators/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Vode oko Sabe zaštićene su u okviru Nacionalnog morskog parka "Saba", osnovanog 1987, čiji je cilj očuvanje morskih ekosistema i održivo upravljanje morskim resursima. Ograničenja ribolova i sidrenja, kao i edukacija ronioca o pravilima zaštite, doprinijeli su očuvanju bogatstva morskog života u parku.<ref name="MarinePark" /> === Transport === [[Datoteka:View from Mt Scenery, Saba.jpg|mini|desno|300px|Pogled na naselje [[Windwardside]] s Mount Sceneryja]] Saobraćajna infrastruktura Sabe prilagođena je strmom i planinskom reljefu otoka. Cestovni saobraćaj povezan je glavnom saobraćajnicom između naselja i područje [[Fort Bay]]a. Izgradnju ceste pokrenuo je Josephus Lambert "Lambee" Hassell, stanovnik Sabe koji je, nakon što su nizozemski i švicarski inženjeri procijenili da je zbog zahtjevnog reljefa takvu cestu praktično nemoguće izgraditi, završio dopisni kurs građevinarstva i organizovao njenu izgradnju uz pomoć lokalnog stanovništva.<ref name="SabaTourism_History">{{cite web |title=History of Saba |url=https://www.sabatourism.com/about-saba/history-of-saba/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Radovi su započeli 1938, bez upotrebe teške mehanizacije, a prva dionica od Fort Baya do naselja [[The Bottom]] završena je i otvorena 1943. Dionica do [[Windwardside]]a i [[St. John's]]a otvorena je 1951, dok je cesta završena 1958. izgradnjom dionice prema području [[Flat Point]]a, gdje će kasnije biti izgrađen aerodrom.<ref name="SabaTourism_History" /> [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] nalazi se na području Flat Pointa. Aerodrom ima pistu dugu oko 400 m, smještenu na uskom ravnom području između mora i strmih padina. Zbog izrazito kratke piste i zahtjevnog prilaza namijenjen je prvenstveno manjim avionima sposobnim za kratko polijetanje i slijetanje, a koriste ga i [[helikopter]]i. Javno tijelo Sabe navodi ga kao aerodrom s najkraćom komercijalnom pistom na svijetu.<ref name="PublicEntitySaba_Airport">{{cite web |title=Juancho E. Irausquin Airport |url=https://www.sabagov.nl/units-directorates/juancho-e-irausquin-airport |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prvi avion sletio je na Sabu 1959, a aerodrom je otvoren 1963, čime je uspostavljena redovna zračna veza sa [[Sint Maarten]]om.<ref name="SabaTourism_History" /> Pomorski saobraćaj odvija se preko [[Fort Bay]]a, glavne luke Sabe. Izgradnja luke završena je 1972, čime je omogućeno sigurnije pristajanje ribarskih, jedriličarskih i ronilačkih plovila te je stvoren važan preduslov za razvoj turizma.<ref name="SabaTourism_History" /> Jedna od historijski najvažnijih pješačkih komunikacija je [[The Ladder]], strma staza koja povezuje obalu kod [[Ladder Bay]]a s naseljem The Bottom. Prije izgradnje luke u Fort Bayu predstavljala je glavnu vezu između obale i naselja. Roba i druge potrepštine koje su dopremane brodovima prenošene su tim putem ručno ili uz pomoć [[magarac]]a.<ref name="TheLadder">{{cite web |title=The Ladder |url=https://www.sabatourism.com/hiking/the-ladder/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Danas je The Ladder popularna turistička pješačka staza. Na Sabi postoji i sistem javnog autobusnog prijevoza "Island Express". Usluga je pokrenuta u oktobru 2024, a drugo vozilo uvedeno je u februaru 2025. radi proširenja javnog prijevoza.<ref name="IslandExpress_2024">{{cite web |title=Public Entity Saba Introduces Island Express: A New Public Transportation Service for the Saban Community |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-introduces-island-express-a-new-public-transportation-service-for-the-saban-community |website=Public Entity Saba |date=11. 10. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema aktuelnom rasporedu, "Island Express" saobraća na dvije glavne rute koje povezuju The Bottom, Windwardside i Lower Hells Gate. Na pojedinim područjima, uključujući Fort Bay i The Level, prijevoz je dostupan na zahtjev.<ref name="BusSchedule">{{cite web |title=Island Express Bus Schedule |url=https://www.sabagov.nl/residents/transportation/bus-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UpdatedBusSchedule">{{cite web |title=Public Transportation: Updated Schedule |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/office-of-communication-public-relations/public-notices/public-transportation-updated-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pored javnog autobusa, na ostrvu djeluju i lokalne taksi službe koje prevoze stanovnike i posjetioce između aerodroma, luke i naselja.<ref name="GettingAround">{{cite web |title=Getting Around on Saba |url=https://www.sabatourism.com/getting-around |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Energija === Saba je tradicionalno bila zavisna od uvoza [[Fosilna goriva|fosilnih goriva]] za proizvodnju [[Električna energija|električne energije]], zbog čega su troškovi električne energije osjetljivi na promjene cijena goriva na svjetskom tržištu. Električnu energiju na ostrvu proizvodi i distribuira Kompanija "Saba Electric" (SEC), koja upravlja elektranom i elektroenergetskom mrežom Sabe.<ref name="PowerUpSaba_Connection">{{cite web |title=Connection |url=https://www.powerupsaba.com/connection |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Saba posljednjih godina povećava udio [[obnovljiva energija|obnovljivih izvora energije]], prvenstveno [[solarna energija|sunčeve energije]]. Prva solarna elektrana počela je raditi u februaru 2018, a druga u februaru 2019. Obje su opremljene baterijskim sistemima za skladištenje energije. U periodima dovoljne osunčanosti solarne elektrane mogu napajati cijelo ostrvo električnom energijom tokom većeg dijela dnevnih sati, dok se dizel-generatori uključuju kada solarna proizvodnja i uskladištena energija nisu dovoljni za podmirivanje potražnje.<ref name="PowerUpSaba">{{cite web |title=Solar Parks |url=https://www.powerupsaba.com/solarparks |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), na Sabi je 2024. proizvedeno ukupno 10,0 miliona kWh električne energije. Od toga je 3,0 miliona kWh proizvedeno u solarnim elektranama, dok je 7,0 miliona kWh proizvedeno iz fosilnih goriva. Obnovljivi izvori tako su činili oko 30% ukupne proizvodnje električne energije.<ref name="ElectricityWater_2025">{{cite web |title=Caribbean Netherlands; connections and production of electricity and water |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/81154ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=25. 9. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U odnosu na početak razvoja solarne energije, udio obnovljivih izvora znatno je povećan. Godine 2016. obnovljivi izvori činili su manje od 1% proizvodnje električne energije, dok je njihov udio 2021. dosegao 36%. Nakon toga proizvodnja iz solarnih elektrana varirala je, pa je 2023. činila nešto više od trećine, a 2024. oko 30% ukupne proizvodnje.<ref name="RenewableElectricity_2025">{{cite web |title=How has the production of renewable electricity changed? |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025/how-has-the-production-of-renewable-electricity-changed/ |website=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Daljnje povećanje udjela obnovljive energije predviđeno je trećom fazom razvoja energetskog sistema. U decembru 2025. kompanija "Saba Electric" potpisala je ugovor za realizaciju projekta "Renewable Energy Phase III", kojim je predviđena izgradnja dodatne solarne fotonaponske elektrane i sistema za skladištenje energije. Projekt ima cilj povećati udio obnovljive energije na najmanje 65% ukupne potrošnje električne energije na Sabi. Početak izgradnje planiran je za 2026, a završetak i puštanje sistema u rad za sredinu 2027.<ref name="RenewableEnergyPhase3_2025">{{cite web |title=Renewable Energy Phase 3 Contract Signing |url=https://www.sabagov.nl/es/news/renewable-energy-phase-3-contract-signing |website=Public Entity Saba |date=12. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Projekt obuhvata približno 3 MWp novih solarnih kapaciteta i baterijski sistem kapaciteta 8 MWh.<ref name="EnergyStrategyProgress2024">{{cite web |title=Energy Strategy Progress Report 2023–2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annex_1.2_Energy_Strategy_Progress_Report_2023-2024_final.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj obnovljivih izvora dio je šire energetske politike čiji su ciljevi smanjenje zavisnosti od uvoznih fosilnih goriva, povećanje pouzdanosti snabdijevanja i smanjenje troškova električne energije. U okviru jačanja otpornosti elektroenergetskog sistema, veliki dio električne mreže na Sabi položen je pod zemlju kako bi bio bolje zaštićen od [[uragan]]a i drugih ekstremnih vremenskih pojava.<ref name="EnergyStrategyProgress2024" /> === Siromaštvo === [[Siromaštvo]] je jedan od društveno-ekonomskih izazova Sabe i povezano je s visokim troškovima života, ograničenom ponudom stanovanja i visokim troškovima uvoza roba. Prema istraživanju o troškovima života koje je za javno tijelo Sabe 2024. izradio Ekonomski biro Amsterdama, opći nivo cijena na Sabi bio je oko 6% viši nego na [[Sint Eustatius]]u i 18% viši nego na [[Bonaire]]u, dok su cijene u supermarketima bile oko 30% više nego na [[Sint Maarten]]u. Između 2010. i 2023. opći nivo cijena na Sabi porastao je za 34,5%, a cijene hrane i bezalkoholnih pića za 52,5%.<ref name="CostOfLiving">{{cite web |title=Steep island, high prices: Report on the Cost of Living on Saba |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Report_-_Cost_of_Living_on_Saba.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima [[Statistike Nizozemske|Statistika Nizozemske]] (CBS), 2024. je 26% stanovništva Sabe živjelo u siromaštvu, u odnosu na 33% godinu ranije. Među djecom mlađom od 18 godina stopa siromaštva iznosila je 32%, u odnosu na 42% 2023. Podaci za 2024. su preliminarni.<ref name="PovertyDeclined_2026">{{cite web |title=Poverty on Bonaire, St Eustatius and Saba declined in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/29/poverty-on-bonaire-st-eustatius-and-saba-declined-in-2024 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=15. 7. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Siromaštvo na Sabi nije ograničeno samo na domaćinstva koja žive od socijalne pomoći. Prema podacima Statistike Holandije (CBS), čak 22% zaposlenih stanovnika Sabe živjelo je u siromaštvu 2024, dok su 78% siromašnih činile osobe čiji je glavni izvor prihoda bio rad. Ipak, onima koji su živjeli u siromaštvu u prosjeku je nedostajalo 23% sredstava do službenog praga siromaštva.<ref name="PovertyDeclined_2026" /> Iako je stopa siromaštva smanjena, dio stanovništva ostaje u neposrednoj blizini praga siromaštva. CBS je za 2024. procijenio da je dodatnih 13% stanovnika Sabe imalo prihod do 25% iznad praga siromaštva, što ukazuje na ekonomsku ranjivost dijela stanovništva.<ref name="PovertyDeclined_2026" /> Stanovanje predstavlja jedan od važnih aspekata problema. Zbog ograničene ponude i visokih tržišnih cijena, domaćinstvima s niskim i srednjim prihodima teško je pronaći odgovarajući smještaj. Javno tijelo sabe je 2025. pripremalo uvođenje sistema vrednovanja stambenih jedinica, nezavisnog odbora za najamnine i programa pomoći pri plaćanju najamnine za domaćinstva s niskim prihodima.<ref name="RentalMarket_2025">{{cite web |title=Public Entity Saba Prepares Changes in the Rental Market on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-prepares-changes-in-the-rental-market-on-saba |website=Public Entity Saba |date=10. 6. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> U martu 2026. pokrenuto je i istraživanje potreba stanovništva za pristupačnim stanovanjem, posebno za domaćinstva koja ne ispunjavaju uslove za pomoć namijenjenu stanovnicima s najnižim prihodima, ali istovremeno ne mogu priuštiti stanovanje po tržišnim cijenama.<ref name="HousingSurvey_2026">{{cite web |title=Housing Survey to Help Shape Affordable Housing Project on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/housing-survey-to-help-shape-affordable-housing-project-on-saba |website=Public Entity Saba |date=11. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Visoki troškovi hrane povezani su s malim tržištem, udaljenošću ostrva i zavisnošću od uvoza. Istraživanje o troškovima života utvrdilo je da na cijene utječu veličina lokalnog tržišta, ograničena konkurencija i troškovi transporta i snabdijevanja.<ref name="CostOfLiving" /> Zbog toga se posljednjih godina razvijaju programi usmjereni na povećanje lokalne proizvodnje hrane i prehrambene sigurnosti. Hidroponska farma Sabe proširena je 2024, a njeno redovno poslovanje započelo je 2025. Projekt je usmjeren na povećanje dostupnosti lokalno proizvedene svježe hrane i smanjenje zavisnosti od uvoza.<ref name="AnnualReport_2024">{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Obrazovanje == Na Sabi djeluju osnovna i srednja škola, a obrazovni sistem dio je sistema obrazovanja u Karipskoj Nizozemskoj. Osnovno obrazovanje je organizovano u okviru [[Osnovna škola "Sacred Heart"|Osnovne škole "Sacred Heart"]],<ref name="OurSchool">{{cite web |title=Our School |url=https://www.sabasacredheartprimary.com/our-school/ |website=Sacred Heart Primary School Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref>, a srednje i strukovno obrazovanje u okviru [[Mješovita srednja škola "Saba"|Mješovite srednje škola "Saba"]] koje se nalazi u naselju [[St. Johns, Saba|St. John's]].<ref name="SabaComprehensiveSchool">{{cite web |title=About Us |url=https://learningsaba.com/scs/about-us/ |website=Saba Comprehensive School |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi se nalazi i [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi]] (SUSOM), međunarodna medicinska visokoškolska ustanova u glavnom naselju [[The Bottom]]. Ustanova je osnovana 1992. i izvodi četverogodišnji program za stjecanje zvanja doktora medicine (MD).<ref name="SabaUniversity">{{cite web |title=Saba University School of Medicine |url=https://www.saba.edu/ |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema aktuelnom programu, prvih pet semestara studija osnovnih medicinskih nauka izvodi se u kampusu na Sabi, dok se narednih pet semestara kliničke medicine realizuje kroz kliničke rotacije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Kanada|Kanadi]].<ref name="SabaUniversity_Programs">{{cite web |title=Medical School Programs |url=https://www.saba.edu/academics/programs |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> SUSOM je međunarodni medicinski fakultet čiji je program akreditiran od strane [[Nizozemsko-flamanska organizacija za akreditaciju|Nizozemsko-flamanske organizacije za akreditaciju]] (NVAO). Prema katalogu ustanove, škola je razvijena u saradnji tadašnje ostrvske uprave Sabe i grupe američkih medicinskih edukatora, a nakon ustavne promjene 2010. dobila je akreditaciju NVAO-a i odobrenje nizozemskog Ministarstva obrazovanja.<ref name="SabaUniversity_AcademicCalendarCatalog">{{cite web |title=Academic Calendar and Catalog |url=https://www.saba.edu/academics/academic-calendar-and-catalog |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Kultura == {{Glavni|Kultura Sabe}} Kulturni život Sabe oblikovan je njenom izolovanošću, pomorskom tradicijom, lokalnom zajednicom i historijom kontakata između evropskih, afričkih i drugih karipskih stanovnika. Posebno mjesto u kulturnoj baštini imaju tradicionalni zanati, lokalna gastronomija, muzika i godišnje kulturne manifestacije. [[Datoteka:Saba Lace 2012.jpg|mini|desno|300px|Čipka "Saba" u muzeju "Harry L. Johnson" u naselju Windwardside]] Jedan od najprepoznatljivijih tradicionalnih zanata je [[Čipka "Saba"]] (''Saba Lace''), ručno izrađena čipka čija se tradicija na ostrvu razvila krajem 19. stoljeća. Izrada čipke postala je važan izvor prihoda za žene na Sabi, posebno zahvaljujući prodaji i narudžbama iz Sjedinjenih Američkih Država. Tradicija izrade čipke očuvana je i u 21. stoljeću.<ref name="SabaLaceSpicedRum">{{cite web |title=The Art of Saba Lace & Flavor of Spiced Rum: Saba's Heritage |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |website=CaribVibe TV |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Drugi proizvod karakterističan za ostrvo je "Saba Spice" (Sabanski začinjeni liker), alkoholno piće na bazi ruma aromatizirano mješavinom začina. Zajedno sa Saba čipkom predstavlja jedan od prepoznatljivih elemenata lokalne kulturne i zanatske baštine.<ref name="SabaLaceSpicedRum" /> Važan dio kulturnog života predstavlja [[Karipski karneval|karneval Sabe]], koji se održava tokom ljeta i uključuje povorke, muzičke nastupe, takmičenja i druga javna događanja. Manifestacija okuplja stanovnike i posjetioce i predstavlja jedan od najvažnijih godišnjih kulturnih događaja na ostrvu.<ref name="SabaTourism_Events">{{cite web |title=Events |url=https://www.sabatourism.com/events/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Posebno mjesto u kulturnom kalendaru ima [[Dan Sabe]], službeni dan posvećen historiji i kulturnom identitetu otoka. Obilježavanje uključuje kulturne i društvene programe, javne manifestacije, muzičke nastupe i druge aktivnosti. Dan Sabe održava se početkom decembra; 2025. obilježena je 50 godina od prvog Dana Sabe, kao i 40 godina službenog postojanja zastave Sabe.<ref name="PublicEntitySaba_PublicHolidays">{{cite web |title=Public Holidays |url=https://www.sabagov.nl/residents-visitors/public-holidays |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SabaTourism_Events_20251205">{{cite web |title=Events – December 5, 2025 |url=https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205000000/https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-date=5. 12. 2025 |url-status=live |website=Saba Tourism Bureau |date=5. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Uz Dan Sabe održavaju se i druga lokalna događanja povezana s kulturnim životom ostrva. Među njima je i tradicionalno ribolovno takmičenje Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi, koje se održava u okviru obilježavanja Saba Daya i privlači učesnike s okolnih karipskih ostrva.<ref name="SabaDay_Official">{{cite web |title=Saba Day |url=https://www.sabaday.com/ |website=Saba Day |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:Playground on Saba.jpg|mini|desno|300px|Igralište na Sabi]] === Mediji === Na Sabi djeluje lokalna radio-stanica ''Voice of Saba'', koja emituje na frekvencijama 93,9 MHz FM i 1410 kHz AM.<ref name="RadioStationWorld_Saba">{{cite web |title=Saba Radio Stations |url=https://radiostationworld.com/locations/sss_islands/saba/radio_stations/ |website=RadioStationWorld |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istraživanju o medijskim navikama stanovništva Karipske Nizozemske iz 2026, ''Voice of Saba'' imala je najveći doseg među radio-stanicama na Sabi, koji je iznosio 62,5% ispitanika.<ref name="SabaNews_TopOnlineNews">{{cite web |title=Saba-News.com is the Island's Top Online News Destination |url=https://saba-news.com/saba-news-com-is-the-islands-top-online-news-destination/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> ''Saba News'' je lokalni internetski informativni portal koji objavljuje vijesti i obavijesti povezane za Sabu, kao i informacije iz drugih dijelova Karipske Nizozemske. Portal također objavljuje lokalne najave, vodič kroz usluge i druge informacije od značaja za stanovništvo.<ref name="SabaNews_About">{{cite web |title=About Us |url=https://saba-news.com/about/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema istraživanju medijskih navika objavljenom 2026, Saba-News.com koristilo je 88,5% ispitanika koji posjećuju lokalne informativne internetske stranice, što ga čini najkorištenijim takvim izvorom vijesti na Sabi.<ref name="SabaNews_TopOnlineNews" /> === Muzeji === [[Muzej "Harry L. Johnson"|Muzej Harryja L. Johnsona]] nalazi se u historijskoj četvrti Windwardsidea, u kući pomorskog kapetana iz 19. stoljeća. U njemu su izložene zbirke iz 19. i početka 20. stoljeća, kao i arheološki predmeti s lokaliteta povezanih s prvim stanovnicima ostrva. Muzej služi i kao centar za prikupljanje i čuvanje dokumentacije o Sabi.<ref name="HarryLJohnsonMuseum">{{cite web |title=The Harry L. Johnson Museum |url=https://www.sabatourism.com/museums/the-harry-l-johnson-museum/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Muzej Major Osmar R. Simmons|Muzej Major Osmar R. Simmons]] nalazi se u naselju The Bottom, u porodičnoj kući u kojoj je živio Osmar R. Simmons. Simmons je više od 40 godina radio kao policijski službenik, a tokom života prikupljao je namještaj, predmete iz domaćinstva i različite alate iz 20. stoljeća, koji su danas dio muzejske zbirke.<ref>{{cite web|url=https://www.sabatourism.com/museums/major-osmar-r-simmons-museum/|title=Major Osmar R. Simmons Museum|publisher=Saba Tourist Bureau|access-date=2 September 2026}}</ref> [[Centar za baštinu Sabe]] u Windwardsideu posvećen je očuvanju i predstavljanju kulturne baštine Sabe. Centar organizuje obrazovne i druge aktivnosti povezane s lokalnom historijom, prirodom i tradicionalnim zanatima, uključujući radionice i izložbe.<ref name="SabaHeritageCenter">{{cite web |title=Saba Heritage Center |url=https://www.sabatourism.com/museums/saba-heritage-center-windwardside/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Sport === Sportski život na Sabi obuhvata više ekipnih i individualnih sportova. Među zastupljenijim sportovima su [[nogomet]], [[košarka]], [[odbojka]], [[mali nogomet]] i [[softbol]]. Lokalni sportski programi uključuju takmičenja djece i odraslih, školska takmičenja i međusobne sportske susrete sa susjednim ostrvima.<ref name="PublicEntitySaba_Sports">{{cite web |title=Sports |url=https://www.sabagov.nl/residents/public-health-sports/sports |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na Sabi se održavaju i međuostrvska sportska takmičenja u okviru saradnje Sabe, Sint Eustatiusa i Sint Maartena. Tokom 2024. održani su programi u fudbalu, košarci, odbojci i drugim sportovima, dok su sportske aktivnosti uključivale i dječije plivanje i učešće sabanskih sportista na Specijalnoj olimpijadi u Nizozemskoj.<ref name="PublicEntitySaba_AnnualReport2024">{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Saba ima i sportske događaje povezane s lokalnim praznicima. U okviru obilježavanja [[Dan Sabe|Dana Sabe]] održavaju se, između ostalog, takmičenje "Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi", "Utrka od mora do Sceneryja" i šetnja i trka na pisti aerodroma.<ref name="SeaToSceneryRace">{{cite web |title=Sea to Scenery Race |url=https://www.sabatourism.com/event/sea-to-scenery-race-events-66/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Mjesta == === Naselja === * [[The Bottom]] – glavni grad i administrativni centar Sabe * [[Windwardside]] – naselje i turistički centar ostrva * [[Zion's Hill]] – naselje poznato i pod historijskim nazivom ''Hell's Gate'' * [[St. John's, Saba|St. John's]] – jedno od četiri glavna naselja Sabe === Ostale geografske i infrastrukturne cjeline === * [[The Road (Saba)|The Road]] – glavna i jedina cestovna saobraćajnica koja povezuje glavna naselja ostrva * [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] – aerodrom poznat po izuzetno kratkoj komercijalnoj pisti * [[Mount Scenery]] – najviši vrh Sabe i [[vulkan]] na kojem se nalazi najviša tačka Kraljevine Nizozemske * [[Flat Point]] – poluostrvo na kojem se nalazi aerodrom === Zaljevi === * [[Fort Bay]] – glavna luka Sabe * [[Wells Bay]] – uvala s plažom koja se pojavljuje i nestaje zavisno od morskih i vremenskih uslova * [[Cove Bay (Saba)|Cove Bay]] – uvala koja se koristi za rekreaciju i pristup obalnim područjima * [[Ladder Bay (Saba)|Ladder Bay]] – historijska uvala povezana sa stazom [[The Ladder]] === Ostale vodene i obalne cjeline === * [[Flat Point Tide Pools]] – prirodni bazeni s morskom vodom nastali u vulkanskim stijenama * [[Saba Bank]] – velika podmorska platforma jugozapadno od Sabe * [[Nacionalni morski park "Saba"]] – zaštićeno morsko područje oko Sabe * [[Spisak svjetionika na sabi|Svjetionici na Sabi]] == Također pogledajte == * [[Aerodrom "Juancho E. Yrausquin"]] * [[Bonaire]] * [[Karipsko more]] * [[Karipska Nizozemska]] * [[Nacionalni morski park "Saba"]] * [[Nizozemski Antili]] * [[Mount Scenery]] * [[Saba Bank]] * [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title= Caribbean Interlude: The Story of Saba the Rock |first= Joshua K. |last= Bolles |editor-first= Will |editor-last= Johnson |year= 2013 |publisher= Will Johnson |isbn= 978-1-4675-6637-7}} * {{cite book |title=A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English|first= Theodore R.|last= Johnson|year= 2016 |publisher= Language and Life Project at North Carolina State University |isbn= 978-0-578-17558-4 | place=Raleigh, NC}} * {{cite book |last1= Nielsen |first1= Suzanne |first2= Peter |last2= Schnabel |year= 2007 |title=Folk Remedies on a Caribbean Island, the Story of Bush Medicine on Saba |publisher= Author |isbn= 9789990407594}} * {{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |location=Saba |year=1975}} * {{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A View from the Archaeological Record |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2016 |isbn=978-90-8890-359-5}} * {{cite book |last=Brugman |first=Frans H. |title=The Monuments of Saba |publisher=Walburg Pers |location=Zutphen |year=1995 |isbn=978-90-6011-923-5}} * {{cite book |last=Johnson |first=Will |title=Tales from My Grandmother's Pipe |edition=5. |publisher=Artygraphic |location=Oviedo |year=2012}} * {{cite book |author=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |title=The Unspoiled Queen – Landscape and Heritage of Saba |publisher=Cultural Heritage Agency of the Netherlands |location=Amersfoort |year=2026}} * {{cite book |last=Rahn |first=Jennifer |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=61–84 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |isbn=978-3-319-55785-4}} == Vanjski linkovi == {{Wikivoyage}} {{Commonscat}} {{wikiatlas}} * {{Službeni sajt|https://www.sabagov.nl/}} {{en simbol}} * [https://www.sabatourism.com/ Službeni turistički portal Sabe] {{en simbol}} * [https://sabapark.org/ Fondacija za zaštitu prirode Sabe] {{en simbol}} * [https://dutchcaribbeanheritage.org/en/landeiland-en/saba-en/ Kulturno naslijeđe Karipske Holandije – Saba] {{en simbol}} * [https://www.saba-news.com/ Saba News] {{en simbol}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Saba|*]] [[Kategorija:Nizozemska]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] d3bmndr4ihfx9an2suxwzkfxw6e6ngo 0 178785 3924452 3921982 2026-09-09T04:31:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924452 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sport | ime = Skijaški skokovi | slika = Vikersund skiflygingsbakke.jpg | opis_slike = [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u najveća je skakaonica na svijetu | najviša_upravna_organizacija = [[Međunarodna skijaška federacija|FIS]] | nadimak = | kontakt = | broj_članova_tima = Pojedinačno i ekipno | kategorija = | oprema = [[Skije]], vezovi, kombinezon, kaciga | mjesto = | država/regija = [[Skandinavija]], [[Srednja Evropa]], [[Sjeverna Amerika|Sj. Amerika]], [[Japan]] | olimpijski_sport = Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 1924.|ZOI 1924]] (muškarci) <br/> Od [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]] (žene) }} [[Datoteka:Einsiedeln IMG 2768.JPG|mini|230px|Skakaonice u [[Einsiedeln]]u ([[Švicarska]])]] [[Datoteka:Trampolino pragelato.jpg|mini|230px|Kompleks skakaonica u [[Pragelato|Pragelatu]] tokom [[ZOI 2006.]] u [[Torino|Torinu]]]] [[Datoteka:Matti Nykasen maki in Jyvaskyla 2007-06-14.jpg|mini|238px|Skakaonica "Matti Nykänen" (K-100) i manja skakaonica (K-64) u [[Jyväskylä|Jyväskyli]] ([[Finska]])]] '''Skijaški skokovi''' su [[sport]]ska disciplina skakanja na skijama u kojoj se [[skijanje|skijaš]] spušta niz posebno konstruiranu skakaonicu te nakon odraza pokušava "preletjeti" što veću udaljenost. Skakaonica je prekrivena [[snijeg]]om, pa su takmičenja moguća samo u [[zima|zimskim]] uslovima. Ipak, danas postoje i varijante izrade skakaonice s vještačkom podlogom te se takmičenja mogu održavati cijele godine, a jedna varijanta tog sporta izvodi se i na [[voda|vodi]]. Skijaški skokovi su [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|standardni sport]] na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]]. Oni su i sastavni dio sporta koji se naziva [[nordijska kombinacija]], a koji se sastoji od takmičenja u [[Skijaško trčanje|skijaškom trčanju]] i skijaškim skokovima. [[Datoteka:Calgary.jpg|mini|desno|200px|Ski-skakač u [[Calgary]]ju ([[Kanada]])]] == Historija == Kao većina skijaških disciplina, i skijaški skokovi najranije se spominju u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama. Nastali su u [[Morgedal]]u ([[Norveška]]). U početku, oko 1810. godine, skakalo se s odskočišta napravljenog od nabacanog snijega ispod neke prirodne strme padine. Skakač je dobijao zalet spustivši se niz padinu, a zatim bi se odrazio s odskočišta i letio 15–20&nbsp;m. Oko 1840. skakači su odskočište smjestili na samu strminu padine. Sačuvani crteži iz 1862, 1880. i 1888. prikazuju skakače kako skaču s jednim dugim štapom u ruci, skupljenih koljena, i nakon doskoka izvode [[Telemark (skijanje)|telemark]]. Prvi poznati skijaš-skakač bio je [[Olaf Rye]], norveški poručnik. On se 1809. lansirao 9,5&nbsp;m u zrak pred publikom koju su činili ostali [[vojnik|vojnici]]. [[Sondre Nordheim]] prvi je počeo skakati bez štapa, pa je njegov "elegantni" skok pobudio veliku pažnju, označivši prekretnicu u ovom sportu. Tek 1860-ih počinju se graditi skijaške skakaonice, od kojih je vjerovatno skakaonica [[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] kod [[Oslo|Osla]] bila jedna od prvih. Prve norveške skakaonice bile su za današnje pojmove veoma kratke, tako da je rekordna dužina Nordheimovog skoka 1868. iznosila 19&nbsp;m, a skokovi 1910 (H. Hansen), 1914 (A. Amundsen) 54, dok je 1933. [[Sigmund Ruud]] skočio 86&nbsp;m. Prvo poznatije takmičenje bilo je [[Husebyrennet]], održano u Oslu 1879. Tada je Olaf Haugann postavio i [[Svjetski rekordi u skijaškim skokovima|prvi svjetski rekord]]: 20&nbsp;m.<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/NOR-Norway/ Arhiva ski-skakaonica: Norveška], ''skisprungschanzen.com''.</ref> Ovo je takmičenje 1892. prebačeno na Holmenkollen, koji je i do danas ostao jedna od najprestižnijih skakaonica. == Takmičenja == [[Datoteka:Hochfirstschanze.jpg|mini|desno|150p|Savremena skijaška skakaonica]] Takmičenja se održavaju uglavnom na trima vrstama skakaonica, koje se razlikuju po veličini: * 90-metarska skakaonica – obračunska tačka na daljini je od 80 do 100&nbsp;m (najčešće 90), a skakači postižu daljine do 110&nbsp;m u optimalnim uvjetima. * 120-metarska skakaonica – obračunska tačka na udaljenosti je od 120 do 130&nbsp;m, zavisno od skakaonice. Na onim malo većim mogu se postići daljine i do 145&nbsp;m. * Skijaška letaonica – to su skakaonice s obračunskom tačkom preko 185&nbsp;m i na njima se mogu postići dužine do čak 250&nbsp;m. Često se za takmičenje na takvim skakaonicama koristi naziv "skijaški letovi", da bi se naglasila velika dužina skokova. Standardno takmičenje sastoji se od jednog probnog skoka i dva skoka koji se ocjenjuju, a bodovi za oba skoka sabiru se za konačni poredak. Postoji i ekipno takmičenje, u kojem se sabiru bodovi četiri člana jedne ekipe. Amaterska i juniorska takmičenja održavaju se na manjim skakaonicama. === Ljetna takmičenja === Takmičenja se mogu održavati i ljeti. Skakači se tada spuštaju po porculanskim "špurama" za skije, a umjesto snijegom padina je prekrivena plastičnom travom, koja se u kraćim intervalima polijeva vodom. FIS je organizirao i posebno takmičenje pod nazivom [[Ljetni Grand Prix (skijaški skokovi)|Ljetni Grand Prix]], a održava se na sljedećim skakaonicama: {{col-begin|width = 60%}} {{col-break}} * [[Hinterzarten]] (K-95) * [[Courchevel]] (K-120) * [[Einsiedeln]] (K-105) * [[Klingenthal]] (K-125) * [[Zakopane]] (K-120) * [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] (K-120) * [[Pragelato]] (K-125) {{col-break}} * [[Liberec]] (K-120) * [[Kranj]] (K-100) * [[Wisła (mjesto)|Wisła]] (K-120) * [[Szczyrk]] (K-90) * [[Hinzenbach]] (K-85) * [[Almati]] (K-120) * [[Örnsköldsvik]] (K-90) {{col-break}} {{col-end}} [[FIS-kup]] i [[Kontinentalni kup u skijaškim skokovima|Kontinentalni kup]] također imaju ljetna takmičenja, čak i više nego Svjetski kup. === Ženski skijaški skokovi === [[FIS]] je 26. maja 2006. odlučio dozvoliti ženama da skaču na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2009.|SP 2009.]] u [[Češka|češkom]] [[Liberec]]u, a da se zatim na [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|idućem SP-u]] održe ženski ekipni skokovi. FIS je također odlučio uputiti prijedlog [[MOK]]-u da dozvoli ženama da se takmiče na [[ZOI 2010.]] u [[Vancouver]]u.<ref>{{cite web |url= http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |title= Decisions of the 45th International Ski Congress in Vilamoura/Algarve |publisher=fis-ski.com|date=26. 5. 2006 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://archive.today/20130123053734/http://www.fis-ski.com/uk/news/pressreleases/pressreleases2006/gacongressdecisions.html |archive-date=23. 1. 2013}}</ref> Izvršni odbor MOK-a 28. novembra 2006. odbio je taj prijedlog uz obrazloženje da nema dovoljnog broja takmičarki, kao ni zemalja, te da se ženski ski-skokovi tek moraju etablirati na međunarodnom nivou.<ref>{{cite web |author= Nathaniel Vinton |url= http://www.nytimes.com/2007/01/22/sports/othersports/22ski.html?_r=0 |title= Olympics Are Still a Dream for Some Female Athletes |publisher=[[The New York Times]]|date=22. 1. 2007}}</ref> [[Jacques Rogge]], tadašnji predsjednik MOK-a, rekao je da ženski ski-skokovi neće biti u programu OI jer "ne želimo da medalje budu rastopljene i isprane vodom" (tj. da im vrijednost bude umanjena), aludirajući na relativno mali broj potencijalnih takmičarki.<ref>{{cite web |url= http://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |title= Rogge: Women jumpers would dilute Olympics medals |publisher= CTV News |date= 28. 2. 2008 |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 31. 3. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190331081331/https://www.ctvnews.ca/rogge-women-jumpers-would-dilute-olympics-medals-1.279442 |url-status= dead }}</ref> Navedeno je da, iako broj žena u ski-skokovima nije beznačajan, kod njih postoji veći raspon u pogledu talenta nego kod muškaraca budući da su najbolji skakači vrlo blizu jedni drugima po takmičarskoj jačini, dok žene više variraju, čak i u najjačim takmičenjima.<ref>{{cite web |author= Christa Case Bryant |url= http://www.csmonitor.com/USA/Society/2009/1109/p17s03-ussc.html |title= Why women can't ski jump in the Winter Olympics |publisher=Christian Science Monitor|date=9. 11. 2009}}</ref> Grupa od 15 ski-skakačica podnijela je tužbu protiv Organizacijskog komiteta Zimskih olimpijskih i paraolimpijskih igara u Vancouveru ([[VANOC]]-a) navodeći da bi održavanje muških skokova na ZOI u Vancouveru bez ženskog takmičenja bilo direktno kršenje 15. stavka Kanadske povelje o pravima i slobodama.<ref>{{cite web | url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/16139/ | title=Female Ski Jumpers Seem Olympic Inclusion | author=Cindy Chan | date=29. 4. 2009 | publisher=Epoch Times | access-date=14. 11. 2009 }}{{Mrtav link}}</ref> Argumenti povezani s ovom tužbom predstavljeni su od 20. do 24. aprila 2009, a presuda je donesena 10. juna, protiv skakačica. Sudija je odredio da je ova stvar, iako se radi o slučaju diskriminiranja žena<ref>{{cite web | url=http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid=12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | title=No female flight in 2010: B.C. court rejects ski jump bid | author=Rod Mickelburgh | date=10. 7. 2009 | publisher=CTV Olympics | access-date=14. 11. 2009 | archive-date=9. 1. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100109131020/http://www.ctvolympics.ca/ski-jumping/news/newsid%3D12739.html#no+female+flight+2010?cid=rssctv | url-status=dead }}</ref>, odgovornost MOK-a te stoga nije obuhvaćena Poveljom. Dalje je određeno da se Povelja ne odnosi na VANOC.<ref>{{cite web |url= http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |title=Female ski jumpers lose Olympic battle |author=CBC News |date=10. 7. 2009 |publisher=CBC News |access-date=14. 11. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090714160644/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/10/bc-olympic-women-ski-jump-decision.html |archive-date=14. 7. 2009}}</ref> Trojica sudija iz [[Britanska Kolumbija|Britanske Kolumbije]] jednoglasno su odbili žalbu 13. novembra. [[SAD|Američka]] [[glumica]] i [[filmski producent|producentica]] [[dokumentarni film|dokumentarnih]] [[film]]ova, [[Virginia Madsen]], zabilježila je napore kanadskog tima u filmu iz 2009. pod nazivom ''Fighting Gravity'' (''U borbi protiv [[gravitacija|gravitacije]]'').<ref>{{cite web |author= Tatiana Siegel |url= http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |title= Virginia Madsen to defy 'Gravity' |publisher=[[Variety]]|date=8. 4. 2009 |access-date=9. 3. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100104025544/http://www.variety.com/article/VR1118002265.html?categoryid=13&cs=1 |archive-date=4. 1. 2010}}</ref> MOK je 6. aprila 2011. službeno prihvatio ženske ski-skokove u program [[ZOI 2014.]] u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju.<ref>{{cite web |url= http://www.olympic.org/news/women-s-ski-jumping-will-make-its-debut-in-innsbruck-and-sochi/124211 |title= Women’s ski jumping will make its debut in Innsbruck and Sochi |publisher=Olympic.org|date=6. 4. 2011}}</ref> Godine 2013, u periodu od nekoliko [[mjesec (period)|mjeseci]], pet skakačica iz samog svjetskog vrha zadobilo je ozbiljne povrede [[koljeno|koljena]] i morale su se povući na dugoročni oporavak, dovodeći u opasnost njihove šanse za dobar uspjeh u Sočiju. [[Daniela Iraschko]], svjetska prvakinja iz 2011, pala je u Hinterzartenu 12. januara i povukla se<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert vijest o njenoj operaciji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102010740/http://berkutschi.com/de/front/news/show/2590-daniela-iraschko-erfolgreich-operiert |date=2. 1. 2014}}</ref>; 17. marta teže se povrijedila [[Anja Tepeš]] na Holmenkollenu u Oslu<ref>Pogledajte [http://berkutschi.com/en/front/news/2792-anja-tepes-seriously-injured ovaj link].</ref>; pobjednica ''Cup de Francea'', Espiau, povrijedila je koljeno u junu<ref>Pogledajte [http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target ovdje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203100809/http://www.ladiesskijumping.com/wiadomosci/467/French-preparation-is-on-target/ |date=3. 12. 2013}}.</ref>; 12. augusta [[Alexandra Pretorius]], dvostruka pobjednica ženskog ''Grand Prixa'', zadobila je sličnu povredu u Courchevelu<ref>Pogledajte [http://www.calgaryherald.com/sports/Calgary+jumper+injures+knee+during+training+France/8780737/story.html. ovu vijest]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref>; konačno, 21. augusta u Oberstdorfu je ligamente koljena povrijedila i [[Sarah Hendrickson]], svjetska prvakinja iz 2013.<ref>Pogledajte [http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ ovaj link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823070537/http://olympictalk.nbcsports.com/2013/08/21/sarah-hendrickson-ski-jumping-injury/ |date=23. 8. 2013 }}.</ref> Skakačicama je potreban duži zalet nego skakačima kako bi nadoknadile manju težinu i postigle potrebnu brzinu. Zbog njihove manje težine skakačice postižu dužine koje nisu ispod onih koje postižu njihove muške kolege. U medijskim izvještajima navodi se da bi ovo moglo preopteretiti koljena skakačica, s [[fiziologija|fiziološkog]] aspekta. === Mješoviti timovi === U [[Ljubljana|Ljubljani]] je 16. juna 2012. održano historijsko, premijerno takmičenje u mješovitim ski-skokovima, gdje svaku ekipu sačinjavaju dva muškarca i dvije žene, koji skaču naizmjenično.<ref>{{cite web |url= http://www.szlj.si/novice/1674 |title= Prvič v zgodovini smučarskih skokov – tekma mešanih parov |publisher= Sportski savez Ljubljane |date= 16. 6. 2012 |language= slovenski |access-date= 9. 3. 2013 |archive-date= 20. 11. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161120213003/http://www.szlj.si/novice/1674 |url-status= dead }}</ref> Takmičenje je nazvano ''Borba rodova'' ili ''Duel rodova'', a održano je u okviru 42. međunarodnih revijalnih ski-skokova na skakaonicama u Areni Triglav Mostec, kompleksu smještenom u ljubljanskom distriktu [[Šiška]].<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ Skakaonice u Mostecu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716120620/http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/SLO-Slovenia/Ljubljana/0464-Mostec/ |date=16. 7. 2013 }}, ''skisprungschanzen.com''</ref> Na četiri skakaonice (HS 14, HS 23, HS 38 i HS 62) mješoviti timovi (ovog puta samo parovi) takmičili su se prvi put po sistemu eliminacije. Prvi pobjednici u historiji postali su domaći takmičari [[Maja Vtič]] i [[Tomaž Naglič]].<ref>{{cite web |url= http://tvslo.si/#ava2.138976125;; |title= Video |publisher=tvslo.si|date=16. 6. 2012}}</ref> Na skakaonici [[Le Praz]] (HS 96) u [[Francuska|francuskom]] [[Courchevel]]u 14. augusta održano je prvo potpuno mješovito takmičenje (2 + 2), prvo takvo takmičenje u Ljetnom Grand Prixu i prvo na vještačkoj podlozi, a prvi pobjednik bila je ekipa Japana. 23. novembra održano je i prvo ovakvo takmičenje u okviru Svjetskog kupa, i to u [[Lillehammer]]u, na olimpijskoj skakaonici [[Lysgårdsbakken]] (HS 100). Prvi pobjednik postala je ekipa Norveške. == Najposjećenija takmičenja == (Pojedinačna takmičenja s posjetom većom od 50.000 ljudi. Spisak nije potpun.) {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !Plasman ! class="unsortable" |Broj gledalaca !Mjesto !Datum !Skakaonica ! class="unsortable" |Takmičenje |- | 1. || 143.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 14. 2. 1952. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1952.|ZOI 1952.]] |- | 2. || 130.000 || align=left|{{ZD|NNJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] || 16. 2. 1936. || align=left|[[Velika olimpijska skakaonica (Garmisch-Partenkirchen)|Velika olimpijska skakaonica]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1936.|ZOI 1936.]] |- | 3. || 120.000 || align=left|{{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] || 18. 2. 1962. || align=left|[[Wielka Krokiew]] || align=left|[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1962.|SP 1962.]] |- | 4. || 111.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2016. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2015/2016.|Svjetskog kupa 2015/16.]] |- | 5. || 106.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || mart 1946. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Skijaški festival Holmenkollen]] |- | 6. || 100.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 16. 3. 1985. || align=left|[[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 1985.]] |- | 7. || 70.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 22. 3. 1997. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1996/1997.|Svjetskog kupa 1996/97.]] |- | || 70.000 || align=left|{{ZD|NOR}} [[Holmenkollen]] ([[Oslo]]) || 3. 3. 2011. || align=left|[[Holmenkollen (skakaonica)|Holmenkollen]] || align=left| [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2011.|SP 2011.]] |- | 8. || 57.000 || align=left|{{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] || 17. 1. 2016. || align=left| [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2016.]] |- | 9. || 55.000 || align=left|{{ZD|SLO}} [[Planica]] || 20. 3. 2010. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| [[SP u ski-letovima 2010.]] |- | 10. || 50.000 || align=left|{{ZD|JUG}} [[Planica]] || 14. 3. 1987. || align=left| [[Letalnica]] || align=left| Finale [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1986/1987.|Svjetskog kupa 1986/87.]] |- | || 50.000 || align=left|{{ZD|JAP}} [[Hakuba]] ([[Nagano]]) || 17. 2. 1998. || align=left| [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] || align=left| [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|ZOI 1998.]] |} == Rekordi == Uključena su sva takmičenja prije Svjetskog kupa, Olimpijske igre, svjetska prvenstva i Svjetski kup <small>(podaci do 24. 3. 2019).</small> {| class="wikitable" |- ! Kategorija !! Skakač !! Rekord |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFFF99" | '''[[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]''' ([[Skijaški skokovi na ZOI 1924.|1924]]–[[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Pojedinačne pobjede || [[Simon Ammann]] || align=center|4 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Ekipne pobjede || Finska, Njemačka, Austrija || align=center|2 |- | Ekipne medalje || Austrija || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 1992.|Albertville '92]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 261 dan |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skijaški skokovi na ZOI 2018.|Pyeongchang 2018]])</small> || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 268 dana |- | Broj učešća na ZOI || [[Noriaki Kasai]] || align=center|8 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#A4C639" | '''[[Svjetski prvaci u skijaškim skokovima|Svjetska prvenstva]]''' ([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1925.|1925]]–[[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Adam Małysz]] || align=center|6 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|12 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|9 |- | Najviše ekipnih medalja || Austrija || align=center|20 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 1995.|Thunder Bay '95]])</small> || [[Tommy Ingebrigtsen]] || 17 godina i 222 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2013.|Val di Fiemme '13]])</small> || [[Anders Bardal]] || 30 godina i 183 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|13 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FBCEB1" | '''[[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]]''' ([[SP u ski-letovima 1972.|1972]]–[[SP u ski-letovima 2018.|2018]]) | colspan="3" | |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Walter Steiner]], [[Sven Hannawald]], [[Roar Ljøkelsøy]] || align=center|2 |- | Najviše pojedinačnih medalja || [[Matti Nykänen]] || align=center|5 |- | Osvojene medalje (pojedinačno + ekipno) || [[Janne Ahonen]] || align=center|7 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|3 |- | Najviše ekipnih medalja || Norveška || align=center|5 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2008.|Oberstdorf '08]])</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || 18 godina i 47 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[SP u ski-letovima 2012.|Vikersund '12]])</small> || [[Robert Kranjec]] || 30 godina i 224 dana |- | Broj učešća na Svjetskim prvenstvima || [[Noriaki Kasai]] || align=center|11 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FFBF00" | '''[[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Turneja 4 skakaonice]]''' ([[Turneja 4 skakaonice 1953.|1952]]–[[Turneja 4 skakaonice 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Janne Ahonen]] || align=center|5 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Jens Weißflog]] || align=center|10 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>([[Schattenberg (skakaonica)|Oberstdorf]] [[Turneja 4 skakaonice 1991/1992.|'91]])</small> || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 212 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>([[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|Bischofshofen]] [[Turneja 4 skakaonice 1995/1996.|'96]])</small> || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 220 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik || [[Jens Weißflog]] || 31 godina i 169 dana |- | Najviše nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|28 |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#BCD4E6" | '''Svjetski kup''' ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1979/1980.|1979]]–[[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2018/2019.|2019]]) | colspan="3" | |- | Najviše ukupnih pobjeda || [[Matti Nykänen]], [[Adam Małysz]] || align=center|4 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|53 |- | Najviše pojedinačnih postolja || [[Janne Ahonen]] || align=center|108 |- | Najviše pojedinačnih plasmana među top 10 || [[Janne Ahonen]] || align=center|248 |- | Najviše ekipnih pobjeda || Austrija || align=center|29 |- | Najviše ekipnih postolja || Austrija || align=center|75 |- | Najviše pojedinačnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|566 |- | Najviše ekipnih nastupa || [[Noriaki Kasai]] || align=center|71 |- | Ukupan broj nastupa (pojedinačno + ekipno) || [[Noriaki Kasai]] || align=center|637 |- | Najviše sezona || [[Noriaki Kasai]] || align=center|30 |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u letovima || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|14 |- | Najmlađi pojedinačni pobjednik <small>(Lahti '90)</small> || [[Steve Collins (ski-skakač)|Steve Collins]] || 15 godina i 362 dana |- | Najstariji pojedinačni pobjednik <small>(Kuusamo '14)</small> || [[Noriaki Kasai]] || 42 godina i 176 dana |- | Najmlađi ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1991/1992.|1991/92]]) || [[Toni Nieminen]] || 16 godina i 303 dana |- | Najstariji ukupni pobjednik ([[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2017/2018.|2017/18]]) || [[Kamil Stoch]] || 30 godina i 304 dana |- | Najstariji učesnik u Svjetskom kupu || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 292 dana |- | Najstariji skakač na postolju pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 44 godine i 293 dana |- | Najstariji skakač među top 10 pojedinačno || [[Noriaki Kasai]] || 45 godina i 285 dana |- | Najviše pojedinačnih pobjeda u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|15 |- | Najviše bodova u sezoni || [[Peter Prevc]] || align=center|2303 |- | Najviše puta među osvajačima bodova || [[Noriaki Kasai]] || align=center|462 puta |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#FE6F5E" | '''Ostali rekordi''' | colspan="3" | |- | Prvi skok ikad preko 100 m – pad <small>([[Ponte di Legno]], 1935)</small> || [[Olav Ulland]] || align=center|103,5 m |- | Prvi službeni skok preko 100 m <small>([[Planica]], 1936)</small> || [[Josef Bradl|Sepp Bradl]] || align=center|101,5 m |- | Prvi skok ikad preko 200 m – pad <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Andreas Goldberger]] || align=center|202 m |- | Prvi službeni skok preko 200 m <small>([[Planica]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]])</small> || [[Toni Nieminen]] || align=center|203 m |- | Najviše letova preko 200 m || [[Robert Kranjec]] || align=center|206 |- | Svjetski rekorder <small>([[Vikersundbakken|Vikersund '17]])</small> || [[Stefan Kraft]] || align=center|253,5 m |- | Svjetski rekorder s [[kamera|kamerom]] na kacigi <small>(Planica '15)</small> || [[Jurij Tepeš]] || align=center|237,5 m |- | Svjetski rekorder (30+ godina) <small>(Vikersund '12)</small> || [[Robert Kranjec]] || align=center|244 m <!-- |- | Svjetski rekorder (35+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m --> |- | Svjetski rekorder (40+ godina) <small>(Vikersund '17)</small> || [[Noriaki Kasai]] || align=center|241,5 m |- | Juniorski svjetski rekorder <small>(Planica '10)</small> || [[Gregor Schlierenzauer]] || align=center|232,5 m |- | Prvo pojedinačno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Cortina d'Ampezzo]] || align=center|1979. |- | Prvo ekipno takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lahti]] || align=center|1990. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 2 člana || [[Mostec]] ([[Ljubljana]]) || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje ikad – 4 člana || [[Courchevel]] || align=center|2012. |- | Prvo mješovito takmičenje u Svjetskom kupu || [[Lillehammer]] || align=center|2012. |- | Prvi tandemski skok ikad i svjetski rekord <br/> <small>([[Nordijski centar Planica|Planica HS 45]], 2016)</small> || [[Rok Urbanc]] i [[Jaka Rus]] || align=center|35 m |} == Bodovanje == Pobjednik se odlučuje po sistemu bodovanja zasnovanom na dužini skoka, stilu, dužini zaleta i smjeru vjetra. Svaka skakaonica ima cilj koji se zove ''obračunska tačka'' (ili ''K-tačka'' ili "kritična tačka", termin popularan na prostoru bivše Jugoslavije). Ova tačka označena je ''K-linijom'' u zoni doskoka, a predstavlja tačku u kojoj doskočna padina počinje prelaziti u râvan (mjereno od kraja zaleta). Kod takmičenja na 90-metarskoj, odnosno 120-metarskoj skakaonici K-linija nalazi se na 90, odnosno 120&nbsp;m. Za skok tačno na obračunsku tačku skakač dobija 60 bodova. Za svaki metar manje/više dodaje se ili oduzima 1,8 bodova po m (kod letova to iznosi 1,2 boda).<ref>Ovo je najčešća bodovna vrijednost 1 metra, no ona može biti i manja ili veća, zavisno od veličine same skakaonice.</ref> Stoga je moguće da takmičar ostvari negativan rezultat ako je njegov skok veoma kraći od kritične tačke, uz loše ocjene za stil (ovo je tipično u slučaju pada). Iako je cilj takmičenja u skijaškim skokovima preskočiti što veću udaljenost, ocjenjuje se i stil skakača, pa je za pobjedu, osim dugog skoka, potrebno prikazati i dobru tehniku leta te siguran doskok. Ukupni bodovi izračunavaju se po ostvarenoj dužini skoka te zbiru srednje 3 ocjene petorice sudija (najveća i najmanja ocjena se brišu), od kojih svaki može za stil dodijeliti maksimalno 20 bodova. Sudije se nalaze u posebnom tornju, obično s lijeve strane očekivane tačke doskoka. Bodovi za dužinu skoka dodjeljuju se prema odnosu dužine skoka i položaja obračunske tačke pojedine skakaonice. U januaru 2010. uveden je novi sistem bodovanja koji obuhvata vremenske uvjete. Aerodinamika i brzina na mostu važne su varijable koje određuju vrijednost skoka, a ako se vremenski uslovi mijenjaju u toku takmičenja, uslovi neće biti jednaki za sve, što nije fer. Skakaču se po novom sistemu dodaju ili oduzimaju bodovi ako se zaletište ("kapija") povisuje ili snižava. Naprednija kalkulacija određuje i plus/minus bodove za uslove vjetra u vrijeme skoka. Ovi se bodovi dodaju ili odbijaju od ukupnog broja bodova za skok. U pojedinačnim takmičenjima sabiraju se vrijednosti dvaju takmičarskih skokova kako bi se odredio pobjednik, dok se u ekipnim takmičenjima sabiraju rezultati svih skokova članova ekipe (4 x 2 skoka). U slučaju loših vremenskih uslova, tj. kad nije moguće održati zadani broj serija, takmičenje se prekida (budući da je sigurnost skakača glavni prioritet), a za službene rezultate uzimaju se oni nakon posljednje kompletirane serije. == Pravila == Skakači koji su lakši od donje težinske granice kažnjavaju se kraćom maksimalnom dužinom skija, što smanjuje aerodinamički uzgon koji mogu postići. Ova se pravila pripisuju tendenciji sprečavanja najozbiljnijih slučajeva niske mase skakača, ali neki i dalje gube težinu kako bi povećali dužinu koju mogu preskočiti.<ref>{{cite web |url= http://www.nytimes.com/2010/02/12/sports/olympics/12skijump.html |title= For Ski Jumpers, a Sliding Scale of Weight, Distance and Health |publisher=New York Times|date=12. 2. 2010}}</ref> == Tehnika == Iako se tehnika skoka s razvojem ovog sporta dosta mijenjala kroz historiju, tehnika doskoka uglavnom je ona prema tehnici "telemark". Preovladavajuća tehnika položaja tijela tokom leta je tzv. [[V-stil|V-tehnika]], prilikom koje skakač drži skije u V-položaju, s repovima skija skupljenim, a vrhovima odvojenim. Moderni V-stil rezultat je stila koji je prvi primijenio [[Jan Boklöv]] u [[Švedska|Švedskoj]] 1985. kako bi se produžile dužine leta za oko 10% u odnosu na raniji stil paralelnih skija, kakav pamtimo s [[Matti Nykänen|Nykänenom]]. U modernim skokovima [[aerodinamika]] je postala jak faktor i tiče se dizajna skijaških kombinezona. Prva tehnika bila je ''[[kongsberška tehnika|kongsberška]]'', koju je razvio [[Jacob Tullin Thams]] u norveškom gradu [[Kongsberg]]u, a sastojala se u stavu čučnja s rukama pored tijela na zaletištu, a onda se uspravno izleti s rukama paralelnim ispred tijela. Dužine ovih skokova bile su od 45 do 100&nbsp;m. Tek su 1950. [[Andreas Däscher]] i [[Erich Windisch]] iz Njemačke razvili tehniku nazvanu "riblja" jer su ruke bile uz tijelo i to je podsjećalo na [[riba|riblje]] [[peraje]]. Ova tehnika bila je standard do 1985, a skije su bile paralelne. Onda je Boklöv razvio V-stil, koji je danas apsolutno preovladao kod skakača u [[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetskom kupu]]. Završetak skoka je u telemark-stilu, kad se tlo dodiruje jednom nogom u polučučnju ispred druge noge, dok je doskok na dvije noge stilski nekorektan (ocjene se smanjuju), ali ispravan. Do sredine 1970-ih skakači su tokom zaleta držali ruke ispred sebe. To se promijenilo kad je [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] skakač [[Jochen Danneberg]] uveo novu tehniku zaleta s rukama usmjerenim unazad, što je bio aerodinamičniji položaj. == Popularnost == Skijaški skokovi nastali su u [[Skandinavija|skandinavskim]] zemljama, pa su i danas tamo najpopularniji među gledaocima i [[televizija|TV]]-publikom. Najbolji takmičari redovno dolaze iz skandinavskih zemalja, prije svih [[Norveška|Norveške]] i [[Finska|Finske]], a još jedan jak region u tom sportu jeste [[Srednja Evropa]], naročito [[Njemačka]], [[Austrija]], [[Slovenija]], [[Poljska]], [[Češka]] i [[Švicarska]]. Jedina zemlja izvan [[Evropa|Evrope]] koja ima dugu tradiciju u ovom sportu i koja je dala dosta uspješnih takmičara jest [[Japan]]. Naravno, ovaj sport postoji i u drugim zemljama, ali njihovi takmičari rijetko ostvaruju zapaženije rezultate (tokom 1980-ih izvjestan uspjeh imali su, npr., [[Kanada|kanadski]] skakači). Među najpopularnija takmičenja svakako spada novogodišnja [[Turneja 4 skakaonice]] (dvije u Njemačkoj i dvije u Austriji). Bilo je pokušaja da se popularnost ski-skokova proširi pronalaženjem načina za lakšu izgradnju i održavanje skakaonica za treninge i takmičenja. To uključuje [[plastika|plastični]] snijeg koji bi osigurao klizavu podlogu za skije čak i u ljetnim mjesecima i na lokacijama gdje su snježne padavine rijetka pojava. == Historijski skokovi == === Muškarci === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakač ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || novembar 1808. || {{ZD|NOR}} [[Olaf Rye]] || Crkva u [[Eidsberg]]u || {{ZD|NOR}} [[Eidsberg]] || align=center|9,5 |- | Preko 50&nbsp;m || 16. 2. 1913. || {{ZD|SAD}} [[Ragnar Omtvedt]] || [[Wolverine (skakaonica)|Wolverine]] || {{ZD|SAD}} [[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] || align=center|51,5 |- | Preko 100&nbsp;m || 15. 3. 1936. || {{ZD|AUT}} [[Josef Bradl]] || [[Bloudekova velikanka]] || {{ZD|KJUG}} [[Planica]] || align=center|101,5 |- | Preko 150&nbsp;m || 11. 2. 1967. || {{ZD|NOR}} [[Lars Grini]] || [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] || {{ZD|SRNJ}} [[Oberstdorf]] || align=center|150 |- | Preko 200&nbsp;m || 17. 3. 1994. || {{ZD|FIN}} [[Toni Nieminen]] || [[Letalnica]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|203 |- | Preko 250&nbsp;m || 14. 2. 2015. || {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] || [[Vikersundbakken]] || {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] || align=center|250 |} === Žene === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="90"|Datum ! width="150"|Skakačica ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 1897. || {{ZD|NOR|1844}} Ragna Pettersen || Nydalsbakken || {{ZD|NOR|1844}} [[Aker (Norveška)|Aker]] || align=center|12 |- | Preko 50&nbsp;m || 1932. || {{ZD|NOR}} Johanne Kolstad || Gråkallbakken || {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] || align=center|62 |- | Preko 100&nbsp;m || 29. 3. 1981. || {{ZD|FIN}} Tiina Lehtola || [[Rukatunturi]] || {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] || align=center|110 |- | Preko 150&nbsp;m || 5. 2. 1994. || {{ZD|AUT}} [[Eva Ganster]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|161 |- | Preko 200&nbsp;m || 29. 1. 2003. || {{ZD|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz|Daniela Iraschko]] || [[Kulm (letaonica)|Kulm]] || {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]]/[[Bad Mitterndorf]] || align=center|200 |} === Tandem === {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:90%; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="150"|Prvi skok ! width="120"|Datum ! width="150"|Skakači ! width="200"|Skakaonica ! width="200"|Mjesto ! width="60"|Dužina (m) |- | U historiji || 18. 2. 2016<ref>{{cite web |url= http://www.siol.net/sportal/zimski-sporti/ne-boste-verjeli-slovenca-prva-na-svetu-s-smucmi-skocila-v-tandemu-video-405809 |title= Ne boste verjeli: Slovenca prva na svetu s smučmi skočila v tandemu! (video) |author = Marko Filej |date=22. 2. 2016 |access-date=7. 4. 2016 |language= slovenski}}</ref> || {{ZD|SLO}} [[Rok Urbanc]] <br/> {{ZD|SLO}} [[Jaka Rus]] || [[Nordijski centar Planica#Napuštene skakaonice|Planica HS 45]] || {{ZD|SLO}} [[Planica]] || align=center|35 |} == Skijaški letovi == Skijaški skokovi potječu iz Norveške, ali domovina skijaških letova jeste Slovenija, u kojoj je 1930-ih [[Stanko Bloudek]] konstruirao prvu letaonicu na svijetu, koja je po njemu nazvana [[Bloudekova velikanka]]. Kasnije je konstruktorsku tradiciju nastavio [[Janez Gorišek]], [[građevinarstvo|građevinski]] [[inženjer]], sportist i entuzijastični sportski promotor, koji je 1969. konstruirao novu letaonicu na Planici, kao i još nekoliko letaonica i skakaonica širom svijeta. Godine 1936. FIS je počeo regulirati izgradnju skakaonica i odredio međunarodne standarde. U to vrijeme bilo je zabranjeno graditi skakaonice na kojima su bilo mogući skokovi duži od 80&nbsp;m. Ipak, sagrađena je spomenuta letaonica na Planici (Bloudekova), ali proteklo je nekoliko godina dok FIS nije odobrio održavanje takmičenja na njoj. Letovi su ekstremna vrsta skijaških skokova. Iste su forme kao i skokovi, samo što se takmičenja održavaju na velikim skakaonicama, tj. letaonicama, na kojima je [[kritična tačka]] najmanje 185&nbsp;m. Kod letova je naglasak više na sposobnosti jedrenja [[zrak]]om nego na samim skakačkim sposobnostima. Trenutno ima pet takvih skakaonica u svijetu: [[Vikersundbakken]] u [[Vikersund]]u ([[Norveška]]), [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] u [[Oberstdorf]]u ([[Njemačka]]), [[Kulm (letaonica)|Kulm]] u [[Tauplitz]]u/[[Bad Mitterndorf]]u ([[Austrija]]), [[Letalnica]] u [[Planica|Planici]] ([[Slovenija]]) i [[Čerťák]] u [[Harrachov]]u ([[Češka]]). Šesta letaonica, [[Copper Peak]] u [[Michigan]]u ([[SAD]]), trenutno se ne koristi jer ne odgovara [[FIS]]-ovim standardima, iako postoje planovi za rekonstrukciju. Također postoje planovi za izgradnju još letaonica, čak i za dvoransku u finskom mjestu [[Ylitornio]].<ref>{{cite web |url= http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/LL-Lapland/Ylitornio/0288/ |title= Projekt skakaonice u Ylitorniju |publisher=skisprungschanzen.com|language= engleski}}</ref> Na ovim skakaonicama postižu se najveće dužine i na svakoj je moguće preći 200&nbsp;m. Trenutni svjetski rekord iznosi 254,5&nbsp;m, a postavio ga je [[Slovenci|Slovenac]] [[Domen Prevc]] na [[Letalnica|Letalnici]] 2025. Od [[SP u ski-letovima 1972.|1972]]. svake druge godine održava se [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]], s tim da je bilo prebačeno iz parnih u neparne godine, pa je opet vraćeno na parne. Takmičenje se odvija u dva dana, odnosno četiri serije, čiji se rezultati sabiru. Na [[SP u ski-letovima 1992.|SP 1992]], [[SP u ski-letovima 1994.|1994]], [[SP u ski-letovima 1996.|1996.]] i [[SP u ski-letovima 1998.|1998.]] pojedinačne dnevne pobjede (nakon dvije serije) također su se računale i kao pobjede u Svjetskom kupu. Većina najboljih takmičara u "običnim" ski-skokovima često su među najboljima i u letovima. Ipak, neki skakači, kao što su Austrijanac [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]], [[Johan Remen Evensen]] ili [[Slovenci|Slovenac]] [[Robert Kranjec]], smatraju se specijalistima za letove. === Spisak letaonica === {| class="wikitable sortable" !Ime !Lokacija !Otvorena !K-tačka !Veličina !Rekord |- |{{ZD|SLO}} [[Letalnica]] |[[Planica]] |align=center |1969. |K-200 |HS 240 |254,5&nbsp;m {{WR}} |- |{{ZD|NOR}} [[Vikersundbakken]] |[[Vikersund]] |align=center |1936. |K-200 |HS 240 |253,5&nbsp;m |- |{{ZD|AUT}} [[Kulm (letaonica)|Kulm]] |[[Tauplitz]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |247,5&nbsp;m |- |{{ZD|NJE}} [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] |[[Oberstdorf]] |align=center |1950. |K-200 |HS 225 |242,5&nbsp;m |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Čerťák]] |[[Harrachov]] |align=center |1979. |K-185 |HS 205 |214,5&nbsp;m |- |{{ZD|SAD}} [[Copper Peak]] |[[Ironwood (Michigan)|Ironwood]] |align=center |1970. |K-170 |HS 180 |158&nbsp;m |} === Skijaški letovi i [[padobranstvo]] === Skijaši-letači oslanjaju se na iste aerodinamičke položaje tijela kao i padobranci (tzv. ''tracking''<ref>Zauzimanje položaja tijela koji padobrancu omogućava da se pomjera horizontalno tokom [[slobodni pad|slobodnog pada]].</ref> i delta-formacije). Budući da su se [[tehnologija]] opreme i tehnike leta poboljšale tokom 1970-ih, izgleda da su oba sporta razvila ove aerodinamički stabilne položaje tijela. U zavisnosti od opreme koja se koristi, odnos "klizanja" po [[zrak]]u za ''tracking'' i delta-položaj u oba sporta može biti do 2:1, što znači da skijaš-letač ili padobranac za svaki metar visine koji izgube mogu dobiti 2&nbsp;m horizontalne putanje. Općenito, padobranci "lete" zrakom dvostruko brže od ski-letača. Učesnici u oba sporta sebe nazivaju "skakačima". === Broj službenih letova preko 200&nbsp;m === * {{small|Do 25. 3. 2018.}} {| class="wikitable" !Plasman !Skakač !# |- style="background:#E6E6FA" |align=center|'''1.''' |{{ZD|SLO}} '''[[Robert Kranjec]]''' |align=right|'''206''' |- style="background:#E6E6FA" |align=center|2. |{{ZD|ŠVI}} [[Simon Ammann]] |align=right|166 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|3. |{{ZD|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] |align=right|147 |- |align=center rowspan=2|4. |{{ZD|AUT}} [[Martin Koch (ski-skakač)|Martin Koch]] |align=right|138 |- |- style="background:#E6E6FA" |{{ZD|POLJ}} [[Kamil Stoch]] |align=right|138 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|6. |{{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] |align=right|132 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|7. |{{ZD|JAP}} [[Noriaki Kasai]] |align=right|126 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|8. |{{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] |align=right|119 |- |align=center|9. |{{ZD|POLJ}} [[Adam Małysz]] |align=right|112 |- style="background:#E6E6FA" |align=center|10. |{{ZD|NJE}} [[Richard Freitag]] |align=right|110 |} * aktivni skakači obojeni su [[ljubičasta|ljubičasto]] == Savršeni skokovi == "Savršen skok" jest slučaj kad skakač dobije maksimalnu ocjenu za stil (20) od svih pet sudija. Dosad je to pošlo za rukom desetorici skakača: {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! width="30"| Br. ! width="100"| Datum ! width="200"| Skakač ! width="20"| Plasman ! width="260"| Skakaonica ! width="30"| Veličina ! width="200"| Mjesto ! width="60"| Serija ! width="290"| Takmičenje ! width="55"| Dužina (m) ! width="30"| Video |- | align="center" | 1. | 7. 3. 1976. | {{ZD|AUT}} [[Toni Innauer]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-175 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" | – | KOP Međunarodna sedmica ski-letova | align="center" |176 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=N4O6sR1ic2I] |- | align="center" | 2. | 24. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |187,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 3. | 25. 1. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Heini Klopfer"|"Heini Klopfer"]] K-185 | align="center" |L | {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1997/1998.|Svjetski kup]] / [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 1998.|SP u letovima]] | align="center" |205,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=2tJ7WTZsj2M] |- | align="center" | 4. | 15. 2. 1998. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 1. | [[Hakuba (skakaonica)|Hakuba]] K-120 | align="center" |V | {{ZD|JAP}} [[Nagano]] | align="center" |druga | [[Skijaški skokovi na ZOI 1998.|Olimpijske igre]] | align="center" |132,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=xe410PG-xBM] |- | align="center" | 5. | 17. 1. 1999. | {{ZD|JAP}} [[Kazuyoshi Funaki]] | align="center" | 2. | [[Wielka Krokiew]] K-116 | align="center" |V | {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 1998/1999.|Svjetski kup]] | align="center" |119 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=n-7AKfxT8XU] |- | align="center" | 6. | 8. 2. 2003. | {{ZD|NJE}} [[Sven Hannawald]] | align="center" | 1. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |142 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=cBvX5xSxJ9k] |- | align="center" | 7. | 8. 2. 2003. | {{ZD|JAP}} [[Hideharu Miyahira]] | align="center" | 6. | [[Mühlenkopf (skakaonica)|Mühlenkopf]] K-130 | align="center" |V | {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2002/2003.|Svjetski kup]] | align="center" |135,5 | |- | align="center" | 8. | 6. 1. 2009. | {{ZD|AUT}} [[Wolfgang Loitzl]] | align="center" | 1. | [[Skakaonica "Paul Ausserleitner"|"Paul Ausserleitner"]] HS 140 <small>(noćni)</small> | align="center" |V | {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] | align="center" |prva | [[Turneja 4 skakaonice 2008/2009.|Novogodišnja turneja]] | align="center" |142,5 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=fc238ZLMjoU] |- | align="center" | 9. | 20. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Peter Prevc]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |233 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=Zqu0K14FGQE] |- | align="center" | 10. | 22. 3. 2015. | {{ZD|SLO}} [[Jurij Tepeš]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 225 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2014/2015.|Svjetski kup]] | align="center" |244 | align="center" |[https://www.youtube.com/watch?v=I6cIwNMceJw] |- | align="center" | 11. | 28. 3. 2025. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2024/2025.|Svjetski kup]] | align="center" |233,5 | align="center" | [https://www.eurosport.de/skispringen/planica/2024-2025/skifliegen-in-planica-funfmal-200-daniel-tschofenig-fliegt-mit-perfekter-wertung-zum-gesamtweltcupsieg_vid2347314/video.shtml] |- | align="center" | 12. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NJE}} [[Andreas Wellinger]] | align="center" | 11. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=eDzoZ5w6Cf0] |- | align="center" | 13. | 29. 3. 2026. | {{ZD|NOR}} [[Marius Lindvik]] | align="center" | 1. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |prva | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238,5 | align="center" | |- | align="center" | 14. | 29. 3. 2026. | {{ZD|AUT}} [[Daniel Tschofenig]] | align="center" | 4. | [[Letalnica]] HS 240 | align="center" |L | {{ZD|SLO}} [[Planica]] | align="center" |druga | [[Svjetski kup u skijaškim skokovima 2025/2026.|Svjetski kup]] | align="center" |238 | align="center" | |} Hannawaldu i Loitzlu za njihov drugi skok tog dana sudije su dodijelile po još četiri 20-ice (+ dodatnih 19,5), tako da su dobili devet 20-ica u okviru jednog takmičenja. Ostali poznati skakači mogu se naći na sljedećim spiskovima: * [[Spisak pobjednika Svjetskog kupa u skijaškim skokovima|Osvajači Svjetskog kupa]] * [[Spisak osvajača olimpijskih medalja u skijaškim skokovima|Osvajači olimpijskih medalja]] * [[Spisak osvajača medalja u skijaškim skokovima na svjetskim prvenstvima|Osvajači medalja na svjetskim prvenstvima]] * [[Spisak pobjednika Turneje 4 skakaonice|Pobjednici Turneje 4 skakaonice]] == Najpoznatiji skakači == kako bi bili uvršteni na ovaj spisak, muškarci moraju imati ili najmanje 20 pobjeda u Svjetskom kupu, 400 nastupa u Svjetskom kupu ili tri olimpijske medalje.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having more than one victory – World Cup (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085436/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=M&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (male)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085201/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=M&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> Žene moraju imati najmanje deset pobjeda u Svjetskom kupu ili jednu olimpijsku medalju.<ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one victory – World Cup (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085433/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=2&gender=L&category=WC&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|title=Competitors having at least one podium – Olympic Winter Games (female)|publisher=FIS|access-date=14. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315085551/https://data.fis-ski.com/global-links/statistics/competitors-having-more-than-one-podium.html?place=&season=ALL&sector=JP&nbr=4&gender=L&category=OWG&positions=1&nation=&discipline=ALL&Submit=SEARCH|archive-date=15. 3. 2017}}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} ;Muškarci * {{flagicon|AUT}} [[Gregor Schlierenzauer]] * {{flagicon|AUT}} [[Thomas Morgenstern]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Goldberger]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Felder]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Kofler]] * {{flagicon|AUT}} [[Andreas Widhölzl]] * {{flagicon|AUT}} [[Martin Höllwarth]] * {{flagicon|AUT}} [[Heinz Kuttin]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Nykänen]] * {{flagicon|FIN}} [[Toni Nieminen]] * {{flagicon|FIN}} [[Jari Puikkonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Janne Ahonen]] * {{flagicon|FIN}} [[Matti Hautamäki]] * {{flagicon|JPN}} [[Kazuyoshi Funaki]] * {{flagicon|JPN}} [[Masahiko Harada]] * {{flagicon|JPN}} [[Noriaki Kasai]] * {{flagicon|NOR}} [[Lars Bystøl]] * {{flagicon|NOR}} [[Birger Ruud]] * {{flagicon|NOR}} [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] * {{flagicon|GER}} [[Sven Hannawald]] * {{flagicon|GER}} [[Dieter Thoma]] * {{flagicon|GER}} [[Jens Weißflog]] * {{flagicon|GER}} [[Severin Freund]] * {{flagicon|GER}} [[Martin Schmitt]] * {{flagicon|GER}} [[Andreas Wellinger]] * {{flagicon|POL}} [[Kamil Stoch]] * {{flagicon|POL}} [[Adam Małysz]] * {{flagicon|SLO}} [[Peter Prevc]] * {{flagicon|SUI}} [[Simon Ammann]] {{col-break}} [[Datoteka:FIS Ski Jumping World Cup 2014 - Engelberg - 20141220 - Gregor Schlierenzauer 2.jpg|mini|200px|[[Gregor Schlierenzauer]] ima najviše pobjeda u Svjetskom kupu (53)]] [[Datoteka:Carina Vogt 2013.JPG|mini|200px|[[Carina Vogt]] prva je olimpijska pobjednica u skijaškim skokovima (2014)]] ;Žene * {{flagicon|AUT}} [[Daniela Iraschko-Stolz]] * {{flagicon|FRA}} [[Coline Mattel]] * {{flagicon|JPN}} [[Sara Takanashi]] * {{flagicon|NOR}} [[Maren Lundby]] * {{flagicon|GER}} [[Carina Vogt]] * {{flagicon|GER}} [[Katharina Althaus]] * {{flagicon|USA}} [[Sarah Hendrickson]] {{col-end}} ;Neuspješni * {{ZD|JUG}} {{ZD|SLO}} [[Vinko Bogataj]] – najpoznatiji kao "Čovjek agonije poraza" zbog česte upotrebe snimka njegovog spektakularnog pada u uvodnoj špici emisije ''[[ABC's Wide World of Sports]]'' * {{ZD|UK}} [[Eddie Edwards]] – miljenik publike na [[ZOI 1988.|ZOI 1988]], ali i općenito, zbog svog [[humor]]ističkog pristupa takmičenjima == Važna odredišta == [[Datoteka:Planica.jpg|mini|desno|225px|[[Letalnica]] u [[Planica|Planici]]]] {{col-begin|width=70%}} {{col-break}} ;[[Svjetski kup u skijaškim skokovima|Svjetski kup]] * {{ZD|AUT}} [[Tauplitz]] * {{ZD|AUT}} [[Villach (grad)|Villach]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Harrachov]] * {{ZD|ČEŠ}} [[Liberec]] * {{ZD|FIN}} [[Kuopio]] * {{ZD|FIN}} [[Kuusamo]] * {{ZD|FIN}} [[Lahti]] * {{ZD|ITA}} [[Pragelato]] * {{ZD|ITA}} [[Predazzo]] * {{ZD|JAP}} [[Sapporo]] * {{ZD|NJE}} [[Klingenthal]] * {{ZD|NJE}} [[Titisee-Neustadt]] * {{ZD|NJE}} [[Willingen (Upland)|Willingen]] * {{ZD|POLJ}} [[Wisła (mjesto)|Wisła]] * {{ZD|POLJ}} [[Zakopane]] * {{ZD|SLO}} [[Planica]] * {{ZD|ŠVI}} [[Engelberg]] {{col-break}} ;[[Turneja 4 skakaonice]] * {{ZD|NJE}} [[Oberstdorf]] * {{ZD|NJE}} [[Garmisch-Partenkirchen]] * {{ZD|AUT}} [[Innsbruck]] * {{ZD|AUT}} [[Bischofshofen]] ;[[Raw Air]] * {{ZD|NOR}} [[Lillehammer]] * {{ZD|NOR}} [[Oslo]] * {{ZD|NOR}} [[Trondheim]] * {{ZD|NOR}} [[Vikersund]] {{col-end}} == Nacionalni rekordi == {| class="wikitable" |- | style="background:#efefef;" align=center| '''Rang''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Država''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Rekorder''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Dužina (m)''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Lokacija''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Godina''' | style="background:#efefef;" align=center | '''Izvor''' |- | 1. | {{ZID|Slovenija}} | [[Domen Prevc]] | 254,5 | [[Planica]] | 2025. |<ref>{{cite web |url= https://siol.net/sportal/zimski-sporti/smucarski-poleti-zakljucek-svetovnega-pokala-planica-posamicna-tekma-1-658970 |title= Domen Prevc dosegel nov svetovni rekord, zmaga Lanišku! |work= Siol |date= 30. 3. 2025 |access-date= 30. 3. 2025 |language=sl}}</ref> |- | 2. | {{ZID|Austrija}} | [[Stefan Kraft]] | 253,5 | [[Vikersund]] | 2017. |<ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami | title = Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami | author = Andrzej Mysiak | date= 19. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=21. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|3. | {{ZID|Norveška}} | [[Robert Johansson (ski-skakač)|Robert Johansson]] | rowspan=2|252 | Vikersund | 2017. |<ref>{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16009,Sobota_w_Vikersund_Dwa_rekordy_swiata_trzy_rekordy_krajow_czternastu_skoczkow_z_zyciowkami |title= Sobota w Vikersund: Dwa rekordy świata, trzy rekordy krajów, czternastu skoczków z życiówkami |author= Andrzej Mysiak |website= skokinarciarskie.pl |date=19. 3. 2017 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | {{ZID|Japan}} | [[Ryōyū Kobayashi]] | Planica | 2019. |<ref name=pla19n>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17843,PS_Planica_Kobayashi_stawia_kropke_nad_i_Zyla_czwarty | title = PŚ Planica: Kobayashi stawia kropkę nad i, Żyła czwarty | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 24. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 4. | {{ZID|Poljska}} | [[Kamil Stoch]] | 251,5 | Planica | 2017. |<ref name="DE + PL"/><ref>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16898,Sobota_w_Planicy_Piec_rekordow_zyciowych_drugi_najdalszy_skok_Stocha | title = Sobota w Planicy: Pięć rekordów życiowych, drugi najdalszy skok Stocha | author = Andrzej Mysiak | date=24. 3. 2018 | website = skokinarciarskie.pl | access-date=24. 3. 2018 |language=pl}}</ref> |- | 5. | {{ZID|Njemačka}} | [[Markus Eisenbichler]] | 248 | Planica | 2017 / 2019. | <ref name="DE + PL">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/16043,Sobota_w_Planicy_Byl_rekord_czy_nie |title= Sobota w Planicy: Był rekord czy nie? |author=Andrzej Mysiak| date=25. 3. 2017 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17817,Czwartek_w_Planicy_Rekordy_zyciowe_rekordy_krajow_i_zwiazane_z_nimi_niejasnosci | title = Czwartek w Planicy: Rekordy życiowe, rekordy krajów i związane z nimi niejasności | author = Andrzej Mysiak | date= 21. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 22. 3. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 6. | {{ZID|SAD}} | [[Kevin Bickner]] | 244,5 | Vikersund | 2017. |<ref>{{Cite web |url= http://www.skijumping.pl/wiadomosci/23105/Raw-Air-w-Vikersund-Seria-probna-dla-Tepesa/ |title= Raw Air w Vikersund: Seria próbna dla Tepesa |author= Adam Buholz |website= skijumping.pl |date= 19. 3. 2017 | access-date=19. 3. 2017 |language=pl}}</ref> |- | 7. | {{ZID|Finska}} | [[Janne Happonen]] | 240 | Vikersund | 2011. |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/8918,PS_Vikersund_Zwyciestwo_Schlierenzauera_Morgenstern_z_Pucharem_Swiata_Malysz_z_rekordem_Polski |title= PŚ Vikersund: Zwycięstwo Schlierenzauera, Morgenstern z Pucharem Świata, Małysz z rekordem Polski |author= Andrzej Mysiak |date= 13. 2. 2011 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 6. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 8. | {{ZID|Švicarska}} | [[Simon Ammann]] | 239,5 | Planica | 2017. | <ref name=pla19p>{{cite web | url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17826,Piatek_w_Planicy_Rekord_Estonii_szesc_nowych_zyciowek_i_dwie_cofniete | title = Piątek w Planicy: Rekord Estonii, sześć nowych życiówek i... dwie cofnięte | author = Andrzej Mysiak | date= 22. 3. 2019 | website = skokinarciarskie.pl | access-date= 12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 9. | {{ZID|Rusija}} | [[Jevgenij Klimov]] | 237 | Planica | 2020. |<ref>{{cite web |url= https://www.skijumping.pl/wiadomosci/28849/mswl-w-planicy-geiger-liderem-na-polmetku-trzech-polakow-w-dziesiatce/ |title= MŚwL w Planicy: Geiger liderem na półmetku, trzech Polaków w dziesiątce |author= Adam Bucholz |date= 11. 12. 2020 |website= skijumping.pl |access-date= 11. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 10. | {{ZID|Češka}} | [[Antonín Hájek (ski-skakač)|Antonín Hájek]] | 236 | Planica | 2010. |<ref>{{cite web|url= http://medias1.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf|title=FIS Ski Flying World Championships 2010 – Planica (SLO) – Flying Hill Individual - Official Results Final Round |date= 20. 3. 2010 |publisher= FIS |access-date= 8. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100330235817/http://www.fis-ski.com/pdf/2010/JP/3054/2010JP3054RL.pdf |archive-date= 30. 3. 2010 |language=en}}</ref> |- | 11. | {{ZID|Italija}} | [[Alex Insam]] | 234 | Planica | 2025. | <ref name="rek270325">{{cite web |url= https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/22207,Czwartek_w_Planicy_Trzynastu_z_zyciowkami_trzech_z_rekordami_krajow |title= Czwartek w Planicy: Trzynastu z życiówkami, trzech z rekordami krajów |author= Andrzej Mysiak |date= 27. 3. 2025 |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 12. | {{ZID|Francuska}} | [[Vincent Descombes Sevoie]] | 230,5 | Vikersund | 2016. |<ref>{{cite web | url = http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | title = PŚ w Vikersund: Peter Prevc zwycięzcą festiwalu dalekich lotów | author = Adam Bucholz | date=14. 2. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 14. 2. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160404072504/http://www.skijumping.pl/news.php?pokaz_news=21035 | archive-date= 4. 4. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 13. | {{ZID|Ukrajina}} | [[Jevhen Marusjak]] | 228,5 | Planica | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/35130/ps-w-planicy-r-kobayashi-wygrywa-kwalifikacje-zyla-drugi/ |title= PŚ w Planicy: R. Kobayashi wygrywa kwalifikacje, Żyła drugi! |author = Adam Bucholz |date = 21. 3. 2024 |website = skijumping.pl |access-date = 11. 4. 2024 |language=pl}}</ref> |- | 14. | {{ZID|Estonija}} | [[Artti Aigro]] | 228 | Planica | 2019. |<ref name=pla19p/> |- | 15. | {{ZID|Kanada}} | [[Mackenzie Boyd-Clowes]] | 224&nbsp;m | Planica | 2016. |<ref name=pla16>{{cite web | url = http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/15036,PS_Planica_Peter_Prevc_deklasuje_na_treningu | title = PŚ Planica: Peter Prevc deklasuje na treningu | author= Paweł Stawowczyk | date= 17. 3. 2016 | website = skijumping.pl | access-date= 17. 3. 2016 |language=pl}}</ref> |- | 16. | {{ZID|Bugarska}} | [[Vladimir Zografski]] | 215 | [[Oberstdorf]] | 2025. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/36273/ps-w-oberstdorfie-forfang-lanisek-i-hayboeck-najlepsi-na-treningu/ |title = PŚ w Oberstdorfie: Forfang, Lanisek i Hayboeck najlepsi na treningu |author = Adam Bucholz |date = 24. 1. 2025 |website = skijumping.pl |access-date = 27. 3. 2025 |language=pl}}</ref> |- | 17. | {{ZID|Turska}} | [[Muhammed Ali Bedir]] | 212,5 m | [[Tauplitz]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/20661,Piatek_na_Kulm_Kilkanascie_rekordow_zyciowych_dwa_rekordy_krajow |title = Piątek na Kulm: Kilkanaście rekordów życiowych, dwa rekordy krajów |author = Andrzej Mysiak |date = 27. 1. 2023 |website = skokinarciarskie.pl |access-date = 29. 1. 2023 |language=pl}}</ref> |- | rowspan=2|18. | {{ZID|Švedska}} | [[Isak Grimholm]] | rowspan=2|207,5 | Planica | 2007. |<ref>{{cite web |url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2007/JP/3128/2007JP3128RLT.pdf |title=FIS World Cup Ski Jumping, 30th World Cup Competition Planica (SLO), Flying Hill Individual, Results – Training |publisher=FIS |access-date=8. 4. 2012 |language=en |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305044657/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2007/JP/3128/2007JP3128RLT.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | {{ZID|Južna Koreja}} | [[Choi Heung-Chul]] | Planica | 2008. |<ref>{{cite web|url=http://medias1.fis-ski.com/pdf/2008/JP/3011/2008JP3011RTRIA.pdf|title="e.on Ruhrgas" FIS World Cup Ski Jumping – 30th World Cup Competition – Planica (SLO) – Flying Hill Individual – Results Trial Round|date=14. 3. 2008|publisher=FIS|access-date=8. 4. 2012|language=en|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094146/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2008/JP/3011/2008JP3011RTRIA.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | 19. | {{ZID|Slovačka}} | [[Hektor Kapustík]] | 202 | Planica | 2025. |<ref name="rek270325"/> |- | 20. | {{ZID|Kazahstan}} | [[Sergej Tkačenko (ski-skakač)|Sergej Tkačenko]] | 199,5 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web|url=https://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/17778,PS_Vikersund_Kobayashi_przed_Kraftem_w_kwalifikacjach_Kubacki_szosty |title= PŚ Vikersund: Kobayashi przed Kraftem w kwalifikacjach, Kubacki szósty | author = Andrzej Mysiak |website = skokinarciarskie.pl |date=15. 3. 2019 |access-date=12. 4. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 21. | {{ZID|Bjelorusija}} | [[Pjotr Čadajev (ski-skakač)|Pjotr Čadajev]] | 197,5 | [[Kulm (letaonica)|Kulm]] | 2006. |<ref name="BLR+SVK">{{cite web |url = http://medias1.fis-ski.com/pdf/2006/JP/3008/2006JP3008RLT.pdf |title = FIS Ski-Flying World Championships 2006 Tauplitz / Bad Mitterndorf (AUT) Flying Hill Individual Results Training |date = 12. 1. 2006 |publisher = FIS |language = en |access-date = 8. 4. 2012 |archive-date = 5. 3. 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305101324/http://medias1.fis-ski.com/pdf/2006/JP/3008/2006JP3008RLT.pdf |url-status = dead }}</ref> |- | 22. | {{ZID|Nizozemska}} | [[Boy van Baarle]] | 197 | Tauplitz | 2005. |<ref>{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=maPvivKbTY0 |title = Boy van Baarle 197m Personal Best |publisher = [[YouTube]] |language= en |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |title = Geschiedenis van het skispringen in Nederland Deel 1: Skispringen, schansspringen en de noordse combinatie in Nederland |website = skispringers.nl |language=nl |archive-url = https://web.archive.org/web/20100726121810/http://www.skispringers.nl/Historie/Nederlandse%20geschiedenis.htm |archive-date = 26. 7. 2010 |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 23. | {{ZID|Grčka}} | [[Nico Polychronidis]] | 186 | [[Oberstdorf]] | 2013. |<ref name="Bibliografia"/><ref name=Grecja>{{cite web | url = http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | title = PŚ w Oberstdorfie: Treningi dla Schlierenzauera i Freitaga, nowy rekord Grecji | author = Dominika Babiarczyk | date = 15. 2. 2013 | website = nicesport.pl | access-date = 28. 5. 2013 | archive-date = 4. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304095609/http://nicesport.pl/sportyzimowe/142636/ps-w-oberstdorfie-treningi-dla-schlierenzauera-i-freitaga-nowy-rekord-grecji | url-status = dead |language=pl}}</ref> |- | 24. | {{ZID|Rumunija}} | [[Daniel Cacina]] | 169,5 | Planica | 2025. ||<ref name="rek270325"/> |- | 25. | {{ZID|Kina}} | [[Zhao Jiawen]] | 144 | [[Kuusamo]] | 2023. |<ref>{{cite web |url = https://stylowoztelemarkiem.pl/puchar-kontynentalny-w-ruce-seidl-triumfuje-jiawen-zhao-w-najlepszej-dziesiatce/ |title = Puchar Kontynentalny w Ruce: Seidl triumfuje, Jiawen Zhao w najlepszej dziesiątce! |author = Martyna Okrzesik |date = 17. 12. 2023 |work = Stylowo z Telemarkiem |access-date= 19. 12. 2023 |language=pl}}</ref> |- | 26. | {{ZID|Gruzija}} | [[Koba Cakadze]] | 142 | Vikersund | 1967. |<ref>{{cite journal|title=Skifliegen: Zwei Weltrekorde|journal=[[Arbeiter-Zeitung]]|year=1967|pages=10|url=http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|access-date=12. 2. 2013|archive-date=12. 12. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191212114355/http://www.arbeiter-zeitung.at/cgi-bin/archiv/flash.pl?year=1967&month=2&day=11&page=12&html=1|url-status=dead |language=de}}</ref> |- | 27. | {{ZID|Španija}} | [[Bernat Sola]] | 141 | Kulm | 1986. |<ref name="Bibliografia">{{cite web |url= http://www.skokinarciarskie.pl/rekordy-i-statystyki-lotow-narciarskich |title= Rekordy i statystyki: Loty narciarskie |website= skokinarciarskie.pl |access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref><ref name="Egzotyka">{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/10604/Egzotyczne-skoki-narciarskie/ |title = Egzotyczne skoki narciarskie |author = Adrian Dworakowski |date = 19. 6. 2009 |website = skijumping.pl | access-date= 7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 28. | {{ZID|Mađarska}} | [[Gábor Gellér]] | 139 | [[Harrachov]] | 1980. |<ref name="Egzotyka"/> |- | 29. | {{ZID|Danska}} | [[Andreas Bjelke Nygaard]] | 137 | [[Lillehammer]] | 2000-ite |<ref>{{cite web|url=http://politiken.dk/sport/ECE102748/dansk-skihopper-opgiver-karrieren/|title=Dansk skihopper opgiver karrieren|author=Rasmus Bech|date=29. 12. 2004|website=politiken.dk|access-date=8. 4. 2012 |language=da}}</ref> |- | 30. | {{ZID|Velika Britanija}} | [[Sam Bolton]] | 134,5 | [[Skakaonice Whistler|Whistler]] | 2019. |<ref>{{cite web | url = https://www.usanordic.org/wp-content/uploads/2019/03/Mar17LHmen.pdf | title = NorAm Whistler 17.03.2019 Ski Jumping Canada Whistler Ski Jumping Results | website = usanordic.org | access-date=18. 3. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.skijumping.pl/wiadomosci/20237/Brytyjczycy-wystartuja-w-mistrzostwach-swiata-juniorow/ |title = Brytyjczycy wystartują w mistrzostwach świata juniorów? |author = Paweł Borkowski |date = 29. 10. 2015 |website = skijumping.pl |access-date= 4. 11. 2015 |language=pl}}</ref> |- | 31. | {{ZID|Latvija}} | [[Markuss Vinogradovs]] | 130 | [[Trondheim]] | 2020/21. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/29824/rekordzista-lotwy-niemal-pewny-wystepu-w-pekinie/ |title= Rekordzista Łotwy niemal pewny występu w Pekinie |author = Adrian Dworakowski |date = 24. 4. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 25. 4. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 32. | {{ZID|Island}} | [[Anton Øyvindsson]] | 127 | [[Zakopane]] | 2021. |<ref>{{Cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/30380/na-wielkiej-krokwi-padl-rekord-islandii/ |title = Na Wielkiej Krokwi padł rekord Islandii |author = Adrian Dworakowski |date = 23. 9. 2021 |website = skijumping.pl |access-date = 23. 9. 2021 |language=pl}}</ref> |- | 33. | {{ZID|Kirgistan}} | [[Dmitrij Čvikov]] | 124 | [[Innsbruck]] | 2002. |<ref>{{cite web|title=Results Training 1 Innsbruck, THU 3 JAN 2002|url=http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|publisher=FIS |access-date=12. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20030514132714/http://www.fis-ski.com/pdf/2002/JP/3156/3156RLT.pdf|archive-date=14. 5. 2003|language=en}}</ref> |- | 34. | {{ZID|Hrvatska}} | [[Josip Šporer]] | 102 | Planica | 1940-e |<ref>{{cite web|url=http://www.skokinarciarskie.pl/aktualnosci/3892,Skoki_w_Chorwacji_-_reaktywacja|title=Skoki w Chorwacji – reaktywacja |author1= Magdalena Kobus |author2= Paweł Stawowczyk |date=1. 3. 2006|website=skokinarciarskie.pl|access-date=7. 4. 2012 |language=pl}}</ref> |- | 35. | {{ZID|Tajland}} | [[Korawik Saendee]] | 100 | [[Lahti]] | 2024. |<ref>{{cite web |url = https://www.instagram.com/korawik_saendee/ |title= Profil Korawika Saendeea |publisher= [[Instagram]] |access-date = 11. 11. 2024}}</ref> |- | 36. | {{ZID|Uganda}} | [[Dunstan Odeke]] | 87 | [[Norveška]] | 1990-e |<ref>{{cite web |url = https://sport.tvp.pl/51431371/skoki-narciarskie-w-afryce-rekordzista-trenowal-z-mikeska-skakal-na-duzej-skoczni-w-lillehammer |title = Rekordzista Afryki w skokach: gdybym zaczął wcześniej, mógłbym skakać w PŚ |author = Mateusz Leleń |date = 12. 12. 2020 |website = sport.tvp.pl |access-date = 12. 12. 2020 |language=pl}}</ref> |- | 37. | {{ZID|Litvanija}} | [[Zbigniew Kiwert]] | 86 | [[Nižnji Novgorod]] | 1960. |<ref>{{cite web|title=Ptaki w locie naśladując|url=http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|website=tygodnik.lt|access-date=12. 2. 2013|author=Henryk Mażul|date=1. 5. 2006|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011347/http://www.tygodnik.lt/200605/sport1.html|url-status=dead |language=pl}}</ref> |- | 38. | {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | Jovan Radovanović | 69,5 | [[Travnik]] | 1984. |<ref>{{cite web |url = https://www.aa.com.tr/ba/sport/jovan-radovanovi%C4%87-jedan-od-orli%C4%87a-s-vla%C5%A1i%C4%87a-u%C4%8De%C5%A1%C4%87e-na-olimpijadi-treba-do%C5%BEivjeti-/999626 |title = Jovan Radovanović, jedan od "orlića s Vlašića": Učešće na Olimpijadi treba doživjeti |publisher = [[Agencija Anadolija]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://balkans.aljazeera.net/teme/2024/2/3/vlasicki-orlici-mala-ali-znacajna-uloga-na-olimpijskim-igrama-u-sarajevu |title= Vlašićki orlići – mala, ali značajna uloga na Olimpijskim igrama u Sarajevu |publisher = [[Al Jazeera Balkans]] |access-date = 11. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.glassrpske.com/lat/plus/teme/orao-s-vlasica-pripremao-skakaonicu-za-nikenena/445822 |title= "Orao s Vlašića" pripremao skakaonicu za Nikenena |work= Glas Srpske |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 39. | {{ZID|Srbija}} | [[Nikola Stevanović]] | 65 | Planica | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.kurir.rs/sport/ostali-sportovi/3347775/srpski-ski-skakac-sve-bolji-nikola-stevanovic-osvojio-22-mesto |title = SRPSKI SKI-SKAKAČ SVE BOLJI: Nikola Stevanović osvojio 22. mesto! (FOTO) |date = 28. 10. 2019 |work = Kurir |access-date = 28. 3. 2020}}</ref> |- | 40. | {{ZID|Andora}} | [[Tomás Cano]] | 64,5 | [[La Molina]] | 1992. |<ref>{{cite journal |title = Bernat Solá, campió naciónal |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/22/pagina-46/1243946/pdf.html |journal = [[El Mundo Deportivo]] |page = 46 |language = es |date = 22. 1. 1992 |access-date = 16. 2. 2016 |archive-date = 5. 3. 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140305095224/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/22/pagina-46/1243946/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&listid=&competitorid=8651&type=result |title= CANO Thomas |publisher = FIS |language=en |access-date = 4. 5. 2013}}</ref><ref>{{cite journal |title = Copa dél Rey en La Molina |url = http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/27/pagina-34/1441854/pdf.html |journal = El Mundo Deportivo |page = 34 |language = es |date = 24. 1. 1992 |access-date = 16. 2. 2016 |archive-date = 5. 3. 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140305092604/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1992/01/27/pagina-34/1441854/pdf.html |url-status = dead }}</ref> |- | 41. | {{ZID|Sjeverna Makedonija}} | Goga Popov mlađi | 62 | Planica | 1952. |<ref>{{cite web |url = http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |title = Пред "Четирите скокалници" имаше четирикатна скокалница на Шапка |author = Aleksandar Samardžijev |website = novamakedonija.com.mk |language = mk |access-date = 27. 12. 2012 |archive-date = 13. 4. 2013 |archive-url = https://archive.today/20130413171615/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=15121911273&id=20&prilog=0&setIzdanie=22474 |url-status = bot: unknown }}</ref> |- | 42. | {{ZID|Australija}} | [[Bruce Neville]] | 57,5 | [[Westby (Wisconsin)|Westby]] | 1997. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=NEVILLE%20Bruce |title = NEVILLE Bruce AUS |author = Adam Kwieciński |website= wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref> |- | 43. | {{ZID|Lihtenštajn}} | Norbert Frick | 54,5 | [[Riezlern]] | 1981. |<ref>{{cite web |url = http://www.wyniki-skoki.hostingasp.pl/Zawodnik.aspx?name=FRICK%20Norbert |title = FRICK Norbert LIE |author = Adam Kwieciński |website = wyniki-skoki.hostingasp.pl |access-date = 13. 7. 2015}}</ref> |- | 44. | {{ZID|Crna Gora}} | Božo Čvorović | 46 | [[Žabljak]] | 1962. |<ref>{{cite web |url = http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |title = Skija i na koncu osme decenije: Božo čuva uspomene i rekord star pola vijeka |author = Obrad Pješivac |date = 18. 2. 2017 |website= vijesti.me |archive-url = https://web.archive.org/web/20180406040333/http://www.vijesti.me/vijesti/skija-i-na-koncu-osme-decenije-bozo-cuva-uspomene-i-rekord-star-pola-vijeka-925265 |archive-date = 6. 4. 2018 |access-date = 5. 4. 2018}}</ref> |- | 45. | {{ZID|Grenland}} | Hans Holm | 45 | [[Oslo]] | 1956. |<ref>{{cite web |url = https://www.sjmanager.pl/oskokach.php?p=1&s=2 |title = Kraje egzotyczne |website = sjmanager.gl |access-date = 10. 2. 2018}}</ref><ref>{{Cite journal |author = A. Lars Svendsen |title = Grønlandsk ungdom for første gang med i Olympiade |url = http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3779001 |journal = Atuagagdliutit |page= 19 |language = da |date = 31. 1. 1957}}</ref> |- | 46. | {{ZID|Belgija}} | Jeno Farinon | 37 | [[Höhnhart]] | 2019. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/26675/jeno-farinon-z-nowym-rekordem-belgii/ |title = Jeno Farinon z nowym rekordem Belgii |author = Natalia Żaczek |date = 6. 8. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 6. 8. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 47. | {{ZID|Meksiko}} | José Miguel Banda Ceja | 35 | [[Park City (Utah)|Park City]] | 2012. |<ref>{{cite web |url = https://web.archive.org/web/20120508010517fw_/http://www.skijumpingcentral.com/index_htm_files/Elimination%20Results.PDF |title = 2012 Junior National Championships |website= skijumpingcentral.com |language= en |access-date = 9. 11. 2024}}</ref><ref>{{citation |author = Jeremy Peters |date= 25. 3. 2012 |title = Jose Miguel Banda of Mexico absorbs techniques of ski jumping |access-date = 9. 10. 2024 |work= [[Anchorage Daily News]] |url = https://www.adn.com/sports/article/jose-miguel-banda-mexico-absorbs-techniques-ski-jumping/2012/03/25/ |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title = Four Anchorage Youths in Ski Jump, Nordic Combined Nationals |date = 6. 3. 2012 |access-date = 9. 10. 2024 |publisher = Alaska Public Media |url = https://alaskapublic.org/2012/03/05/four-anchorage-youths-in-ski-jump-nordic-combined-nationals/ |language=en}}</ref> |- | 48. | {{ZID|Čile}} | Alfredo Aliaga | 30 | [[Farellones]] | 1955. |<ref>{{Cite journal |title = COPA DE ORO |url = https://www.perrosalpinos.cl/imagenes/relatosdelosperros/austria/Revista%20Andina%20CACH/Andina%2082%20-%201955.PDF |journal= Revista Andina |volume = 82 |page= 11 |language=es |date= 1955}}</ref><ref name="losangeles">{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/27294/na-poludnie-od-los-angeles-czyli-egzotyczne-epizody-skokowe/ |title = Na południe od Los Angeles, czyli egzotyczne epizody skokowe |author = Paweł Borkowski |date = 24. 12. 2019 |website= skijumping.pl |access-date = 24. 12. 2019 |language=pl}}</ref> |- | 49. | {{ZID|Novi Zeland}} | [[Roy McKenzie]] | 25,3 | [[Arrowtown|Coronet Peak]] | 1947. |<ref>{{cite web |url = https://www.skijumping.pl/wiadomosci/31903/z-wizyta-na-koncu-swiata-czyli-skoki-narciarskie-w-nowej-zelandii/ |title = Z wizytą na końcu świata, czyli skoki narciarskie w Nowej Zelandii |author = Adrian Dworakowski |date = 2. 6. 2022 |website = skijumping.pl |access-date = 3. 9. 2022 |language=en}}</ref> |- | 50. | {{ZID|Argentina}} | [[Luis de Ridder]] | 25 | [[Farellones]] | 1954. |<ref name="losangeles" /><ref>{{Cite journal |title= Trofeo Copa de Oro |url= https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal= Revista Andina |volume= 81 |page= 11 |language= es |date= 1955 |access-date= 31. 3. 2025 |archive-date= 18. 5. 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250518105723/https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%C2%BA81_1955.PDF |url-status= dead }}</ref> |- | 51. | {{ZID|Liban}} | Nadim Barrage | 16 | [[Baszarri]] | 1968. |<ref>{{citation |author = |title = C’était hier. Only in Lebanon |date = 2. 1. 2021 |access-date = 11. 4. 2024 | publisher = [[Facebook]] |url = https://www.facebook.com/Beyrouthdaybyday/photos/a.2051150998437708/2847454505474016/?type=3 |language=fr}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.skisprungschanzen.com/PL/Skocznie/LIB-Liban/Bsharri/3887/ |title = Bsharri |website= skisprungschanzen.com |access-date = 11. 4. 2024}}</ref> |- | 52. | {{ZID|Bolivija}} | [[René Farwig]] | >10 | [[Farellones]] | 1954. |<ref>{{cite web |url = https://przegladsportowy.onet.pl/sporty-zimowe/skoki-narciarskie/rekord-kraju-wynosi-10-metrow-egzotyka-w-skokach-narciarskich/075rhm6 |title = Rekord kraju wynosi... 10 metrów. Egzotyka w skokach narciarskich |date = 25. 1. 2024 |work = Przegląd Sportowy Onet |access-date = 2. 2. 2024 |language=pl}}</ref><ref>{{cite journal |title = Trofeo Copa de Oro |url = https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%c2%ba81_1955.PDF |journal = Revista Andina |volume = 81 |page = 12 |language = es |date = 1955 |access-date = 31. 3. 2025 |archive-date = 18. 5. 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250518105723/https://www.andeshandbook.org/media/documents/Andina_N%C2%BA81_1955.PDF |url-status = dead }}</ref> |- | 53. | {{ZID|Farska ostrva}} | Hilbert Isaksen|nolink | 6,8 | [[Klaksvík]] | 1970. |<ref>{{Cite journal |title = Fyrsta skíðkapping í Føroyum |journal= Dagblaðið |page= 4 |language= fo |date = 18. 2. 1970}}</ref> |} == Skijaški skokovi na vodi == {{Također pogledajte|Skijanje na vodi}} Skok se izvodi na dvjema dugačkim skijama, sličnim onima koje koriste početnici, sa specijalnim repnim stabilizatorom, koji je nešto kraći i dosta širi (tako da nosi težinu skijaša kad je na rampi za skok). Skijaši koje vuče [[čamac]] fiksiranom [[brzina|brzinom]] izvode manevre kako bi postigli maksimalnu brzinu kada dolaze na rampu koja pluta na vodi i lansiraju se u zrak s ciljem da pređu što veću dužinu dok ponovo ne dodirnu vodu. Profesionalci mogu postići dužine 70&nbsp;m. Skijaš mora uspješno doksočiti i zadržati kontrolu nad užetom kako bi mu se daljina priznala. Ekstremnu verziju ovog sporta, nazvanu (također) "ski-letovi", u kojoj su povećane i brzina čamca i visina rampi promovirali su Scot Ellis i Jim Cara. == Također pogledajte == * [[Turneja 4 skakaonice]] * [[Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima]] * [[Skijaški skokovi na ZOI]] * [[Svjetski kup u skijaškim skokovima]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Ski jumping}} * [https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping Zvanični sajt (FIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219222048/https://www.fis-ski.com/en/ski-jumping |date=19. 12. 2020 }} * [http://www.olympic.org/uk/sports/programme/history_uk.asp?DiscCode=SJ&sportCode=SI/ Historija olimpijskih skijaških sportova] {{Ski-skokovi}} {{Olimpijski sportovi}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Skijaški skokovi}} [[Kategorija:Skijaški skokovi|*]] [[Kategorija:Sportovi na Olimpijskim igrama]] [[Kategorija:Zimski sportovi]] [[Kategorija:Individualni sportovi]] 4su324s6whmf3lcj6007opu5au8ap50 0 371029 3924431 3802629 2026-09-08T19:46:08Z JayCubby 168207 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ggstokes.jpg]] → [[File:Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg]] better 3924431 wikitext text/x-wiki Većina [[fizikalne jedinice|fizikalnih jedinica]] nazvana je po [[nauka|naučnicima]]. Ispod je spisak naučnika čija se imena koriste u jedinicama van [[SI sistem]]a. == Spisak naučnika i fizikalnih jedinica == {| class="sortable wikitable" ! style="width:15%;"| Naučnik<ref>[[Isaac Asimov]]: ''Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology'', Pan Reference Books, [[London]], 1972; {{ISBN|0-330-24323-3}}</ref><ref>''Elektrik Mühendisliği'', TBMMO Yayın organı, [[Ankara]], 1978, 259-260.</ref> ! style="width:5%;"| Život ! style="width:10%;"| [[Nacionalnost]] ! style="width:10%;"| Veličina ! style="width:15%;"| Jedinica{{napomena|Po pravilu, jedinice se pišu malim početnim slovom. Međutim, simboli jedinica izvedenih od ličnih imena uvijek počinju velikim slovom.}} ! style="width:5%;"| Slika |- |[[William Gilbert]] |[[1544]]-[[1603.]] |align=center|[[Britanci|Britanac]] ([[Englezi|Englez]]) |[[Magnetomotorna sila]] |[[Gilbert (jedinica)|gilbert]] (Gi) |[[Datoteka:William Gilbert 45626i.jpg|70px]] |- |[[John Napier]] |[[1550]]-[[1617.]] |align=center|Britanac ([[Škoti|Škot]]) |[[Red veličine]] ([[prirodni logaritam|ln]]) |[[neper]]{{napomena|Neper i decibel su bezdimenzionalne jedinice.}} (Np) |[[Datoteka:John_Napier.jpg|70px]] |- |[[Galileo Galilei]] |[[1564]]-[[1642.]] |align=center|[[Italijan]] |[[Ubrzanje]] |[[Gal (jedinica)|gal]] (Gal) |[[Datoteka:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|70px]] |- |[[Evangelista Torricelli]] |[[1608]]-[[1647.]] |align=center|Italijan |[[Pritisak]] |[[tor (jedinica)|tor]] (Torr) |[[Datoteka:Libr0367.jpg|70px]] |- |[[René Antoine Ferchault de Réaumur]] |[[1683]]-[[1757.]] |align=center|[[Francuz]] |[[Temperatura]] |[[Réaumurova skala|stepen Reaumura]] (°R) |[[Datoteka:Rene reaumur.jpg|70px]] |- |[[Daniel Gabriel Fahrenheit]] |[[1686]]-[[1736.]] |align=center|[[Poljak]]/[[Holanđani]]n/[[Nijemac]] |[[Temperatura]] |[[stepen Fahrenheita]] (°F) |[[Datoteka:Fahrenheit small.jpg|70px]] |- |[[Johann Heinrich Lambert]] |[[1728]]-[[1777.]] |align=center|Nijemac |[[Sjajnost (mineralogija)|Sjajnost]] |[[Lambert (jedinica)|lambert]] (L) |[[Datoteka:JHLambert.jpg|70px]] |- |[[John Dalton]] |[[1766]]-[[1844.]] |align=center|Britanac |[[Masa]] ([[atomska masa|atomska]]) |[[Jedinica atomske mase|dalton]] (Da, amu) |[[Datoteka:John Dalton by Charles Turner.jpg|70px]] |- |[[Hans Christian Ørsted]] |[[1777]]-[[1851.]] |align=center|[[Danac]] |[[Magnetno polje]] |[[ersted]] (Oe) |[[Datoteka:Hans Christian Ørsted daguerreotype.jpg|70px]] |- |[[Carl Friedrich Gauß]] |[[1777]]-[[1855.]] |align=center|Nijemac |[[Gustoća magnetnog fluksa]] |[[gaus (jedinica)|gaus]] (G) |[[Datoteka:Carl Friedrich Gauss.jpg|70px]] |- |[[Jean-Léonard-Marie Poiseuille]] |[[1797]]-[[1869.]] |align=center|Francuz |[[Viskoznost#Dinamička viskoznost|Dinamička viskoznost]] |[[poaz]] (P) |[[Datoteka:Poiseuille.jpg|70px]] |- |[[Anders Jonas Ångström]] |[[1814]]-[[1874.]] |align=center|[[Šveđanin]] |[[Dužina]] |[[ongstrem]] (Å) |[[Datoteka:Anders Jonas Ångström - 001.png|70px]] |- |[[George Gabriel Stokes]] |[[1818]]-[[1903.]] |align=center|Britanac |[[Viskoznost#Kinematička viskoznost|Kinematička viskoznost]] |[[stouks]] (St) |[[Datoteka:Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg|70px]] |- |[[William John Macquorn Rankine]] |[[1820]]-[[1872.]] |align=center|Britanac (Škot) |[[Termodinamička temperatura]] |[[stepen Rankinea]] (°Ra) |[[Datoteka:Rankine William signature.jpg|70px]] |- |[[James Clerk Maxwell]] |[[1831]]-[[1879.]] |align=center|Britanac (Škot) |[[Magnetni fluks]] |[[maksvel]] (Mx) |[[Datoteka:James Clerk Maxwell big.jpg|70px]] |- |[[Samuel Langley]] |[[1834]]-[[1906.]] |align=center|[[Amerikanci|Amerikanac]] |[[Distribucija energije]] |[[lengli]] (Ly) |[[Datoteka:Samuel Pierpont Langley.jpg|70px]] |- |[[Ernst Mach]] |[[1838]]-[[1916.]] |align=center|[[Austrijanac]] |[[Brzina]] |[[Machov broj]] (M) |[[Datoteka:Ernst Mach 01.jpg|70px]] |- |[[John William Strutt Rayleigh]] |[[1842]]-[[1919.]] |align=center|Britanac |[[Akustična impedanca]] |[[rejl]] |[[Datoteka:John William Strutt.jpg|70px]] |- |[[Wilhelm Conrad Röntgen]] |[[1845]]-[[1923.]] |align=center|Nijemac |[[Ionizirajuće zračenje]] |[[Rendgen (jedinica)|rendgen]] (R) |[[Datoteka:Wilhelm Conrad Röntgen (1888-1900), 88374 p.jpg|70px]] |- |[[Alexander Graham Bell]] |[[1847]]-[[1922.]] |align=center|Britanac (Škot)/Amerikanac |[[Red veličine]] ([[logaritam|log₁₀]]) |[[decibel|bel]] (B) |[[Datoteka:Alexander Graham Bell.jpg|70px]] |- |[[Loránd Eötvös]] |[[1848]]-[[1919.]] |align=center|[[Mađar]] |[[Gravitacijski gradijent]] |[[etveš]] (E) | |- |[[Heinrich Kayser]] |[[1853]]-[[1940.]] |align=center|Nijemac |[[Talasni broj]] |[[Talasni broj|kajzer]] |[[Datoteka:Heinrich Kayser.jpg|70px]] |- |[[Joseph John Thomson]] |[[1856]]-[[1940.]] |align=center|Britanac |[[Odnos mase i naboja]] |[[tomson (jedinica)|tomson]] (Th) |[[Datoteka:J.J Thomson.jpg|70px]] |- |[[Pierre Curie]] [[Marie Curie]] |[[1859]]-[[1906.]] [[1867]]-[[1934.]] |align=center|Francuz Poljakinja/Francuskinja |[[Radioaktivnost]] |[[kiri]] (Ci) |[[Datoteka:Pierre Curie by Dujardin c1906.jpg|70px]][[Datoteka:Marie Curie c. 1920s.jpg|70px]] |- |[[Heinrich Mache]] |[[1876]]-[[1954.]] |align=center|Austrijanac |[[Radioaktivnost]] |[[mahe]] (Mache) |[[Datoteka:Mache-Heinrich-(1876-1954)a.jpg|70px]] |- |[[Peter Debye]] |[[1884]]-[[1966.]] |align=center|Holanđanin/Amerikanac |[[Električni dipolni moment]] |[[debaj]] (D) |[[Datoteka:Debije-boerhaave.jpg|70px]] |- |} == Također pogledajte == * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u jedinicama SI sistema]] * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u fizikalnim konstantama]] * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u nazivima hemijskih elemenata]] * [[Mjerna jedinica]] == Napomene == {{napomene}} == Reference == {{refspisak}} {{Naučnici čija se imena koriste u jedinicama van SI sistema}} [[Kategorija:Spiskovi naučnika]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za fiziku]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za nauku]] kn6ix883kvg04o1zzucxcvy0d3bs0mh 0 374529 3924423 3880471 2026-09-08T16:38:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924423 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja= lightgreen | naziv = Pirevina <br> Pirika | slika =Illustration Elytrigia repens0.jpg | slika_širina = 220px | slika_opis = | regnum = [[Biljke|Plantae]] | divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Monocots]] | ordo = [[Commelinids]] | familia = [[Poaceae]] | genus = ''[[Elymus (genus)|Elymus]]'' | species = '''''E. repens''''' | dvoimeno = '''''Elymus repens''''' | dvoimeno_autorstvo = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Frank Walton Gould|Gould]] |sinonimi = *''Agropyron repens'' <small>(L.) [[Palisot de Beauvois|P.Beauv.]]</small> *''Elytrigia repens'' <small>(L.) [[Nicaise Auguste Desvaux|Desv.]] ex [[Sergei Arsenjevic Nevski|Nevski]]</small> *''Triticum repens'' <small>L.</small> }} '''Pirevina''',([[Latinski jezik|lat.]] ''Elymus repens''), je višegodišnja ljekovita biljka. Raste kao korov po njivama i vlažnim mjestima. Lahko i brzo se razmnožava pomoću korijena (rizoma). Dostiže i do 120 centimetara visine. Cvjeta u klasovima koji mogu biti dugački i do 10 centimetara. Pirevina cvijeta od proljeća do kraja ljeta. Drugi nazivi su pirika, pirovina, puzava pirika i vornica. [[Datoteka:Elymus.repens.jpg|lijevo|thumb|Klas pirevine]] [[Datoteka:Kweek_rizomen_Elytrigia_repens.jpg|thumb|lijevo|Ljekoviti dio pirevine, rizom'']] [[Datoteka:Kweek_Elytrigia_repens.jpg|thumb|lijevo|Pirevina ili pirika]] == Klasifikacija == Postoje više varijanti za klasifikovanje pirevine i nekoliko podvrsta je predloženo i dodijeljeno je nekoliko kategorizacija (''Elymus'', ''Elytrigium'', ''Agropyron''). U posljednjoj klasifikaciji podvrsta dodijeljene su sljedeće varijacije: <ref name=grin>Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?454279 ''Elymus repens (L.) Gould subsp. repens''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009153418/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?454279 |date=9 Oktobar 2014 }}</ref><ref name=fnwe>Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=4625 ''Elytrigia repens''] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070621080912/http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=4625 |date=21. 6. 2007 }}</ref><ref name=foc>Flora of China: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025323 ''Elytrigia repens'']</ref> *''Elytrigia repens'' subsp. ''repens''. Najveći raspon varijacija. **''Elytrigia repens'' subsp. ''repens'' var. ''repens''. Kod ovih vrsta dužina dijela klasa koji se zove [[osat]] je odsutan ili vrlo kratak. **''Elytrigia repens'' subsp. ''repens'' var. ''aristata'' (Döll) P.D.Sell. Kod ovih vrsta [[osat]] na klasu je preko 15&nbsp;mm dugačak. *''Elytrigia repens'' subsp. ''elongatiformis'' (Drobow) Tzvelev (syn. ''Elytrigia elongatiformis'' (Drobow) Nevski). Ova vrsta je uglavnom prisutna u centralnoj i jugozapadnoj [[Azija|Aziji]] i djelovima [[Ukrajina|Ukrajine]]. *''Elytrigia repens'' subsp. ''longearistata'' N. R. Cui. Uglavnom prisutna u zapadnoj [[Kina|Kini]]. ==Ekologija== Zeljasti dio pirevine je jedna od važan u ishrani divljači i uzgajane živine.<ref name=foc/> Sjeme je dio ishrane mnogih ptica. ==Upotreba u medicini== Osušen podanak pirevine [[rizom]] [[Latinski jezik|lat.]]''Elymus repens'' ([[Latinski jezik|lat.]]''Agropyron repens''), vrsta koja se najčešće može naći u našim krajevima je korištena u Austrijskoj tradicionalnoj medicini kao sredstvo protiv povišene temperature u vidu čaja ili sirupa ili kao vanjski oblog.<ref>{{cite pmid|23770053}}</ref> ==Primjena u narodnoj medicini== U našoj narodnoj medicini pirevina se smatra ljekovitom biljkom. Droga djeluje kao [[holagog]](pojačava lučenje [[žuć|žuči]]) i koristi se za liječenje [[jetra|jetre]] i [[žuć|žuči]]. Pomaže odstanjivanju viška [[bilirubin]]a, te se koristi protiv [[Žutica|žutice]]. Ima [[Diuretik|Diuretička]] i [[Depurativ]]na svojstva. Odličan je čistać krvi i pomaže odstranjivanju toksina iz [[Jetra|jetre]]. Pomaže i sa reumatičnim i urološkim bolestima. Čaj od pirevine korišten dnevno umjesto vode će riješiti probleme [[Akne|akni]] to jest, bubuljica. Za sada, poznate indikacije pirevine su: žučni kamenac [[holelitijaza]], insuficijencija jetre i žučne kesice, [[Žutica|žutice]] [[icterus]], upale mokraćnih i digestivnih puteva, bubrežni [[kamenac]], infekcije i problemi menopauze. Priprema čaja od pirevine se značajno razlikuje od pripreme čajeva drugih biljki.<ref>[http://eserihija.com/pirevina-i-nacin-pripreme/ Priprema čaja od pirevine]</ref> ==Dodatna literatura== * Dr. Jovan Tucakov, ''Lečenje biljem'', Vulkan izdavaštvo, 2014. * Dr. Enes Hasanagić, ''Ljekovito bilje i jetra'', Svjetlost, Sarajevo, 1984. * Sadik Sadiković, ''Narodno zdravlje'', Svjetlost, Sarajevo, 1980. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://health-from-nature.net/Couch_Grass.html Health from nature, Couch Grass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209193353/http://health-from-nature.net/Couch_Grass.html |date=9. 2. 2015 }} *[http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Elytrigia+repens PFAF database Elytrigia repens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909064329/http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Elytrigia+repens |date=9. 9. 2015 }} [[Kategorija:U začetku, Biologija]] [[Kategorija:Poaceae]] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] 2ccqmezhgrvk4lcb12001gkg0dqqvqo 0 376357 3924455 3903254 2026-09-09T07:09:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924455 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak naučnika čija su imena data međunarodnim jedinicama od strane [[Međunarodni komitet za težine i mjere|Međunarodnog komiteta za težine i mjere]]. [[SI sistem|Međunarodni sistem jedinica]], poznat po [[francuski jezik|francuskoj]] skraćenici ''SI'' (''Système international d'unités'') najšire je korišteni sistem mjernih jedinica. Postoji [[Osnovne SI jedinice|7 osnovnih jedinica]] i 22 [[Izvedene SI jedinice|izvedene]]<ref>[http://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html Essential of the SI]</ref> (isključujući složene jedinice). Ove jedinice koriste se i u [[nauka|nauci]] i u [[trgovina|trgovini]]. Dvije osnovne i 17 izvedenih jedinica nazvane su po naučnicima,<ref>[http://www.gordonengland.co.uk/conversion/siderived1.htm Derived SI units with special names]</ref> čime su njihova imena učinjena besmrtnima. Ispod je spisak naučnika čija se imena koriste u jedinicama [[SI sistem]]a. == Naučnici i fizikalne jedinice == {| border="1" align="left" style="border:1px solid #ffffff; border-collapse:; font-size: ; width:100%" rules="all" cellpadding="2" | style="background-color:#FFCCCC" width="8%" | '''[[Osnovne SI jedinice|Osnovna jedinica]]'''<ref group="n">Postoji još 5 osnovnih jedinica: [[masa]], [[dužina]], [[vrijeme (fizika)|vrijeme]], [[količina tvari]], [[jačina svjetlosti]], ali one nisu nazvane po ljudima.</ref> | style="background-color:#CCFFCC" width="8%" | '''[[Izvedene SI jedinice|Izvedena jedinica]]''' |} {| class="sortable wikitable" !Ime<ref name="Isaac Asimov: Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology">Asimov's Biographical Encyclopedia</ref><ref name="Elektrik Mühendisliği">''Elektrik Mühendisliği'', str. 247–275.</ref> !Život ![[Nacionalnost]] !Veličina<ref name="Young and Freedman: University Physics">Young and Freedman, str. A-1.</ref> !SI jedinica<ref group="n">Po pravilu, jedinice se pišu malim početnim slovom. Međutim, simboli jedinica izvedenih od ličnih imena uvijek počinju velikim slovom.</ref> !Slika |- |[[André-Marie Ampère]]<ref>{{Cite web |url=http://www.wordiq.com/definition/Andre_Marie_Ampere |title=André-Marie Ampère |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=29. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829003354/http://www.wordiq.com/definition/Andre_Marie_Ampere |url-status=dead }}</ref> |[[1775]]–[[1836.]] |align=center|[[Francuz]] |Jačina [[Električna struja|električne struje]]<ref>{{Cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/ampere%7CDefine |title=Ampere on Dictionary |access-date=26. 8. 2021 |archive-date=2. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102121746/http://dictionary.reference.com/browse/ampere%7CDefine |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#FFCCCC" width="10%" |[[amper]] (A) <br> (osnovna jedinica) |[[Datoteka:Ampere Andre 1825.jpg|70px]] |- |[[William Thomson|William Thomson (lord Kelvin)]]<ref>[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Kelvin.html Kelvin, Lord William Thomson]</ref> |[[1824]]–[[1907.]] |align=center|[[Britanci|Britanac]] ([[Škoti|Škot]]) |[[Termodinamička temperatura]]<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Kelvin Kelvin]</ref> |style="background-color:#FFCCCC" width="10%" |[[kelvin]] (K) <br> (osnovna jedinica) |[[Datoteka:Baron Kelvin 1906.jpg|70px]] |- |[[Blaise Pascal]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thocp.net/biographies/pascal_blaise.html |title=Blaise Pascal |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=4. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104235136/http://www.thocp.net/biographies/pascal_blaise.html |url-status=dead }}</ref> |[[1623]]–[[1662.]] |align=center|Francuz |[[Pritisak]]<ref>[http://www.sensorsone.co.uk/pressure-measurement-glossary/pa-pascal-pressure-unit.html Pa Pascal pressure unit]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%"|[[paskal (jedinica)|paskal]] (Pa) |[[Datoteka:Blaise pascal.jpg|70px]] |- |[[Isaac Newton]]<ref>{{Cite web |url=http://www.newton.ac.uk/newtlife.html |title=Isaac Newton's life |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=28. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528154858/http://www.newton.ac.uk/newtlife.html |url-status=dead }}</ref> |[[1643]]–[[1727.]] |align=center|Britanac ([[Englezi|Englez]]) |[[Sila]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sizes.com/units/newton.htm |title=Newton |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=26. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926161304/http://sizes.com/units/newton.htm |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[njutn]] (N) |[[Datoteka:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|70px]] |- |[[Anders Celsius]]<ref>[http://www.astro.uu.se/history/Celsius_eng.html Anders Celsius (1701-1744)]</ref> |[[1701]]–[[1744.]] |align=center|[[Šveđani]]n |[[Temperatura]]<ref>{{Cite web |url=http://www.wordiq.com/definition/Celcius |title=Celsius Definition |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=1. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401012806/http://www.wordiq.com/definition/Celcius |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[Celzij|stepen Celzija]] (°C) |[[Datoteka:Headshot of Anders Celsius.jpg|70px]] |- |[[Charles-Augustin de Coulomb]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140071/Charles-Augustin-de-Coulomb Charles Augustin de Coulomb (French Physicist)]</ref> |[[1736]]–[[1806.]] |align=center|Francuz |[[Električni naboj]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140066/coulomb Coulomb]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[kulon]] (C) |[[Datoteka:Charles de Coulomb.png|70px]] |- |[[James Watt]]<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/James_Watt Watt, James]</ref> |[[1736]]–[[1819.]] |align=center|Britanac (Škot) |[[Snaga]]<ref>[http://www.unitconversion.org/power/watt-conversion.html Konverzija vati)]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[vat]] (W) |[[Datoteka:Watt James von Breda.jpg|70px]] |- |[[Alessandro Volta]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ideafinder.com/history/inventors/volta.htm |title=Inventor Alessandro Volta Biography |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=2. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102131114/http://ideafinder.com/history/inventors/volta.htm |url-status=dead }}</ref> |[[1745]]–[[1827.]] |align=center|[[Italijan]] |[[Električni potencijal]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sizes.com/units/volt.htm |title=Volt |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=26. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926215449/http://sizes.com/units/volt.htm |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%"|[[volt]] (V) |[[Datoteka:Volta A.jpg|70px]] |- |[[Georg Simon Ohm]]<ref>[http://www.juliantrubin.com/bigten/ohmlawexperiments.html georg Simon Ohm]</ref> |[[1789]]–[[1855.]] |align=center|[[Nijemac]] |[[Električni otpor]]<ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ohm+(unit) Ohm (unit)]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" | [[om]] (Ω) |[[Datoteka:Ohm3.gif|70px]] |- |[[Michael Faraday]]<ref>[http://www.phy.hr/~dpaar/fizicari/xfaraday.html Michael Faraday]</ref> |[[1791]]–[[1867.]] |align=center|Britanac (Englez) |[[Električni kapacitet]]<ref>[http://www.efunda.com/glossary/units/units--electric_capacitance--farad.cfm Farad]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%"| [[farad]] (F) |[[Datoteka:Michael Faraday 001.jpg|70px]] |- |[[Joseph Henry]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.edu/history/members/henry.html |title=Joseph Henry |access-date=17. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209134636/http://www.nas.edu/history/members/henry.html |archive-date=9. 12. 2006 |url-status=dead }}</ref> |[[1797]]–[[1878.]] |align=center|[[Amerikanci|Amerikanac]] |[[Induktivnost]]<ref>[http://www.answers.com/topic/Henry Henry: Definition from Answers]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[henri]] (H) |[[Datoteka:Joseph Henry (1879).jpg|70px]] |- |[[Wilhelm Eduard Weber]]<ref>[[s:The New International Encyclopædia/Weber, Wilhelm|The New International Encyclopaedia: Weber]]</ref> |[[1804]]–[[1891.]] |align=center|Nijemac |[[Magnetni fluks]]<ref>{{Cite web |url=http://www.wordiq.com/definition/Weber_(unit) |title=Weber (unit) |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=28. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828230205/http://www.wordiq.com/definition/Weber_%28unit%29 |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[veber]] (Wb) |[[Datoteka:Wilhelm Eduard Weber II.jpg|70px]] |- |[[Werner von Siemens]] <ref>[http://www.uv.es/EBRIT/micro/micro_546_34.html Siemens, Werner von]{{Mrtav link}}</ref> |[[1816]]–[[1892.]] |align=center|Nijemac |[[Električna provodljivost]]<ref>[http://medbib.com/Mho Siemens (unit)]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" | [[simens]] (S) |[[Datoteka:Ernst Werner von Siemens.jpg|70px]] |- |[[James Prescott Joule]]<ref>{{Cite web |url=http://library.thinkquest.org/10170/voca/jouleb.htm |title=Biography:James Prescott Joule |access-date=17. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021204930/http://library.thinkquest.org/10170/voca/jouleb.htm |archive-date=21. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> |[[1818]]–[[1889.]] |align=center|Britanac (Englez) |[[Energija]]<ref>[http://www.experts123.com/q/what-is-a-joule.html What is a Joule ?]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[džul]] (J) |[[Datoteka:Joule James Jeens engraving.jpg|70px]] |- |[[Henri Becquerel]]<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/becquerel-bio.html Henri Becquerel]</ref> |[[1852]]–[[1908.]] |align=center|Francuz |[[Radioaktivnost]]<ref>[http://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Becquerel.html Becquerel]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%"|[[bekerel]] (Bq) |[[Datoteka:Becquerel Henri photograph.jpg|70px]] |- |[[Nikola Tesla]]<ref>[http://www.teslasociety.com/biography.htm Teslina biografija]</ref> |[[1856]]–[[1943.]] |align=center|[[Srbi]]n<ref group="n">Teslino rodno mjesto [[Smiljan]] bilo je u sastavu [[Austrijsko carstvo|Austrijskog carstva]]; danas je u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].</ref>/Amerikanac |[[Gustoća magnetnog polja]]<ref>[http://www.teslasociety.com/teslaunit.htm Tesla (unit)]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[tesla]] (T) |[[Datoteka:Tesla3.jpg|70px]] |- |[[Heinrich Rudolf Hertz]]<ref>[http://www.biographicon.com/view/rcnuk Heinrich Hertz]</ref> |[[1857]]–[[1894.]] |align=center|Nijemac |[[Frekvencija]]<ref>{{Cite web |url=http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/eecs20/sidebars/hertz/ |title=Hertz |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=15. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170115121415/http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/eecs20/sidebars/hertz/ |url-status=dead }}</ref> | style="background-color:#CCFFCC" width="10%"|[[herc]] (Hz) |[[Datoteka:HEINRICH HERTZ.JPG|70px]] |- |[[Rolf Maximilian Sievert]]<ref>{{Cite web |url=http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=9498&a=18510&l=en |title=Rolf Sievert, the man and the unit |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=19. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131119075703/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?l=en&d=9498&a=18510 |url-status=dead }}</ref> |[[1896]]–[[1966.]] |align=center|Šveđanin |[[Ekvivalentna doza]] [[radijacija|radijacije]]<ref>[http://en.academic.ru/dic.nsf/enwiki/106738 Siviert]</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[sivert]] (Sv) |[[Datoteka:Rolf Sievert 1896-1966.jpg|70px]] |- |[[Louis Harold Gray]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lhgraytrust.org/lhgraybiography.html |title=About L. G. Gray |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=30. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030174502/http://www.lhgraytrust.org/lhgraybiography.html |url-status=dead }}</ref> |[[1905]]–[[1965.]] |align=center|Britanac (Englez) |[[Apsorbirana doza]] radijacije<ref>{{Cite web |url=http://www.sizes.com/units/gray.htm |title=Gray |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=26. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926154452/http://sizes.com/units/gray.htm |url-status=dead }}</ref> |style="background-color:#CCFFCC" width="10%" |[[grej]] (Gy) | |} == Neper i bel == Neper i (deci)bel dvije su bezdimenzionalne jedinice koje se koriste za određivanje relativnih amplituda u [[logaritamska skala|logaritamskim skalama]].<ref group="n">Decibel je definiran za snagu, a neper za voltažu, jačinu električne struje ili pritisak.</ref> One nisu SI jedinice, ali je dozvoljena njihova upotreba zajedno sa SI jedinicama. {|class="sortable wikitable" !Ime !Život !Nacionalnost !Veličina !Jedinica !Slika |- |[[John Napier]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html |title=Biography:Napier |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=8. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908025125/http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html |url-status=dead }}</ref> |[[1550]]–[[1617.]] |align=center|Britanac (Škot) |[[Red veličine]] ([[prirodni logaritam]])<ref>{{Cite web |url=http://everything.explained.at/neper/ |title=Neper explained |access-date=17. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323000849/http://everything.explained.at/neper/ |archive-date=23. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> |[[neper]] (Np) |[[Datoteka:John Napier (Neper).jpg|70px]] |- |[[Alexander Graham Bell]]<ref>[http://www.guzelhobiler.com/odev-indir-yap/yabanci-dil/alexander-graham-bell-in-hayati-ile-ilgili-ingilizce-bilgiler/Alexander Graham Bell]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |[[1847]]–[[1922.]] |align=center|Britanac (Škot)/Amerikanac |[[Red veličine]] ([[logaritam]])<ref>{{Cite web |url=http://www.ndt-ed.org/GeneralResources/decibel/decibel.htm |title=Decibel |access-date=17. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140215074549/http://www.ndt-ed.org/GeneralResources/decibel/decibel.htm |archive-date=15. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> |[[decibel|bel]] (B) |[[Datoteka:Alexander Graham Bell.jpg|70px]] |} == Također pogledajte == * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u jedinicama van SI sistema]] * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u fizikalnim konstantama]] * [[Spisak naučnika čija se imena koriste u nazivima hemijskih elemenata]] == Napomene == {{refspisak|grupa=n}} == Reference == {{refspisak|2}} == Bibliografija == {{refbegin|2}} * {{cite web |url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/units.html |title=Essentials of the SI |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |work= |publisher= |access-date=3. 5. 2011 }} * {{cite web|url=http://www.gordonengland.co.uk/conversion/siderived1.htm|title=Derived SI units with special names|last1=|first1=|last2=|first2=|date=|work=|author=Gordon England|publisher=|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite book | last=Asimov | first=Isaac | title=Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology | url=https://archive.org/details/biographicalency0000isaa | publisher=Pan Books | location=London | year=1972 | isbn=0-330-24323-3 }} * {{cite book | last=İnan | first=Kemal | title= Elektrik Mühendisliği (259-260): Elektrik | publisher=TBMMO EMO Yayın organı | location= Ankara| year=1978}} {{tr simbol}} * {{cite book | last=Hugh Young | first=Roger Freedman | title=University Physics | year=2012 | url=https://archive.org/details/isbn_9781269205931 | publisher=Addison Wesley | location= | isbn=0-321-50130-6 }} * {{cite web|url=http://www.wordiq.com/definition/Andre_Marie_Ampere|title=Andre Marie Ampere|publisher=Wordiq|access-date=3. 5. 2011|archive-date=28. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828071602/http://www.wordiq.com/definition/Andre_Marie_Ampere|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/ampere|title=Define Ampere at Dictionary|publisher=Dictionary.com|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Kelvin.html|title=Kelvin, Lord William Thomson (1824-1907)|author=Eric W. Weisstein|publisher=Wolfram Research|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.thocp.net/biographies/pascal_blaise.html|title=Blaise Pascal|publisher=The History of Computing Project|access-date=4. 5. 2011|archive-date=4. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104235136/http://www.thocp.net/biographies/pascal_blaise.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.sensorsone.co.uk/pressure-measurement-glossary/pa-pascal-pressure-unit.html|title=Pa Pascal Pressure Unit|publisher=SensorsOne|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url= http://www.newton.ac.uk/newtlife.html|title= Isaac Newton's Life|author= Alfred Ruppert Hall|publisher= Isaac Newton Institute for Mathematical Sciences|access-date= 3. 5. 2011|archive-date= 28. 5. 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140528154858/http://www.newton.ac.uk/newtlife.html|url-status= dead}} * {{cite web|url= http://www.sizes.com/units/newton.htm|title= Newton|publisher= Sizes|access-date= 3. 5. 2011|archive-date= 26. 9. 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150926161304/http://sizes.com/units/newton.htm|url-status= dead}} * {{cite web|url=http://www.astro.uu.se/history/Celsius_eng.html|title=Anders Celsius (1701-1744)|publisher=Uppsala University|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.wordiq.com/definition/Celcius|title=Celsius|publisher=Wordiq|access-date=3. 5. 2011|archive-date=1. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401012806/http://www.wordiq.com/definition/Celcius|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140071/Charles-Augustin-de-Coulomb|title=Charles Augustin de Coulomb (French physicists)|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=5. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/140066/coulomb|title=Coulomb|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/James_Watt|title=Watt, James|publisher=The New World Encyclopaedia|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.unitconversion.org/power/watt-conversion.html|title=Watt conversion|publisher=Unitconversion.org|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.ideafinder.com/history/inventors/volta.htm|title=Inventor Alessandro Volta Biography|publisher=The Great Idea finder|access-date=3. 5. 2011|archive-date=2. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102131114/http://ideafinder.com/history/inventors/volta.htm|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.sizes.com/units/volt.htm|title=Volt|publisher=Sizes|access-date=5. 5. 2011|archive-date=26. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926215449/http://sizes.com/units/volt.htm|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.juliantrubin.com/bigten/ohmlawexperiments.html|title=Georg Simon Ohm|author=Julian Trubin|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ohm+(unit)|title=Ohm (unit)|publisher=The Free Dictioanry by Farlex|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.phy.hr/~dpaar/fizicari/xfaraday.html|title=Michael Faraday|publisher=Famous Physicists and Astronomers|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.efunda.com/glossary/units/units--electric_capacitance--farad.cfm|title=Farad|publisher=Efunda|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.nas.edu/history/members/henry.html|title=Joseph Henry|publisher=The national academy of sciences|access-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20061209134636/http://www.nas.edu/history/members/henry.html|archive-date=9. 12. 2006|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.answers.com/topic/henry|title=Henry:Definition from Answers|publisher=Answers.com|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Weber,_Wilhelm|title=Weber, Wilhelm|publisher=The New International Encyclopaedia|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.wordiq.com/definition/Weber_(unit)|title=Weber (unit)|publisher=Wordiq|access-date=3. 5. 2011|archive-date=28. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828230205/http://www.wordiq.com/definition/Weber_%28unit%29|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.uv.es/EBRIT/micro/micro_546_34.html|title=Siemens, Werner von|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=3. 5. 2011}}{{Mrtav link}} * {{cite web|url=http://medbib.com/Mho|title=Siemens (unit)|publisher=Medlib|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://library.thinkquest.org/10170/voca/jouleb.htm|title=Biography:James Presacott Joule|publisher=Oracle ThinkQuest|access-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021204930/http://library.thinkquest.org/10170/voca/jouleb.htm|archive-date=21. 10. 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.experts123.com/q/what-is-a-joule.html|title=What is a joule ?|publisher=Experts123|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/becquerel-bio.html|title=Henri Becquerel|publisher=Nobelprize.org|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Becquerel.html|title=Becquerel|publisher=Chemeurope.com|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.teslasociety.com/biography.htm|title=Tesla's Biography|author=Dr. Ljubo Vujović|publisher=Tesla Memorial Society of New York|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.teslasociety.com/teslaunit.htm|title=Tesla Unit|publisher=Tesla Memorial Society of New York|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.biographicon.com/view/rcnuk|title=Heinrich Hertz|publisher=Biograhpicon|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/eecs20/sidebars/hertz/|title=Hertz|publisher=Univerzitet Kalifornije, Berkeley|access-date=4. 5. 2011|archive-date=15. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115121415/http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/eecs20/sidebars/hertz/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=9498&a=18510&l=en|title=Rolf Sievert, the man and the unit|author=Mariann Eklund|publisher=Karolinska Institutet|access-date=3. 5. 2011|archive-date=19. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119075703/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?l=en&d=9498&a=18510|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://en.academic.ru/dic.nsf/enwiki/106738|title=Sievert|publisher=Academic Dictionaries and Encyclopaedias|access-date=3. 5. 2011}} * {{cite web|url=http://www.lhgraytrust.org/lhgraybiography.html|title=About L. G. Gray|publisher=L.G.Gray Memorial Trust|access-date=3. 5. 2011|archive-date=30. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030174502/http://www.lhgraytrust.org/lhgraybiography.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.sizes.com/units/gray.htm|title=Gray|publisher=Sizes|access-date=3. 5. 2011|archive-date=26. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926154452/http://sizes.com/units/gray.htm|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html|title=Biography: Napier|publisher=The History of Computing Project|access-date=3. 5. 2011|archive-date=8. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908025125/http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://everything.explained.at/neper/|title=Neper explained|publisher=Everything explained|access-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815222838/http://everything.explained.at/neper/|archive-date=15. 8. 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.guzelhobiler.com/odev-indir-yap/yabanci-dil/alexander-graham-bell-in-hayati-ile-ilgili-ingilizce-bilgiler/|title=Alexander Graham Bell|publisher=Güzel Hobiler|access-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110115185201/http://www.guzelhobiler.com/odev-indir-yap/yabanci-dil/alexander-graham-bell-in-hayati-ile-ilgili-ingilizce-bilgiler/|archive-date=15. 1. 2011|url-status=dead}} {{tr simbol}} * {{cite web|url=http://www.ndt-ed.org/GeneralResources/decibel/decibel.htm|title=Decibel|publisher=NDT resource center|access-date=3. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219235157/http://ndt-ed.org/GeneralResources/decibel/decibel.htm|archive-date=19. 12. 2010|url-status=dead}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [http://www.chemie.fu-berlin.de/chemistry/general/si_en.html Fizikalne dimenzije jedinica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202525/http://www.chemie.fu-berlin.de/chemistry/general/si_en.html |date=23. 9. 2015 }} {{Naučnici čija se imena koriste u jedinicama SI sistema}} {{SI jedinice}} [[Kategorija:SI jedinice]] [[Kategorija:Spiskovi naučnika]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za fiziku]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za nauku]] gnkzopq0qb2s99dlhjztsqf1x2i0b5x 0 377734 3924457 3880947 2026-09-09T07:35:31Z Makenzis 98619 3924457 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna liga | logo = Logo nogometnog saveza Luksemburga.png | piksela = 150 | država = {{ZID|Luksemburg}} | konfederacija = [[UEFA]] | osnovana = 1910. | ekipe = 14 | ispadanje = [[Druga nogometna liga Luksemburga|Druga liga]] | nivoi = 1 | domaći_kup = | konfederalni_kup = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]<br>[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]] | šampioni = [[F91 Dudelange|Dudelange]] | sezona = [[Prva nogometna liga Luksemburga 2018/2019.|2018/19.]] | najuspješniji_klub = [[Jeunesse Esch]] (28x) | internet_stranica = | trenutno = 2026/2027. }} '''Prva nogometna liga Luksemburga''' ([[Luksemburški jezik|luksemburški]]: ''Nationaldivisioun'') je [[Luksemburg|luksemburška]] nogometna liga, te predstavlja najviši rang u luksemburškom nogometu. Osnovana je 1910. godine. Sezona traje od [[august]]a do [[maj]]a. Trenutni prvak Luksemburga je [[F91 Dudelange|Dudelange]]. Sa 28 osvojenih titula [[Jeunesse Esch]] je najuspješniji klub lige. ==Format takmičenja== U ligi se takmiči 14 klubova. Igraju se po dvije utakmice, svako sa svakim (26 kola). Dvije posljednjeplasirane ekipe ispadaju u niži rang, dok ekipa koja sezonu završi na 12 mjestu igra baraž za opstanak. Prvak ostvaruje plasman u drugu rundu kvalifikacija za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]], dok drugoplasirana i trećeplasirana ekipa ostvaruju plasman u [[UEFA Evropska liga|Evropsku ligu]]. ==Klubovi u sezoni 2018/19.== {| valign=top |- |valign=top| * [[FC Differdange 03|Differdange]] * [[F91 Dudelange|Dudelange]] * [[CS Fola Esch|Fola Esch]] * [[US Hostert|Hostert]] * [[Jeunesse Esch]] * [[US Mondorf-les-Bains|Mondorf-les-Bains]] * [[FC Progrès Niederkorn|Progrès Niederkorn]] |valign=top| * [[Racing FC Union Luxembourg|Racing]] * [[FC RM Hamm Benfica|Hamm Benfica]] * [[FC UNA Strassen|Strassen]] * [[Union Titus Pétange|Titus Pétange]] * [[FC Victoria Rosport|Victoria Rosport]] |} == Prvaci == {| class="wikitable sortable" |- ! Klub ! Broj titula |- | [[Jeunesse Esch]] | <center>28</center> |- | [[F91 Dudelange]] | <center>15</center> |- | [[CA Spora Luxembourg]] | <center>11</center> |- | [[CA Spora Luxembourg]] | <center>10</center> |- | [[CS Fola Esch]] | <center>7</center> |- | [[FA Red Boys Differdange|Red Boys Differdange]] | <center>6</center> |- | [[Union Luxembourg]] | <center>6</center> |- | [[FC Avenir Beggen]] | <center>6</center> |- | [[US Hollerich Bonnevoie]] | <center>5</center> |- | [[FC Progrès Niederkorn]] | <center>3</center> |- | [[FC Aris Bonnevoie]] | <center>3</center> |- | [[Sporting Club Luxembourg]] | <center>2</center> |- | [[CS Grevenmacher]] | <center>1</center> |- | [[National Schifflange]] | <center>1</center> |- | [[Racing Club Luxembourg]] | <center>1</center> |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=luxembourg-league-2000000028/standings/index.html Prva liga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228062136/http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=luxembourg-league-2000000028/standings/index.html |date=28. 12. 2014 }} na fifa.com {{Evropske prve nogometne lige}} [[Kategorija:Osnivanja u 1910.]] [[Kategorija:Nogometna takmičenja u Luksemburgu]] [[Kategorija:Prva nogometna liga Luksemburga]] [[Kategorija:Prve lige Luksemburga]] [[Kategorija:Prve nogometne lige u Evropi|Luksemburg]] 0mnk2bw8owryeqnwj42mif9knvv32sf 0 381221 3924433 3858528 2026-09-08T20:18:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924433 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna liga | logo = Meistriliiga (grb).png | piksela = 100px | država = {{ZID|Estonija}} | konfederacija = [[UEFA]] | osnovana = 1992. | ekipe = 10 | ispadanje = [[Druga nogometna liga Estonije|Druga liga]] | nivo = 1 | domaći_kup = [[Kup Estonije u nogometu|Nacionalni kup]] | konfederalni_kup = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]<br />[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]] | šampioni = [[FC Flora|Flora]] | sezona = 2025. | najuspješniji_klub = [[FC Flora|Flora]] (16) | tv = | internet_stranica = [http://jalgpall.ee/premium/ jalgpall.ee] | trenutno = Meistriliiga 2026. }} '''Prva nogometna liga Estonije''' ([[estonski]]: ''Meistriliiga'') poznatao i kao '''A. Le Coq Premium Liiga''' je profesionalna [[Estonija|estonska]] nogometna liga, te predstavlja najviši rang u estonskom nogometu. Osnovana je 1992. godine. Sezona traje od [[mart]]a do [[novembar|novembra]]. Trenutni prvak Estonije je [[FC Flora|Flora]] koja je sa jedanaest titula najuspješniji tim lige. ==Format takmičenja== U ligi se takmiči 10 klubova. Igraju se po četiri utakmice, svako sa svakim (36 kola). Pobjednik lige naredne sezone igra u prvom kolu kvalifikacija za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]], dok ekipe koje završe na drugom i trećem mjestu ostvaruju plasman u prvo kolo kvalifikacija za [[UEFA Evropska liga|Evropsku ligu]]. Posljednjeplasirana ekipa ispada iz lige, dok ekipa koja završi na devetom mjestu igra baraž za opstanak. ==Klubovi u sezoni 2018.== {| valign=top |- |valign=top| * [[FC Levadia Tallinn|FCI Levadia]] * [[FC Flora|Flora]] * [[FC Kuressaare|Kuressaare]] * [[JK Narva Trans|Narva Trans]] * [[Nõmme Kalju FC|Nõmme Kalju]] |valign=top| * [[Paide Linnameeskond]] * [[JK Tallinna Kalev|Tallinna Kalev]] * [[Tartu JK Tammeka|Tammeka]] * [[Viljandi JK Tulevik|Tulevik]] * [[Pärnu JK Vaprus|Vaprus]] |} ==Prvaci== {| valign=top |- |valign=top| * 1992. : [[FC Norma Tallinn|Norma]] (1) * 1992/93. : [[FC Norma Tallinn|Norma]] (2) * 1993/94. : [[FC Flora|Flora]] (1) * 1994/95. : [[FC Flora|Flora]] (2) * 1995/96. : [[FC Lantana Tallinn|Lantana]] (1) * 1996/97. : [[FC Lantana Tallinn|Lantana]] (2) * 1997/98. : [[FC Flora|Flora]] (3) * 1998. : [[FC Flora|Flora]] (4) * 1999. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (1) * 2000. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (2) * 2001. : [[FC Flora|Flora]] (5) * 2002. : [[FC Flora|Flora]] (6) * 2003. : [[FC Flora|Flora]] (7) * 2004. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (3) |valign=top| * 2005. : [[FC TVMK|TVMK]] (1) * 2006. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (4) * 2007. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (5) * 2008. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (6) * 2009. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (7) * 2010. : [[FC Flora|Flora]] (8) * 2011. : [[FC Flora|Flora]] (9) * 2012. : [[Nõmme Kalju FC|Nõmme Kalju]] (1) * 2013. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (8) * 2014. : [[FC Levadia Tallinn|Levadia]] (9) * 2015. : [[FC Flora|Flora]] (10) * 2016. : [[FCI Tallinn|Infonet]] (1) * 2017. : [[FC Flora|Flora]] (11) * 2018. : FC Nõmme Kalju |valign=top| * 2019. : FC Flora Tallinn * 2020. : FC Flora Tallinn * 2021. : FCI Levadia * 2022. : FC Flora * 2023. : FC Flora * 2024. : [[FCI Levadia]] * 2025. : [[FC Flora]] |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://jalgpall.ee/premium/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203015746/http://jalgpall.ee/premium/ |date=3. 2. 2016 }} {{Evropske prve nogometne lige}} [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Nogometna takmičenja u Estoniji]] [[Kategorija:Prva nogometna liga Estonije]] [[Kategorija:Prve lige Estonije]] [[Kategorija:Prve nogometne lige u Evropi]] 6gh40wyz6e5r67g0d1erlqvdb2mautx 0 389411 3924456 3915796 2026-09-09T07:25:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924456 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} U '''spisku postavljenih kamenova spoticanja''' su prikazane sve općine i gradovi u kojima su postavljeni kamenovi spoticanja, po ideji njemačkog umjetnika [[Gunter Demnig]]a == Austrija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Austriji}} == Belgija== {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Belgiji}} == Njemačka == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Pokrajina ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Aachen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-16}} | align="right" | 28 | align="right" | 17. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |title=''Stolpersteine in Aachen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328233451/http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aachen]] |- | [[Achim (Landkreis Verden)|Achim]] | {{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-23}} | align="right" | 22 | align="right" | 7. novembar 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Achim-hat-vier-weitere-Stolpersteine-_arid,178502.html ''Achim hat vier weitere Stolpersteine.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 7. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Acholdshausen Ortsteil von Gaukönigshofen; siehe dort --> |- |[[Adelsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-15}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | align="center" | | align="center" | |- |[[Adendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. oktobar 2012<ref>[http://schule-adendorf.de/?p=18217 ''Stolpersteinverlegung für Wolfgang Mirosch'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Ahaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 57 | align="right" | 21. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |title=ahaus.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731050511/http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |archive-date=31. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahaus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahaus]] |- |[[Ahlen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-06}} | align="right" | 85 | align="right" | 8. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |title=Zehnte Stolpersteinverlegung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102828/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahlen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahlen]] |- |[[Ahrensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-05}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. novembar 2009<ref name="akens">[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Stolpersteineliste.htm Arbeitskreis zur Erforschung des Nationalsozialismus in Schleswig-Holstein e.&nbsp;V. (Akens): ''Liste der verlegten Stolpersteine in Schleswig-Holstein'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahrensburg]] |- |[[Ahrenshoop]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. august 2010<ref name="akens"/> | | <!-- Albaum Teil der Gemeinde Kirchhundem, siehe dort --> |- |[[Alfter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-29}} | align="right" | 9 | align="right" | 29. oktobar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |title=„Stolpersteine“ für drei Familien in Alfter |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924070413/http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Alfter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Alfter]] |- |[[Alpen (Niederrhein)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-18}} | align="right" | 14 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/demnig-verlegt-14-stolpersteine-in-alpen-aid-1.2942310 Demnig verlegt 14 Stolpersteine in Alpen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Alsfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-24}} | align="right" | 35 | align="right" | 29. maj 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |title=Stolpersteine für Alsfeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103211620/http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Altenbeken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | 31. maj 2007<ref>[http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm ''Stolpersteine halten Erinnerung wach.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073650/http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm |date=4. 3. 2016 }} In: Gemeinde-News im »Egge-Rundblick«, 21. juni 2007.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenbeken]] |- |[[Altenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-26}} | align="right" | 28 | align="right" | 6. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.kora-abg.de/aktuelles/15-27-und-28-stolperstein-verlegt |title=Kommunalpolitische Ring Altenburger Land (KORA): ''27. und 28. Stolperstein verlegt.'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070248/http://www.kora-abg.de/aktuelles/15-27-und-28-stolperstein-verlegt |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Altenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenburg]] |- |[[Altlandsberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Amberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-21}} | align="right" | 15 | align="right" | 21. mart 2012<ref>[http://www.oberpfalznetz.de/zeitung/3183691-125-erinnerung_an_ehrbare_leben,1,0.html ''Erinnerung an ehrbare Leben.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Amberger Zeitung]]'', 21. mart 2012</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Amberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Amberg]] |- |[[Andernach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-20}} | align="right" | 18 | align="right" | 29. novembar 2011 <ref>{{Cite web |url=http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |title=www.hiergeblieben.de |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208193459/http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Angermünde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-27}} | align="right" | 6 | align="right" | 27. oktobar 2012<ref name="brandenburg">{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |title=Aktionsbündnis Brandenburg: ''Stolpersteine in Brandenburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104211021/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |archive-date=4. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Apolda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-07}} | align="right" | 48 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 ''Sechs neue Stolpersteine auf Apoldaer Fußwegen.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730104708/http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 |date=30. 7. 2013 }} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 8. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Apolda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Apolda]] |- |[[Arendsee (Altmark)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-03}} | align="right" | 2 | align="right" | 3. Jun 2013<ref name="Volksstimme 2013">Helga Räßler: ''[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/salzwedel/1086244_Stolpersteine-sollen-erinnern-und-mahnen.html Stolpersteine sollen erinnern und mahnen]'', [[Magdeburger Volksstimme|volksstimme.de]], 4. juni 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arendsee (Altmark)]] |- |[[Armsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <!-- Keine Quelle gefunden --> | | |- |[[Arnsberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-14}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 27. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |title=''3 weitere Stolpersteine in Arnsberg verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216011449/http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnsberg]] | |- |[[Arnstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-21}} | align="right" | 128 | align="right" | 27. juni 2013<ref>[http://www.arnstadt.de/index.php?structureId=2120 arnstadt.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arnstadt]] |- |[[Aschaffenburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 82 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |title=Aschaffenburger Stolpersteine – die Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328180954/http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |archive-date=28. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Aschaffenburg)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschaffenburg]] |- |[[Ascheberg (Westfalen)|Ascheberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-16}} | align="right" | 4 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[: http://www.spd-ascheberg-nrw.de/2013/12/19/verlegung-der-stolpersteinen/ ''Verlegung von Stolpersteinen in Ascheberg'']</ref> | | |- |[[Aschersleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-13}} | align="right" | 20 | align="right" | 19. decembar 2013<ref>[http://www.mz-web.de/aschersleben/zweiter-weltkrieg-in-aschersleben-arbeitskreis-verlegt-neue-stolpersteine,20640874,25682618.html Arbeitskreis verlegt neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aschersleben]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschersleben]] |- |[[Attendorn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 14 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html ''Neue „Stolpersteine“ werden Montag verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416113122/http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html|date=16. 4. 2015}} In: ''[[Westfälische Rundschau]]'', 29. august 2008</ref> | | |- |[[Aub]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-01-25}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. Januar 2010 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aub]] |- |[[Augsburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-26}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. maj 2014<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/augsburg/Die-ersten-Stolpersteine-sind-gesetzt-id29983882.html ''Die ersten Stolpersteine sind gesetzt.''] In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 27. maj 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Augsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Augsburg]] |- |[[Aurich]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 156 | align="right" | 23. decembar 2013 <ref>[http://stolpersteineaurich.wordpress.com/2011/11/15/1-stolpersteinverlegung-osterstrase-30-11-und-8-markstrase-15-norderstrase-8-und-28-2/ 1. Stolpersteinverlegung am 8. novembar 2011 in Aurich]</ref> | | |- |[[Babenhausen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-18}} | align="right" | 21 | align="right" | 29. maj 2014<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/babenhausen/erinnerung-wachhalten-2964244.html op-online.de „Erinnerung wachhalten“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Backnang]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 24. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |title=Initiative Stolpersteine Backnang: ''Steinverlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222175752/http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |archive-date=22. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Bentheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-21}} | align="right" | 57 | align="right" | 26. maj 2009 <ref>[http://spurensucheobergrafschaft.wordpress.com/2009/05/26/stolpersteine-in-bad-bentheim/ Stolpersteine in Bad Bentheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Bad_Bentheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Bentheim]] |- |[[Bad Berleburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-02}} | align="right" | 59 | align="right" | 8. decembar 2010<ref>[http://neu.swa-wwa.de/PDF/05.12.2010/SSA.S21-D-X.05.pdf ''Stolpersteine im Edertal.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} In: ''Sonntags-Anzeiger Wittgenstein'', 5. decembar 2010</ref> | | |- |[[Bad Blankenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-01}} | align="right" | 1 | align="right" | 1. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |title=„Stolpersteine“ erinnern an jüdische Mitbürger (Stadt Bad Blankenburg) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102101213/http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Blankenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Blankenburg]] |- |[[Bad Camberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |title=Verlegung der ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003109/http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Dürrenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |title=''«Es waren bittere Tage»'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205914/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Dürrenberg]] |- |[[Bad Ems]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-21}} | align="right" | 19 | align="right" | 5. april 2011 | | |- |[[Bad Freienwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. mart 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bad Hersfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-06}} | align="right" | 43 | align="right" | 29. mart 2011<ref>[http://stolpersteine.hersfeld.hassia-judaica.de/ Stolpersteine für Bad Hersfeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Hersfeld]] | |- |[[Bad Honnef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 18 | align="right" | 4. juli 2006<ref>[http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf ''Stolpern über Honnefer Schicksale.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108132002/http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf |date=8. 1. 2015 }} In: ''Honnefer Sonntagszeitung'', 9. juli 2006</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Honnef]] |- |[[Bad Kissingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-19}} | align="right" | 57 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |title=badkissingen.de: ''Stolperstein-Liste'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060305/http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Kissingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Kissingen]] |- |[[Bad Laasphe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |title=Bad Laaspher Freundeskreis für christlich-jüdische Zusammenarbeit e. V. |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002000/http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref><!--Angabe 8. decembar 2010 auf stolpersteine.eu falsch, siehe http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/stolperstein-projekt-wird-id4213359.html--> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Laasphe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Laasphe]] |- |[[Bad Münstereifel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-05}} | align="right" | 28 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |title=''Mahnmal Bad Münstereifel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181459/http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Münstereifel]] | |- |[[Bad Nenndorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |title=badnenndorf.de: ''Stolpersteine – Verlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817211825/http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |archive-date=17. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-19}} | align="right" | 42 | align="right" | 10. april 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Neuenahr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |- |[[Bad Orb]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>[http://www.gelnhaeuser-tageblatt.de/lokales/majn-kinzig-kreis/bad-orb/sechs-weitere-stolpersteine-fuer-bad-orb_14813859.htm ''Sechs weitere Stolpersteine für Bad Orb'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Oeynhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 21. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-badoeynhausen.de/ ''Stolpersteine für Bad Oeynhausen e.&nbsp;V.'']</ref> | | |- |[[Bad Pyrmont]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. Januar 2005<ref>[http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 ''„Stolpersteine“ sollen an die Opfer erinnern.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408183512/http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 |date=8. 4. 2015 }} In: ''Deister- und Weserzeitung'', 20. Januar 2005</ref> | | |- |[[Bad Saarow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 24 | align="right" | 22. oktobar 2010<ref name="brandenburg" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Saarow]] |- |[[Bad Salzuflen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-26}} | align="right" | 21 | align="right" | 8. decembar 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Salzuflen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Stolpersteine in Bad Salzuflen]] |- |[[Bad Salzungen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-11}} | align="right" | 16 | align="right" | {{SortDate|2012-07-31}}<ref>{{Cite web |url=http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |title=''Stolpersteine in Bad Salzungen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405052838/http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |archive-date=5. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwalbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>{{Cite web |url=http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |title=stadt.bad-schwalbach.de: ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140310064304/http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwartau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-19}} | align="right" | 4 | align="right" | august 2004<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Schwartau]] | |- |[[Bad Segeberg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-20}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 13. februar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |title=Acht Stolpersteine in Bad Segeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131171428/http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bad-segeberg.de/index.phtml?NavID=1824.101&La=1 Stolpersteine in Bad Segeberg]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Urach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-21}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2019-05-21}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Urach]] |- |[[Bad Vilbel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-21}} | align="right" | 25 | align="right" | 18. februar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |title=kultur-bad-vilbel.de: ''Stolpersteine für Bad Vilbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103322/http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Wildungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-16}} | align="right" | 77 | align="right" | 20. oktobar 2012<ref>[http://www.bad-wildungen.de/stolpersteine/ bad-wildungen.de: ''„Stolpersteine“ erinnern an Schicksale'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Wildungen]] | |- |[[Bad Zwesten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 20 | align="right" | 30. maj 2012 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/bad_zwesten_synagoge.htm Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Bad Zwesten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Zwesten]] | |- |[[Baden-Baden]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | 114 | align="right" | 8. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-baden-baden.de/ |title=''Stolpersteine Baden-Baden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216010338/http://stolpersteine-baden-baden.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baden-Baden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baden-Baden]] |- |[[Badenweiler]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 22. juli 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |title=Onlineprojekt Gefallenendenkmäler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225923/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Badenweiler]] | |- |[[Baesweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 12. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |title=Geschichtsverein Baesweiler: ''Erste Stolpersteine in Baesweiler'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216090433/http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Baiersdorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. mart 2009 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/images/Images%20349/Baiersdorf%20Gemeinhardt%20Rede%20Kohn.pdf Gedenkrede zur Anbringung der Stolpersteine in Baiersdorf]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baiersdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baiersdorf]] |- |[[Bamberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 98 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-bamberg.de/ ''Stolpersteine Bamberg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bamberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bamberg]] |- |[[Bargteheide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-26}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf Erster Stolperstein gesetzt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123011416/http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf |date=23. 11. 2015 }} (PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Barnstorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 7 | align="right" | 9. novembar 2010 | align="center" | | |- |[[Barsinghausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-08}} | align="right" | 45 | align="right" | 5. decembar 2007<ref>[http://www.barsinghausen.de/bergbau-geschichte/stolpersteine/ barsinghausen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Barßel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 1 | align="right" | 16. juli 2009<ref>[http://www.ga-online.de/-news/artikel/17828/Messingplatte-soll-Erinnerung-wachhalten ''Messingplatte soll Erinnerung wachhalten.''] In: ''General-Anzeiger'', 10. juli 2009</ref> | | |- |[[Bassum]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | 1. decembar 2009<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/diepholz/bassum-twistringen/eine-verbeugung-opfern-545760.html ''Eine Verbeugung vor den Opfern.''] In: ''Kreiszeitung'', 2. decembar 2009</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bassum]] |- |[[Bautzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 26 | align="right" | 22. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |title=Amtsblatt der Stadt Bautzen vom 19. juni 2010 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221504/http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bechtolsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. juni 2007<ref>[http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html Stolpersteine auch in Bechtolsheim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227223557/http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html |date=27. 2. 2014 }} vom 1. juni 2007</ref> | | |- |[[Beckedorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-14}} | align="right" | 4 | align="right" | 14. mart 2011<ref>[http://www.sn-online.de/Schaumburg/Umland-Stadthagen/Lindhorst/Beckedorf/Stolperstein-fuer-Beckedorf ''Stolperstein für Beckedorf.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} in: ''Schaumburger Nachrichten'', 11. mart 2011</ref> | | |- |[[Beckum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-13}} | align="right" | 32 | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.beckum.de/stolpersteine.html |title=beckum.de ''Aktion Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183213/http://www.beckum.de/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Beckum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Beckum]] |- |[[Bendorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | 21. Januar 2009 | | |- |[[Bergen auf Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-15}} | align="right" | 2 | align="right" | 15. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?object=tx%7C1838.1.1&ModID=7&FID=579.969.1&sNavID=1838.86&La=1 |title=stadt-bergen-auf-ruegen.de: ''Projekt „Stolpersteine“ für Demokratie und Toleranz'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305090626/http://stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?fid=579.969.1&la=1&modid=7&object=tx%7C1838.1.1&snavid=1838.86 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bergisch Gladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-09}} | align="right" | 8 | align="right" | 7. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |title=Stadtarchiv Bergisch Gladbach: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221133/http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bergisch Gladbach]] |- |[[Berlin]] |{{ZID|DE-BE}} | align="right" | {{SortDate|1996}} | align="right" | 5220 | align="right" | 20. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-berlin.de/ ''Stolpersteine in Berlin'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Berlin]] |- |[[Bernau bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bernkastel-Kues]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 27. oktobar 2008 | | |- |[[Besigheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-17}} | align="right" | 4 | align="right" | 12. februar 2014<ref>[http://www.swp.de/bietigheim/lokales/besigheim/art1188791,2447238 Drei weitere Stolpersteine für Besigheim]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Beverungen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 7 | align="right" | 31. maj 2007 | | |- |[[Biedenkopf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-01}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.terno.de/stolpersteine Stolpersteine in Biedenkopf]</ref> | | |- |[[Bielefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 73 | align="right" | 6. decembar 2012<ref>[http://www.stolpersteine-bielefeld.de/ Stolpersteine Bielefeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bielefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bielefeld]] |- |[[Bingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-13}} | align="right" | 90 | align="right" | 5. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |title=juedisches-bingen.de: ''Chronologie der Verlegung der Stolpersteine in Bingen, Bingerbrück, Bingen-Büdesheim und Bingen-Gaulsheim'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912202605/http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Blankenfelde-Mahlow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bleicherode]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-04}} | align="right" | 2 | align="right" | 4. maj 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bleicherode]] |- |[[Bocholt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. novembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bocholt.de/ |title=Stolpersteine Bocholt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=26. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226033955/http://stolpersteine-bocholt.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bocholt]] | |- |[[Bochum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-09}} | align="right" | 179 | align="right" | 17. septembar 2013<ref>[http://www.bochum.de/stolpersteine bochum.de: ''Projekt Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bochum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bochum]] |- |[[Bohmte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2008<ref name="radoeyn">[http://www.rad-oeynhausen.de/html/stolpersteine.html Stolpersteine in der Region Oeynhausen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Bonn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-06-27}} | align="right" | 275 | align="right" | 5. decembar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |title=Arbeitskreis der NS-Gedenkstätten und -Erinnerungsorte in NRW e. V.: ''Die Bonner Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231190310/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bonn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bonn]] |- |[[Böchingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/boechingen_synagoge.htm Alemannia Judaica: ''Böchingen – Erinnerungsarbeit vor Ort – einzelne Berichte'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Böchingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Böchingen]] |- |[[Bönen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-04}} | align="right" | 8 | align="right" | 29. april 2013<ref>[http://www.wa.de/lokales/boenen/gunter-demnig-setzt-ersten-stolperstein-boenen-1230135.html ''Stolperstein wird in Zechenstraße gelegt'']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bönen]] <!-- Borghorst Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Borna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}}<ref>{{Cite web |url=https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |title=Verlegung von Stolpersteinen zum Gedenken an Familie Rose |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090929/https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bornheim (Rheinland)|Bornheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-23}} | align="right" | 49 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html ''Acht weitere Stolpersteine in Merten und Sechtem verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204230248/http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html |date=4. 2. 2016 }} auf bornheim.de</ref> | | |- |[[Bottrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-12}} | align="right" | 65 | align="right" | {{SortDate|2011-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |title=Stolpersteine in Bottrop |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132636/http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bottrop]] |- |[[Bovenau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-06}} | align="right" | 1 | align="right" | juni 2008<ref>[http://www.shz.de/schleswig-holstein/panorama/aerger-um-den-stolperstein-id851961.html ''Ärger um den Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Brandenburg an der Havel]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 19. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |title=Erste „Stolpersteine“ für Brandenburg an der Havel |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404120714/http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Braunsbedra]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |title=Gedenkbuch Halle – Pinkus Sochaczewski |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040535/http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunsbedra]] |- |[[Braunschweig]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-09}} | align="right" data-sort-value="250" | mind. 250 | align="right" | 3. maj 2013<ref>[http://www.stolpersteine-fuer-braunschweig.de/ Stolpersteine für Braunschweig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Braunschweig]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunschweig]] |- |[[Bremen]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-27}} | align="right" | 614 | align="right" | 3. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-bremen.de/ Stolpersteine in Bremen] <small>In der Datenbank ist zusätzlich ein Stein in Ritterhude-Platjenwerbe (Niedersachsen) registriert.</small></ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremen]] |- |[[Bremerhaven]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-12}} | align="right" | 78 | align="right" | 8. oktobar 2013<ref>[http://www.bremerhaven.de/buergerservice/aemter-einrichtungen/stadtverwaltung/kulturamt/stolpersteine.13387.html bremerhaven.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremerhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremerhaven]] |- |[[Bretten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11}} | align="right" | 30 | align="right" | 5. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten |title=Stadtwiki Karlsruhe: ''Stolpersteine in Bretten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228140932/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bretten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bretten|Bretten]] |- |[[Breuberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 8 | align="right" | 18. mart 2009 <ref>[http://www.breuberg.de/index.php?bereich=2&seite=show.php&id=6628 breuberg.de: ''Zum Jahrestag Gedenktafel und Stolperstein'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Bruchsal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-19}} | align="right" | 10 | align="right" | 19. april 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |title=''Stolpersteine in Bruchsal'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208004953/http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |archive-date=8. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Brühl (Baden)|Brühl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-20}} | align="right" | 3 | align="right" | 20. februar 2014<ref>[http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html ''Stolpersteine für Kopf und Herz in Brühl.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328131055/http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html|date=28. 3. 2014}} In: ''[[Rhein-Neckar-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brühl (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Brühl (Baden)]] |- |[[Brühl (Rheinland)|Brühl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-11}} | align="right" data-sort-value="66" | mind. 66 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/bruehl/judenverfolgung-stolpersteine-am-gymnasium-vergessen,15189176,25498186.html ''Stolpersteine am Gymnasium vergessen.''] In: ''[[Kölner Stadtanzeiger]]'', 2. decembar 2013</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Brühl]] | |- |[[Bückeburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 49 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |title=''„Stolpersteine“ in Bückeburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408102714/http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büdingen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" data-sort-value="50" | mind. 50 | align="right" | 25. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |title=Verlegung von „Stolpersteinen“ in Düdelsheim und Eckartshausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129191410/http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |archive-date=29. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bünde]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-29}} | align="right" data-sort-value="40" | mind. 40 | align="right" | 12. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[https://web.archive.org/web/20060824081626/http://www.gruppe-netzwerk.de/stolpersteine.htm ''Bericht von der 1. Verlegung der Stolpersteine in Bünde'']</ref><ref>[http://www.nw-news.de/owl/kreis_herford/buende/buende/9412247_Steine_gegen_das_Vergessen.html ''Steine gegen das Vergessen.''] In: ''[[Neue Westfälische]]'', 15. oktobar 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bünde]] | |- |[[Burg (bei Magdeburg)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-27}} | align="right" data-sort-value="5" | 5 | align="right" | 28. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |title=Burg beginnt mit der Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406062836/http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |archive-date=6. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Burg (bei Magdeburg)]] <!-- Burg Waldeck (Hunsrück) gehört zur Gemeinde Dommershausen, siehe dort --> |- |[[Burgdorf (Region Hannover)|Burgdorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-17}} | align="right" | 19 | align="right" | 14. septembar 2008<ref>[http://www.burgdorf.de/portal/seiten/burgdorfer-stolpersteine-ein-projekt-des-kuenstlers-gunter-demnig-zum-gedenken-an-juedische-opfer-in-burgdorf-902000038-20500.html ''Burgdorfer Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Burghaun]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10}} | align="right" | 35 | align="right" | 9. novembar 2012<ref>[http://stolpersteine-burghaun.jimdo.com/kunstprojekt-stolpersteine/stolpersteine-in-burghaun/ Stolpersteine in Burghaun]</ref> | align="center" | | <!-- Burgsteinfurt Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Buseck]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-14}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |title=Stolpersteine wider das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142349/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Busenberg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 21. novembar 2007<ref name="lagrlp">{{Cite web |url=http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |title=''Stolpersteinverzeichnis Rheinland-Pfalz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101182825/http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büttelborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-03}} | align="right" data-sort-value="6" | mind. 6 | align="right" | 4. juli 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |title=Stolpersteine in Büttelborn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=6. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306012146/http://buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Buttstädt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://soemmerda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Erinnerung-an-juedisches-Paar-das-aus-Buttstaedt-fliehen-musste-573750404 ''Erinnerung an jüdisches Paar, das aus Buttstädt fliehen musste.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 9. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Buttstädt]] | |- |[[Butzbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-13}} | align="right" data-sort-value="56" | mind. 56 | align="right" | 14. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-butzbach.de/879.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2695&tx_ttnews%5BbackPid%5D=700&cHash=80c116dd99b4c9d03319288eb39309a8 |title=stadt-butzbach.de: ''Gunter Demnig kommt und verlegt „Stolpersteine gegen das Vergessen“'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312102648/http://www.stadt-butzbach.de/879.html |archive-date=12. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Butzbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Butzbach]] <!-- Caputh Ortsteil von Schwielowsee; siehe dort --> |- |[[Calvörde]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-12}} | align="right" data-sort-value="6" | 6 <ref>{{Cite web |url=http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |title=Stolpersteine am 12. septembar 2009 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809075141/http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |archive-date=9. 8. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Calvörde]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Calvörde]] |- |[[Castrop-Rauxel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-05}} | align="right" | 46 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |title=''Gedenktafeln in Castrop-Rauxel / Hier werden die neuen Stolpersteine verlegt.'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125834/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] |- |[[Celle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-25}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. septembar 2009<ref>[http://www.celle.de/Kultur/Stadtarchiv/Synagoge/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen celle.de ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Celle]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Celle]] |- |[[Chemnitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 82 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Chemnitz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Chemnitz]] |- |[[Cloppenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-08}} | align="right" | 39 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/kultur/39-stolpersteine-fuer-cloppenburg_a_1,0,813375052.html ''39 Stolpersteine für Cloppenburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 24. august 2010</ref> | align="center" | | |- |[[Coburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-14}} | align="right" data-sort-value="28" | mind. 28 | align="right" | 15. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |title=weitere Stolpersteine in Coburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201175113/http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Coburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Coburg]] |- |[[Cottbus]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-28}} | align="right" | 70 | align="right" | 26. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cottbus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cottbus]] |- |[[Crailsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-13}} | align="right" | 9 | align="right" | 14. novembar 2012<ref>[http://weisse-rose-crailsheim.de/index.php?seite=aktionskuenstler-gunter-demnig-verlegt-erste-neun-stolpersteine-in-crailsheim Aktionskünstler verlegt erste neun „Stolpersteine“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Crimmitschau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | | align="right" | 9 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Crimmitschau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Crimmitschau]] |- |[[Cuxhaven]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-13}} | align="right" | 22 | align="right" | 30. septembar 2014<ref>[http://www.cuxpedia.de/index.php/Stolperstein Stadtwiki Cuxhaven: ''Stolperstein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cuxhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cuxhaven]] |- |[[Dachau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-09}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.dachau.de/Stolpersteine.1231.0.html Dachau: Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dachau]] | |- |[[Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-28}} | align="right" | 23 <ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203212443/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 21. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |title=Dahn: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304083658/http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |archive-date=4. 3. 2013 |url-status=dead }}</ref><ref group="F">Vier am 21. novembar 2007 in Dahn verlegte Stolpersteine wurden nach Protesten von Angehörigen wieder entfernt ([http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 Die Familie von Holocaustopfern protestierte gegen die Verewigung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201074409/http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 |date=1. 2. 2016 }}).</ref> | | |- |[[Dallgow-Döberitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Darmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-11}} | align="right" | 45 | align="right" | 18. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |title=„Stolpersteine“ in Darmstadt: Projekt erinnert an während des Nationalsozialismus deportierte und ermordete Darmstädter Bürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 11. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127051128/https://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Darmstadt]] | |- |[[Deggendorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |title=Acht Stolpersteine als Mahnung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008065237/http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Delitzsch]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-22}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. septembar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |title=Daten zu Stolpersteinen in Delitzsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406074631/http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Delmenhorst]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-31}} | align="right" | 37 | align="right" | 4. august 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Delmenhorst]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Delmenhorst]] |- |[[Dessau-Roßlau]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 69 | align="right" | 14. maj 2013<ref>[http://www.supersonntag-web.de/wisl_s-cms/_supersonntag/7218/Koethen/18563/Zehn_neue_Stolpersteine_in_Dessau_Rosslau.html Zehn neue Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dessau-Roßlau]] | |- |[[Detmold]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. maj 2011<ref>[http://www.lz.de/lippe/detmold/4478556_Gunter-Demnig-setzt-Stolperstein-an-der-Hubertusstrasse-ein.html ''Gunter Demnig setzt „Stolperstein“ an der Hubertusstraße ein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Detmold]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Detmold]] |- |[[Dieburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-12}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/dieburg/Sie-sind-da-wo-sie-hingehoeren;art1283,499265 Sie sind da, wo sie hingehören]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Verlegung Dieburg</ref> | | |- |[[Dietzenbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 22 | align="right" | 18. februar 2014<ref>[http://www.fr-online.de/kreis-offenbach/dietzenbach-aus-der-heimat-verjagt,1473032,26233672.htm Aus der Heimat verjagt]</ref> | | |- |[[Dillingen/Saar]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 10 | align="right" | 16. mart 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dillingen/Saar]] | align="center" | |- |[[Dinkelsbühl]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-02}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 2. oktobar 2009 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dinkelsbühl]] | |- |[[Dinslaken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 17. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |title=Stolpersteine Dinslaken |access-date=20. 1. 2021 |archive-date=30. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830163427/http://stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dirmstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 10 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |title=Dirmstein erinnert sich |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060725/http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |archive-date=8. 12. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dirmstein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dirmstein]] |- |[[Döbeln]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 26. maj 2007<ref>[http://www.judentum-projekt.de/kursaktivitaeten/stolpersteine/ Stolpersteine Döbeln]</ref> | | |- |[[Dommershausen]]<!--Burg Waldeck (Hunsrück--> |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-19}} | align="right" data-sort-value="1" | 1 | align="right" | 19. Januar 2009<ref name="lagrlp" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dommershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dommershausen]] |- |[[Dormagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. decembar 2011<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/dormagen/stolperstein-stele-erinnert-an-ns-opfer-aid-1.3749215 ''Stolperstein-Stele erinnert an NS-Opfer'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |title=''Kulturbüro Dormagen: ''Stolpersteine'''' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194938/https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dorsten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-29}} | align="right" | 38 | align="right" | 30. maj 2008<ref>http://www.stolpersteine-dorsten.de/</ref> | | |- |[[Dortmund]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 241 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>[http://bvb-fanabteilung.de/neuigkeiten/bvb-familie-verlegt-stolpersteine-in-dortmund/ ''BVB-Familie verlegt Stolpersteine in Dortmund.'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dortmund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dortmund]] |- |[[Dransfeld]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. maj 2013<ref>[http://www.hna.de/lokales/hann-muenden/ersten-stolpersteine-dransfeld-sind-verlegt-2903013.html ''Die ersten 13 Stolpersteine in Dransfeld sind verlegt.''] In: ''[[Hessische/Niedersächsische Allgemeine]]'', 13. maj 2013</ref> | align="center" | | |- |[[Dreieich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 6 | align="right" | 25. Januar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/dreieich/erinnerung-mahnung-61910.html Erinnerung und Mahnung]</ref> | | |- |[[Drensteinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409005253/http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dresden]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-09}} | align="right" | 141 | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}}<ref>[http://stolpersteine-dresden.de/ Stolpersteine in Dresden e.&nbsp;V.]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dresden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dresden]] |- |[[Duderstadt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-30}} | align="right" | 26 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-duderstadt.de/stolpersteine.htm Geschichtswerkstatt Duderstadt: ''Stolpersteine in Duderstadt'']</ref> | | |- |[[Dülmen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 40 | align="right" | 21. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |title=Stolpersteine Nr. 39 und 40 verlegt |access-date=18. 4. 2023 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124225217/https://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dülmen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dülmen]] |- |[[Düren]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-21}} | align="right" | 61 | align="right" | 18. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |title=Initiative Stolpersteine in Düren |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220838/http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Düren]] | |- |[[Düsseldorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-08-28}} | align="right" | 178 | align="right" | 2008<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |title=Stolpersteine in Düsseldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216102041/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Düsseldorf]] | |- |[[Duisburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03-27}} | align="right" data-sort-value="226" | mind. 226 <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109230628/http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |archive-date=9. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>http://www.fbw-duisburg.de/development/fabian_duisburg/content/e3/e17/e622/e625/StolpersteineII.pdf{{Mrtav link}} Biografie-Daten zu Stolpersteinen in Duisburg in einem PDF (56 Seiten)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Duisburg]] | |- |[[Eberswalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10-18}} | align="right" | 7 | align="right" | 18. oktobar 2004<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Eckstever Ortsteil von Ottersberg; siehe dort --> |- |[[Egelsbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-15}} | align="right" | 16 | align="right" | 16. septembar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/egelsbach/erinnerung-verblasst-nicht-494647.htmlStolpersteine Erinnerung verblasst nicht]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eichstätt]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 7 | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}}<ref>[http://www.donaukurier.de/lokales/eichstaett/art575,3058119 ''Verbeugung vor den Eichstätter NS-Opfern'']{{Mrtav link}} In: ''[[Donaukurier|Eichstätter Kurier]]'', 29. maj 2015</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eichstätt]] | align="center" | |- |[[Eichstetten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 47 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Eichstetten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202141508/http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Eilenburg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-03}} | align="right" | 5 | align="right" | 7. maj 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |title=Künstler verlegt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131085612/http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eisenach]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" |{{SortDate|2009-08-10}} | align="right" | 94 | align="right" |{{SortDate|2014-03-17}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |title=Stolpersteine in Eisenach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629174737/http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eisenach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eisenach]] |- |[[Eisenhüttenstadt]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-28}} | align="right" | 2 | align="right" | 28. juli 2005<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Eislingen/Fils]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eitorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-31}} | align="right" | 24 | align="right" | 31. august 2009<ref>[http://www.stolpersteine-eitorf.de/ Stolpersteine Eitorf]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eitorf]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eitorf]] |- |[[Elmshorn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | 15 | align="right" | 15. april 2008<ref name="akens" /><ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2008/04/16/870009.html Elmshorn: Acht weitere Gedenktafeln wurden gestern eingeweiht]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine_Elmshorn]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Elmshorn]] |- |[[Emden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 7. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |title=emden.de: ''Stolpersteine in Emden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092416/https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Emlichheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-22}} | align="right" | | align="right" | 22. april 2005 | | |- |[[Emmerich am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-02-25}} | align="right" | 99<ref>{{Cite web |url=https://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |title=Stolpersteine Emmerich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613161103/http://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | {{SortDate|2012-06-27}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |title=99 Stolpersteine sind komplett |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611011825/http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] |- |[[Eppendorf]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eppertshausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/eppertshausen/stolpersteine-eppertshausen-verlegt-2968273.html Verlegung erster Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Erftstadt]]<!-- Ortsteil Lechenich --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-15}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>[http://www.kirche-lechenich.de/Stolpersteine.pdf Stolpersteine für Lechenich – wider das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erftstadt]] | |- |[[Erkelenz]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-11}} | align="right" data-sort-value="23" | mind. 23 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Chronik2003" /><ref name="Stolpersteine verlegt">[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/erkelenz/33-stolpersteine-verlegt-aid-1.2640171 Stolpersteine verlegt]</ref> | | |- |[[Erkner]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 16 | align="right" | 4. juli 2008<ref>[http://www.erkner.de/fileadmin/templates/majn/pdf/stolpersteine.pdf Aktion „Stolpersteine“ in Erkner]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Erkrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-28}} | align="right" | 6 | align="right" | mart 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |title=Stolpersteine in Erkrath |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508164323/https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |archive-date=8. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Erlangen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-12}} | align="right" | 54 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |title=Stolpersteine in Erlangen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419014119/http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |archive-date=19. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erlangen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erlangen]] |- |[[Erlenbach bei Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Erndtebrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-04}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |title=''Zehn Stolpersteine mahnen in Erndtebrück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151737/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erndtebrück]] |- |[[Eschwege]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 114 | align="right" | 4. novembar 2013<ref>[http://www.eschwege.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=28&item_id=850668&old_item_id=850669&oldrecord=26137&oldmodul=5&olddesign=0 Stolpersteine zur Erinnerung]</ref> | align="center" | | |- |[[Eschweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | 42 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409 ''Gunter Demnig verlegt 14 weitere „Stolpersteine“.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929202205/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409|date=29. 9. 2015}} In: ''[[Aachener Zeitung]]'' vom 14. decembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eschweiler]] | |- |[[Essen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" data-sort-value="180" | mind. 180 | align="right" | 2. septembar 2009<ref>[https://www.uni-due.de/de/presse/meldung.php?id=1715 Stolpersteine für NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Essen]] | |- |[[Esslingen am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Esslingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Esslingen am Neckar]] |- |[[Estenfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-23}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.hs-estenfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=34 Projekt Stolpersteine der Hauptschule Estenfeld]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Ettlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 24 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen |title=Stolpersteine in Ettlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923174208/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ettlingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ettlingen]] |- |[[Ettenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | <ref>[http://www.ettenheim.de/dynasite.cfm?dsmid=1601&dspaid=73766 Drei weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Euskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-27}} | align="right" data-sort-value="74" | mind. 74 | align="right" | 11. juli 2012<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/euskirchen/stolpersteine-juedisches-internat-an-der-oststrasse,15188884,16605064.html ''Jüdisches Internat an der Oststraße'']</ref> | | |- |[[Falkensee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 9. maj 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Fehrbellin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. mart 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |title=''Erster Stolperstein für Fehrbellin'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093117/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Finnentrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-06}} | align="right" | 7 | align="right" | 6. februar 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen">{{Cite web |url=http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |title=Stolpersteine Lehnhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210225151/http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |archive-date=10. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Finnentrop]] |- |[[Finsterwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Flamersheim Ortsteil von Euskirchen; siehe dort --> |- |[[Flensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-01}} | align="right" data-sort-value="24" | mind. 24 <!--20 2006, 3 2007, eine Verlegung unbk. Anzahl 2014--> | align="right" | 6. mart 2014<ref>[http://www.kreis-schleswig-flensburg-mobil.de/sehenswertes/stolpersteine-in-flensburg.html ''Stolpersteine in Flensburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Flensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Flensburg]] |- |[[Frankenberg (Eder)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-01}} | align="right" data-sort-value="16" | mind. 16 | align="right" | <ref>[http://www.erinnern-in-hessen.de/01_nicht_LAG/frankenberg_stolpersteine/index_frankenberg.htm Initiativgruppe Stolpersteine Frankenberg]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Frankenthal (Pfalz)|Frankenthal]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-12}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://mrn-news.de/2013/09/12/frankenthal-foerderverein-fuer-juedisches-gedenken-erinnert-mit-vortrag-und-fuehrungen-82195/ Förderverein erinnert]</ref> | align="center" | | |- |[[Frankenwinheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-12}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |title=Stolpersteine in Frankenwinheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224142209/http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |archive-date=24. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Frankfurt (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-08}} | align="right" | 124 | align="right" | 7. maj 2012<ref>[http://www.stolpersteine-ffo.de/ Stolpersteine für Frankfurt (Oder)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt (Oder)]] | |- |[[Frankfurt am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-11}} | align="right" data-sort-value="950" | mind. 950 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-frankfurt.de/ Stolpersteine in Frankfurt am majn]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Frankfurt am majn]] |- |[[Frechen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 16. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |title=Stolpersteine für Frechen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015342/http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Frechen]] | |- |[[Freiberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 8 | align="right" | 6. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |title=Stolpersteine in Freiberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216175757/http://juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiberg]] | |- |[[Freiburg im Breisgau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2002-10-21}} | align="right" | 196 | align="right" | 28. septembar 2007<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.freiburg-im-netz.de/stolpersteine/stolpdoku.php Freiburg im Netz: Stolpersteine – Dokumentation]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Freiburg im Breisgau]] |- |[[Freising]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-29}} | align="right" | 13 | align="right" | 9. august 2007<ref>{{Cite web |url=http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |title=Archiv Münchner Merkur |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610121653/http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Freren]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-12}} | align="right" | 27 | align="right" | 12. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |title=freren.de: ''Stolpersteine in Freren'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140315091138/http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Friedrichroda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichroda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Friedrichsdorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Friedrichshafen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" | 1 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.schwaebische.de/region/bodensee/friedrichshafen/stadtnachrichten-friedrichshafen_artikel,-Stolperstein-fuer-Elsa-Hammer-_arid,5496429.html Stolperstein Elsa Hammer]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichshafen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Friedrichshafen]] |- |[[Friedrichstadt]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 25 | align="right" | <ref>[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Friedrichstadt.pdf Verlegung von Stolpersteinen in Friedrichstadt] (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichstadt]] | |- |[[Fritzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-07}} | align="right" data-sort-value="53" | mind. 53 | align="right" | 2007<ref>{{Cite web |url=http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |title=Kulturverein Fritzlar |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323131431/http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |archive-date=23. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fritzlar]] | |- |[[Fröndenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-21}} | align="right" | 26 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |title=Neue Stolpersteine sind verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160532/http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Fürstenwalde/Spree]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-30}} | align="right" | 42 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fürstenwalde/Spree]] | |- |[[Gaggenau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-07}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau |title=Stolpersteine in Gaggenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202120023/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gaggenau]] | |- |[[Gartz (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Garz/Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gau-Bickelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gaukönigshofen]]<!--auch Ortsteil Acholdshausen--> |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-24}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gehrden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. novembar 2008 | | |- |[[Geilenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-05}} | align="right" | 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |title=Erste Stolpersteinverlegung in Geilenkirchen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021233/http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Geldern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-15}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. august 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |title=''Stolpersteine in Geldern'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203090016/http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Geldern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Geldern]] |- |[[Gelnhausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-20}} | align="right" data-sort-value="35" | mind. 35 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteins-gelnhausen.org/index.php/de/ Interessengemeinschaft Gelnhausen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelnhausen]] | |- |[[Gelsenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-07}} | align="right" | 119 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-gelsenkirchen.de/ ''Stolpersteine Gelsenkirchen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelsenkirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gelsenkirchen]] |- |[[Gemünden am majn]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}}<ref>[http://www.majnpost.de/regional/majn-spessart/Sechs-Stolpersteine-in-Gemuenden-verlegt;art768,5307546 ''Sechs Stolpersteine in Gemünden verlegt'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gengenbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}}<ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |title=''Gengenbach erhält sechs denkwürdige »Stolpersteine«'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613081856/http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Georgsmarienhütte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. februar 2014<ref>[http://www.georgsmarienhuette.de/internet/page.php?site=14&id=14001238 georgsmarienhuette.de: ''Fünf Stolpersteine im Stadtgebiet verlegt'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gera]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-07}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://gera.otz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Gera-hat-10-neue-Stolpersteine-Schicksale-im-Strassenpflaster-824716664 Gera hat 10 neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gera]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gera]] |- |[[Gerlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |title=Stolperstein Gerlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305124444/http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gernsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. juni 2013<ref>[http://www.echo-online.de/region/gross-gerau/gernsheim/Stolpersteine-in-Gernsheim-verlegt;art1236,4059852 Stolpersteine in Gernsheim verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gerolzhofen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-01}} | align="right" | 3 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |title=''Verlegung von Stolpersteinen in Gerolzhofen, Marktstraße 7'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021858/http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gladbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 70 | align="right" | 11. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |title=Das Projekt „Stolpersteine in Gladbeck“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022258/http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Gleidingen Ortsteil von Laatzen; siehe dort --> |- |[[Glinde]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-06}} | align="right" data-sort-value="1" | 1<ref group="F">Es handelt sich um eine Stolperschwelle (100 x 10&nbsp;cm)</ref> | align="right" | 6. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |title=glinde.de: ''Stolperschwelle in Glinde erinnert an das Lager Glinde Wiesenfeld'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127150331/http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gießen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | 126 | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}}<ref>[http://www.stolpersteine-giessen.de/ Stolpersteine Gießen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gießen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gießen]] |- |[[Goch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-04}} | align="right" | 43 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://wp.ge-mittelkreis.de/index.html ''20 neue Stolpersteine in Goch'']</ref> | | |- |[[Göppingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-27}} | align="right" data-sort-value="15" | mind. 15 | align="right" | 28. august 2012<ref>[http://www.swp.de/goeppingen/lokales/goeppingen/15-Stolpersteine-in-Goeppingen-verlegt;art5583,1608320 Neue Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Görlitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-09}} | align="right" | 15 | align="right" | 26. juli 2012<ref>[http://www.stadtwiki-goerlitz.de/index.php?title=Stolpersteine Stadtwiki Görlitz]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Görlitz]] | |- |[[Gotha]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-05}} | align="right" | 44 | align="right" | 8. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |title=Nacht der Erinnerung am 9. novembar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325175358/http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gotha]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Göttingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 26. maj 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Göttingen]] | |- |[[Grafrath]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 1 | align="right" | 27. maj 2015 <ref>[http://www.merkur.de/lokales/fuerstenfeldbruck/grafrath/grafrath-bekommt-einen-stolperstein-4975199.html ''Grafrath bekommt einen Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Greifswald]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 23. maj 2013 <ref>{{Cite web |url=http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |title=Stolpersteinweg 2013 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429204100/http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |archive-date=29. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Greifswald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Greifswald]] |- |[[Greimerath (bei Trier)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 5 | align="right" | {{SortDate|2011-09-21}}<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/hochwald/aktuell/Heute-in-der-Hochwald-Zeitung-Stolpern-mit-Kopf-und-Herz;art804,2206116 ''Stolpern mit Kopf und Herz''] Verlegung Greimerath</ref> | | |- |[[Grevenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-10}} | align="right" data-sort-value="40" | ca. 40 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-grevenbroich.de/16.html Übersicht Stolpersteine Grevenbroich]</ref><ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/grevenbroich/gunter-demnig-verlegt-neue-stolpersteine-aid-1.3879040 ''Gunter Demnig verlegt neue „Stolpersteine“'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Grevenbroich]] |- |[[Griesheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-04}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | mart 2013<ref>[http://www.ghs-griesheim.eu/index.php/praeventions-und-gesundheitsfoerderung/schule-ohne-rassismus-schule-mit-courage Stolpersteine zum zweiten Mal verlegt]</ref> | align="center" | | |- |[[Grimma]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-20}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Pressespiegel/9--novembar---Mahnwache-und-Stolpersteine-putzen-in-Grimma/448d1569s50/ Stolpersteine putzen in Grimma]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Gröbenzell]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-22}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.merkur-online.de/lokales/fuerstenfeldbruck/landkreis/groebenzell-bekommt-stolperstein-holocaust-opfer-1138830.html Gröbenzell bekommt Stolperstein]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gröbenzell]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gröbenzell]] |- |[[Gronau (Westf.)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 42 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Borken/Gronau/1815231-Erinnerung-an-Rudi-Steffens-Stolpersteine-verhindern-Vergessen ''Stolpersteine verhindern Vergessen'']</ref> | | |- |[[Groß-Gerau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-16}} | align="right" | 18 | align="right" | april 2014<ref>[http://www.erinnerung.org/gg/stst.html Stolpersteine für Groß-Gerau]</ref> | | |- |[[Großkarlbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Grünheide (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. april 2013<ref name="brandenburg" /><ref>[http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841 ''Stolpersteine können in Grünheide verlegt werden .''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110556/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841|date=6. 3. 2016}} In: ''[[Märkische Oderzeitung]]'', 2. februar 2013.</ref> | | |- |[[Guben]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 23 | align="right" | 21. mart 2011<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Guben]] | |- |[[Gudensberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 31 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gudensberg.de/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=233 |title=Stolpersteine in Gudensberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020601/http://gudensberg.de/index.php?id=67&itemid=233&option=com_content&view=article |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Güstrow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |title=''„Stolpersteine“ erinnern an Güstrower Holocaust- Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103215003/http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Gütersloh]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-11}} | align="right" | 44 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |title=Stolpersteine zum Gedenken an jüdische Mitbürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024113/http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Guxhagen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Haan]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hachenburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-09}} | align="right" | 42 | align="right" | 27. august 2013<ref>[http://www.ak-kurier.de/akkurier/www/artikel/23704-auch-in-hachenburg-stolpersteine-verlegt Zweite Verlegeaktion in Hachenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hachenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hachenburg]] |- |[[Hagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-27}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 17. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-hagen.de/ |title=Förderverein Stolpersteine Hagen e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218093441/http://stolpersteine-hagen.de/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hagen am Teutoburger Wald]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |title=hagen-atw.de: ''Ein Mensch ist erst vergessen, wenn sein Name vergessen ist'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214555/http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Halberstadt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-11}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |title=''Stolpersteinlegung für Mary Rosner'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150324/http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |archive-date=12. 9. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halberstadt]] |- |[[Halle (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-06}} | align="right" | 212 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |title=Stolpersteine für Halle – zum Projekt und zum Künstler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022062419/http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Halle (Saale)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halle (Saale)]] |- |[[Haltern am See]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.haltern.de/Inhalte/Startseite/Sport_Kultur_Freizeit/Kultur/Stolpersteine/_Kuenstler.asp?seite=angebot&id=15926Das Projekt Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Hamburg]] |{{ZID|DE-HH}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-04}} | align="right" | 4575 | align="right" | 10. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-hamburg.de/ ''Stolpersteine in Hamburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hamburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hamburg]] |- |[[Hameln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-26}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://stolpersteine.geschichte-hameln.de/ Stolpersteine in Hameln]</ref> | align="center" | | |- |[[Hamm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-04}} | align="right" | 67 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[http://www.hammwiki.de/wiki/Stolpersteine Hammwiki]</ref> | | |- |[[Hammersbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |title=''Gunter Demnig verlegt erste Stolpersteine in Marköbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173725/http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Hannover]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-06}} | align="right" | 270 | align="right" | 18. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |title=hannover.de: ''Liste der verlegten Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429053656/http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |archive-date=29. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hannover]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hannover]] |- |[[Haren (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-15}} | align="right" | 12 | align="right" | 15. juli 2009<ref>[http://hiebing.de/majn/front_content.php?idcat=77&idart=330 ''Steine gegen das Vergessen.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Meppener Tagespost]]'', 17. juli 2009</ref> | align="center" | | <!-- Harmuthsachsen Stadtteil von Waldkappel; siehe dort --> |- |[[Haselünne]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-10}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 4. oktobar 2006 | | |- |[[Hattersheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09}} | align="right" | 78 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hattersheim.de/stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hattersheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165819/https://www.hattersheim.de/stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Eddersheim]] | |- |[[Hattingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |title=Hattinger Kurzchronik |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20131017175043/http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |archive-date=17. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hattingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hattingen]] |- |[[Hausach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}}<ref>[http://www.hausach.de/BUeRGERINFO/Geschichte-Hausachs/STOLPERSTEINE-fuer-Hausach ''Stolpersteine für Hausach'']</ref> | | |- |[[Havelberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-10-23}} | align="right" | 4 | align="right" | 23. oktobar 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havelberg]] |- |[[Havixbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-05}} | align="right" | 7 | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havixbeck]] |- |[[Heide (Holstein)|Heide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-21}} | align="right" | 7 | align="right" | <ref name="akens" /><ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk">{{Cite web |url=http://stolpersteine-dithmarschen.tk/ |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219230717/http://www.stolpersteine-dithmarschen.tk/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heidelberg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-12}} | align="right" | | align="right" | 13. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |title=erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808055927/http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |archive-date=8. 8. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heidelberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heidelberg]] |- |[[Heidenheim an der Brenz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-27}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |title=Heidenheim hat fünf neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915171428/http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heilbad Heiligenstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heilbronn]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |title=weitere Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131022819/http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heilbronn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heilbronn]] |- |[[Heiligenhaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 24. juni 2008<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/ratingen/vierter-stolperstein-wird-verlegt-aid-1.902293 Heiligenhaus – Vierter Stolperstein wird verlegt]</ref> | | |- |[[Helgoland]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-17}} | align="right" | 6 | align="right" | 17. april 2010<ref>[http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html ''Stolpersteine auf Helgoland.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524051317/http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html |date=24. 5. 2010 }} In: ''Cuxhavener Nachrichten'', 16. april 2010</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine auf Helgoland]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Helgoland]] |- |[[Hellenthal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 25. oktobar 2013<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/pruem/aktuell/Heute-in-der-Pruemer-Zeitung-Erste-Stolpersteine-in-Hellenthal-verlegt;art8111,3684155 Erste Stolpersteine in Hellenthal verlegt]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Helmstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 9 | align="right" | 7. oktobar 2011<ref name="hemlstedtwiki">[http://www.helmstedt-wiki.de/wiki/Stolpersteine Helmstedt-Wiki: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Hemdingen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemer]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemsbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-11}} | align="right" | 22 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |title=Stolpersteine Hemsbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203190049/http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hennef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>[http://www.ksta.de/hennef/denkmal-stolpersteine-gegen-das-vergessen,15189210,22162270.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hennigsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Herborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-12}} | align="right" | 15 | align="right" | <ref>[http://www.lahn-dill.com/johanneum/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=60 Webseite des Johanneum Gymnasiums zu Stolpersteinen]</ref> | | |- |[[Herbstein]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herdecke]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herford]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-06}} | align="right" | 123 | align="right" | 5. maj 2011<ref>[http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine Stolpersteine in Herford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720220304/http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine |date=20. 7. 2015 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Hermannsburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-03}} | align="right" | 1 | align="right" | 3. novembar 2011 | | |- |[[Hermaringen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}}<ref>[http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/hnp20091005.htm ''Vor Georg Elser verneigen''] Verlegung Hermaringen</ref> | | |- |[[Hermeskeil]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. oktobar 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hermeskeil]] |- |[[Herzlake]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. august 2011<ref>[http://www.noz.de/lokales/herzlake/artikel/179237/stolpersteine-erinnern-in-herzlake-an-das-schicksal-der-familie-meyer ''„Stolpersteine“ erinnern in Herzlake an das Schicksal der Familie Meyer. ''] In: ''[[Neue Osnabrücker Zeitung]]'', 30. august 2011</ref> | | |- |[[Herzogenrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heusenstamm]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hiddensee]]<!--Ortsteil Vitte--> |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-14}} | align="right" | 6 | align="right" | 16. septembar 2011<ref>[http://blog.insel-hiddensee.eu/2011/09/neue-stolpersteine-auf-hiddensee/ Neue Stolpersteine auf Hiddensee]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Insel Hiddensee]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Insel Hiddensee]] |- |[[Hilchenbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 12 | align="right" | 30. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122121156/http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |archive-date=22. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilchenbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hilchenbach]] |- |[[Hildburghausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-05}} | align="right" data-sort-value="25" | mind. 25 | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}}<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Wider-das-Vergessen;art83436,1548048?fCMS=t87orka1hjj1i47sds7garja86 Wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hilden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004}} | align="right" | 35 | align="right" | 14. juli 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/hilden/elf-neue-stolpersteine-aid-1.913002 neue Stolpersteine in Hilden]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilden]] | |- |[[Hildesheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-25}} | align="right" | 41 | align="right" | 9. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |title=hildesheim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030256/http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Höchberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höchberg]] |- |[[Hochheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-05}} | align="right" | 43 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Hochheim am majn |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203065343/http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Massenheim (Hochheim am majn)]] | |- |[[Hockenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-07}} | align="right" | 17 | align="right" | 14. oktobar 2013<ref>[http://www.morgenweb.de/region/schwetzinger-zeitung-hockenheimer-tageszeitung/hockenheim/den-opfern-wieder-einen-namen-geben-1.1241071 Den Opfern wieder einen Namen geben]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hockenheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hockenheim]] |- |[[Hofheim am Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-22}} | align="right" | 13 | align="right" | 22. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hofheim am Taunus |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117002050/http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |archive-date=17. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hofheim am Taunus]] | <!-- Hohenlimburg Ortsteil von Hagen; siehe dort --> |- |[[Hohen Neuendorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 11 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de">{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |title=''Fünf glänzende Gesten der Versöhnung'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531012128/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Homberg (Efze)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 6 | align="right" | 2004<ref>[http://www.boelling.de/homberg/bilderbuch/bilder/stolpersteine/stolpersteine_05.htm Stolpersteine in Homberg]</ref> | | |- |[[Horb am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209055908/http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Hörlitz Ortsteil von Schipkau; siehe dort --> |- |[[Horstmar]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hötensleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 24. april 2014<ref>[http://www.obere-aller.de/news/1/236426/nachrichten/236426.html Nur der Kopf stolpert]</ref> | | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hötensleben]] |- |[[Höxter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 50 | align="right" | {{SortDate|2010-03-18}}<ref>[http://www.jacob-pins.de/?article_id=32 Stolpersteine in Höxter]</ref><ref>[http://dorf-ottbergen.de.tl/Stolpersteine-_-Erinnerungen.htm Stolpersteine in Höxter-Ottbergen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Höxter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höxter]] |- |[[Hoya]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | 33 | align="right" | 28. maj 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/nienburg/hoya-eystrup/neue-stolpersteine-hoya-2810089.html ''15 neue Stolpersteine in Hoya.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. mart 2013</ref> | | |- |[[Hünfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. oktobar 2009<ref>[http://www.juedspurenhuenfelderland.de/zeichen-der-erinnerung/stolpersteine-in-h%C3%BCnfeld/ ''STOLPERSTEINE in Hünfeld'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hünfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hünfeld]] |- |[[Hungen]]<!--Ortsteil Steinheim--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-25}} | align="right" | 29 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |title=''Steinheimer Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813091409/http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hürth]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-29}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Igel (Mosel)|Igel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ihlienworth]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. juli 2014 | | |- |[[Illingen (Saar)|Illingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ilmenau]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-22}} | align="right" | 18 | align="right" | 6. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |title=Neue Stolpersteine in Ilmenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611015407/http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ilsenburg (Harz)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-30}} | align="right" | 10 | align="right" |<ref>{{Cite web |url=http://www.dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010/ |title=Die Linke, Kreisverband Harz. Abgerufen am 5. juni 2014. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309232432/http://dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010 |archive-date=9. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ilsenburg]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ilsenburg (Harz)]] |- |[[Ingelbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 4 | align="right" | 5. novembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Ingelbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216015436/http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |archive-date=16. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelbach]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelbach]] |- |[[Ingelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 30. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53/ |title=Deutsch-Israelischer Freundeskreis Ingelheim e. V.: Stolpersteine – Verbeugung vor den Opfern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113059/http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53 |archive-date=28. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelheim]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelheim am Rhein]] |- |[[Irsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 2. april 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Irsee]] | align="center" | |- |[[Iserlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-19}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-iserlohn.de/ Stolpersteine in Iserlohn]</ref> | | |- |[[Issum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 10 | align="right" | {{SortDate|2011-11-11}}<ref>{{Cite web |url=https://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |title=''Stolpersteine in Issum |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229164248/http://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Itzehoe]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 11 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Jena]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |title=Stolpersteine in Jena |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109022151/http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |archive-date=9. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Jena]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Jena]] |- |[[Joachimsthal (Barnim)|Joachimsthal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Joachimsthal (Brandenburg)]] | |- |[[Kaiserslautern]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" data-sort-value="57" | 57 | align="right" | 5. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |title=Stolpersteine in KL |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417141205/http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kaiserslautern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kaiserslautern]] <!-- Kaldenkirchen Ortsteil von Nettetal; siehe dort --> |- |[[Kall]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-08-31}} | align="right" | 23 | align="right" | 3. septembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |title=Leben jüdischer Bürger wieder sichtbar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324074908/http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Kamen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kamenz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-13}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kamenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kamenz]] |- |[[Kampen (Sylt)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | | |- |[[Kappeln]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kappeln]] | |- |[[Karben]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 56 | align="right" | maj 2012<ref>[http://stolpersteine-in-karben.de/ Stolpersteine in Karben]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karben]] |- |[[Karlsruhe]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-18}} | align="right" | 244 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |title=Stolpersteine Karlsruhe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523065007/http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |archive-date=23. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Karlsruhe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karlsruhe]] |- |[[Kassel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-26}} | align="right" | 65 | align="right" | 14. oktobar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kassel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kassel]] |- |[[Kastellaun]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}} | align="right" | 20 | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}}<ref>{{Cite web |url=http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |title=''Stolpersteine in Kastellaun'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313202602/http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kehl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-15}} | align="right" | 33 | align="right" | <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/kehl_synagoge.htm Stolpersteine werden verlegt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kehl]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kehl]] |- |[[Kellinghusen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | | align="right" | | <!-- Keitum Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> | |- |[[Kempten (Allgäu)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-15}} | align="right" | 21 | align="right" | 20. juli 2010<ref>[http://www.kreisbote.de/lokales/kempten/unvergessliche-stolpersteine-2570119.html Unvergessliche Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] |- |[[Kenzingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-27}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kiedrich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. mart 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |title=''Förderkreis Kiedricher Geschichts- und Kulturzeugen e. V.: Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203051916/http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |archive-date=3. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiedrich]] | |- |[[Kiel]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 213 | align="right" | 5. mart 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kiel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kiel]] |- |[[Kippenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-13}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |title=Projekt „Stolpersteine“ nun auch in Kippenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409044600/http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kippenheim]] | |- |[[Kirchen (Sieg)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. februar 2015<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/altenkirchen-betzdorf_artikel,-Verbeugung-vor-der-juedischen-Familie-Moses-_arid,1271035.html Verbeugung vor der jüdischen Familie Moses Stolpersteine in Kirchen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchen]] |- |[[Kirchheim unter Teck]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | 14 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |title=Kirchheimer „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525040436/http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |archive-date=25. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kirchheim unter Teck]] | |- |[[Kirchhundem]]<!-- Ortsteil Albaum --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 17. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |title=„Bericht Aktion Stolpersteine“ (Albaum) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102102621/http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchhundem]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchhundem]] |- |[[Kirchlinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. maj 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Stolpersteine-sind-sofort-ein-Blickfang-_arid,239378.html ''Stolpersteine sind sofort ein Blickfang.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 18. maj 2011</ref> | align="center" | | |- |[[Kirkel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |title=''Stolpersteine erinnern nun auch in Kirkel an Nazi-Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611014803/http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kitzingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kleinmachnow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-26}} | align="right" | 22 | align="right" | 26. april 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Klingenmünster]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-15}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | {{SortDate|2006-06-27}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klingenmünster]] |- |[[Klostermansfeld]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-21}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.synagoge-eisleben.de/start/Tagebuch/Eintrage/2008/11/21_Stolpersteine_fur_die_Familie_Bluhm_in_Klostermansfeld.html Synagoge Eisleben – Stolpersteine für die Familie Blum in Klostermansfeld]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | <!--[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]]--> | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klostermansfeld]] |- |[[Knüllwald]]<!--Ortsteil Rengshausen--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Koblenz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-27}} | align="right" | 51 | align="right" | 21. Januar 2009<ref>[http://mahnmal-koblenz.de/index.php/das-mahnmal/stolpersteine-in-koblenz.html „Stolpersteine“ in Koblenz]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Koblenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Koblenz]] |- |[[Köln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|1995-01-04}} | align="right" | 2.026 | align="right" | 9.-11. mart 2015<ref>[http://www.museenkoeln.de/ns-dokumentationszentrum/pages/1194.aspx?s=1194 NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln: ''Stolpersteine | Erinnerungsmale für die Opfer des Nationalsozialismus'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cologne]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köln]] |- |[[Kommern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-23}} | align="right" | | align="right" | <ref name="Chronik2003" /> | | |- |[[Königs-Wusterhausen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-05}} | align="right" | 18 | align="right" | 11. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Königslutter am Elm]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. august 2011<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Königstein im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-18}} | align="right" | 18 | align="right" | 18. novembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-koenigstein.de/ Stolpersteine in Königstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Königswinter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |title=Die Aktion Stolpersteine in Königswinter |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629021228/http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Königswinter]] | align="center" | |- |[[Konstanz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-14}} | align="right" data-sort-value="18" | 159 | align="right" | 28. juni 2014<ref>[http://www.stolpersteine-konstanz.de/ VVN-BdA Kreisvereinigung Konstanz: »Projekte«]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |title=18 weitere Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193031/http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Konstanz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konstanz]] |- |[[Konz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |title='' Stolpersteine in der Konzer Martinstraße'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611012607/http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |archive-date=11. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konz]] |- |[[Korschenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Köthen (Anhalt)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. oktobar 2010<ref>[http://www.koethen-anhalt.de/de/aktuelles/dieerstenstolpersteinesindverlegt-104003013273-20013273.html koethen-anhalt.de: ''Die ersten Stolpersteine sind verlegt '']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köthen (Anhalt)]] |- |[[Krefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |title=Stolpersteine für Krefeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808194928/http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |archive-date=8. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Krefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Krefeld]] |- |[[Kremmen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-30}} | align="right" | 5 | align="right" | 30. april 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | align="center" | <!-- Krofdorf-Gleiberg Ortsteil von Wettenberg; siehe dort --> |- |[[Kreuztal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}}<ref>{{Cite web |url=http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |title=''Zwölf Stolpersteine erinnern an das Schicksal von Kreuztaler Juden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617220612/http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |archive-date=17. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kronberg im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kronshagen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-24}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kronshagen.de/1074.html |title=Stolpersteine in Kronshagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404010157/http://www.kronshagen.de/1074.html |archive-date=4. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kronshagen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kronshagen]] |- |[[Külsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | 10. juli 2014<ref>[http://pags-kuelsheim.de/wordpress/?p=1342 ''Geschichte wird lebendig!'']{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Künzelsau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. februar 2015<ref>[http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 ''Stolpersteine zur Erinnerung''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209191939/http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 |date=9. 2. 2015 }} auf kuenzelsau.de</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Künzelsau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Künzelsau]] |- |[[Kuppenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-05}} | align="right" | 10 | align="right" | 2013<ref>[http://realschule-kuppenheim.de/aktuelles-1/ Stolpersteine Kuppenheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kuppenheim]] | |- |[[Kusel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-14}} | align="right" | 26 | align="right" | 20. novembar 2007 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kusel]] |- |[[Laatzen]]<!--u.&nbsp;a. Ortsteil Gleidingen--> |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 16 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |title=laatzen.de: ''Stolpersteine in Laatzen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313033254/http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |archive-date=13. 3. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ladenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 37 | align="right" | 5. mart 2014<ref>[http://www.ladenburg.de/pdf/stadtarchiv/Stolpersteine_in_Ladenburg.pdf ''Stolpersteine in Ladenburg'' (PDF)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ladenburg]] | |- |[[Lahr/Schwarzwald|Lahr]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-12}} | align="right" | 20 | align="right" | 16. april 2013<ref name="Chronik 2004">[https://web.archive.org/web/20050207182636/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik 2004]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/lahr/stolperstein-gegen-vergessen |title=bo.de ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419045850/http://www.bo.de/Lokales/Lahr/Stolperstein-gegen-Vergessen |archive-date=19. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] |- |[[Lampertheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | 8 | align="right" | 21. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |title=Lampertheim Verbeugung vor dem Schicksal |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130174447/http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lamspringe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. septembar 2013 | | |- |[[Landau in der Pfalz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-05}} | align="right" | 119 | align="right" | 30. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.landau.de/index.phtml?object=tx%7C1815.20.1&ModID=7&FID=1815.2888.1&sNavID=1815.44 |title=Neue »Stolpersteine« im Ostring |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223134/http://landau.de/index.phtml?fid=1815.2888.1&modid=7&object=tx%7C1815.20.1&snavid=1815.44 |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Landshut]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-landshut.de/ Verein Stolpersteine Landshut]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Langen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenfeld (Rheinland)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenlonsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-08}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. septembar 2011<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/bad-kreuznach_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Leid-der-Langenlonsheimer-Juden-_arid,299270.html Stolpersteine erinnern]</ref> | | |- |[[Langenselbold]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-14}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | | |- |[[Langerwehe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |title=„Stolpersteine“ für Langerwehe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142519/http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Langerwehe]] |- |[[Langwedel (Weser)|Langwedel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | | align="right" | 16. maj 2011 | | |- |[[Lathen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-30}} | align="right" | 29 | align="right" | 30. mart 2010<ref>[http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191 ''In Lathen erinnern „Stolpersteine“ an neun jüdische Familien.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410015210/http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191|date=10. 4. 2015}} In: ''[[Ems-Zeitung]]'', 1. april 2010.</ref> | | |- |[[Lauenförde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-12-10}} | align="right" | 5 | align="right" | 10. decembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |title=''Stolpersteine in Lauenförde'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725104656/http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |archive-date=25. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lauterbach (Hessen)|Lauterbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://osthessen-news.de/n1203915/lauterbach-drei-weitere-stolpersteine-zum-gedenken-ermordeter-j-discher-mitb-rger.html Drei weitere Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lauterbach (Hessen)]] | |- |[[Lebach]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-29}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |title=Verlegung von Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205085132/http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Lechenich ist ein Ortsteil von Erftstadt; siehe dort --> |- |[[Legden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. decembar 2008<ref>[http://www.gemeinde-legden.de/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/aktuell_vkarte&Id==41 Legden gedenkt der früheren jüdischen Mitbürger]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Lehrte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-06}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |title=lehrte.de: ''Stolpersteine in der Stadt Lehrte'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203185142/http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leipzig]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-03}} | align="right" | 202 | align="right" | Dezember 2013<ref>[https://www.stsg.de/cms/stsg/veranstaltungen/gedenkveranstaltung-verlegung-von-23-neuen-stolp Stolpersteine Leipzig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leipzig]] | |- |[[Lemgo]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |title=Stolpersteine in Lemgo |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128141253/http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |archive-date=28. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lemgo]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lemgo]] |- |[[Lengede]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-24}} | align="right" | 1 | align="right" | 24. novembar 2008<ref>[http://rs-lengede.de/presse/items/pn-realschuelerinnen-erinnern-an-leben-und-tod-des-ns-opfers-karl-zobel.html?file=tl_files/presse/2008_11_25_PN.pdf ''Realschülerinnen erinnern an Leben und Tod des NS-Opfers Karl Zobel.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Peiner Nachrichten]]'', 25. novembar 2008.</ref> | | |- |[[Lengerich (Westfalen)|Lengerich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-16}} | align="right" | | align="right" | | | <!-- Lenhausen Ortsteil von Finnentrop; siehe dort --> |- |[[Lennestadt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 15 | align="right" | 30. april 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lennestadt]] | align="center" | |- |[[Letschin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |title=Erster Stolperstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202075905/http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leubsdorf (am Rhein)|Leubsdorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Leuna]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-merseburg.de/historische-und-erinnerungsorte/stolpersteine.php Stolpersteine in Leuna]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leuna]] |- |[[Leverkusen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2001-05}} | align="right" data-sort-value="14" | mind. 14 | align="right" | 16. maj 2006<ref name="Chronik2003" /> | align="right" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leverkusen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leverkusen]] |- |[[Liebenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-23}} | align="right" | 10 | align="right" | 23. Januar 2012<ref>[http://www.klinik-dr-fontheim.de/fileadmin/media/Downloads/Presseartikel/Geschichte_GS-Ztg_04.07.12Stolpersteine_Liebenburg.JPG ''Israelis an den Stolpersteinen.''] In: ''[[Goslarsche Zeitung]]'', 4. juli 2012.</ref> | | |- |[[Liebenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 8 | align="right" | 30. juni 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lieberose]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-12}} | align="right" | 7 | align="right" | 12. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lilienthal]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-18}} | align="right" | | align="right" | 18. april 2006 | | |- |[[Linden (Hessen)|Linden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindenberg im Allgäu]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindow (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |title=lindow-mark.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710221349/http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |archive-date=10. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lindow (Mark)]] | |- |[[Lingen (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-21}} | align="right" | 38 | align="right" | 18. februar 2011<ref>[http://www.lingen.de/leben_und_wohnen/stadtportraet/sehenswertes/stolpersteine_1.html lingen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[List (Sylt)|List]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Losheim am See]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}}<ref>{{Cite web |url=http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |title=''Erinnerungsmale für Losheimer jüdische Nazi-Opfer verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150616073344/http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Löningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-geschwister-steinburg_a_1,0,556640442.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Geschwister Steinburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 11. novembar 2011</ref> | | |- |[[Lübben (Spreewald)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-03-11}} | align="right" | 8 | align="right" | 10. septembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lübbenau/Spreewald]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-20}} | align="right" | 1 <!-- Verlegung von zweitem Stolperstein für 2015 geplant --> | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luebbenau-calau/Erster-Stolperstein-in-Luebbenau-verlegt;art13825,4532470 Erster „Stolperstein“ in Lübbenau verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Lübeck]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-01}} | align="right" | 162 | align="right" | 6. maj 2014<ref name="akens" /><ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-luebeck.de/ Stolpersteine für Lübeck]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lübeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lübeck]] |- |[[Lübtheen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Luckau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. septembar 2008<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0 ''Stolpersteine in Luckau.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033226/http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0|date=8. 3. 2016}} In: ''[[Lausitzer Rundschau]]'', 11. septembar 2008.</ref> | | |- |[[Luckenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-22}} | align="right" | 12 | align="right" | 13. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lüdinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-02}} | align="right" | 28 | align="right" | 3. juni 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |title=Noch mehr Stolpersteine und ein Buch |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140523/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Ludwigsburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-27}} | align="right" | 50 | align="right" | 21. februar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ludwigsburg]] |- |[[Ludwigshafen am Rhein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-22}} | align="right" | 145 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |title=Ludwigshafen setzt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627212808/http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigshafen am Rhein]] | |- |[[Lüneburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 19. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |title=''Stolpersteine in Lüneburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813095912/http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |title=lueneburg.de: ''Stolpersteine im Lüneburger Stadtgebiet'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405071046/http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |archive-date=5. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lünen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-07}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. april 2014<ref>[http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786 ''Erinnerung an jüdische Mitbürger.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924130228/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786|date=24. 9. 2015}} In: ''[[Ruhr-Nachrichten]]'', 31. august 2009.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lünen]] |- |[[Lutherstadt Eisleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-22}} | align="right" data-sort-value="16" | 16 | align="right" | 26. juli 2010<ref>[http://www.mz-web.de/eisleben/mansfeld-suedharz-drei-stolpersteine-fuer-familie-bratel,20640972,17710084.html 3 Stolpersteine für Familie Bratel]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Eisleben]] |- |[[Lutherstadt Wittenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 30 | align="right" | 25. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |title=Lutherstadt Wittenberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095736/http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Wittenberg]] |- |[[Magdeburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 389 | align="right" | 24. oktobar 2014<ref>[http://www.unser-magdeburg.de/magdeburg-akutell/magdeburg-aktuell/134-18-weitere-stolpersteine-erinnern-an-das-schicksal-magdeburger-opfer-des-nationalsozialismus.html ''18 weitere Stolpersteine erinnern an das Schicksal Magdeburger Opfer des Nationalsozialismus'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | <!-- Mahlow Ortsteil von Blankenfelde-Mahlow; siehe dort --> |- |[[Mainbernheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost">[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art773,4347419 Stolpersteine – gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in majnbernheim]] | |- |[[Maintal]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-06}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mainz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-05}} | align="right" | 15 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>[http://www.majn-rheiner.de/region/objekt.php3?artikel_id=3596571 majn-Rheiner vom 20. Januar 2009: Topographie des Gedenkens / Elf neue „Stolpersteine“ in Finthen und Kaiserstraße erinnern an NS-Opfer]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Malsch (Landkreis Karlsruhe)|Malsch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Malsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917031653/http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |archive-date=17. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Malsch]] | align="center" | |- |[[Mannheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 91 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mannheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mannheim]] |- |[[Marburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-20}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://www.geschichtswerkstatt-marburg.de/projekte/ststmrkarten.php Stolpersteine Marburg]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Marburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Marburg]] |- |[[Markkleeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-05}} | align="right" | 4 | align="right" | 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |title=Stolpersteine in Markkleeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102123119/http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Marktbreit]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Marl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.lokalkompass.de/marl/politik/stolpersteine-in-der-huelser-fussgaengerzone-erinnern-an-die-reichspogromnacht-am-9-novembar-1938-d367731.html Stolpersteine in Marl Hüls]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Maßbach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |title=Stolpersteinverlegung in Maßbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031215754/http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |archive-date=31. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Mechernich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-19}} | align="right" | 5 | align="right" | 19. septembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |title=Erste Stolpersteinaktion in Mechernich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110938/http://mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Meckenheim (Rheinland)|Meckenheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-16}} | align="right" | 25 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>[http://www.meckenheim.de/cms117/aktuelles/mitteilungen_rathaus/artikel/18896/ ''Meckenheim erinnert an ermordete jüdische Bürger / Gunter Demnig verlegt „Stolpersteine“'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meckenheim]] | |- |[[Meerbusch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-10}} | align="right" | 14 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meerbusch]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osterath]] |- |[[Meinerzhagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-26}} | align="right" | 34 | align="right" | 17. novembar 2014<ref>[http://www.come-on.de/lokales/meinerzhagen/stolpersteine-erinnern-opfer-nazi-terrors-4457204.html]</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meinerzhagen]] |- |[[Meiningen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |title=Weltkulturwoche.de 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113230/http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meiningen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meiningen]] |- |[[Meisenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Meißen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2013-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-meissen.de/6207.html |title=Vier neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016123422/http://www.stadt-meissen.de/6207.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meißen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meißen]] |- |[[Meitingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-12}} | align="right" | 3 | align="right" | 12. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |title=''Meitingen: „Stolpersteine“ erinnern an Naziopfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172453/http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meitingen]] | |- |[[Meldorf]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2008<ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk"/><ref>{{Cite web |url=http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |title=Stolpersteine in Meldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408234257/http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Melle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-19}} | align="right" | 14 | align="right" | 4. juni 2012 | | |- |[[Melsungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-28}} | align="right" | 42 | align="right" | 26. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-melsungen.de/ Stolpersteine Melsungen]</ref> | | |- |[[Meppen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-27}} | align="right" | 25 | align="right" | 2008-02-20<ref>{{Cite web |url=http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Meppen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083140/http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |archive-date=28. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Merseburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" data-sort-value="8" | 8 | align="right" | <ref name="MZ 14">{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |title=Stolpersteine Merseburg Querfurt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117071638/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Merseburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Merseburg]] |- |[[Merzig]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. februar 2014<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeindencat/article/kuenstler-verlegt-stolpersteine/ Künstler verlegt „Stolpersteine“]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Meschede]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | Januar 2013<ref>[http://www.meschede.de/freizeit_u_tourismus/sehenswuerdigkeiten/sehenswertes_meschede_kernstadt/geschichte_alte_synagoge/DokuStolpersteine11.pdf Stolpersteine Meschede]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}(PDF)</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meschede]] |- |[[Metelen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mettmann]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-30}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.mettmann.de/denkmaeler/stolpersteine.php Stadt Mettmann Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mettmann]] |- |[[Minden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 88 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://www.mt.de/lokales/minden/9752292_Sieben_neue_Stolpersteine_fuer_ermordete_Sinti_aus_Minden_gesetzt.html Mindener Tageblatt Sieben neue Stolpersteine für ermordete Sinti aus Minden gesetzt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Minden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Minden]] |- |[[Mittenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 4 | align="right" | 22. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Mittweida]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-16}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |title=Stolpersteine und der Zug der Erinnerung |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221532/http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |archive-date=16. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moers]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-27}} | align="right" | 11 | align="right" | 29. maj 2013<ref>[http://www.moers.de/C12571D1004756A0/html/D4C3281DF648CDA2C1257B7A0024EBC1?opendocument Stolpersteine erinnern an NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Moers]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Moers]] |- |[[Mönchengladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-27}} | align="right" | 228 | align="right" | 14. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |title=Letzter Stolperstein verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195609/http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mönchengladbach]] | |- |[[Montabaur]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-07}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |title=Stolpersteine erinnern an NS-Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134917/http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Montabaur]] |- |[[Mörfelden-Walldorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 51 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |title=Stolpersteine in Mörfelden-Walldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604134000/http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |archive-date=4. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moringen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |title=Die Stolperstein in Moringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831214708/http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Monheim am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-12-03}} | align="right" | 13 | align="right" | 3. decembar 2003<ref>{{Cite web |url=http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |title=Monheim am Rhein: Das Projekt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218151349/http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |archive-date=18. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Mücheln (Geiseltal)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mücheln (Geiseltal)]] |- |[[Mühlacker]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 20 | align="right" | 2011<ref>[http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf Stolpersteine Mühlacker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414175602/http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf |date=14. 4. 2016 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Mühlhausen/Thüringen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |title=Neuigkeiten aus der Stadt Mühlhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150517034738/http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |archive-date=17. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.alemannia-judaica.de/muehlhausen_synagoge.htm Stolpersteinverlegung]</ref> | | |- |[[Mülheim an der Ruhr]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-12-18}} | align="right" | 44 | align="right" | 5. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |title=Das Projekt „Stolpersteine“ in Mülheim an der Ruhr |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122034131/http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] |- |[[Müllheim (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[München]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-25}}<ref group="F">Die ersten Steine wurden durch die Stadt München entfernt. Am 1. septembar 2007 wurden erneut Stolpersteine, nun auf Privatgrund, in München verlegt.</ref> | align="right" | 26 | align="right" | 18. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |title=Initiative Stolpersteine für München e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20120911070422/http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |archive-date=11. 9. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in München]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in München]] |- |[[Münsingen (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.gea.de/region+reutlingen/ueber+die+alb/verdraengtes+zurueck+in+der+stadt.1546840.htm ''21 Stolpersteine verlegt: ''Verdrängtes zurück in der Stadt'']</ref> | | |- |[[Münster (Westfalen)|Münster]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-26}} | align="right" | 256 <ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023833/http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |title=Westfälische Nachrichten vom 5. juni 2008: Schon 192 Stolpersteine in Münster / Schüler erinnern an deportierte Familie |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228122912/http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |title=Erinnern und Gedenken an die Opfer des Nationalsozialismus im Münsterland e. V.: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221110649/http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |archive-date=21. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Münster]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Münster]] |- |[[Nabburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nabburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nabburg]] |- |[[Nauen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Naumburg (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-26}} | align="right" | 48 | align="right" | 17. mart 2014<ref>[http://www.hna.de/lokales/wolfhagen/stolpersteine-gedenken-naumburger-juden-werden-verlegt-3287629.html Stolpersteine Naumburg]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938&cHash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0 |title=''Verlegung der Stolpersteine in Naumburg'' |access-date=8. 5. 2022 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307052932/http://naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?chash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Naumburg (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-19}} | align="right" | 12 | align="right" | 3. juni 2010<ref>[http://www.myheimat.de/naumburg-saale/politik/stolpersteine-in-naumburg-d512996.html ''Stolpersteine in Naumburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Naumburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Naumburg (Saale)]] |- |[[Netphen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |title=''Stolpersteine vor dem Kapitänshaus'' Verlegung in Netphen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620061930/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nettetal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 61 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |title=''GN: Stolpersteine in Hinsbeck und Kaldenkirchen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101162304/http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Nettesheim Ortsteil von Rommerskirchen; siehe dort --> |- |[[Neu-Anspach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Neu-Isenburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-18}} | align="right" | 28 | align="right" | 24. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |title=Stolpersteine für 12 Flüchtlinge |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103230356/http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neubrandenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-12}} | align="right" | 5 | align="right" | 12. juni 2009<ref>[http://www.links-lang.de/presse/8850.php ''Stolpersteine wecken die Erinnerungen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neubrandenburg]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neubrandenburg]] |- |[[Neuenhaus]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 18 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |title=neuenhaus.de: ''Gedenkstätten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215020826/http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neukirchen-Vluyn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/neukirchen-vluyn/zwei-stolpersteine-fuer-familie-kaufmann-aid-1.4725714 ''Zwei Stolpersteine für Familie Kaufmann'']</ref> | align="center" | | |- |[[Neunkirchen (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-19}} | align="right" | 28 | align="right" | 20. april 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neunkirchen]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neunkirchen (Saar)]] |- |[[Neumünster]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-22}} | align="right" | 22 | align="right" | 10. oktobar 2006<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neumünster]] | |- |[[Neuruppin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. oktobar 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |title=Stolpersteine in Neuruppin |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719033207/http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neuruppin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuruppin]] |- |[[Neuss]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-02-22}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/rhein-kreis-neuss/neuss/neuss-gedenken-100-schueler-verlegen-8222stolpersteine-8220-am-buechel-1.249208 100 Schüler verlegen „Stolpersteine“ am Büchel]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Neustadt am Rübenberge]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-27}} | align="right" | 7 | align="right" | 27. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |title=erste Stolpersteine in Neustadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145441/http://ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Neustadt an der Weinstraße]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2002-12-15}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=https://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |title=Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424163312/http://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |archive-date=24. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße]] | |- |[[Neuwied]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-20}} | align="right" | 27 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Neuwied/Synagoge_und_Stolpersteine GenWiki Neuwied]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Neuwied]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuwied]] |- |[[Nidda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172814/http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |archive-date=8. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Nidderau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" | 80 | align="right" | 29. juni 2013<ref>[https://www.google.de/search?q=verlegung+stolpersteine+ostheim&ie=utf-8&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:de:official&client=firefox-a&channel=sb&gfe_rd=cr&ei=ImEtU8qbOuml8wfdpYDgCg Nidderauer Stolpersteine im neuen Glanz]</ref> | | |- |[[Niedergörsdorf]] <!-- Ortsteil Altes Lager --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Nienburg/Weser]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-05}} | align="right" | 34 | align="right" | 6. maj 2015<ref>[https://www.nienburg.de/portal/meldungen/acht-weitere-stolpersteine-fuer-nienburg-902004597-21501.html?rubrik=2000001 nienburg.de: ''Weitere 8 Stolpersteine am 6. maj 2015'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Nienburg/Weser]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nienburg/Weser]] |- |[[Nierstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-22}} | align="right" | 30 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.geschichtsverein-nierstein.de/stolpersteine2013.htm Geschichtsverein Nierstein e.V: ''30 Stolpersteine in Nierstein verlegt'']</ref> | | |- |[[Norden (Ostfriesland)|Norden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-17}} | align="right" | 47 | align="right" | 14. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |title=norden.de: ''Stolpersteine in Norden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200913/http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Nordenham]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-26}} | align="right" | 24 | align="right" | 26. septembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/wesermarsch/politik/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,796075698.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 2. septembar 2010</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Norderney]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 24. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |title=Stolpersteine auf Norderne |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016100633/http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Norderney]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Norderney]] |- |[[Nordhausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 2010<ref>[http://www.nordhausen-wiki.de/index.php?title=Stolpersteine Stolpersteine in Nordhausen]</ref> | | |- |[[Nordhorn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. oktobar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |title=nordhorn.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305140921/http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nördlingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-08}} | align="right" | 52 | align="right" | 26. septembar 2008<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/noerdlingen/Die-letzten-Stolpersteine-id4216791.html Die letzten Stolpersteine in Nördlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nördlingen]] | |- |[[Nordstemmen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. novembar 2009<ref>[http://www.myheimat.de/nordstemmen/gedanken/mahnung-und-erinnerung-stolpersteine-in-roessing-d190504.html ''Mahnung und Erinnerung: „Stolpersteine“ in Rössing'']</ref> | | |- |[[Northeim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |title=northeim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205400/http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nottuln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-13}} | align="right" | 6 | align="right" | 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |title=Erinnerung und Gedenken in Nottuln |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064414/http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nürnberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 52 | align="right" | 21. septembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |title=Acht neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930200152/http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nürnberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nürnberg]] |- |[[Nuthetal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Oberaula]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Oberhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-29}} | align="right" | 51 | align="right" | 13. Januar 2009<ref>[http://www.oberhausen.de/CC065700325B47AD9C929AA208B530FA.php Stadt Oberhausen: Die Stolpersteine]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Oberhausen]] | |- |[[Oberwesel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 21 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/startseite_artikel,-21-Stolpersteine-verlegt-Oberweseler-gedenken-ihrer-juedischen-Mitbuerger-_arid,1267070.html ''21 Stolpersteine verlegt: Oberweseler gedenken ihrer jüdischen Mitbürger'']</ref> | | |- |[[Ober-Ramstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2012-05-14}} <ref>{{Cite web |url=http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |title=Verlegen der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213531/http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |archive-date=11. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] |- |[[Ochtendung]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ochtrup]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-16}} | align="right" data-sort-value="19" | 19 | align="right" | {{SortDate|2008-03-05}}<ref>[https://jugendmalteser.wordpress.com/2014/03/06/malteser-jugend-unterstutzt-woche-der-bruderlichkeit/ Stolpersteine werden geputzt]</ref> | | |- |[[Oedheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-15}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |title=Stolpersteinverlegung in Oedheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202144214/http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Offenbach am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 135 | align="right" | {{SortDate|2013-06-19}}<ref>{{Cite web |url=http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Offenbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627160102/http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine |archive-date=27. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Offenbach am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenbach am majn]] |- |[[Offenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03}} | align="right" | 103 | align="right" | <ref>[http://www.offenburg.de/html/liste/offenburgabisz.html?tab=detail&scene=detail&id=3661&m=2044&highlight_text=stolpersteine Stolpersteine Offenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Offenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenburg]] |- |[[Oldenburg (Oldenburg)|Oldenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 4 | align="right" | 8. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,556111634.html ''Stolpersteine erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 9. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | |- |- |[[Oldenburg in Holstein]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. septembar 2010<ref>SPD-Ortsverein Oldenburg in Holstein: [http://www.spd-oldenburg-holstein.de/index.php?nr=2281&menu=1 ''Acht Stolpersteine für Oldenburg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Oppenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 6. oktobar 2012<ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/22-stolpersteine-in-oppenheim-verlegt_12483606.htmStolpersteine 22 Stolpersteine in Oppenheim verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Oranienburg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. juni 2013<ref>[http://www.flickr.com/photos/soerenkohlhuber/sets/72157634044594539/ ''10. juni 2013 Oranienburg – Stolpersteinverlegung'']</ref> | | |- |[[Osnabrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-15}} | align="right" | 250 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |title=Projekt Stolpersteine der Stadt Osnabrück |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409100705/http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |title=''250 „Stolpersteine“ im Osnabrück verlegt – und die Schüler der BFS Bautechnik waren (fast) immer dabei!'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410060137/http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |archive-date=10. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Osnabrück]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osnabrück]] |- |[[Ostercappeln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |title=ostercappeln.de: ''Stolpersteine in Ostercappeln'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224231922/http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ostheim vor der Rhön]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. novembar 2003<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/oberwaldbehrungen_synagoge.htm ''novembar 2003: Die ersten „Stolpersteine“ Unterfrankens werden in Ostheim verlegt'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ostheim vor der Rhön]] |- |[[Ottersberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. februar 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/verden/oyten-ottersberg/wollten-nach-hause-2759999.html ''Sie wollten nur nach Hause.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. februar 2013.</ref> | | |- |[[Ottweiler]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |title=Erste Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219042426/http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |archive-date=19. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Panketal]]<!--Ortsteil Zepernick--> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 2 | align="right" | 13. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Papenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 39 | align="right" | 13. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |title=papenburg.de: ''Stolpersteine zum Gedenken an Lina und Isaak Polak verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130050427/http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Papenburg]] | |- |[[Parchim]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Pasewalk]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-01}} | align="right" | 55 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |title=Stolpersteine in Pasewalk |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406140150/http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pattensen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 24. maj 2008<ref>[http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf ''Arbeitskreis Stolpersteine [Pattensen], Zahl der Sitzungen und kleine Chronik der wichtigsten Beschlüsse.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417100508/http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf |date=17. 4. 2014 }} (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pattensen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pattensen]] |- |[[Peine]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-09}} | align="right" | 49 | align="right" | 2. novembar 2011<ref>[http://peine.vvn-bda.de/4-stolpersteinverlegung-in-peine/ Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten, Kreisvereinigung Peine: ''4. Stolpersteinverlegung in Peine'']</ref> | | |- |[[Perleberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. juni 2009<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Perleberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Perleberg]] |- |[[Petersberg (Saalekreis)|Petersberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petersberg (Saalekreis)]] |- |[[Petershagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-04}} | align="right" | 36 | align="right" | 5. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |title=Arbeitskreis Stolpersteine Verlegeaktion 2012 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112546/http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petershagen]] |- |[[Petershagen/Eggersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Pirna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2013-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 6. decembar 2013<ref>[http://www.pirna-tv.de/?p=10253 Pirna erhält ersten Stolperstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pforzheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. mart 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |title=Stadtwiki Pforzheim-Enz: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128081832/http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Pforzheim]] | |- |[[Pfullendorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/linzgau-zollern-alb/pfullendorf/Stolperstein-in-Pfullendorf;art372570,1478775 Stolpersteine in Pfullendorf]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pfungstadt]]<!-- Stadtteil Eschollbrücken --> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" | 8 | align="right" | 12. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |title=Gedenksteine für Eschollbrücker Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 5. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140503170147/http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Plauen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-08}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-06-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |title=''Schicksal der Juden nicht vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614102356/http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |archive-date=14. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Plauen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Plauen]] |- |[[Plettenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-27}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |title=Erstmals sechs „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074349/http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pößneck]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 11 | align="right" | mart 2014<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/poessneck_juedgeschichte.htm Stolpersteine in Pößneck]</ref> | | |- |[[Pohlheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-21}} | align="right" | 20 | align="right" | 27. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |title=Initiative erinnert an Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131102534/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pohlheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pohlheim]] |- |[[Potsdam]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 25 | align="right" | 5. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |title=Stolpersteine in der Landeshauptstadt Potsdam |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129032015/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Potsdam]] | |- |[[Prenzlau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-06}} | align="right" | 9 | align="right" | 6. maj 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Quakenbrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-22}} | align="right" | 39 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.noz.de/lokales/artland/artikel/455501/20-weitere-stolpersteine-in-quakenbruck-verlegt ''20 weitere Stolpersteine in Quakenbrück verlegt.''] In: ''[[Osnabrücker Zeitung]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Querfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="MZ 14" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Querfurt]] |- |[[Quickborn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-27}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2009/02/14/1048881.html Stolpersteine für Opfer der NS-Diktatur]</ref> | | |- |[[Radebeul]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Radebeul]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radebeul]] |- |[[Radolfzell am Bodensee]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-06-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. juni 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radolfzell]] |- |- |[[Raesfeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2013-12-11}}<ref>[http://www.spdraesfeld.de/index.php?nr=57535&menu=1 weitere Stolpersteine in Raesfeld]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |title=genehmigte Verlegung 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220131/http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Raesfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Raesfeld]] |- |[[Rastatt]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 13 | align="right" | 16. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |title=Erste 13 Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131084055/http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rastatt]] | align="center" | |- |[[Rathenow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rathenow]] | |- |[[Ratingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-22}} | align="right" | 9 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Ratingen/Stolpersteine GenWiki Ratingen]</ref> | | |- |[[Raunheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011}} | align="right" | 4 | align="right" | 30. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |title=Stolpersteine in Raunheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127180535/http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ravensburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | 27 | align="right" | 5. oktobar 2007<ref>[http://www.ravensburg.de/5161_5851.htm Stadt Ravensburg: Neue Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ravensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ravensburg]] |- |[[Recklinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-30}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | 19. april 2014<ref>[http://www.hertener-allgemeine.de/lokales/recklinghausen/Gedenken-Weitere-Stolpersteine-kommen;art1000,1279832 Weitere Stolpersteine kommen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Rees]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-23}} | align="right" | 34 | align="right" | 30. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |title=''Rees setzt Stolpersteine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130061124/https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rees]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rees]] |- |[[Regensburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | 119 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-regensburg.de/ Stolpersteine Regensburg]</ref><ref>[http://www.mittelbayerische.de/region/regensburg/artikel/26-weitere-stolpersteine/959179/26-weitere-stolpersteine.html 26 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Regensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Regensburg]] <!-- Rehbrücke, siehe Nuthetal --> |- |[[Reinbek]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 5 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Reinfeld (Holstein)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.shz.de/lokales/stormarner-tageblatt/verbeugung-vor-den-nazi-opfern-id5939391.html ''Verbeugung vor den Nazi-Opfern.''] In: ''[[Stormarner Tageblatt]]'', 7. mart 2014</ref> | | |- |[[Remagen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |title=Arbeitskreis „Stolpersteine“ Remagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408220729/http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Remscheid]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 161 | align="right" | {{SortDate|2008-10-24}}<ref>https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326180704/https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine/ |date=26. 3. 2016 }} Liste der Stolpersteine in Remscheid/</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Remscheid]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Remscheid]] |- |[[Rendsburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 15 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | <!-- Rengshausen Ortsteil von Knüllwald; siehe dort --> |- |[[Rhauderfehn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2011<ref>[http://www.ga-online.de/-bilder/galerie/3381/Stolpersteine-in-Rhauderfehn-verlegt ''Stolpersteine in Rhauderfehn verlegt.''] In: ''[[General-Anzeiger]]'', 9. novembar 2011.</ref> | | |- |[[Rhaunen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09}} | align="right" | 48 | align="right" | 23. februar 2014<ref>[http://www.rhaunen.de/stolpersteine/die-verlegung-2014/index.html#w2dptab565420a2eb11fad0a Rhaunen: Verlegung Stolpersteine 2014]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rheda-Wiedenbrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-28}} | align="right" | 16 | align="right" | 30. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051010/http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Rheinberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-31}} | align="right" | 10 | align="right" | 1. novembar 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/zeichen-der-erinnerung-aid-1.1044108 Zeichen der Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rheinberg]] | |- |[[Rheinbrohl]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-01}} | align="right" | | align="right" | 1. septembar 2005<ref name="lagrlp" /> | align="center" | | |- |[[Rheine]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-04-21}} | align="right" | 2 | align="right" | 21. april 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |title=Emsland-Gymnasium Rheine: Stolpersteine gegen das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062435/http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |url-status=dead }}</ref> | | <!-- Ribbeck ist Ortsteil von Nauen, siehe dort --> |- |[[Riedstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-19}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 28. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |title=An jüdische Bürger erinnert |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305055637/http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Riegelsberg]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}} | align="right" | 13 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[https://stolpersteineriegelsberg.wordpress.com/ Stolpersteine für Riegelsberg]</ref> | | |- |[[Rimpar]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. septembar 2008<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/Mit-Kopf-und-Herzen-stolpern;art736,4710436 Mit Kopf und Herzen stolpern]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-27}} | align="right" | 15 | align="right" | 27. novembar 2013<ref>Gymnasium Ernestinum Rinteln: [http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 ''Stolpersteinprojekt: Erinnerung an Rintelner Opfer des Nationalsozialismus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911210131/http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 |date=11. 9. 2015 }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rinteln]] | |- |[[Ritterhude]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-10}} | align="right" | 6 | align="right" | 9. maj 2014<ref>Stolpersteine Bramen: [http://www.stolpersteine-bremen.de/detail.php?id=577 ''Leopold Sinasohn, *1877'']</ref><ref>Pressestelle des Senats Freie Hansestadt Bremen: [http://www.senatspressestelle.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen146.c.17634.de&asl=bremen146.c.25714.de ''Projekt „Stolpersteine“ – Ankündigung von Gedenkfeiern (1. novembar 2005)'']</ref><ref>[http://www.weser-kurier.de/region/osterholz_artikel,-Fuenf-Stolpersteine-verlegt-_arid,846206.html 5 Stolpersteine für Ritterhude]</ref> | | |- |[[Rödelsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rödelsee]] | |- |[[Rodenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. decembar 2012<ref>Bündnis Rodenberg: [http://www.buero-rodenberg.de/?page_id=207 ''Stolpersteine'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rommerskirchen]]<!--Ortsteil Nettesheim--> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ronnenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. maj 2005<ref>Netzwerk Erinnerung und Zukunft in der Region Hannover, Orte der Erinnerung: [http://www.erinnerungundzukunft.de/index.php?id=45 ''Ronnenberg'']</ref> | | <!-- Rössing Ortsteil von Nordstemmen; siehe dort --> |- |[[Rosendahl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-05}} | align="right" | 42 | align="right" | 25. Januar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |title=25 Stolpersteine halten in Osterwick das Gedenken an jüdische Nachbarn und Mitbürger wach '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181247/http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Rotenburg (Wümme)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-03}} | align="right" | 11 | align="right" | 27. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |title=rotenburg-wuemme.de: ''Stolpersteine zum Gedenken der Opfer der Eugenik (13)'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413113902/https://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] |- |[[Rotenburg an der Fulda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-25}} | align="right" | 43 | align="right" | 27. maj 2011<ref>[http://stolpersteine.rotenburg.hassia-judaica.de/ ''Stolpersteine für Rotenburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg an der Fulda]] | |- |[[Rothenburg ob der Tauber]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-26}} | align="right" | | align="right" | <ref>[http://www.rothenburgtauber-evangelisch.de/tourismus/zeiger.php?action=2&menu_id=11&amenu_id=122&umenu_id=&id=434 Stolpersteine in Rothenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rothenburg ob der Tauber]] | |- |[[Rudolstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-02}} | align="right" | 1 | align="right" | 2. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |title=''PROJEKT „STOLPERSTEIN“ in Rudolstadt'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131100451/http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rudolstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rudolstadt]] |- |[[Rüsselsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-ruesselsheim.de/seiten/projekt.php Stolpersteine in Rüsselsheim]</ref> | | |- |[[Saalfeld]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 3 | align="right" | 8. maj 2008<ref>[http://www.saalfeld.de/files/1163DDDA3BF/Amtsblatt+2007-20.pdf Amtsblatt der Stadt Saalfeld/Saale vom 14. novembar 2007: Aktion „Stolpersteine“ startete mit Friedensgebet]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saalfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saalfeld]] |- |[[Saarbrücken]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |title=Stolpersteine in Saarbrücken |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093229/http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarbrücken]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saarbrücken]] |- |[[Saarburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-30}} | align="right" | 32 | align="right" | 1. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |title=32 Stolpersteine für Saarburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906021302/http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |archive-date=6. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarburg]] | align="center" | |- |[[Saffig]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Salzkotten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-12}} | align="right" | 31 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.judentum-in-salzkotten.de/Stolpersteine/stolpersteine.html ''Stolpersteine in Salzkotten'']</ref> | | |- |[[Salzwedel]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |title=Sachsen-Anhalt-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093449/http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Salzwedel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Salzwedel]] |- |[[Sandstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Sangerhausen]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-05}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. oktobar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |title=Sangerhausen hat die ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813202832/http://erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Sangerhausen]] |- |[[Sarstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. april 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Sarstedt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094340/http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Sassnitz]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |title=Stolpersteine in Sassnitz |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201062016/http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |archive-date=1. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Sassnitz]] | |- |[[Scheinfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | 1 | align="right" | 23. septembar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |title=Mit dem Herzen stolpern (BBZ Scheinfeld) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171458/http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Scheinfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Scheinfeld]] |- |[[Schipkau]]<!-- Ortsteil Hörlitz --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | |- |[[Schleiden]]<!-- Ortsteil Gemünd --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-01}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093204/http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schleiden]] | |- |[[Schleswig]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 3 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schleswig]] | |- |[[Schmallenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 31. maj 2012<ref>[http://www.sauerlandkurier.de/vermischtes/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Verlegung in Schmallenberg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schmelz (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 25. februar 2012<ref>[http://www.adolfbender.de/index.php?id=348 ''Stolpersteine in Schmelz'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmelz (Saar)]] | align="center" | |- |[[Schmitten (Hochtaunus)|Schmitten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-13}} | align="right" | 3 | align="right" | 13. Okt 2009<ref>[http://www.fr-online.de/bad-homburg/schmitten-stolpersteine-aengstigen-anwohner,1472864,3001840.html ''Stolpersteine ängstigen Anwohner.''] In: ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 13. oktobar 2009</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmitten (Taunus)]] | |- |[[Schnaittach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schneeberg (Erzgebirge)|Schneeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref name="zwickau" /> | | |- |[[Schönebeck (Elbe)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-16}} | align="right" | 79 | align="right" | 23. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |title=''Neue „Stolpersteine“ mit Schülerengagement verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409153808/http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneck (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-12}} | align="right" data-sort-value="36" | mind. 36 | align="right" | 2. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |title=''Neue Stolpersteine für drei Büdesheimer Familien'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231185233/http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |archive-date=31. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneiche bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 4. juli 2008<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] |- |[[Schöningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-21}} | align="right" | 16 | align="right" | 27. novembar 2013<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Schorfheide]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 7 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref>[http://www.grossschoenebeck.de/component/jevents/icalrepeat.detail/2015/03/30/1178/-/verlegung-von-stolpersteinen-fuer-die-ermordete-familie-leiser.html?Itemid=544 Fünf glänzende Gesten der Versöhnung Verlegung von Stolpersteinen für die ermordete Familie Leiser]</ref> | | |- |[[Schorndorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |title=Stadtwiki Schorndorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203223652/http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schriesheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" |{{SortDate|2012-04-11}} | align="right" | 21 | align="right" | 25. juni 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |title=Stolpersteine“ in Schriesheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207040417/http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schriesheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schriesheim]] |- |[[Schwaan]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" |{{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html ''Stolperstein erinnert und mahnt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204151846/http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html |date=4. 2. 2016 }} In: ''Bützower Zeitung'', 8. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schwandorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-24}} | align="right" | 17 | align="right" |<ref>[http://www.mrsstjosef.de/archiv/schuljahr_2012_13/13_apr/24_04_stolpersteine/stolpersteine.htm Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}} Mädchenrealschule St. Josef</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwandorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwandorf]] |- |[[Schwäbisch Gmünd]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-15}} | align="right" | 17 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>[http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ ''Den Namen ein Gesicht geben: Der Arbeitskreis Stolpersteine erinnerte an die Reichspogromnacht''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228112752/http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ |date=28. 12. 2014 }} In: ''Rems-Zeitung'', 9. novembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwäbisch Gmünd]] | |- |[[Schwäbisch Hall]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-13}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |title=Gedenkorte in der Innenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320092051/http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schwalmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2004-02}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwalmstadt]] |- |[[Schwedt/Oder]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Schwelm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schwerin]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | 51 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html ''Neue Stolpersteine erinnern in Schwerin an NS-Opfer.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311023611/https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html|date=11. 3. 2014}} In: ''[[Schweriner Volkszeitung]]'', 10. mart 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerin]] | |- |[[Schwerte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerte]] | |- |[[Schwielowsee (Gemeinde)|Schwielowsee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 1. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |title=erster Stolperstein Schwielowsee |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602225438/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |title=Stolperstein für Marie Goslich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052520/http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seeheim-Jugenheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" data-sort-value="13" | mind. 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |title=Stolpersteine erinnern in Seeheim-Jugenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511075200/http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |archive-date=11. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seelow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 12 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Seesen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-25}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.stadtverwaltung-seesen.de/B%C3%BCrgerservice/Stadtinfo/index.php?La=1&NavID=1601.15&object=tx|1601.97.1&sub=0 "Stolpersteine“ – Gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Segnitz]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gesetzt;art773,7438982 Segnitz Stolpersteine gesetzt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Sehnde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 3. decembar 2012<ref>[http://www.myheimat.de/sehnde/gedanken/sehnde-stolpersteine-gegen-das-vergessen-d2471743.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Selb]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.selb-live.de/news/984-stolpersteine-erinnern-an-geschichte.html Stolpersteine in Selb]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Selb]] |- |[[Seligenstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | 43 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |title=Stolpersteine in Seligenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228131256/http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |archive-date=28. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolperstein (Seligenstadt)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Seligenstadt]] |- |[[Selm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Senftenberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 27. Januar 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Senftenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Senftenberg]] |- |[[Siegburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-24}} | align="right" | 77 | align="right" | 13. februar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402164847/http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegburg]] |- |[[Siegen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-03}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Siegen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegen]] |- |[[Singen (Hohentwiel)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-13}} | align="right" data-sort-value="50" | ca. 50 | align="right" | 10. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/singen/Singen-bekommt-weitere-Stolpersteine;art372458,5935024 ''Singen bekommt weitere Stolpersteine'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Singen (Hohentwiel)]] | |- |[[Soest]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-12}} | align="right" | 36 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Soest]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Soest]] |- |[[Solingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 107 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |title=neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064527/http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Solingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Solingen]] |- |[[Spangenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | 29 | align="right" | 13. maj 2012<ref>[http://www.hna.de/lokales/melsungen/anstoss-stolpersteine-2316048.htmlneue Anstoß für 13 neue Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Sprendlingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-28}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |title=Informationen zum Arbeitskreis „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185114/http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Springe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[St. Ingbert]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-19}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeinden/st-ingbert/article/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Stolpersteine werden verlegt'' St. Inbert]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[St. Wendel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2011-04-09}} | align="right" | 20 | align="right" | 17. novembar 2012<ref>[http://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/stwendel/Gunter-Demnig-St-Wendel-Nohfelden-Stolpersteine;art2799,4515036 Steine wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Stade]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 21 | align="right" | 21. februar 2011 | | |- |[[Stadtlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-24}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.muensterlandzeitung.de/staedte/stadtlohn/Erinnern-an-verfolgte-Familie;art959,1850489Steine Erinnern an verfolgte Familie]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Stadtoldendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-15}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. decembar 2007 | | |- |[[Stahnsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}}<ref>[http://www.pnn.de/pm/160991/ ''Entrechtet, ermordet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613024016/http://www.pnn.de/pm/160991/ |date=13. 6. 2015 }} Verlegung Stahnsdorf</ref> | | |- |[[Staßfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-14}} | align="right" | 23 | align="right" | 26. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |title=stassfurt.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422205344/https://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Staßfurt]] |- |[[Stavenhagen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Stegen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |title=Stolpersteine in Stegen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202061217/http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |archive-date=2. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Steinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-19}} | align="right" | 31 | align="right" | 24. juli 2007<ref>[http://www.stolpersteine-steinfurt.de/ Stolperstein-Initiative Steinfurt]</ref><ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Borghorst_%28Steinfurt%29/Stolpersteine GenWiki Borghorst]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Steinfurt]] | <!-- Steinheim Ortsteil von Hungen, siehe dort --> |- |[[Stendal]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-18}} | align="right" | 6 | align="right" | 2./3. august 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stendal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stendal]] |- |[[Stockach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/blitzmeldungen/kreis_konstanz/stockach/Am-4-oktobar-werden-Stolpersteine-verlegt;art3818,2781944 Am 4. oktobar werden Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/stockach/Stolpersteine-vor-vier-Haeusern;art372461,2258875 Stolpersteine vor vier Häusern]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Stralsund]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-25}} | align="right" | 52 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |title=''Stolpersteine'' im Stralsund-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630062741/http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |archive-date=30. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stralsund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stralsund]] |- |[[Straubing]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-13}} | align="right" data-sort-value="10" | 18 | align="right" | 24. april 2013<ref>[http://www.koetztinger-zeitung.de/anzeigen/archiv/artikel/2013/04/25/stolpern-um-nicht-darueber-hinwegzusehen Stolpern, um nicht darüber hinwegzusehen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Straubing]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Straubing]] |- |[[Strausberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Stuttgart]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-10-10}} | align="right" | 787 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-stuttgart.de/ Stolpersteine für Stuttgart]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stuttgart]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stuttgart]] |- |[[Südlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |title=Aktion Stolpersteine Südlohn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075036/http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Süßen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-16}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |title=Stolpersteine in Süßen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705064316/http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |archive-date=5. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Suhl]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-24}} | align="right" | 30 | align="right" | | | |- |[[Sulingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Syke]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-11}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>''„Stolpersteine“ Der Erinnerung einen Namen geben. Informationen zu den achtzehn Syker „Stolpersteinen“, verlegt am 11. juni 2006 und 18. april 2007 von Gunter Demnig. Eine Dokumentation zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Syke von [[Hermann Greve]].'' (Hrsg.: Stadt Syke), Syke 2007</ref> | | |- |[[Sylt (Gemeinde)|Sylt]]<!-- Ortsteile Westerland und Keitum --> |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /><ref>[http://www.stadt-westerland.de/content/view/281/54.html „Stolpersteine" in Westerland]</ref> | | |- |[[Tabarz/Thür. Wald]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. maj 2013<ref>[http://gotha.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Stolperstein-in-Tabarz-verlegt-1927887545 Stolperstein in Tabarz verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tabarz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Telgte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Telgte]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Telgte]] |- |[[Teltow]]<!-- inkl. Ortsteile Seehof und Ruhlsdorf --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. decembar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Teupitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Themar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-19}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Sieben-Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art83436,3221081 Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | | |- |[[Torgelow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Tornesch]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. april 2010 | | |- |[[Treuenbrietzen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Trier]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-12}} | align="right" | 11<ref>[http://www.fwg-trier.com/nachrichten/stolpersteine-verlegt-fuer-11-juedische-abiturienten-des-fwg-2202-352.html Stolpersteine verlegt für jüdische Abiturienten]</ref> | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-trier.de/ |title=Stolpersteine in Trier |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218073605/http://stolpersteine-trier.de/ |archive-date=18. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Troisdorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |title=Stolpersteine – Troisdorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925125848/http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Troisdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Troisdorf]] |- |[[Tübingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-25}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |title=''Stolpersteine geben Nazi-Opfern ihre Namen zurück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091122/http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |title=''„Stolperstein“ für Richard Gölz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103000000/http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tübingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Tübingen]] |- |[[Überlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-09}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 13. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/ueberlingen/Nazi-Unrecht-8222-Stolpersteine-8220-erinnern-an-Familie-Levi;art372495,5953758 „Stolpersteine“ erinnern an Familie Levi]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Uedem]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-26}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |title=Stolpersteine in Uedem |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717040810/http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Uetersen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-02}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref>[http://www.spd-uetersen.de/index.php?id=15&sub=2&aktuell=20&PHPSESSID=4n94lfavsda86jip98bu4c6vs0 Drei Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uetersen]] | |- |[[Ulm]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |title=''Stolpersteine in Ulm'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528070610/https://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Unna]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-14}} | align="right" data-sort-value="264" | mind. 264 | align="right" | {{SortDate|2014-06-06}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |title=WAZ 100. Stolperstein erinnert an Unnaer Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153313/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Unna]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Unna]] |- |[[Uslar]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-23}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |title=Das Projekt „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731234011/http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uslar]] | |- |[[Vallendar]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-07}} | align="right" | 12 | align="right" | 24. februar 2014<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/koblenz_artikel,-Stolpersteine-in-Vallendar-erinnern-an-juedische-Schicksale-_arid,1114008.html Stolpersteine in Vallendar erinnern an jüdische Schicksale]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vechta]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |title=Stolpersteine Vechta |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703195330/http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |archive-date=3. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Veitshöchheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 15 | align="right" | 1. oktobar 2009<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/15-Stolpersteine-verlegt;art736,5311090 15 Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Velbert]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" data-sort-value="26" | mind. 26 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/kreis-mettmann/velbert/14-weitere-stolpersteine-erinnern-an-opfer-der-nazis-1.1578199 14 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Velbert]] | |- |[[Velten]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de"/> | | |- |[[Verden (Aller)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-16}} | align="right" | 85 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Verden (Aller)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Verden]] |- |[[Viernheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |title=Erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708072848/http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |archive-date=8. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Viersen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |title=„Stolpersteine“ – Erinnerung an die Opfer des NS-Regimes in Viersen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025407/http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |archive-date=19. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Vilseck]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 16. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilseck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Vilseck]] |- |[[Vilshofen an der Donau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-27}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilshofen an der Donau]] | <!-- Vitte Ortsteil von Hiddensee; siehe dort --> |- |[[Vlotho]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-10}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |title=Stolpersteine in Vlotho |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065548/http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vlotho]] | |- |[[Vöhringen (Iller)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-10}} | align="right" data-sort-value="17" | mind. 17 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |title=Stolpersteine erinnern in Vöhringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210023115/http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |archive-date=10. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Völklingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-05}} | align="right" | 13 | align="right" | 18. mart 2013<ref>[http://www.voelklingen-im-wandel.de/vk-stolpersteine.php Die Stolpersteine in Völklingen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vreden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Waldkappel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.waldkappel.de/w3a/cms/Aktuelles/Verlegung_von_Stolpersteinen.330451.html;jsessionid=87EEE2D9FD5BB570183D62A1B0975F32 Verlegung der ersten Stolpersteine in Harmuthsachsen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Waldrach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-23}} | align="right" | 6 | align="right" | 23. februar 2007<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/trierland/aktuell/Heute-in-der-Zeitung-fuer-Trier-Land-Hier-wohnte-Josef-Meyer;art8128,1301222 Bericht über die Erstverlegung ''Hier wohnte Josef Meyer'' ]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waldrach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Waldrach]] |- |[[Walldorf (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-02}} | align="right" | 20 | align="right" | 2. maj 2010<ref>[http://www.walldorf.de/2010/?seite=95 Verlegung der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] |- |[[Walsrode]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-30}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2011-11-30}}<ref>{{Cite web |url=https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |title=''Stolpersteine in Walsrode'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215515/https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Waltershausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waltershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Walzbachtal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 6. novembar 2008<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/joehlingen_synagoge.htm Jöhlingen (Gemeinde Walzbachtal, Kreis Karlsruhe)]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walzbachtal]] |- |[[Waren (Müritz)]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" | 4 | align="right" | 9. novembar 2008<ref>[http://de.news.yahoo.com/17/20081109/tde-unbekannte-stoeren-gedenkfeier-fuer-08c524b_1.html Unbekannte stören Gedenkfeier für Juden in Waren]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Warendorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-14}} | align="right" data-sort-value="20" | mind. 20 | align="right" | 28. Januar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Warendorf/Stolperstein-Initiative-Weitere-Stolpersteine-werden-verlegt Weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Warstein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}}<ref>{{Cite web |url=http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |title=Stolpersteine erinnern an jüdische Mitbürger in Warstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530224944/http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Warstein]] |- |[[Wassenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12}} | align="right" | 10 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Stolpersteine verlegt"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wassenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wassenberg]] |- |[[Weeze]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[https://www.weeze.de/C12575FC00360427/html/B10E8A756681997DC12576B80048FF61?opendocument Stolpersteine Weeze]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Weeze]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weeze]] |- |[[Weilerswist]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 11. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |title=vierte Stolpersteinverlegung in Weilerswist |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013552/http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Weimar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 17 | align="right" | 7. novembar 2013<ref>[http://weimar.tlz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Neue-Spur-des-Erinnerns-17-Stolperstein-in-Weimar-387124665 17. Stolperstein verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Weingarten (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-07}} | align="right" | 15 | align="right" | 7. maj 2007<ref>{{Cite web |url=http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten |title=Stadtwiki Karlsruhe: Stolpersteine Weingarten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202234128/http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weingarten (Baden)]] | align="center" | |- |[[Weingarten (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 15. mart 2014<ref>[http://www.schwaebische.de/region/oberschwaben/weingarten/stadtnachrichten-weingarten_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-Nazi-Terror-_arid,5424839.html Stolpersteine erinnern an Nazi-Terror]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weingarten (Württemberg)]] |- |[[Weinheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-06}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |title=Weinheim: Die ersten „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409074920/http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weinheim]] | |- |[[Weisenheim am Berg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weissach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weißenfels]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Wermelskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-17}} | align="right" | 9 | align="right" | 17. maj 2002<ref name="Chronik2003">[https://web.archive.org/web/20040110192117/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik vom 21. novembar 2003]</ref> | | |- |[[Werne]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-29}} | align="right" | 40 | align="right" | {{SortDate|2014-01-27}}<ref>[http://www.wa.de/lokales/werne/werne-widmet-holocaust-gedenktag-juedischen-buergern-weitere-stolpersteine-3312030.html Stolpersteine erinnern]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Werne]] | |- |[[Wernigerode]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-14}} | align="right" | 22 | align="right" | 15. april 2009<ref>[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/wernigerode/653426_22-Taefelchen-aus-Messing-als-Erinnerung-an-juedisches-Leid.html 22 Stolpersteine als Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wernigerode]] | |- |[[Wertheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 75 | align="right" | <ref>[http://www.fnweb.de/region/majn-tauber/wertheim-freudenberg-kulsheim-kreuzwertheim/eine-wichtige-initiative-gegen-das-vergessen-1.983731 Eine wichtige Initiative gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wertheim]] | |- |[[Wesel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-03}} | align="right" data-sort-value="10" | 84 | align="right" | {{SortDate|2015-04-29}}<ref>{{Cite web |url=https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |title=Rege Beteiligung an der sechsten Stolpersteinverlegung in Wesel. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719220744/https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Wesseling]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-13}} | align="right" | 8 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.wesseling.de/verwaltung/presseservice/pressemitteilungen/106090100000049933.php ''Die ersten „Stolpersteine“ werden verlegt / Erinnerung an jüdische Familien, die von den Nazis ermordet wurden.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Pressemitteilung der Stadt Wesseling</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Westerkappeln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 8 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Steinfurt/Westerkappeln/Bildhauer-Gunter-Demnig-verlegt-Stolpersteine-Acht-Mahnmale-fuer-Westerkappeln ''Acht Mahnmale für Westerkappeln.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Westfälische Nachrichten]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Westerkappeln]] |- |[[Wettenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}} | align="right" | 8 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |title=''Stolpersteine gegen Vergessen in Wettenberg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022400/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettenberg]] <!-- Westerland Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> |- |[[Wettin-Löbejün]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="MZ 2013">Kornelia Privenau: ''[http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html Stolpersteine sind gelegt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606231749/http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html|date=6. 6. 2013}}'', [[Mitteldeutsche Zeitung]], 7. maj 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettin-Löbejün]] |- |[[Wetzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-22}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |title=Stolpersteine in Wetzlar |access-date=24. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406015717/http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |archive-date=6. 4. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wetzlar]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wetzlar]] |- |[[Weyhe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. novembar 2011 | | |- |[[Wiesbaden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-15}} | align="right" | 527 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |title=Aktives Museum Spiegelgasse für Deutsch-Jüdische Geschichte in Wiesbaden e. V.: Stolpersteine in Wiesbaden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092537/http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wiesbaden]] | |- |[[Wiesloch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-15}} | align="right" | 15 | align="right" | 16. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |title=„Stolpersteine“ in Wiesloch verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408173530/http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wildeshausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 12 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg-kreis/politik/zwoelf-stolpersteine-werden-verlegt_a_13,5,3685788056.html ''Zwölf Stolpersteine werden verlegt.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | | |- |[[Willich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-06}} | align="right" data-sort-value="62" | mind. 62 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |title=Stadt Willich: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124160803/https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wiltingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-24}} | align="right" | 5 | align="right" | 24. februar 2007<ref>[http://www.konz.eu/vg_konz/.../Stolpersteine/TV_Meyer_300807.pdf Zurück zu den Wurzeln]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wiltingen]] |- |[[Windeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 61 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Windeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Windeck]] |- |[[Winsen (Luhe)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-26}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Winsen (Luhe)]] | |- |[[Wismar]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-01}} | align="right" | 17 | align="right" | <ref>[http://www.wismar.de/B%C3%BCrger/Kultur-/-Freizeit-/-Sport/Stadtarchiv/Projekte/Stolpersteine Stolpersteine in Wismar]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wissen (Stadt)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 28. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Wissen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415090306/http://wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |archive-date=15. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wissen (Verbandsgemeinde)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Wissen]] |- |[[Witten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-04}} | align="right"| 108 | align="right" | 12. novembar 2019 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Witten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Witten]] |- |[[Wittenberge]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. august 2011<ref>[http://www.wittenberge.de/seite/65112/stolpersteine.html wittenberge.de: ''Stolpersteine in Wittenberge'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wittenberge]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittenberge]] |- |[[Wittenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[http://www.ndr.de/regional/mecklenburg-vorpommern/stolpersteine181.html Stolpersteine geben Opfern ihre Namen zurück]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | |- |[[Wittichenau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://stolpersteine.wittichenauer-pfadfinder.de/stolperstein-verlegungbekommt Stolperstein-Verlegung]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittichenau]] |- |[[Wittlich]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |title=Stolperstein-Initiative für Wittlich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628045340/http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittlich]] |- |[[Woltersdorf (bei Berlin)|Woltersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. juli 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Worms]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-06}} | align="right" data-sort-value="76" | mind. 76 | align="right" | 1. oktobar 2008<ref>[http://www.warmajsa.de/index.php?id=5950 Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.worms.de/de/tourismus/sehenswertes/listen/stolpersteine.php Übersicht der verlegten Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wriezen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-23}} | align="right" | 2 | align="right" | 23. septembar 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Wülfrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. februar 2008<ref>[http://www.rp-online.de/public/article/mettmann/538430/Ein-Stein-fuer-Johanna-Beyth.html Wülfrath: Ein Stein für Johanna Beyth]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wuppertal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-07}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wuppertal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wuppertal]] |- |[[Würselen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-12}} | align="right" | 28 | align="right" | 15. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |title=Stolperstein erinnert an tragische Geschichte |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101155/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Würzburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-17}} | align="right" | 430 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |title=Würzburger Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409145905/http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Würzburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Würzburg]] |- |[[Wurzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-03}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. septembar 2013<ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Stolpersteine-erinnern-an-Kaufmannsfamilie-Luchtenstein/42d1767s10/ Stolpersteine erinnern an Kaufmannsfamilie]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wyk auf Föhr]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-22}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Xanten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-12}} | align="right" | 37 | align="right" | 30. novembar 2007<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/xanten/reihe-der-stolpersteine-ist-komplett-aid-1.974986 Reihe der Stolpersteine ist komplett]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Xanten]] | |- |[[Zehdenick]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zehdenick]] | |- |[[Zeitz]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2012 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Zeitz]] <!-- Zepernick Ortsteil von Panketal; siehe dort --> |- |[[Zell (Mosel)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-23}}<ref>{{Cite web |url=http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |title=Zeller Stadtbote 'Stolpersteine wurden in Zell (Mosel) und Zell-Merl verlegt.' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043828/http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" data-sort-value="12" |12 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zell (Mosel)]] | |- |[[Zerbst/Anhalt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-29}} | align="right" | 40 | align="right" | 15. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |title=40 „Stolpersteine“ erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234953/http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zittau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-27}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |title=Stolpersteine für Zittau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613053631/http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zossen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 30. novembar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zossen]] | |- |[[Zwickau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref name="zwickau">{{Cite web |url=https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |title=Stolpersteine in Zwickau |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828201120/https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |archive-date=28. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Francuska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Francuskoj}} == Hrvatska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Hrvatskoj}} == Italija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Italiji}} == Luksemburg == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Luksemburgu}} == Holandija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Holandiji}} == Norveška == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Norveškoj}} == Poljska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Poljskoj}} == Rumunija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Rumuniji}} == Russland == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad | '''Oblast''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Kromy (Orjol)|Kromy]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |- | [[Orjol]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |} == Schweiz == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kanton''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Kreuzlingen]] | {{ZID|CH-TG}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.nzz.ch/aktuell/schweiz/erste-stolpersteine-in-der-schweiz-1.18144848 ''Erste «Stolpersteine» in der Schweiz.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 5. septembar 2013</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kreuzlingen]] |} == Slowakei == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kraj''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Banská Bystrica]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Bratislava]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Brezno (Slovačka)|Brezno]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 31. oktobar 2012 | align="center" | | |- | [[Častá]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Halič]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-22}} | align="right" | | align="right" | 22. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Komárno]] | [[Nitriansky kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-26}} | align="right" | | align="right" | 26. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Lučenec]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Prešov]] | [[Prešovský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Prešov)]] | |- | [[Ratková]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |} == Slovenija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Sloveniji}} == Spanien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Region ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Navàs]] | align="right"|{{ES-CT}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. april 2015 <ref>{{Cite web |url=http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042604/http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |} == Tschechien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Boršice]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Brno]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-09}} | | align="right" | 16. juni 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brno]] | |- | [[České Budějovice]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | <!-- České Budějovice siehe bei Budweis --> |- | [[Český Těšín]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Chlum u Třeboně]] | [[Jihočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-17}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | <!-- Debř Teil der Stadt Mladá Boleslav, siehe dort --> |- | [[Děčín]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |- | [[Doubrava u Orlové]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Havlíčkův Brod]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Horažďovice]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Kolín]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-10}} | | align="right" | 6. novembar 2009 | | |- | [[Kostelec nad Orlicí]] | [[Královéhradecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | | |- | [[Krnov]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. septembar 2014 | | |- | [[Kroměříž]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Mikulov]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Milovice nad Labem]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Mladá Boleslav]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Olomouc]] | [[Olomoucký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Olomouc]] | |- | [[Ostrava]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-10}} | | align="right" | 10. juni 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ostrava]] | |- | [[Pacov]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Pilsen]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-28}} | | align="right" | 28. oktobar 2012 | | |- | [[Prag]] | [[Prag]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-08}} | | align="right" | 17. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Prague]] | |- | [[Příbor]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. juli 2013 | | |- | [[Ratenice]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ratenice]] | |- | [[Slavkov u Brna]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Svitavy]] | [[Pardubický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Svitavy]] | |- | [[Teplice]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-15}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | |- | [[Tišnov]] | [[Okres Brno-venkov]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Třebíč]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Žatec]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |} == Ukraine == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''[[Liste der Oblaste der Ukraine|Oblast]]''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Perejaslaw-Chmelnyzkyj]] | [[Oblast Kiew]] | align="right" | {{SortDate|2009-07-03}} | align="right" | 4 | align="right" | 3. juli 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |title=Deutsche Botschaft Kiew: ''„Stolpersteine“ in der Ukraine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704114212/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |archive-date=4. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Ungarn == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Balatonfüred]] | [[Mitteltransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-24}} | align="right" | 3 | align="right" | 27. august 2007<ref name="macskako">[https://web.archive.org/web/20121018070017/http://www.macskako.net/ ungarische Stolperstein-Projektseite]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Balatonfüred]] | |- | [[Békéscsaba]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-30}} | align="right" | | align="right" | 30. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Budapest]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-04-27}} | align="right" | | align="right" | 20. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Budapest]] | |- | [[Celldömölk]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Kiskunhalas]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiskunhalas]] | |- | [[Kisvárda]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Kőszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2010-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kőszeg]] | |- | [[Magyarmecske]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Makó]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 4 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Makó]] | |- | [[Mátészalka]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Nagykanizsa]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nagykanizsa]] | |- | [[Nagykőrös]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Pécs]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-30}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 21. septembar 2014<ref name="macskako" /> | | |- | [[Sopron]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-23}} | align="right" | | align="right" | 23. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Szeged]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 5 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szeged]] | |- | [[Szentes]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-29}} | align="right" | | align="right" | 29. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Szolnok]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szolnok]] | |- | [[Szombathely]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-29}} | align="right" | 4 | align="right" | 29. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szombathely]] | |- | [[Újfehértó]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-21}} | align="right" | 1 | align="right" | 21. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Zalaegerszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | | |} == Fußnoten == <references group="F" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.stolpersteine.eu/chronik/ Chronik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107184455/http://www.stolpersteine.eu/chronik/ |date=7. 11. 2015 }} auf der Projektseite stolpersteine.eu [[Kategorija:Stolpersteine]] 9dvdzpmcxngwtp56vrlzvzd9ynn3m33 0 393293 3924443 3782016 2026-09-09T00:14:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924443 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Rottweiler.jpg|thumb]] '''Rotvajler''' ({{jez-de|Rottweiler}}) rasa je domaćeg psa,<ref>{{Cite web|url=https://showsightmagazine.com/dog-breeds/rottweiler/|title=Rottweiler Archives|website=Showsight Magazine|language=en-US|access-date=12. 11. 2025|archive-date=18. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118201820/https://showsightmagazine.com/dog-breeds/rottweiler/|url-status=dead}}</ref> molosoida, porijeklom iz Rimskog carstva gdje su ga rimsko vojnici u osvajanjima doveli na područje Germanije ( današnje njemačke).Porijeklo pokazuje da je jedna od najstarijih poznatih pasmina.Njemci su ga prihvatili i pretvorili u radnog psa,za vuču kolica sa mesom. I danas se koristi kao pas čuvar, ovčar, ali i kao službeni pas od strane [[policija|policije]], [[vojska|vojske]] i drugih sigurnosnih agencija. Također, Rotvajler je jako popularan pas, jedan od najbrojnijih u svijetu, i može da bude divan i odan porodični pas, ali samo uz iskusnog i strpljivog vlasnika. == Historija == Rotvajler je uzgojen u malom njemačkom gradiću Rottweil u [[Baden-Württemberg]]u po kojem je rasa i dobila ime. Rasa je uzgajana tokom [[19. vijek|19]]. stoljeća, kao radni pas. == Izgled == [[Datoteka:Rottweiler Denkmal in Rottweil.JPG|thumb|Kip Rotvajlera u centru grada Rotvajl]] Rotvajler je pas velike građe, s visinom od 61 do 68{{razmak}}cm kod mužjaka, a od 56 do 63{{razmak}}cm kod ženki, i s prosječnom težinom od 40 do 50{{razmak}}kg. Rotvajler ima jako krupnu i mišićavu građu i karakterističnu kratku njušku, kao svaki molosoid. Tijelo mu je crne dlake, a šape i njuškau svijetlo smeđe boje. == Dlaka == Dlaka je kratka, sjajna i ima dva sloja. Boja je crna sa paležom. Svaka druga varijacija je protiv standarda rase. == Modifikacije == Često se kod Rotvajlera [[Kupiranje|kupira]] rep, u prvim sedmicama života. Mada to nije obavezno jer neke države i kinološki savezi tu proceduru smatraju bespotrebnom i okrutnom. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{sekcija}} [[Kategorija:Psi]] [[Kategorija:Rase pasa]] c56roaalail0vkk08qeyxiuxr5atnw1 0 394226 3924448 3504568 2026-09-09T02:16:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924448 wikitext text/x-wiki [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015.]] je [[košarka]]ško takmičenje koje se održava od 15. do 30. septembra 2015. u četiri države: [[Francuska|Francuskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Latvija|Latviji]]. Na prvenstvu učestvuje 24 ekipe a svaka ekipa je mogla 12 igrača prijaviti za učešće na prvenstvu. == [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A|Grupa A]] == === Bosna i Hercegovina === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2602.html |title=Bosna i Hercegovina |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905114148/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2602.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine |color1=#FFFFFF|bg1=#0033CC|color2=#FFFFFF|bg2=#0033CC}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Muhamed | last = Pašalić | pos = PG | m = 1.93 | year = 1987 | month = 09 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[U BT Cluj-Napoca|Cluj-Napoca]] | nat = RUM}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Nedim | last = Buza | pos = SF | m = 2.05 | year = 1995 | month = 05 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Oostende|Telenet Oostende]] | nat = BEL}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Andrija | last = Stipanović | pos = C | m = 2.09 | year = 1986 | month = 12 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Trabzonspor B.K.|Trabzonspor]] | nat = TUR}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Marko | last = Šutalo | pos = SG | m = 1.94 | year = 1983 | month = 04 | date = 13 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[CSU Pitești|Pitești]] | nat = RUM}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Edin | last = Bavčić | pos = PF | m = 2.08 | year = 1984 | month = 06 | date = 05 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Sigal Prishtina]] | nat = KOSV}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Nemanja | last = Gordić | pos = PG | m = 1.93 | year = 1988 | month = 09 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Cedevita|Cedevita]] | nat = HRV}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Elmedin | last = Kikanović | pos = C | m = 2.10 | year = 1988 | month = 09 | date = 02 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Alba Berlin]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Dalibor | last = Peršić | pos = SG | m = 1.93 | year = 1985 | month = 05 | date = 28 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Timișoara|Timișoara]] | nat = RUM}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Milan | last = Milošević | pos = SF | m = 2.05 | year = 1985 | month = 10 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 04 | clublink = [[AEK B.C.|AEK]] | nat = GRČ}} {{Fiba player|df=y| num = 20 | first = Alex | last = Renfroe | pos = PG | m = 1.91 | year = 1986 | month = 05 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 04 | clublink = [[KK Bayern Munchen|Bayern]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Adin | last = Vrabac | pos = SF | m = 2.03 | year = 1994 | month = 01 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 04 | clublink = [[TBB Trier|Trier]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y| num = 30 | first = Draško | last = Albijanić | pos = PF | m = 2.08 | year = 1986 | month = 12 | date = 14 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Sutjeska|Sutjeska]] | nat = CG}} |} |valign="top" | ;Selektor *{{Player||CG|[[Duško Ivanović]]}} ;Asistent(i) selektora *{{Player||BIH|[[Alen Abaz]]}} *{{Player||SRB|[[Mrđa Milkan]]}} *{{Player||SRB|[[Nenad Trajković]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Finska === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_281.html |title=Finska |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928112312/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_281.html |archive-date=28. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Finske | color1 = White| bg1 = Navy| color2 = White| bg2 = Blue}}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Mikko | last = Koivisto | year = 1987 | month = 4 | date = 18 | pos = SG | m = 1.94 | clublink = [[Nilan Bisons Loimaa|Nilan Bisons]] | nat = FIN | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Shawn | last = Huff | year = 1984 | month = 5 | date = 5 | pos = G/F | m = 1.98 | clublink = [[MHP Riesen Ludwigsburg|MHP Ludwigsburg]] | nat = NJE | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Gerald | last = Lee | dab = basketball | year = 1987 | month = 11 | date = 23 | pos = C | m = 2.08 | clublink = [[CB Murcia]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Sasu | last = Salin | year = 1991 | month = 6 | date = 11 | pos = SG | m = 1.91 | clublink = [[CB Gran Canaria]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Tuukka | last = Kotti | year = 1981 | month = 3 | date = 18 | pos = C | m = 2.05 | clublink = [[Nilan Bisons Loimaa|Nilan Bisons]] | nat = FIN | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Petteri | last = Koponen | year = 1988 | month = 4 | date = 13 | pos = PG | m = 1.94 | club = BC Khimki | nat = RUS | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Matti | last = Nuutinen | year = 1990 | month = 5 | date = 6 | pos = SF | m = 2.00 | clublink = [[Arkadikos B.C.|Arkadikos]] | nat = GRČ | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 21 | first = Ville | last = Kaunisto | year = 1982 | month = 3 | date = 19 | pos = PF | m = 2.04 | club = Kouvot | nat = FIN | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 24 | first = Joonas | last = Cavén | year = 1993 | month = 1 | date = 12 | pos = PF | m = 2.11 | club = Delaware 87ers | nat = SAD | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 30 | first = Roope | last = Ahonen | year = 1990 | month = 6 | date = 12 | pos = PG | m = 1.87 | clublink = [[Kolossos Rodou B.C.|Kolossos Rodou]] | nat = GRČ | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 31 | first = Jamar | last = Wilson | year = 1984 | month = 2 | date = 22 | pos = PG | m = 1.85 | clublink = [[Rouen Métropole Basket|SPO Rouen Basket]] | nat = FRA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} {{Fiba player|df=y| num = 33 | first = Erik | last = Murphy | year = 1990 | month = 10 | date = 26 | pos = PF | m = 2.08 | clublink = [[Beşiktaş J.K. (men's basketball)|Beşiktaş]] | nat = TUR| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{flagicon|FIN}} [[Henrik Dettmann]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|FIN}} Pekka Salminen *{{flagicon|FIN}} Jukka Toijala *{{flagicon|FIN}} Lassi Tuovi ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Francuska === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_282.html |title=Francuska |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905084030/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_282.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Francuske | color1 = White| bg1 =#0055A4| color2 = White| bg2 = #EF4135}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Léo | last = Westermann | pos = PG | m = 1.98 | year = 1992 | month = 7 | date = 24 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Limoges CSP]] | nat = FRA }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Nicolas | last = Batum | pos = SF | m = 2.03 | year = 1988 | month = 12 | date = 14 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Portland Trail Blazers]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Joffrey | last = Lauvergne | pos = F/C | m = 2.11 | year = 1991 | month = 9 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Denver Nuggets]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Charles | last = Kahudi | pos = SF | m = 1.99 | year = 1986 | month = 7 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ASVEL Basket]] | nat = FRA }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Tony | last = Parker | pos = PG | m = 1.88 | year = 1982 | month = 5 | date = 17 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[San Antonio Spurs]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Evan | last = Fournier | pos = SG | m = 2.01 | year = 1992 | month = 10 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Orlando Magic]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Florent | last = Pietrus | pos = F | m = 2.02 | year = 1981 | month = 1 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[SLUC Nancy]] | nat = FRA }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Nando | last = de Colo | pos = G | m = 1.96 | year = 1987 | month = 6 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[PBC CSKA Moskva|CSKA Moskva]] | nat = RUS }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Boris | last = Diaw | pos = PF | m = 2.03 | year = 1982 | month = 4 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[San Antonio Spurs]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Mickael | last = Gelabale | pos = SF | m = 2.01 | year = 1983 | month = 5 | date = 22 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Le Mans Sarthe Basket|Le Mans Sarthe]] | nat = FRA }} {{Fiba player|df=y| num = 16 | first = Rudy | last = Gobert | pos = C | m = 2.16 | year = 1992 | month = 6 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Utah Jazz]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 19 | first = Mouhammadou | last = Jaiteh | pos = C | m = 2.08 | year = 1994 | month = 11 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[JSF Nanterre]] | nat = FRA }} |} | valign="top" | ;Selektor *{{flagicon|FRA}} [[Vincent Collet]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|FRA}} Jacques Commères *{{flagicon|FRA}} Ruddy Nelhomme ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Izrael === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_306.html |title=Izrael |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905074748/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_306.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header1|team=košarkaške reprezentacije Izraela | color1 = White| bg1 = Blue| color2 = white| bg2 = blue}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Dagan | last = Yivzori | pos = SG | m = 1.93 | year = 1983 | month = 10 | date = 15 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Maccabi Tel Aviv B.C.|Maccabi Tel Aviv]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Shawn | last = Dawson | pos = SF | m = 1.98 | year = 1993 | month = 12 | date = 12 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Maccabi Rishon LeZion (basketball)|Maccabi Rishon LeZion]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Gal | last = Mekel | pos = PG | m = 1.91 | year = 1988 | month = 3 | date = 4 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nat = SRB }} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Lior | last = Eliyahu | pos = PF | m = 2.06 | year = 1985 | month = 9 | date = 9 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Omri | last = Casspi | pos = SF | m = 2.06 | year = 1988 | month = 6 | date = 22 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Sacramento Kings]] | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num =10 | first = Raviv | last = Limonad | pos = SG | m = 1.91 | year = 1984 | month = 8 | date = 26 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Elishay | last = Kadir | pos = PF | m = 2.03 | year = 1987 | month = 11 | date = 4 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Eilat B.C.|Hapoel Eilat]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Yogev | last = Ohayon | pos = PG | m = 1.88 | year = 1987 | month = 4 | date = 24 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Maccabi Tel Aviv B.C.|Maccabi Tel Aviv]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | first = Yaniv | last = Green | pos = C | m = 2.06 | year = 1980 | month = 5 | date = 16 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = D'or | last = Fischer | pos = C | m = 2.11 | year = 1981 | month = 10 | date = 12 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | first = Boris | last = Rothbart | pos = C | m = 2.17 | year = 1986 | month = 6 | date = 16 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Tel Aviv B.C.|Hapoel Tel Aviv]] | nat = IZR}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Bar | last = Timor | pos = SG | m = 1.92 | year = 1992 | month = 3 | date = 2 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[Hapoel Jerusalem B.C.|Hapoel Jerusalem]] | nat = IZR}} {{end}} {{col-break}} ;Selektor *{{player||IZR|[[Erez Edelstein]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||IZR|[[Lior Lubin]]}} *{{player||IZR|[[Alon Stein]]}} ; Generalni menadžer *{{player||IZR|[[Pini Gershon]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Poljska === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_347.html |title=Poljska |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170106104919/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_347.html |archive-date=6. 1. 2017 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Poljske | color1 = crimson| bg1 = white| color2 = white| bg2 = Crimson}} {{Fiba player|df=y| num = 0 | nat = POLJ | first = Aleksander | last = Czyż | link = Olek Czyż | pos = PF | m = 2.03 | year = 1990 | month = 3 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Turów Zgorzelec|Turow]]}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | nat = MNK | first = Aaron | last = Cel | pos = PF | m = 2.03 | year = 1987 | month = 3 | date = 4 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 52 | clublink = [[AS Monaco Basket|AS Monaco]]}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | nat = TUR | first = A.J. | last = Slaughter | pos = G | m = 1.91 | year = 1987 | month = 8 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Banvit B.K.|Banvit]]}} {{Fiba player|df-y| num = 7 | nat = TUR | first = Damian | last = Kulig | pos = PF | m = 2.06 | year = 1987 | month = 6 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Trabzonspor B.K.|Trabzonspor]]}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | nat = POLJ | first = Mateusz | last = Ponitka | pos = SF | m = 1.98 | year = 1993 | month = 8 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Basket Zielona Góra|Zielona Góra]]}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | nat = ŠPA | first = Adam | last = Waczyński | pos = SG | m = 1.99 | year = 1989 | month = 10 | date = 15 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Obradoiro CAB|Rio Natura Monbus]]}} {{Fiba player|df-y| num = 13 | nat = SAD | first = Marcin | last = Gortat | pos = C | m = 2.11 | year = 1984 | month = 2 | date = 17 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Washington Wizards]]}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | nat = POLJ | first = Łukasz | last = Koszarek | link = Łukasz Koszarek | pos = PG | m = 1.87 | year = 1984 | month = 1 | date = 12 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Basket Zielona Góra|Zielona Góra]]}} {{Fiba player|df=y| num = 17 | nat = POLJ | first = Przemysław | last = Zamojski | pos = SG | m = 1.93 | year = 1986 | month = 12 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Basket Zielona Góra|Zielona Góra]]}} {{Fiba player|df-y| num = 24 | nat = SAD | first = Przemysław | last = Karnowski | link = Przemek Karnowski | pos = C | m = 2.16 | year = 1993 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Gonzaga Bulldogs men's basketball|Gonzaga]]}} {{Fiba player|df=y| num = 33 | nat = POLJ | first = Karol | last = Gruszecki | pos = SF | m = 1.96 | year = 1989 | month = 11 | date = 4 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Basket Zielona Góra|Zielona Góra]]}} {{Fiba player|df=y| num = 66 | nat = POLJ | first = Robert | last = Skibniewski | pos = PG | m = 1.83 | year = 1983 | month = 7 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Anwil Włocławek|Anwil]]}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||SAD|[[Mike Taylor (košarkaški trener)|Mike Taylor]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||POLJ|[[Wojciech Kaminski]]}} *{{player||POLJ|[[Pawel Turkiewicz]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Rusija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_381.html |title=Rusija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006103657/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_381.html |archive-date=6. 10. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Rusije | color1 = #fefefe| bg1 = #d52b1e| color2 = #fefefe| bg2 = #0039a6}} {{Fiba player|df=y| num = 1 | year = 1991 | month = 6 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Andrey | last = Zubkov | pos = PF | m = 2.05 | club = PBC Lokomotiv-Kuban | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | year = 1987 | month = 07 | date = 04 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Evgeny | last = Baburin | pos = SG | m = 1.90 | club = BC Nizhny Novgorod | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | year = 1990 | month = 4 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Ruslan | last = Pateev | pos = C | m = 2.13 | club = BC Khimki | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | year = 1985 | month = 10 | date = 14 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Vitaly | last = Fridzon | pos = G | m = 1.95 | club = PBC CSKA Moskva | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | year = 1985 | month = 10 | date = 10| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Egor | last = Vyaltsev | pos = SG | m = 1.93 | club = BC Khimki | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | year = 1989 | month = 7 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Semyon | last = Antonov | pos = F | m = 2.02 | club = BC Nizhny Novgorod | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | year = 1983 | month = 4 | date = 15 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Sergei | last = Monia | pos = SF | m = 2.02 | club = BC Khimki | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | year = 1989 | month = 8 | date = 21 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Dmitry | last = Khvostov | pos = PG | m = 1.90 | club = BC Nizhny Novgorod | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | year = 1986 | month = 4 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Anton | last = Ponkrashov | pos = SG | m = 2.00 | club = UNICS Kazan | nat = RUS }} {{Fiba player|df=y| num = 20 | year = 1987 | month = 7 | date = 17 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Andrey | last = Vorontsevich | pos = PF | m = 2.07 | club = PBC CSKA Moskva | nat = RUS}} {{Fiba player|df=y| num = 32 | year = 1994 | month = 5 | date = 04 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Andrei | last = Desiatnikov | dab = basketball | pos = C | m = 2.20 | club = B.C. Zenit Saint Petersburg | nat = RUS}}} {{Fiba player|df=y| num = 41 | year = 1986 | month = 10 | date = 05 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | first = Nikita | last = Kurbanov | pos = F | m = 2.02 | club = PBC CSKA Moskva | nat = RUS}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{flagicon|RUS}} [[Evgeniy Pashutin]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|RUS}} [[Georgy Artemyev]] *{{flagicon|RUS}} [[Andrey Maltsev]] *{{flagicon|RUS}} [[Zakhar Pashutin]] ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} == [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B|Grupa B]] == === Njemačka === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_288.html |title=Njemačka |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085158/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_288.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacija Njemačke | color1 = White| bg1 = Black| color2 = Gold| bg2 = Red}} {{Fiba player|df=y | num = 4 | first = Maodo | last = Lo | pos = G | m = 1.92 | year = 1992 | month = 12 | date = 31 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Columbia University | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y | num = 5 | first = Niels | last = Giffey | pos = G/F | m = 2.00 | year = 1991 | month = 6 | date = 8 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = ALBA Berlin | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y | num = 7 | first = Alex | last = King | link = Alex King (košarkaš) | pos = F | m = 2.00 | year = 1985 | month = 2 | date = 20 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = ALBA Berlin | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y | num = 8 | first = Heiko | last = Schaffartzik | pos = PG | m = 1.83 | year = 1984 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = slobodan igrač | nat = }} {{Fiba player|df=y | num = 9 | first = Karsten | last = Tadda | pos = SG | m = 1.90 | year = 1988 | month = 11 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Brose Baskets | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y | num = 11 | first = Tibor | last = Pleiß | pos = C | m = 2.18 | year = 1989 | month = 11 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Utah Jazz | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y | num = 12 | first = Robin | last = Benzing | pos = SF | m = 2.08 | year = 1989 | month = 1 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Basket Zaragoza 2002 | nat = ŠPA}} {{Fiba player|df=y | num = 14 | first = Dirk | last = Nowitzki | pos = PF | m = 2.13 | year = 1978 | month = 6 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Dallas Mavericks | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y | num = 17 | first = Dennis | last = Schröder | pos = PG | m = 1.88 | year = 1993 | month = 9 | date = 15 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Atlanta Hawks | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y | num = 21 | first = Paul | last = Zipser | pos = G/F | m = 2.03 | year = 1994 | month = 2 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Bayern München|Bayern München]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y | num = 25 | first = Anton | last = Gavel | pos = G | m = 1.89 | year = 1984 | month = 10 | date = 24 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Bayern München|Bayern München]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y | num = 77 | first = Johannes | last = Voigtmann | pos = C | m = 2.11 | year = 1992 | month = 9 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Fraport Skyliners | nat = NJE}} |} | style="vertical-align:top;" | ;Selektor *{{flagicon|SAD}} [[Chris Fleming]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|NJE}} [[Henrik Rödl]] *{{flagicon|NJE}} Martin Schiller *{{flagicon|NJE}} Alex Jensen ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Italija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_307.html |title=Italija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905084113/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_307.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Italije | color1 = Blue| bg1 = White| color2 = White| bg2 = Blue}} {{Fiba player|df=y| num = 3 | first = Marco | last = Belinelli | pos = SG | m = 1.96 | year = 1986 | month = 3 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Sacramento Kings]] | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Pietro | last = Aradori | pos = SG | m = 1.98 | year = 1988 | month = 12 | date = 9 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Pallacanestro Reggiana|Reggio Emilia]] | nat = ITA}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Alessandro | last = Gentile | pos = SG | m = 2.00 | year = 1992 | month = 11 | date = 12 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Olimpia Milano|Emporio Armani]] | nat = ITA}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Danilo | last = Gallinari | pos = SF | m = 2.08 | year = 1988 | month = 8 | date = 8 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Denver Nuggets]] | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Andrea | last = Bargnani | pos = C | m = 2.13 | year = 1985 | month = 10 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Brooklyn Nets]] | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Marco | last = Cusin | pos = C | m = 2.11 | year = 1985 | month = 2 | date = 28 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Guerino Vanoli Basket|Vanoli Cremona]] | nat = ITA}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Luigi | last = Datome | pos = SF | m = 2.03 | year = 1987 | month = 11 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Fenerbahçe Men's Basketball|Fenerbahçe]] | nat = TUR}} {{Fiba player|df=y| num = 17 | first = Nicolo | last = Melli | pos = PF | m = 2.05 | year = 1991 | month = 1 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Brose Baskets]] | nat = NJE}} {{Fiba player|df=y| num = 20 | first = Andrea | last = Cinciarini | pos = PG | m = 1.93 | year = 1986 | month = 1 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Olimpia Milano|Emporio Armani]] | nat = ITA}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Daniel | last = Hackett | pos = PG | m = 1.98 | year = 1987 | month = 12 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ}} {{Fiba player|df=y| num = 33 | first = Achille | last = Polonara | pos = PF | m = 2.03 | year = 1991 | month = 11 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Pallacanestro Reggiana|Reggio Emilia]] | nat = ITA}} {{Fiba player|df=y| num = 00 | first = Amedeo | last = Della Valle | pos = SG | m = 1.94 | year = 1993 | month = 4 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 29 | clublink = [[Pallacanestro Reggiana|Reggio Emilia]] | nat = ITA}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{flagicon|ITA}} [[Simone Pianigiani]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|ITA}} [[Luca Dalmonte]] *{{flagicon|ITA}} [[Mario Fioretti]] ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Island === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_300.html |title=Island |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075429/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_300.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Islanda | color1 = White| bg1 = #006CB7| color2 = White| bg2 = #D93943}} {{Fiba player|df=y| num = 3 |first = Martin | last = Hermannsson | pos = SG | m = 1.90 | kgs = | year = 1994 | month = 9 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | clublink = [[K.R. Basket Reykjavík|KR Reykjavík]] | nat = ISL}} {{Fiba player|df=y| num = 4 |first = Axel | last = Kárason | pos = SF | m = 1.95 | kgs = | year = 1983 | month = 2 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Værløse Basket | nat = DAN}} {{Fiba player|df=y| num = 5 |first = Ragnar | last = Nathanaelsson | pos = C | m = 2.18 | kgs = | year = 1991 | month = 8 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Sundsvall Dragons | nat = ŠVE}} {{Fiba player|df=y| num = 6 |first = Jakob | last = Sigurðarson | pos = G | m = 1.92 | kgs = | year = 1982 | month = 4 | date =4 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Sundsvall Dragons | nat = ŠVE}} {{Fiba player|df=y| num = 8 |first = Hlynur | last = Bæringsson | pos = F | m = 1.97 | kgs = | year = 1982 | month = 7 | date = 6 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Sundsvall Dragons | nat = ŠVE}} {{Fiba player|df=y| num = 9 |first = Jón Arnór | last = Stefánsson | pos = G | m = 1.96 | kgs = | year = 1982 | month = 9 | date = 21 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = CAI Zaragoza | nat = ŠPA}} {{Fiba player|df=y| num = 10 |first = Helgi Már | last = Magnússon | pos = SF | m = 1.92 | kgs = | year = 1982 | month = 8 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | clublink = [[K.R. Basket Reykjavík|KR Reykjavík]] | nat = ISL}} {{Fiba player|df=y| num = 13 |first = Hörður | last = Vilhjálmsson | pos = PG | m = 1.90 | kgs = | year = 1988 | month = 12 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Aries Trikala B.C. | nat = GRČ}} {{Fiba player|df=y| num = 14 |first = Logi | last = Gunnarsson | pos = SG | m = 1.92 | kgs = | year = 1981 | month = 9 | date = 5 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | clublink = [[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvíkur]] | nat = ISL}} {{Fiba player|df=y| num = 15 |first = Pavel | last = Ermolinskij | pos = G | m = 2.02 | kgs = | year = 1987 | month = 1 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | clublink = [[K.R. Basket Reykjavík|KR Reykjavík]] | nat = ISL}} {{Fiba player|df=y| num = 24 |first = Haukur Helgi | last = Pálsson | pos = SF | m = 1.97 | kgs = | year = 1992 | month = 5 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | clublink = [[Bàsquet Manresa|ICL Manresa]] | nat = ŠPA}} {{Fiba player|df=y| num = 29 |first = Aegir | last = Steinarsson | pos = PG | m = 1.82 | kgs = | year = 1991 | month = 5 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 8 | compdate = 5 | club = Sundsvall Dragons | nat = ŠVE}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||KAN|[[Craig Pedersen]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||ISL|[[Finnur Freyr Stefánsson]]}} *{{player||ISL|[[Arnar Guðjónsson]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Srbija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_96799.html |title=Srbija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905084925/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_96799.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Srbije | color1 = White| bg1 = #006CB7| color2 = White| bg2 = #D93943}} {{Fiba player |df=y| num = 4| first = Miloš | last = Teodosić | pos = PG | m = 1.95 | year = 1987 | month = 3 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[PBC CSKA Moskva|CSKA Moskva]] | nat = RUS}} {{Fiba player |df=y| num = 5| first = Marko | last = Simonović | pos = SF | m = 2.02 | year = 1986 | month = 5 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Élan Béarnais Pau-Orthez|Pau-Orthez]] | nat = FRA}} {{Fiba player |df=y| num = 6| first = Ognjen | last = Kuzmić | pos = C | m = 2.13 | year = 1990 | month = 5 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ}} {{Fiba player |df=y| num = 7| first = Bogdan | last = Bogdanović |dab=basketball| pos = SG | m = 1.98 | year = 1992 | month = 8 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Fenerbahce Ulker | nat = TUR}} {{Fiba player |df=y| num = 8| first = Nemanja | last = Bjelica | pos = F | m = 2.09 | year = 1988 | month = 5 | date = 9 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Minnesota Timberwolves | nat = SAD}} {{Fiba player |df=y| num = 9| first = Stefan | last = Marković | pos = PG | m = 1.99 | year = 1988 | month = 4 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Unicaja Malaga | nat =ŠPA}} {{Fiba player |df=y| num = 10| first = Nikola | last = Kalinić | dab=basketball | pos = SF | m = 2.02 | year = 1991 | month = 11 | date = 8 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Fenerbahce Ulker | nat = TUR}} {{Fiba player |df=y| num = 11 | first = Nemanja | last = Nedović | pos = G | m = 1.90 | year = 1991 | month = 6 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Unicaja Malaga | nat = ŠPA}} {{Fiba player |df=y| num = 12 | first = Dragan | last = Milosavljević | pos = SG | m = 1.98 | year = 1989 | month = 5 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Alba Berlin | nat = NJE}} {{Fiba player |df=y| num = 13| first = Miroslav | last = Raduljica | pos = C | m = 2.13 | year = 1988 | month = 1 | date = 5 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ}} {{Fiba player |df=y| num = 14 | first = Zoran | last = Erceg | pos = PF | m = 2.11 | year = 1985 | month = 1 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Galatasaray | nat = TUR}} {{Fiba player |df=y| num = 15| first = Nikola | last = Milutinov | pos = C | m = 2.14 | year = 1994 | month = 12 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ}} |} | valign="top" | ;Selektor * {{player||SRB|[[Aleksandar Đorđević]]}} ;Asistent(i) selektora * {{player||SRB|[[Miroslav Nikolić]]}} * {{player||SRB|[[Jovica Antonić]]}} * {{player||SRB|[[Milan Minić]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Španija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_362.html |title=Španija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905080807/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_362.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Španije |template name=Eurobasket 2015 Spain team roster | color1 = #F1BF00| bg1 = #AA151B| color2 = #AA151B| bg2 = #F1BF00}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Pau | last = Gasol | year = 1980 | month = 6 | date = 6 | pos = F/C | m = 2.13 | club = Chicago Bulls | nat = SAD | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Rudy | last = Fernández | dab = basketball | year = 1985 | month = 4 | date = 4 | pos = F/G | m = 1.96 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Sergio | last = Rodríguez | year = 1986 | month = 6 | date = 12 | pos = PG | m = 1.91 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Guillermo | last = Hernangómez | year = 1994 | month = 5 | date = 27 | pos = C | m = 2.08 | clublink = [[CB Sevilla|Baloncesto Sevilla]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Pau | last = Ribas | year = 1987 | month = 3 | date = 2 | pos = SG | m = 1.96 | clublink = [[Valencia BC|Valencia Basket]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Felipe | last = Reyes | year = 1980 | month = 3 | date = 16 | pos = F/C | m = 2.06 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Víctor | last = Claver | year = 1988 | month = 8 | date = 30 | pos = F | m = 2.06 | clublink = [[BC Khimki|Khimki]] | nat = RUS | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Fernando | last = San Emeterio | year = 1984 | month = 1 | date = 1 | pos = F/G | m = 1.99 | clublink = [[Saski Baskonia|Laboral Kutxa Baskonia]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Sergio | last = Llull | year = 1987 | month = 11 | date = 15 | pos = G | m = 1.92 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Pablo | last = Aguilar | dab = basketball | year = 1989 | month = 2 | date = 9 | pos = PF | m = 2.05 | clublink = [[Valencia BC|Valencia Basket]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 14 | first = Nikola | last = Mirotić | year = 1991 | month = 2 | date = 11 | pos = F | m = 2.08 | club = Chicago Bulls | nat = SAD | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Guillem | last = Vives | year = 1993 | month = 6 | date = 16 | pos = PG | m = 1.92 | clublink = [[Valencia BC|Valencia Basket]] | nat = ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 05 }} |} | style="vertical-align:top;" | ;Selektor *{{player||ITA|[[Sergio Scariolo]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||ŠPA|Jaume Ponsarnau}} *{{player||ŠPA|Txus Vidorreta}} *{{player||ŠPA|Angel Sánchez-Cañete}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Turska === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_376.html |title=Turska |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905081735/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_376.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Turske | color1 = White| bg1 = Red| color2 = White| bg2 = Red}} {{Fiba player|df=y | num = 4 | nat = TUR | first = Kartal | last = Özmızrak | year = 1995 | month = 8 | date = 29 | pos = PG | m = 1.88 | club = Eskişehir Basket | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 5 | nat = TUR | first = Sinan | last = Güler | year = 1983 | month = 11 | date = 8 | pos = SG | m = 1.92 | clublink = [[KK Galatasaray|Galatasaray]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 6 | nat = TUR | first = Cedi | last = Osman | year = 1995 | month = 4 | date = 8 | pos = SF | m = 2.00 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 7 | nat = TUR | first = Barış | last = Hersek | year = 1988 | month = 3 | date = 26 | pos = PF | m = 2.08 | club = Fenerbahçe Ülker | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 8 | nat = USA | first = Ersan | last = İlyasova | year = 1987 | month = 5 | date = 15 | pos = PF | m = 2.08 | club = Detroit Pistons | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 9 | nat = TUR | first = Semih | last = Erden | year = 1986 | month = 7 | date = 28 | pos = C | m = 2.13 | clublink = [[Darüşşafaka S.K.]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 10 | nat = TUR | first = Melih | last = Mahmutoğlu | year = 1990 | month = 5 | date = 12 | pos = SG | m = 1.91 | clublink = [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe Ülker]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 11 | nat = TUR | first = Oğuz | last = Savaş | year = 1987 | month = 7 | date = 13 | pos = C | m = 2.11 | clublink = [[Darüşşafaka S.K.]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 12 | nat = TUR | first = Furkan | last = Korkmaz | year = 1997 | month = 7 | date = 24 | pos = SF | m = 2.02 | clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 13 | nat = TUR | first = Bobby | last = Dixon | year = 1983 | month = 4 | date = 10 | pos = PG | m = 1.78 | clublink = [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe Ülker]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 14 | nat = TUR | first = Göksenin | last = Köksal | year = 1991 | month = 1 | date = 8 | pos = SG | m = 1.96 | clublink = [[KK Galatasaray|Galatasaray]] | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} {{Fiba player|df=y | num = 15 | nat = SAD | first = Furkan | last = Aldemir | year = 1991 | month = 8 | date = 9 | pos = C | m = 2.08 | club = Philadelphia 76ers | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 23}} |} | style="vertical-align:top;" | ;Selektor *{{flagicon|TUR}} [[Ergin Ataman]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|TUR}} [[Ufuk Sarıca]] *{{flagicon|TUR}} Yakup Sekizkök *{{flagicon|TUR}} Ömer Uğurata ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} == [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C|Grupa C]] == === Hrvatska === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2168.html |title=Hrvatska |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905060129/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2168.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacija Hrvatske | color1 = White| bg1 = Red| color2 = Red| bg2 = White}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Ante | last = Tomić | dab = basketball |pos = C | m = 2.17 | year = 1987 | month = 2 | date = 17 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = ŠPA |clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|Barcelona]] }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Damjan | last = Rudež | pos = F | m = 2.08 | year = 1986 | month = 6 | date = 17 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = SAD |club= Minnesota Timberwolves}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Rok | last = Stipčević | pos = PG | m = 1.86 | year = 1986 | month = 5 | date = 20 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = ITA |club = Dinamo Sassari}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Bojan | last = Bogdanović | pos = G/F | m = 2.03 | year = 1989 | month = 4 | date = 18 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = SAD |club= Brooklyn Nets}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Dario | last = Šarić | pos = PF | m = 2.08 | year = 1994 | month = 4 | date = 8 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = TUR |clublink = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]]}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Marko| last = Tomas| pos = SG | m = 2.01 | year = 1985 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = TUR |club = TED Ankara Kolejliler}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Roko | last = Ukić | pos = PG | m = 1.96 | year = 1984 | month = 12 | date = 5 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = |clublink = slobodan igrač}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Krunoslav | last = Simon | pos = SG | m = 1.96 | year = 1985 | month = 6 | date = 24 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = ITA |clublink = [[Olimpia Milano|Armani Milano]]}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Dontaye | last = Draper |pos = PG | m = 1.80 | year = 1984 | month = 8 | date = 10 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = RUS |clublink = [[PBC Lokomotiv Kuban|Lokomotiv Kuban]] }} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Miro | last = Bilan | pos = C | m = 2.13 | year = 1989 | month = 7 | date = 21 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = HRV |clublink = [[Cedevita Zagreb|Cedevita]]}} {{Fiba player|df=y| num = 21 | first = Luka | last = Žorić | pos = C | m = 2.11 | year = 1984 | month = 11| date = 5 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = HRV |clublink = [[Cedevita Zagreb|Cedevita]]}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Mario | last = Hezonja | pos = G/F | m = 2.02 | year = 1995 | month = 2 | date = 25 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| nat = SAD |club = Orlando Magic}} |} | valign="top" | ;Selektor {{player||HRV|[[Velimir Perasović]]}} ;Asistent(i) selektora {{player||HRV|[[Dario Gjergja]]}} {{player||HRV|[[Aramis Naglić]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Gruzija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2187.html |title=Gruzija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023065032/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2187.html |archive-date=23. 10. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Gruzije | color1 = White| bg1 = Red| color2 = white| bg2 = red}} {{Fiba player|df=y| num = 0 | first = Jacob| last = Pullen| pos = PG | m = 1.85 | year = 1989 | month = 11 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Cedevita|Cedevita]] | nat = HRV}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Nika | last = Metreveli | pos = PF | m = 2.11 | year = 1991 | month = 1 | date = 14 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 |clublink = [[BC MIA Academy|MIA Academy]] | nat = GRU}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Zaza | last = Pachulia | pos = C | m = 2.11 | year = 1984 | month = 2 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Dallas Mavericks |nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Giorgi | last = Tsintsadze| pos = PG | m = 1.92 | year = 1986 | month = 2 | date = 7 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC MIA Academy|MIA Academy]] | nat = GRU}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Giorgi | last = Shermadini | pos = C | m = 2.16 | year = 1989 | month = 4 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = BC Andorra | nat = AND}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Duda | last = Sanadze | pos = SF | m = 1.96 | year = 1992 | month = 7 | date = 25| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = San Diego Toreros | nat = SAD}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Manuchar | last = Markoishvili | pos = G/F | m = 1.98 | year = 1986 | month = 11 | date = 17 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Darüşşafaka S.K.]] | nat = TUR}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Levan | last = Patsatsia | pos = SF | m = 1.95 | year = 1983 | month = 9 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC MIA Academy|MIA Academy]] | nat = GRU}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Viktor | last = Sanikidze | pos = SF | m = 2.03 | year = 1986 | month = 4 | date = 1 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[TED Ankara Kolejliler]] | nat = TUR}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Beka | last = Burjanadze | pos = PF | m = 2.03 | year = 1994 | month = 1 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Basquet Coruna | nat = ŠPA}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Tornike | last = Shengelia| pos = F | m = 2.06 | year = 1991 | month = 10 | date = 5 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Saski Baskonia | nat = ŠPA}} {{Fiba player|df=y| num = 25 | first = Besik | last = Lezhava| pos = G/F | m = 1.93 | year = 1986 | month = 2 | date = 21 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]] | nat = GRU}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||SRB|[[Igor Kokoškov]]}} ;Asistent(i) selektora(es) *{{player||GRU|[[David Ustiashvili]]}} *{{player||GRU|[[Kote Tugushi]]}} *{{player||SAD|[[Jason Staudt]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Grčka === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_291.html |title=Grčka |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905083142/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_291.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Grčke | color1 = White| bg1 = RoyalBlue| color2 = white| bg2 = RoyalBlue}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Ioannis | last = Bourousis | year = 1983 | month = 11 | date = 17 | pos = C | m = 2.13 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Nikolaos | last = Zisis | year = 1983 | month = 8 | date = 16 | pos = PG | m = 1.97| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Brose Baskets]] | nat = NJE }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Vassilis | last = Spanoulis | year = 1982 | month = 8 | date = 7 | pos = SG | m = 1.94 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Nick | last = Calathes | year = 1989 | month = 2 | date = 22 | pos = PG | m = 1.98| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]] | nat = GRČ }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Stratos | last = Perperoglou | year = 1984 | month = 8 | date = 7 | pos = SF | m = 2.03 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Kostas | last = Sloukas | year = 1990 | month = 01 | date = 15 | pos = SG | m = 1.90 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Fenerbahçe Men's Basketball|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Kostas | last = Kaimakoglou | year = 1983 | month = 4 | date = 15 | pos = PF | m = 2.05 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC UNICS|Unics Kazan]] | nat = RUS }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Kostas | last = Koufos | year = 1989 | month = 2 | date = 24 | pos = C | m = 2.13 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Sacramento Kings]] | nat =SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Georgios | last = Printezis | year = 1985 | month = 2 | date = 22 | pos = PF | m = 2.06 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ }} {{Fiba player|df=y| num = 16 | first = Kostas | last = Papanikolaou | year = 1990 | month = 8 | date = 1 | pos = SF | m = 2.06 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Denver Nuggets | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 17 | first = Vangelis | last = Mantzaris | year = 1990 | month = 4 | date = 16 | pos = PG | m = 1.96 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]] | nat = GRČ }} {{Fiba player|df=y| num = 34 | first = Giannis | last = Antetokounmpo | year = 1994 | month = 12 | date = 6 | pos = SF | m = 2.11 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Milwaukee Bucks |nat = SAD }} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||GRČ|[[Fotis Katsikaris]]}} ;Asistent(i) selektora(es) *{{player||GRČ|[[Thanasis Skourtopoulos]]}} *{{player||GRČ|[[Dimitris Priftis]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Makedonija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2604.html |title=Makedonija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085033/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2604.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Makedonije | color1 = #F1BF00| bg1 = #AA151B| color2 = #AA151B| bg2 = #F1BF00}} {{Fiba player | num = 4| first = Vladimir | last = Brčkov | pos = SF | m = 1.97 | year = 1989 | month = 12 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = KK Kožuv | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 5| first = Vlado | last = Ilievski | pos = PG | m = 1.90 | year = 1980 | month = 1 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = Orlandina Basket | nat = ITA}} {{Fiba player | num = 6| first = Darko | last = Sokolov | pos = SG | m = 1.90 | year = 1986 | month = 5 | date = 8 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = KK Karpoš Sokoli | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 7 | first = Aleksandar | last = Kostoski | pos = PG | m = 1.88 | year = 1988 | month = 3 | date = 5 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = KK Kumanovo | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 8| first = Vojdan | last = Stojanovski | pos = SF | m = 1.97 | year = 1987 | month = 12 | date = 9 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = BC Andorra | nat = AND}} {{Fiba player | num = 9| first = Damjan | last = Stojanovski | pos = SF | m = 1.97 | year = 1987 | month = 12 | date = 9 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = MZT Skopje | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 10| first = Marko | last = Simonovski | dab=basketball | pos = SG | m = 1.95 | year = 1989 | month = 6 | date = 28 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = MZT Skopje | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 11| first = Ljubomir | last = Mladenovski | pos = C | m = 2.10 | year = 1995 | month = 5 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = MZT Skopje | nat = MAK}} {{Fiba player | num = 12 | first = Bojan | last = Trajkovski | pos = PF | m = 2.08 | year = 1986 | month = 9 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = slobodan igrač | nat = }} {{Fiba player | num = 13| first = Stojan | last = Gjuroski | pos = F | m = 2.03 | year = 1991 | month = 11 | date = 6 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = BC Levski Sofia | nat = BUG}} {{Fiba player | num = 14 | first = Richard | last = Hendrix | pos = PF | m = 2.04 | year = 1986 | month = 10 | date = 15 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = Unicaja Málaga | nat = ŠPA}} {{Fiba player | num = 15| first = Predrag | last = Samardžiski | pos = C | m = 2.15 | year = 1986 | month = 4 | date = 11 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 4 | club = slobodan igrač | nat = }} |} | valign="top" | ;Selektor * {{player||MAK|[[Marjan Srbinovski]]}} ;Asistent(i) selektora * {{player||MAK|[[Pero Blazevski]]}} * {{player||MAK|[[Aleksandar Joncevski]]}} ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Holandija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_334.html |title=Holandija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075348/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_334.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header1|team=košarkaške reprezentacije Holandije | color1 = white | bg1 = #FF5800| color2 = #FF5800| bg2 = #202228 }} {{Fiba player|df=y| num = 0 | first = Yannick | last = Franke | year = 1996 | month = 05 | date = 21 | pos = SG | m = 1.94 | clublink = [[Donar (basketball club)|Donar]] | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Leon | last = Williams | dab = basketball, born 1992 | year = 1992 | month =03 | date =19 | pos = PG | m = 1.89 | club = SPM Shoeters | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Worthy | last = de Jong | year = 1988 | month =03 | date = 14 | pos = SG | m = 1.94 | club = ZZ Leiden | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Charlon | last = Kloof | year = 1990 | month = 03| date = 20 | pos = PG | m = 1.90 | clublink = [[Rethymno Cretan Kings B.C.|Rethymno Cretan Kings]] | nat = GRČ | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Mohamed | last = Kherrazi | year = 1990 | month =06 | date =29 | pos = SF | m = 2.00 | club = ZZ Leiden | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Ralf | last = de Pagter | year = 1989 | month = 07 | date = 22 | pos = SF | m = 2.00 | club = SPM Shoeters | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Kees | last = Akerboom, Jr. | year = 1983 | month = 12 | date = 20 | pos = SF | m = 2.00 | club = SPM Shoeters | nat =HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Roeland | last = Schaftenaar | year = 1988 | month = 07 | date =29 | pos = C | m = 2.11 | clublink = [[Rethymno Cretan Kings B.C.|Rethymno Cretan Kings]] | nat = GRČ | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 18 | first = Nicolas | last = de Jong | year = 1988 | month = 05 | date = 15 | pos = C | m = 2.10 | club = Cholet Basket | nat = FRA | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 21 | first = Robin | last = Smeulders | year = 1987 | month = 06 | date = 19 | pos = PF | m = 2.08 | club = EWE Baskets Oldenburg | nat = NJE | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 23 | first = Henk | last = Norel | year = 1987 | month = 09 | date = 17 | pos = C | m =2.12 | club = CAI Zaragoza | nat =ŠPA | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} {{Fiba player|df=y| num = 44 | first = Arvin | last = Slagter | year = 1985 | month = 10 | date = 19 | pos = G | m = 1.92 | club = SPM Shoeters | nat = HOL | compyear = 2015 | compmonth = 6 | compdate = 17 }} |} | valign="top" | ;Selektor *{{flagicon|HOL}} [[Toon van Helfteren]] ;Asistent(i) selektora *{{flagicon|HOL}} [[Sam Jones (košarkaš)|Sam Jones]] *{{flagicon|HOL}} [[Peter van Noord]] ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Slovenija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2154.html |title=Slovenija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905085055/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2154.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Slovenije | color1 = White| bg1 = #9ACD32| color2 = White| bg2 = LightBlue}} {{Fiba player|df=y| num = 1 | nat = SLO | first = Nebojša | last = Joksimović | pos = G | m = 1.93 | year = 1981 | month = 1 | date = 17 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | club = KK Krka|dab = basketball }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | nat = SLO | first = Luka | last = Rupnik | pos = PG | m = 1.85 | year = 1993 | month = 5 | date = 20 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Union Olimpija|Union Olimpija]] }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | nat = SLO | first = Klemen | last = Prepelič | pos = SG | m = 1.91 | year = 1992 | month = 10 | date = 20 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Union Olimpija|Union Olimpija]] }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | nat = SRB | first = Jaka | last = Blažič | pos = SG | m = 1.96 | year = 1990 | month = 6 | date = 30 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | nat = SLO | first = Mitja | last = Nikolić | pos = SF | m = 2.00 | year = 1991 | month = 2 | date = 24 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| clublink = [[KK Union Olimpija|Union Olimpija]]}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | nat = RUS| first = Zoran | last = Dragić | pos = SG | m = 1.96 | year = 1989 | month = 6 | date = 22 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | club = BC Khimki }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | nat = TUR | first = Miha | last = Zupan | pos = F/C | m = 2.05 | year = 1982 | month = 9 | date = 13 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Uşak Sportif}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | nat = TUR | first = Jure | last = Balažič | pos = PF | m = 2.04 | year = 1980 | month = 9 | date = 12 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Gaziantep Basketbol]] }} {{Fiba player|df=y| num = 17 | nat = SLO | first = Saša | last = Zagorac | pos = PF | m = 2.06 | year = 1984 | month = 1 | date = 1 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Union Olimpija|Union Olimpija]]}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | nat = ŠPA | first = Alen | last = Omić | pos = C | m = 2.15 | year = 1992 | month = 5 | date = 6 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[CB Gran Canaria]] }} {{Fiba player|df=y| num = 24 | nat = NJE | first = Jaka | last = Klobučar | pos = G | m = 1.98 | year = 1987 | month = 8 | date = 19 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Ratiopharm Ulm }} {{Fiba player|df=y| num = 55 | nat = ŠPA | first = Uroš | last = Slokar | pos = PF | m = 2.10 | year = 1983 | month = 5 | date = 14 | compyear = 2015| compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[CB Sevilla|Sevilla]] }} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||SLO|[[Jure Zdovc]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||SLO|[[Gašper Potočnik]]}} *{{player||GRČ|[[Stefanos Dedas]]}} *{{player||SLO|[[Rado Trifunović]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} == [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D|Grupa D]] == === Belgija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_245.html |title=Belgija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905090324/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_245.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Belgije | color1 = White| bg1 = #d4071a| color2 = White| bg2 = Black}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | nat = BEL | first = Lionel | last = Bosco | pos = PG | m = 1.75 | year = 1981 | month = 9 | date = 18 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Belfius Mons-Hainaut}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | nat = ŠPA | first = Sam | last = Van Rossom | pos = PG | m = 1.88 | year = 1986 | month = 6 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Valencia BC|Valencia]]}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | nat = ŠPA | first = Axel | last = Hervelle | pos = F | m = 2.04 | year = 1983 | month = 5 | date = 12 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Bilbao Basket}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | nat = BEL | first = Jean-Marc | last = Mwema | pos = SF | m = 1.95 | year = 1989 | month = 12 | date = 5 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Antwerp Giants}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | nat = ŠPA | first = Jonathan | last = Tabu | pos = PG | m = 1.84 | year = 1985 | month = 10 | date = 7 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Montakit Fuenlabrada}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | nat = BEL | first = Quentin | last = Serron | pos = SG | m = 1.90 | year = 1990 | month = 2 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Oostende|Oostende]]}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | nat = BEL | first = Wen | last = Mukubu | pos = SF | m = 1.98 | year = 1983 | month = 8 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Spirou Charleroi}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | nat = BEL | first = Pierre-Antoine | last = Gillet | pos = PF | m = 2.01 | year = 1991 | month = 4 | date = 16 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Oostende|Oostende]]}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | nat = ČEŠ | first = Maxime | last = De Zeeuw | pos = PF | m = 2.05 | year = 1987 | month = 4 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|Nymburk]]}} {{Fiba player|df=y| num = 22 | nat = BEL | first = Kevin | last = Tumba | pos = C | m = 2.06 | year = 1991 | month = 2 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Spirou Charleroi}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | nat = BEL | first = Jean | last = Salumu | pos = SG | m = 1.93 | year = 1990 | month = 7 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Oostende|Oostende]]}} {{Fiba player|df=y| num = 24 | nat = GRČ | first = Matt | last = Lojeski | pos = G/F | m = 1.98 | year = 1985 | month = 7 | date = 24 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Olympiacos B.C.|Olympiacos]]}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||BEL|[[Eddy Casteels]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||BEL|[[Pascal Angillis]]}} *{{player||BEL|[[Jacques Stas]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Češka === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2612.html |title=Češka |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905123249/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2612.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Češke | color1 = White| bg1 = Blue| color2 = white| bg2 = Crimson}}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Petr | last = Benda | pos = PF | m = 2.03 | year = 1982| month = 3 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|ČEZ Nymburk]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Patrik | last = Auda | pos = F/C | m = 2.06 | year = 1989 | month = 8 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[AZS Koszalin]] | nat = POLJ }} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Pavel | last = Pumprla | pos = SG | m = 2.00 | year = 1986 | month = 6 | date = 13 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Obradoiro CAB|Obradoiro]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Vojtech | last = Hruban | pos = G/F | m = 2.02 | year = 1989 | month = 8 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|ČEZ Nymburk]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Tomas | last = Satoransky | pos = PG | m = 2.01 | year = 1991 | month = 10 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[FC Barcelona Bàsquet|FC Barcelona]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Jiri | last = Welsch | pos = G| m = 1.99 | year = 1980 | month = 1 | date = 27 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|ČEZ Nymburk]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Pavel | last = Houska | pos = F/C | m = 2.03| year = 1984 | month = 1 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|ČEZ Nymburk]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Lubos | last = Barton | pos = SF | m = 2.02 | year = 1980 | month = 4 | date = 7 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[ČEZ Basketball Nymburk|ČEZ Nymburk]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = David | last = Jelinek | pos = SG | m = 2.02 | year = 1990 | month = 9 | date = 7 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Włocławek]] | nat = POL }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Jakub | last = Sirina | pos = PG | m = 1.86 | year = 1987 | month = 11 | date = 21 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Opava|BK Opava]] | nat = ČEŠ }} {{Fiba player|df=y| num = 14 | first = Blake | last = Schilb | pos = SF | m = 2.01 | year = 1983 | month = 12 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Galatasaray|Galatasaray]] | nat = TUR }} {{Fiba player|df=y| num = 24 | first = Jan | last = Vesely | pos = PF | m = 2.11 | year = 1990 | month = 4 | date = 24 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçe]] | nat = TUR }} |} | valign="top" | ;Selektor * {{player||IZR|[[Ronen Ginzburg]]}} ;Asistent(i) selektora * {{player||ČEŠ|[[Pavel Benes (košarkaški trener)|Pavel Benes]]}} * {{player||ČEŠ|[[Lubomir Ruzicka]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Estonija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2133.html |title=Estonija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905083725/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2133.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Estonije | color1 = White| bg1 = #4891D9| color2 = #FFFFFF| bg2 = #000000}} {{Fiba player|df=y| num = 4 | first = Rain | last = Veideman | year = 1991 | month = 10 | date = 01 | pos = SG | m = 1.92 | club = BC Kalev/Cramo{{!}}Kalev/Cramo | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Tanel | last = Sokk | year = 1985 | month = 01 | date = 20 | pos = PG | m = 1.88 | club = Tartu Ülikool/Rock{{!}}TÜ/Rock | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = NJEt | last = Dorbek| year = 1985 | month = 06 | date = 10 | pos = SG | m = 1.93 | club = Tartu Ülikool/Rock{{!}}TÜ/Rock | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 7 | first = Sten | last = Sokk | year = 1989 | month = 02 | date = 14 | pos = PG | m = 1.81 | club = BC Dynamo Moscow{{!}}Dynamo Moscow | nat = RUS | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Janar | last = Talts | year = 1983 | month = 04 | date = 07 | pos = PF | m = 2.07 | club =Tartu Ülikool/Rock{{!}}TÜ/Rock | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | first = Gregor | last = Arbet | year = 1983 | month = 06 | date = 19 | pos = SF | m = 1.95 | club = BC Kalev/Cramo{{!}}Kalev/Cramo | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Erik| last = Keedus| year = 1990 | month = 04 | date = 27 | pos = PG | m = 1.97 | club = BC Kalev/Cramo{{!}}Kalev/Cramo | nat = EST| compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Siim-Sander| last = Vene| year = 1990 | month = 11 | date = 12 | pos = SF | m = 2.03 | club = BC Žalgiris{{!}}Žalgiris | nat = LTU| compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Joosep | last = Toome | year = 1985 | month = 06 | date = 21 | pos = C | m = 2.08 | club =Tartu Ülikool/Rock{{!}}TÜ/Rock | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | first = Kristjan| last = Kangur| year = 1982 | month = 10 | date = 23 | pos = SF | m = 2.01 | club = Pallacanestro Varese{{!}}Openjobmetis Varese| nat = ITA| compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Reinar | last = Hallik | year = 1984 | month = 01 | date = 05 | pos = C| m = 2.08 | club =BC Rakvere Tarvas{{!}}Rakvere Tarvas | nat = EST| compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} {{Fiba player|df=y| num = 20 | first = Tanel| last = Kurbas | year = 1988 | month = 05 | date = 08 | pos = SG | m = 1.98 | club =Tartu Ülikool/Rock{{!}}TÜ/Rock | nat = EST | compyear = 2015 | compmonth = 09 | compdate = 05}} |} | valign="top" | ;Selektor * {{player||EST|[[Tiit Sokk]]}} ;Asistent(i) selektora(es) * {{player||EST|[[Alar Varrak]]}} * {{player||EST|[[Andres Sõber]]}} * {{player||EST|[[Rait Käbin]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Latvija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2134.html |title=Latvija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905123240/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2134.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Latvije | color1 = White| bg1 = #7f0c12| color2 = Black| bg2 = #FFFFFF}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | nat = LAT | first = Mareks | last = Mejeris | pos = F | m = 2.07 | year = 1991 | month = 9 | date = 2| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BK VEF Rīga|VEF Rīga]]}} {{Fiba player|df=y| num = 6 | nat = EST | first = Rolands | last = Freimanis | pos = PF | m = 2.08 | year = 1988 | month = 1 | date = 21| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Kalev/Cramo|Kalev/Cramo]] }} {{Fiba player|df=y| num = 7 | nat = GRČ | first = Jānis | last = Blūms | pos = SG | m = 1.90 | year = 1982 | month = 4 | date = 20 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Panathinaikos B.C.|Panathinaikos]]}} {{Fiba player|df=y| num = 9 | nat = ŠPA | first = Dairis | last = Bertāns | pos = SG | m = 1.93 | year = 1989 | month = 9 | date = 9 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Bilbao Basket]]}} {{Fiba player|df=y| num = 10 | nat = LAT | first = Jānis | last = Timma | pos = SF | m = 2.01 | year = 1992 | month = 7 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BK VEF Rīga|VEF Rīga]]}} {{Fiba player|df=y| num = 12 | nat = LAT | first = Kristaps | last = Janičenoks | pos = G | m = 1.96 | year = 1983 | month = 3 | date = 14 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BK Ventspils|Ventspils]]}} {{Fiba player|df=y| num = 13 | nat = NJE | first = Jānis | last = Strēlnieks | pos = PG | m = 1.91 | year = 1989 | month = 9 | date = 1 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Brose Baskets]]}} {{Fiba player|df=y| num = 14 | nat = RUS | first = Kaspars | last = Bērziņš | pos = PF | m = 2.13 | year = 1985 | month = 8 | date = 25 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Krasnye Krylia|Krasnye Krylia]]}} {{Fiba player|df=y| num = 19 | nat = LIT | first = Kaspars | last = Vecvagars | pos = PG | m = 1.93 | year = 1993 | month = 8 | date = 3 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris Kaunas]]}} {{Fiba player|df=y| num = 23 | nat = SAD | first = Haralds | last = Kārlis | pos = G/F | m = 1.95 | year = 1991 | month = 4 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Seton Hall Pirates men's basketball|Seton Hall Pirates]]}} {{Fiba player|df=y| num = 31 | nat = LAT | first = Žanis | last = Peiners | pos = PG | m = 2.03 | year = 1990 | month = 8 | date = 2 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BK Ventspils|Ventspils]]}} {{Fiba player|df=y| num = 33 | nat = LAT | first = Mārtiņš | last = Meiers | pos = C | m = 2.08 | year = 1991 | month = 3 | date = 30 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BK Ventspils|Ventspils]]}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||LAT|[[Ainars Bagatskis]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||LAT|[[Ainārs Zvirgzdiņš]]}} *{{player||LAT|[[Artūrs Štālbergs]]}} *{{player||LAT|[[Roberts Štelmahers]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Litvanija === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2135.html |title=Litvanija |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905084353/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2135.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Litvanije | color1 = #fdb913| bg1 = #006a44; border:2px solid #c1272d; | color2 = #c1272d| bg2 = #fdb913}} {{Fiba player|df=y| num = 5 | first = Mantas | last = Kalnietis | pos = PG | m=1.96 |year= 1986|month= 09 |date= 06 |compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 6 | first = Deividas | last = Gailius | pos = G/F | m = 2.00 | year = 1988 | month = 4 | date = 26 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Lietuvos Rytas|Lietuvos Rytas]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 8 | first = Jonas | last = Mačiulis | pos = SF | m = 1.98 | year = 1985 | month = 2 | date = 10 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 10 | first = Renaldas | last = Seibutis | pos = SG | m = 1.96 | year = 1985 | month = 7 | date = 23 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 11 | first = Domantas | last = Sabonis | pos = F/C | m = 2.08 | kgs = 107 | year = 1996 | month = 5 | date = 3| compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Gonzaga University Bulldogs|Gonzaga]] | nat = SAD }} {{Fiba player|df=y| num = 12 | first = Antanas | last = Kavaliauskas | pos = C | m= 2.09 | kgs= 114 |year= 1984 |month= 09 |date= 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Lietuvos rytas|Lietuvos Rytas]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 13 | first = Paulius | last = Jankūnas | pos = PF | m = 2.05 | year = 1984 | month = 4 | date = 29 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 15 | first = Robertas | last = Javtokas | pos = C | m=2.11 |year= 1980|month= 03 |date= 20 |compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LIT }} {{Fiba player|df=y| num = 17 | first = Jonas | last = Valančiūnas | pos = C | m = 2.13 | year = 1992 | month = 5 | date = 6 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | club = Toronto Raptors | nat = KAN }} {{Fiba player|df=y| num = 19 | first = Mindaugas | last = Kuzminskas | pos = SF | m = 2.05 | year = 1989 | month = 10 | date = 19 | compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[Baloncesto Málaga|Unicaja Málaga]] | nat = ŠPA }} {{Fiba player|df=y| num = 21 | first = Artūras | last = Milaknis | pos = SG | m=1.95 | year= 1986|month= 6 |date= 16 |compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Unics|Unics Kazan]] | nat = RUS }} {{Fiba player|df=y| num = 43 | first = Lukas | last = Lekavičius | pos = PG | m=1.83 | year= 1994|month= 3 |date= 30 |compyear = 2015 | compmonth = 9 | compdate = 5 | clublink = [[BC Žalgiris|Žalgiris]] | nat = LIT }} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||LIT|[[Jonas Kazlauskas]]}} ;Asistent(i) selektora *{{player||LIT|[[Darius Maskoliūnas]]}} *{{player||LIT|[[Gintaras Krapikas]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} === Ukrajina === <ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2183.html |title=Ukrajina |work=eurobasket2015.org |access-date=5. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075051/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.teamID_2183.html |archive-date=5. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {{FIBA roster header|team=košarkaške reprezentacije Ukrajine | color1 = #F9DD16| bg1 = #3A75C4| color2 = #3A75C4| bg2 = #F9DD16}} {{Fiba player | num = 4 | nat = UKR | first = Maksym | last = Pustozvonov | pos = F | ft = 6 | in = 7 | year = 1987 | month = 4 | date = 16 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Budivelnyk}} {{Fiba player | num = 5 | nat = TUR | first = Jerome | last = Randle | pos = PG | ft = 5 | in = 9 | year = 1987 | month = 5 | date = 21 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= Eskişehir Basket}} {{Fiba player | num = 6 | nat = UKR | first = Olexandr | last = Mishula | pos = PG | ft = 6 | in = 3 | year = 1992 | month = 4 | date = 18 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 9| club= BC Dnipro }} {{Fiba player | num = 7 | nat = UKR | first = Denys | last = Lukashov | pos = PG | ft = 6 | in = 2 | year = 1989 | month = 4 | date = 30 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Budivelnyk}} {{Fiba player | num = 8 | nat = RUS | first = Kyrylo | last = Fesenko | pos = C | ft = 7 | in = 1 | year = 1986 | month = 12 | date = 24 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= Lokomotiv Kuban}} {{Fiba player | num = 9 | nat = UKR | first = Oleksandr | last = Sizov | pos = SF | ft = 6 | in = 6 | year = 1988 | month = 6 | date = 16 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Dnipro}} {{Fiba player | num = 10 | nat = UKR | first = Stanislav | last = Tymofeyenko | pos = PF | ft = 6 | in = 7 | year = 1988 | month = 6 | date = 16 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Dnipro}} {{Fiba player | num = 11 | nat = UKR | first = Oleksandr | last = Lypovyy | pos = SG | ft = 6 | in = 7 | year = 1991 | month = 10 | date = 9 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Budivelnyk}} {{Fiba player | num = 12 | nat = UKR | first = Maksym | last = Korniyenko | pos = PF | ft = 6 | in = 8 | year = 1987 | month = 6 | date = 26 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Khimik}} {{Fiba player | num = 13 | nat = UKR | first = Ihor | last = Zaytsev | dab = basketball | pos = C | ft = 6 | in = 8 | year = 1989 | month = 5 | date = 11 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Khimik}} {{Fiba player | num = 14 | nat = UKR | first = Artem | last = Pustovyi | pos = C | ft = 7 | in = 2 | year = 1992 | month = 6 | date = 25 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Khimik }} {{Fiba player | num = 15 | nat = EST | first = Pavlo | last = Krutous | pos = G | ft = 6 | in = 5 | year = 1992 | month = 4 | date = 9 | compyear = 2015| compmonth = 9| compdate = 5| club= BC Kalev/Cramo}} |} | valign="top" | ;Selektor *{{player||UKR|[[Yevgen Murzin]]}} ;Asistent(i) selektora(es) *{{player||UKR|[[Alexander Lokhmanchuk]]}} *{{player||UKR|[[Leonid Ivatin]]}} *{{player||UKR|[[Yaroslav Zubrytskyy]]}} ---- ;Legenda: *'''Klub''' – prikazuje posljednji<br />klub pred početak prvenstva *'''Godine''' – prikazuje starost<br />za 5. septembar 2015. |} == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == * [http://www.eurobasket2015.org Zvanična stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601194949/http://eurobasket2015.org/ |date=1. 6. 2013 }} {{Evropsko prvenstvo u košarci 2015}} [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|Sastavi]] bprl5du8k4r1auh68p9hcoksmpjixgg 0 411085 3924436 3918829 2026-09-08T21:06:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924436 wikitext text/x-wiki {{infokutija enzim | Ime = DNK-usmjerena RNK-polimeraza | EC_number = 2.7.7.6 | CAS_number = 9014-24-8 | IUBMB_EC_number = 2/7/7/6 | GO_code = 0034062 |slika = 5iy8.jpg | width = 270 | caption = Heteromer ljudske TNK-polimeraze II }} [[Datoteka:RNA Polymerase.png|thumb|RNK- polimeraza (ljubičasta) odmotavajući dvostruku spiralu DNK koristi jedan lanac (tamnije narandžasta) kao predložak za stvaranje jednolančane [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (zelena)]] '''RNK-polimeraza''' (skraćeno '''RNKP''' ili '''RNKpol''' i službeno '''DNK usmjerena RNA-polimeraza''') – u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]] – je [[enzim]] koji sintetizira [[RNK]] prema matričnom polulancu [[DNK]] . Korištenjem enzima [[helikaza]], RNKP lokalno otvara dvolančanu DNK, tako da se jedan lanac izloženih [[nukleotid]]a može koristiti kao predložak za sintezu RNK, u procesu zvanom [[transkripcija (genetika)|transkripcija]]. [[Transkripcijski faktor]] i pridružena transkripcija [[kompleks medijatora|kompleksa medijatora]] moraju biti vezani za [[mesto vezanja DNK]] zvano [[regija promotora]], prije nego što RNKP može pokrenuti despiralizaciju DNK na tom položaju. RNKP ne samo da započinje transkripciju RNK, već i dovodi nukleotide u određeni položaj, olakšava vezanje i [[faktor izduživanja|izduživanje]], ima suštinske sposobnosti ispravki i zamjene, kao i sposobnost prepoznavanja završetka. Kod [[eukarioti|eukariota]] , RNKP može graditi lance dužine sve do 2,4 miliona [[nukleotid]]a. RNKP proizvodi RNK koja je, funkcijski, ili za [[genetički kod|kodiranje]], proteinskog lanca tj. [[informacijska RNK]] (iRNK); ili [[nekodirajuća DNK|nekodiranje]] (takozvani "RNK geni"). Postoje najmanje četiri funkcijska tipa RNK gena: # [[transportna RNK]] (tRNK) – prenosi specifične [[aminokiseline]] na rastuće poli[[peptid]]ne lance na [[ribosom]]skom mjestu [[biosinteza proteina|sinteze proteina]], tokom [[translacija (biologija)|translacije]]; # [[ribosomska RNK]] (rRNA) – ugrađuje se u ribosome; # [[mikro-RNK]] (miRNK) – regulira aktivnost gena; i, # [[ribozim|katalitska RNK]] ([[ribozim]]) – funkcionira kao enzimski aktivna molekula RNK. [[RNK-polimeraza]] bitna je za život i nalazi se u svim živim [[organizam (biologija)|organizmima]] i mnogim [[virus]]ima. Ovisno o organizmu, RNK-polimeraza može biti [[proteinski kompleks]] (multi-podjedinica RNKP) ili se sastojati samo od jedne podjedinice (RNKP, ssRNKP), od kojih svaka predstavlja neovisnu lozu. Prva se nalazi kod [[bakterija]], [[Archaea|arheja]] i [[eukarioti|eukariota]], dijeleći sličnu strukturu jedra i mehanizam.<ref name="pmid21233849"/> Potonji se nalazi u [[bakteriofag]]u, kao i u eukariotskim [[hloroplast]]ima i [[mitohondrija]]ma, a povezan je sa modernim [[DNK-polimeraza]]ma.<ref name = "pmid9419244"/> Eukariotski i arhejski RNKP-ovi imaju više podjedinica nego bakterijski i njima se drugačije kontrolira. [[Bakterije]] i [[arheje]] imaju samo jednu RNK-polimerazu. Eukarioti imaju više tipova jedarnih RNKP-a, od kojih je svaki odgovoran za sintezu različitog podskupina RNK: * [[RNK-polimeraza I]] sintetizira pre-rRNK 45 [[Svedberg|S]] (35S u [[kvasci]]ma), koja sazrijeva i formira glavne sekcije RNK ribosoma. * [[RNK-polimeraza II]] sintetizira prekursornu iRNK i većinu [[sRNK]] i [[mikroRNK]]. * [[RNK-polimeraza III]] sintetizira tRNK, rRNK 5S i druge [[male RNK]] koji se nalaze u [[ćelijsko jedro|jedru]] i [[citosol]]u. * [[RNK-polimeraza IV]] i [[RNK-polimeraza V|V]], pronađene u biljkama, manje su razumljive; one proizvode [[Mala interferirajuća RNK|siRNK]]. Pored ssRNAKP-a, hloroplasti također kodiraju i koriste RNKP, sličan bakterijskom. == Struktura == {{multiple image |image1=Bacterial RNA-polymerase structure 1HQM.png |caption1=Jezgro RNK-polimeraze ''T. aquaticus'' (PDB 1HQM). |image2=Eukaryotic RNA-polymerase II structure 1WCM.png |caption2=Jezgro RNK-polimeraze II kvasca (PDB 1WCM) |footer=Homologne podjedinice, jednako su obojene:<ref name="pmid21233849">{{cite journal | vauthors = Werner F, Grohmann D | title = Evolution of multisubunit RNA polymerases in the three domains of life | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 9 | issue = 2 | pages = 85–98 | date = februar 2011 | pmid = 21233849 | doi = 10.1038/nrmicro2507 }} See also Cramer 2002: {{cite journal | pmid = 11839495 | volume=12 | title=Multisubunit RNA polymerases | year=2002 | journal=Curr Opin Struct Biol | pages=89–97 | vauthors=Cramer P | issue=1 | doi=10.1016/s0959-440x(02)00294-4}}</ref><span style="color:orange">α1/RPB3 – orange</span>, <span style="color:gold">α2/RPB11 – yellow</span>, <span style="color:peru">β/RPB2 – wheat</span>, <span style="color:red">β'/RPB1 – red</span>, <span style="color:pink">ω/RPB6 – pink</span>. }} [[Nobelova nagrada za hemiju]] za 2006. godinu dodeljena je [[Roger D. Kornberg|Rogeru D. Kornbergu]] za stvaranje detaljnih molekularnih slika RNK-polimeraze tokom različitih faza procesa transkripcije.<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html Nobel Prize in Chemistry 2006]</ref> U većini [[prokarioti|prokariota]], jedan tip RNK-polimeraze transkribira sve tipove RNK. RNK-polimeraza "jedra" ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' sastoji se od pet podjedinica: dvije alfa (α) podjedinice od 36&nbsp;[[Dalton (jedinica)|kDa]], beta (β) podjedinica od 150&nbsp;kDa, beta podjedinica (β′) od 155&nbsp;kDa i mala omega (ω) podjedinica. Faktor sigma (σ) veže se za jedro, tvoreći holoenzim. Nakon započinjanja transkripcije, faktor se može odvezati i pustiti jedarni enzim da nastavi sa svojom aktivnošću.<ref>Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, et al. An Introduction to Genetic Analysis. 7th edition. New York: W. H. Freeman; 2000. Chapter 10.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Finn RD, Orlova EV, Gowen B, Buck M, van Heel M | title = Escherichia coli RNA polymerase core and holoenzyme structures | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 24 | pages = 6833–44 | date = decembar 2000 | pmid = 11118218 | pmc = 305883 | doi = 10.1093/emboj/19.24.6833 }}</ref> Jezgreni kompleks RNK-polimeraze tvori strukturu "rakova kandža" ili "stezna čeljust" sa unutrašnjim kanalom koji prolazi cijelom dužinom.<ref name="pmid10499798">{{cite journal | vauthors = Zhang G, Campbell EA, Minakhin L, Richter C, Severinov K, Darst SA | title = Crystal structure of Thermus aquaticus core RNA polymerase at 3.3 A resolution | url = https://archive.org/details/cell_1999-09-17_98_6/page/811 | journal = Cell | volume = 98 | issue = 6 | pages = 811–24 | date = septembar 1999 | pmid = 10499798 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81515-9}}</ref> RNK-polimeraze eukariota i [[archaea|arhea]] imaju sličnu strukturu jezgra i rade na sličan način, iako imaju mnogo dodatnih podjedinica.<ref name = "pmid19419240"/> Svi RNAP-ovi sadrže metalni [[kofaktor (biohemija)|kofaktori]], posebno katione [[cink]]a i [[magnezij]]a, koji pomažu u procesu transkripcije.<ref>{{Cite book |title=Molecular biology of the cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe |last=Alberts |first=Bruce | name-list-style = vanc |date=18. 11. 2014 |isbn=9780815344322 |edition=Sixth |location=New York, NY |oclc=887605755}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Markov D, Naryshkina T, Mustaev A, Severinov K | title = A zinc-binding site in the largest subunit of DNA-dependent RNA polymerase is involved in enzyme assembly | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 18 | pages = 2439–48 | date = septembar 1999 | pmid = 10500100 | pmc = 317019 | doi = 10.1101/gad.13.18.2439 }}</ref> == Funkcija == [[Datoteka:Transcription label en.jpg|thumb| Elektronska [[micrografija]] [[DNK|DNK-polulanaca]] ukrašenih stotinama molekula RNKP, premalih su da bi se razložile. Svaki RNKP transkribira [[RNK|RNA-lanac]], koji se može vidjeti kako se grana od DNK. ''Begin'' označava [[3' kraj]] DNK, gdje RNKP započinje transkripciju; ''End'' označava [[5 'kraj]], gdje su duže molekule RNK potpuno transkribirane.]] Kontrola procesa transkripcije [[gen]]a utiče na obrasce [[ekspresija gena|ekspresije gena]] i, prema tome, omogućava [[ćelija (biologija)|ćelijama]] da se prilagode promenljivom okruženju, obavlja specijalizovane uloge u organizmu i održava osnovne metaboličke procese neophodne za preživljavanje. Stoga nije iznenađujuće da je aktivnost RNKP-a duga, složena i visoko regulirana. U bakteriji ''[[Escherichia coli]]'' identificirano je više od 100 [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]], koji modificirauju aktivnost RNKP-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Ishihama A | title = Functional modulation of Escherichia coli RNA polymerase | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2000_54/page/499 | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 54 | pages = 499–518 | year = 2000 | pmid = 11018136 | doi = 10.1146/annurev.micro.54.1.499 }}</ref> RNKP može inicirati transkripciju na specifičnim sekvencama DNK, poznatim kao [[promotor (genetika)|promotori]] . Zatim proizvodi RNK-lanac, koji je [[Komplementarnost (molekularna biologija)|komplementarna]] kopija DNK-lanca. Proces dodavanja [[nukleotid]]a lancu RNK poznat je kao elongacija (izduživanje); u [[eukarioti]]ma RNKP može graditi lance sve dok 2,4 miliona [[nukleotid]]a (puna dužina [[distrofin]]skog gena). RNKP će preferencijski prezentirati svoj RNK transkript na specifičnim sekvencama DNK, kodiranim na kraju gena, koji su poznati kao [[Terminator (genetika)|terminatori]]. Proizvodi RNAP-a uključuju: * [[Informacijska RNK|Informacijsku RNK]] (iRNK) – predložak za [[translacija (biologija)|sintezu proteina]] u [[ribosom]]ima. Tu su i * [[Nekodirajuća RNK]] ili "RNK geni" – široka klasa gena koji kodiraju neprevedenu RNK u protein. Najistaknutiji primjeri RNK gena su [[transportna RNK]] (tRNK) i [[ribosomna RNK]] (rRNK), koji su uključeni u proces [[Translacija (genetika)|translacije]]. Međutim, od kasnih 1990-ih pronađeno je mnogo novih RNK-gena, pa stoga oni mogu imati mnogo značajniju ulogu nego što se ranije mislilo **[[Transportna RNK]] (tRNA) – prenosi specifične [[aminokiseline]] na rastuće [[peptid|polipeptidne]] lance na ribosomskom mjestu sinteze proteina tokom translacije; ** [[Ribosomska RNK]] (rRNK) – komponenta ribosoma; ** [[Mikro RNK]] – regulira aktivnost gena; ** Katalitska RNK ([[ribozim]]) – enzimski aktivne molekule RNK. RNAP postiže [[sinteza de novo|sintezu ''de novo'']]. To je u stanju učiniti jer specifične interakcije s inicirajućim nukleotidom čvrsto drže RNKP, olakšavajući hemijski napad na dolazni nukleotid. Takve specifične interakcije objašnjavaju zašto RNAP radije započinje transkripte s ATP-om (slijedi GTP, UTP, a zatim CTP). Za razliku od [[DNK polimeraze]], RNAP uključuje [[helikazu]] aktivnost, stoga nije potreban poseban enzim za odmotavanje DNK. ==Aktivnost== === Inicijacija === Vezanje RNK-polimeraze u bakterijama uključuje [[sigma faktor]] prepoznavanja promotorskog jezgra koje sadrži –35 i –10 elemenata (koji se nalaze ''prije'' početka sekvence koja će se transkribirati), a kod nekih promotora i α podjedinica [[C-kraj]]evog domena koji prepoznaje uzlazne elemente promotora. Postoji više zamjenjivih sigma faktora, od kojih svaki prepoznaje zaseban skup promotora. Na primjer, u ''[[E. coli]]'', σ⁷⁰ izražen je u normalnim uvjetima i prepoznaje promotore za gene potrebne u normalnim uvjetima ("[[domaćinski gen]]i"), dok σ³² prepoznaje promotore gena potrebnih na visokim temperaturama ("[[toplotni šok proteina|geni toplotnog šoka]]". U arhejama i eukariotima, funkcije bakterijskog općeg transkripcijskog faktora sigme obavljaju višestruki [[opći transkripcijski faktor]]i, koji djeluju zajedno. Zatvoreni kompleks RNK-polimeraznog-promotora obično se naziva "[[kompleks transkripcijske inicijacije]]".<ref name="Roeder1991">{{cite journal|last1=Roeder|first1=Robert G.|title=The complexities of eukaryotic transcription initiation: regulation of preinitiation complex assembly|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=16|issue=11|year=1991|pages=402–408|issn=0968-0004|doi=10.1016/0968-0004(91)90164-Q|pmid=1776168}}</ref><ref name="MBOG">{{cite book |vauthors=Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann AA, Levine M, Losick RM | title=Molecular Biology of the Gene | publisher=Pearson | edition=7th | year=2013}}</ref> Nakon vezanja za DNK, RNK-polimeraza prelazi iz zatvorenog u otvoreni kompleks. Ova promjena uključuje razdvajanje DNK lanaca kako bi se formirao odmotani dio od približno 13 bp, koji se naziva "[[mjehurić transkripcije]]". [[Superspirala]] ima važnu ulogu u aktivnosti polimeraze zbog odmotavanja i premotavanja DNK. Budući da su regije DNK ispred RNKP-a odmotane, postoje kompenzacijski pozitivni super-namotaji. Regije iza RNKP-a se premotavaju i prisutni su negativni supernamotaji.<ref name = "MBOG"/> === "Bijeg" promotora === RNK-polimeraza tada počinje sintetizirati početni DNK-RNK heterodupleks, s ribonukleotidima baznim uparenim u matricu DNK lanca prema Watson-Crickovoj interakciji baznog uparivanja. Kao što je gore napomenuto, RNK-polimeraza uspostavlja kontakt sa promotorskom regijom. Međutim, ovi stabilizacijski kontakti inhibiraju sposobnost enzima da pristupi DNK i dalje nizvodno, a time i sintezu produkta pune dužine. Da bi nastavila sintezu RNK, RNK-polimeraza mora „pobjeći“ iz promotora. Mora održavati kontakte promotora, dok odmotava više nizvodnih DNK za sintezu, [[uvijanje DNK|"uvujanje"]] više nizvodnih DNK u inicijacijski kompleks.<ref>{{cite journal | vauthors = Revyakin A, Liu C, Ebright RH, Strick TR | title = Abortive initiation and productive initiation by RNA polymerase involve DNA scrunching | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-11-17_314_5802/page/1139 | journal = Science | volume = 314 | issue = 5802 | pages = 1139–43 | date = novembar 2006 | pmid = 17110577 | pmc = 2754787 | doi = 10.1126/science.1131398 | bibcode = 2006Sci...314.1139R }}</ref> > Za vrijeme tranzicije bijega promotora, RNK-polimeraza se smatra "intermedijarom pod stresom". Termodinamički stres akumulira se od aktivnosti odmotavanja i sabijanja DNK. Kada je DNK-RNK heterodupleks dovoljno dug (~ 10 bp), RNK-polimeraza oslobađa svoje gornje kontakte i efikasno postiže prelazak promotora u fazu izdužeivanja/elongacije. Heterodupleks u aktivnom centru stabilizira kompleks izduživanja. Međutim, "bijeg" promotora nije jedini ishod. RNK-polimeraza također može ublažiti stres, oslobađanjem svojih nizvodnih kontakata, zaustavljanjem transkripcije. Pauzirani kompleks transkripcije ima dvije mogućnosti: (1) oslobađanje novonastalog transkripta i novo započinjanje kod promotora ili (2) ponovno uspostavljanje novog 3'OH na na aktivnom mjestu novonastalog transkripta, putem katalitske aktivnosti RNK-polimeraze i ponovnim probijanjem DNK kako bi se omogućio bijeg promotora. [[Abortivna inicijacija]], neproduktivni ciklus RNK-polimeraze prije tranzicije bijega promotora, rezultira kratkim fragmentima RNK od oko 9 bp u procesu poznatom kao abortivna transkripcija. Opseg abortivnog započinjanja ovisi o prisutnosti faktora transkripcije i snazi kontakata promotora.<ref>{{cite journal | vauthors = Goldman SR, Ebright RH, Nickels BE | title = Direct detection of abortive RNA transcripts in vivo | journal = Science | volume = 324 | issue = 5929 | pages = 927–8 | date = maj 2009 | pmid = 19443781 | pmc = 2718712 | doi = 10.1126/science.1169237 | bibcode = 2009Sci...324..927G | authorlink2 = Richard H. Ebright }}</ref> ===Elongacija=== [[Datoteka:RNA Polymerase II Transcription.png|thumb|TranskripcijA RNK-polymeraze II: proces izduživanja transkripta olakšan rastavljanjem [[nukleosom]]a.]] [[Datoteka:RNAP TEC small.jpg|thumb|RNKP ''[[Thermus aquaticus|T. aquaticus]]'' tokom izduživanja. Dijelovi enzima postali su prozirni kako bi put RNK i DNK bio jasniji. [[Magnezij]]ev ion (žuti) nalazi se na aktivnom mjestu enzima.]] Transkripcijski kompleks od 17 [[bazni par|bp]] ima hibrid od 8 bp DNK-RNK, odnosno osam baznih parova uključuje RNA transkript vezan za matrični lanac DNK. Kako transkripcija odmiče, ribonukleotidi se dodaju na 3 'kraj RNK-transkripta i RNAKP kompleks se kreće duž DNK. Karakteristične brzine elongacije kod prokariota i eukariota su oko 10–100 nts/sec.<ref>{{cite web|url= http://book.bionumbers.org/what-is-faster-transcription-or-translation/|title= Cell Biology by the Numbers: What is faster, transcription or translation?|website= book.bionumbers.org|first1= Ron|last1= Milo|first2= Rob|last2= Philips |access-date= 8. 3. 2017|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20170420104945/http://book.bionumbers.org/what-is-faster-transcription-or-translation/|archive-date= 20. 4. 2017}}</ref> Ostaci aspartila ([[Asparaginska kiselina|asp]]) u RNKP-u zadržavaju se na ionima Mg²⁺, koji će zauzvrat koordinirati fosfate ribonukleotida. Prve Mg²⁺ zadržavat će α-fosfat NTP-a koji treba dodati. To omogućava nukleofilni napad 3'OH iz RNK-transkripta, dodajući još jedan NTP-lanac. Drugi ion Mg²⁺ zadržat će pirofosfat NTP-a.<ref name="pmid22982365">{{cite journal | vauthors = Svetlov V, Nudler E | title = Basic mechanism of transcription by RNA polymerase II | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms | volume = 1829 | issue = 1 | pages = 20–8 | date = januar 2013 | pmid = 22982365 | pmc = 3545073 | doi = 10.1016/j.bbagrm.2012.08.009 }}</ref> Ukupna jednadžba reakcije je: :<math>(NMP)</math>_n + <math>NTP</math> → <math>(NMP)</math>_n+1 + <math>PP</math>_i ==== Tačnost ==== Za razliku od lektorskih mehanizama [[NK-polimeraza|DNK-polimeraze]], mehanizmi RNKP-a istraženi su tek nedavno. „Lektorsko“ ispravljanje započinje odvajanjem pogrešno uklopljenih nukleotida DNK predloška. Ovo zaustavlja transkripciju. Polimeraza se zatim vraća za položaj jedan i cijepa dinukleotid koji sadrži neusklađeni nukleotid. U RNK-polimerazi to se događa na istom aktivnom mjestu koje se koristi za polimerizaciju i stoga se znatno razlikuje od DNK-polimeraze, gdje se lektura događa na određenom aktivno mjesto|[[aktivnom mjestu]] nukleaze.<ref>{{cite journal | vauthors = Sydow JF, Cramer P | title = RNA polymerase fidelity and transcriptional proofreading | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 19 | issue = 6 | pages = 732–9 | date = decembar 2009 | pmid = 19914059 | doi = 10.1016/j.sbi.2009.10.009 | url = http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1940413/component/escidoc:1940417/1940413.pdf }}</ref> Ukupna stopa grešaka je oko 10⁻⁴ to 10⁻⁶.<ref>{{cite web |last1=Philips |first1=Rob |last2=Milo |first2=Ron | name-list-style = vanc |title=What is the error rate in transcription and translation? |url=http://book.bionumbers.org/what-is-the-error-rate-in-transcription-and-translation/ |access-date=26. 3. 2019 |language=en}}</ref> ===Terminacija=== {{glavni|Terminator (genetika)}} U bakterija, završetak transkripcije RNK može biti rho-ovisan ili rho-neovisan. Prvi se oslanja na [[rho faktor]], koji destabilizira DNK-RNK heterodupleks i uzrokuje oslobađanje RNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Richardson JP | title = Rho-dependent termination and ATPases in transcript termination | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Structure and Expression | volume = 1577 | issue = 2 | pages = 251–260 | date = septembar 2002 | pmid = 12213656 | doi = 10.1016/S0167-4781(02)00456-6 }}</ref> Potonji, poznat i kao [[suštinski završetak]], oslanja se na palindromski region DNK. Transkribiranje regije uzrokuje stvaranje strukture "ukosnice" transkripcije RNK koja stvara petlju i veže se za sebe. Ova struktura ukosnice često je bogata baznim parovima G-C, što je čini stabilnijom od samog DNK-RNK hibrida. Kao rezultat, hibrid od osam bp DNK-RNK u transkripcijskom kompleksu prelazi u hibrid od četiri bp. Ova posljednja 4-bazna para su slabi A-U bazni parovi i cijeli RNK-transkript otpast će s DNK. Završetak transkripcije u eukariota manje je razumljiv nego kod bakterija, ali uključuje cijepanje novog transkripta, praćeno dodavanjem [[adenin]]a na novom 3' kraju, neovisno o matrici, u procesu koji se naziva [[poliadenilacija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lykke-Andersen S, Jensen TH | title = Overlapping pathways dictate termination of RNA polymerase II transcription | journal = Biochimie | volume = 89 | issue = 10 | pages = 1177–82 | date = oktobar 2007 | pmid = 17629387 | doi = 10.1016/j.biochi.2007.05.007 }}</ref> == Ostali organizmi == S obzirom na to da DNK– i RNK-polimeraze provode polimerizaciju nukleotida ovisnu o kalupu, moglo bi se očekivati da će dva tipa enzima biti strukturno povezane. Međutim, [[rendgenska kristalografija|rendgenska kristalografska]] studija oba tipa enzima otkrivaju da, osim što sadrže kritični ion Mg²⁺ na katalitskom mjestu, oni praktično nisu međusobno povezani ; zaista se čini da su nukleotidni polimerizacijski enzimi, koji su ovisni o predlošku nastali dva puta neovisno tokom rane evolucije ćelija. Jedna loza dovela je do modernih [[DNK-polimeraza]] i reverznih [[transkriptaza]], kao i do nekoliko jednolančanih RNK-polimeraza (ssRNAP) iz faga i [[organela]].<ref name="pmid9419244"/> The other multi-subunit RNAP lineage formed all of the modern cellular RNA polymerases.<ref name="pmid21233849"/><ref>{{cite journal | vauthors = Stiller JW, Duffield EC, Hall BD | title = Amitochondriate amoebae and the evolution of DNA-dependent RNA polymerase II | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 20 | pages = 11769–74 | date = septembar 1998 | pmid = 9751740 | pmc = 21715 | doi = 10.1073/pnas.95.20.11769 | bibcode = 1998PNAS...9511769S }}</ref> ===Bakterije=== Kod [[bakterija]], isti enzim katalizira sintezu [[iRNK]] i [[nekodirajuća RNK | nekodirajuća RNK (ncRNA)]]. RNAP je velika molekula. Jezgro ima pet podjedinica (~ 400 [[Jedinica atomske mase|kDa]]) <ref>{{cite journal | vauthors = Ebright RH | title = RNA polymerase: structural similarities between bacterial RNA polymerase and eukaryotic RNA polymerase II | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-12-15_304_5/page/687 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 304 | issue = 5 | pages = 687–98 | date = decembar 2000 | pmid = 11124018 | doi = 10.1006/jmbi.2000.4309 | author-link = Richard H. Ebright }}</ref> *β': β' podjedinica je najveća podjedinica i kodira je rpoC gen.<ref>{{cite journal | vauthors = Monastyrskaya GS, Gubanov VV, Guryev SO, Salomatina IS, Shuvaeva TM, Lipkin VM, Sverdlov ED | title = The primary structure of E. coli RNA polymerase, Nucleotide sequence of the rpoC gene and amino acid sequence of the beta'-subunit | journal = Nucleic Acids Research | volume = 10 | issue = 13 | pages = 4035–44 | date = juli 1982 | pmid = 6287430 | doi = 10.1093/nar/10.13.4035 | url = http://nar.oxfordjournals.org/content/10/13/4035 | pmc = 320776 }}</ref> Podjedinica β' sadrži dio aktivnog centra odgovornog za sintezu RNK i neke odrednice za nesekvencu specifične interakcije s DNK i RNK u nastajanju. Podijeljen je na dvije podjedinice u [[cijanobakterija]]ma i [[hloroplast]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bergsland KJ, Haselkorn R | title = Evolutionary relationships among eubacteria, cyanobacteria, and chloroplasts: evidence from the rpoC1 gene of Anabaena sp. strain PCC 7120 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 11 | pages = 3446–55 | date = juni 1991 | pmid = 1904436 | pmc = 207958 | doi = 10.1128/jb.173.11.3446-3455.1991 }}</ref> * α: α podjedinica je treća po veličini podjedinica i prisutna je u dvije kopije po molekulu RNKP-a, α^I i α ^II (jedna i dvije). Svaka α podjedinica sadrži dva domena: αNTD (domen [[N-kraj]]a) i αCTD (domen [[C-kraj]]a). αNTD sadrži odrednice za sastavljanje RNKP-a. αCTD (domen C-kraja) sadrži odrednice za interakciju s promotorskom DNK, čineći nesljedne nespecifične interakcije kod većine promotora i specifične za sekvence interakcije na promotorima koji sadrže uzvodne elemente i odrednice za interakcije s regulatornim faktorima. *ω: ω podjedinica je najmanja od svih podjedinica. ω olakšava sastavljanje RNKP-a i stabilizira sklopljeni RNKP.<ref name=omid16908155>{{cite journal | vauthors = Mathew R, Chatterji D | title = The evolving story of the omega subunit of bacterial RNA polymerase | journal = Trends in Microbiology | volume = 14 | issue = 10 | pages = 450–5 | date = oktobar 2006 | pmid = 16908155 | doi = 10.1016/j.tim.2006.08.002 }}</ref> Da bi se vezalo za promotore, jezgro RNKP povezuje se s faktorom inicijacije transkripcije [[sigma faktor|sigma]] (σ) da bi se formirao holoenzim RNK-polimeraze. Sigma smanjuje afinitet RNAP-a za nespecifičnu DNK, istovremeno povećavajući specifičnost za promotore, omogućavajući započinjanje transkripcije na tačnim mjestima. Kompletni holoenzim stoga ima šest podjedinica: β'βα^I and α^IIωσ (~450 kDa). ===Eukarioti=== [[Datoteka:Alpha-Amanitin–RNA polymerase II complex 1K83.png|thumb|Struktura eukariotske RNK polimeraze II (svijetloplava) u kompleksu sa [[Alfa-amanitin α-amanitinom]] (crvena), jakim otrovom koji se nalazi u [[Amanita phalloides|gljive sa smrtnim posljedicama]] koji cilja ovaj vitalni enzim]] [[Eukaryoti]] imaju više tipova jedarnih RNKP-ova, od kojih je svaki odgovoran za sintezu posebne podskupine RNK. Svi su međusobno strukturno i mehanički povezani i s bakterijskim RNKP-om: * [[RNK-polimeraza I]] sintetizira pre-[[rRNK]] 45S (35S u kvascu), koji sazrijeva u 28S, 18S i 5.8S rRNA, koji će formirati glavne [[ribosom]]ske sekcije RNK.<ref>{{cite book | vauthors = Grummt I | title = Regulation of mammalian ribosomal gene transcription by RNA polymerase I | volume = 62 | pages = 109–54 | year = 1999 | pmid = 9932453 | doi = 10.1016/S0079-6603(08)60506-1 | isbn = 9780125400626 | series = Progress in Nucleic Acid Research and Molecular Biology }}</ref> *[[RNK-polimeraza II]] sintetizira prekursore [[iRNK]] i većinu [[snRNK]] i [[mikroRNK]].<ref>{{cite journal |author=Lee Y|author2=Kim M |author3=Han J |author4=Yeom KH |author5=Lee S |author6=Baek SH |author7= Kim VN. |title=MicroRNA genes are transcribed by RNA polymerase II|journal=EMBO J.| date=oktobar 2004 |volume=23|issue=20|pages=4051–60|pmid=15372072 | doi = 10.1038/sj.emboj.7600385|pmc=524334}}</ref> Ovo je najviše proučavan tip, a zbog visokog nivoa kontrole koji je potreban nad transkripcijom, potreban je niz [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] za njegovo vezanje za promotore. * [[RNA polimeraza III]] sintetizira [[tRNK]] , [[rRNK]] 5S i druge [[mala RNK|male RNK]] pronađene u [[ćelijsko jedro|jedru]] i [[citosol]]u.<ref>{{cite journal |author=Willis IM.|title=RNA polymerase III. Genes, factors and transcriptional specificity|journal=Eur. J. Biochem.| date=februar 1993 |volume=212|issue=1|pages=1–11|pmid=8444147 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1993.tb17626.x }}</ref> *[[RNK- polimeraza IV]] sintetizira [[mala interferirajuća RNK|siRNK]] u biljkama.<ref>{{cite journal | vauthors = Herr AJ, Jensen MB, Dalmay T, Baulcombe DC | title = RNA polymerase IV directs silencing of endogenous DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-04-01_308_5718/page/n121 | journal = Science | volume = 308 | issue = 5718 | pages = 118–20 | date = april 2005 | pmid = 15692015 | doi = 10.1126/science.1106910 | bibcode = 2005Sci...308..118H }}</ref> * [[RNK polimeraza V]] sintetizira RNK uključene u [[siRNK]] usmjerenu [[heterohromatin]]sku tvorbu u biljkama.<ref>{{cite journal | vauthors = Wierzbicki AT, Ream TS, Haag JR, Pikaard CS | title = RNA polymerase V transcription guides ARGONAUTE4 to chromatin | journal = Nature Genetics | volume = 41 | issue = 5 | pages = 630–4 | date = maj 2009 | pmid = 19377477 | pmc = 2674513 | doi = 10.1038/ng.365 }}</ref> Eukariotski [[hloroplast]]i sadrže RNKP vrlo sličan bakterijskom RNKP ("polimeraza kodirana s plastidom, PEP"). Koriste sigma faktore kodirane u jedarnom [[genom]]u.<ref name=pmid20701995>{{cite journal | vauthors = Schweer J, Türkeri H, Kolpack A, Link G | title = Role and regulation of plastid sigma factors and their functional interactors during chloroplast transcription - recent lessons from Arabidopsis thaliana | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 89 | issue = 12 | pages = 940–6 | date = decembar 2010 | pmid = 20701995 | doi = 10.1016/j.ejcb.2010.06.016 }}</ref> [[Hloroplast]]i također sadrže drugu, strukturno i mehanički nepovezanu, jednopodjedinicu RNKP ("jedrom kodirana polimeraza , NEP"). Eukariotske [[mitohondrije]] koriste [[POLRMT]]jednodijelnu , kodiranu jezgru [[RNKP]].<ref name="pmid9419244">{{cite journal | vauthors = Cermakian N, Ikeda TM, Miramontes P, Lang BF, Gray MW, Cedergren R | title = On the evolution of the single-subunit RNA polymerases | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 45 | issue = 6 | pages = 671–81 | date = decembar 1997 | pmid = 9419244 | doi = 10.1007/PL00006271 | url = https://www.researchgate.net/publication/13811504 | bibcode = 1997JMolE..45..671C | citeseerx = 10.1.1.520.3555 }}</ref> Takve fagima-slične polimeraze u biljkama nazivaju se RpoT.<ref name=pmid20701995/> ===Archaea=== [[Archaea]] imaju jedan tip RNKP-a, odgovornog za sintezu svih RNK. Njihov RNKP strukturno je i mehanički sličan bakterijskom RNKP-u i eukariotskom nuklearnom RNKP-u I, a posebno je usko strukturno i mehanički povezan s eukariotskim jedarnim RNKP-om II.<ref name="pmid19419240">{{cite journal | vauthors = Korkhin Y, Unligil UM, Littlefield O, Nelson PJ, Stuart DI, Sigler PB, Bell SD, Abrescia NG | title = Evolution of complex RNA polymerases: the complete archaeal RNA polymerase structure | journal = PLOS Biology | volume = 7 | issue = 5 | pages = e1000102 | date = maj 2009 | pmid = 19419240 | pmc = 2675907 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000102 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Werner F | title = Structure and function of archaeal RNA polymerases | journal = Molecular Microbiology | volume = 65 | issue = 6 | pages = 1395–404 | date = septembar 2007 | pmid = 17697097 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2007.05876.x }}</ref> Historija otkrića RNK-polimeraze arhea prilično je novijeg datuma. Prva analiza RNKP-a arhea izvršena je 1971., kada je RNKP iz krajnjeg [[halofite|halofilnog]] ''[[Halobacterium cutirubrum]]'' izolovan i pročišćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Louis BG, Fitt PS | title = Nucleic acid enzymology of extremely halophilic bacteria. Halobacterium cutirubrum deoxyribonucleic acid-dependent ribonucleic acid polymerase | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1971-02_121_4/page/621 | journal = The Biochemical Journal | volume = 121 | issue = 4 | pages = 621–7 | date = februar 1971 | pmid = 4940048 | pmc = 1176638 | doi = 10.1042/bj1210621}}</ref> Kristalne strukture RNKP-a iz ''[[Sulfolobus solfataricus]]'' i ''[[Sulfolobus shibatae]]'' postavljaju ukupan broj identifikovanih arhejskih podjedinica na trinaest.<ref name="pmid19419240"/><ref name=pmid18235446>{{cite journal | vauthors = Hirata A, Klein BJ, Murakami KS | title = The X-ray crystal structure of RNA polymerase from Archaea | journal = Nature | volume = 451 | issue = 7180 | pages = 851–4 | date = februar 2008 | pmid = 18235446 | pmc = 2805805 | doi = 10.1038/nature06530 | bibcode = 2008Natur.451..851H }}</ref> [[Archaea]] imaju podjedinicu koja odgovara eukariotskom Rpb1. podijeljenu na dva dijela. Ne postoji homolog eukariotskog Rpb9 ([[POLR2I]]) u ''S. shibatae'', iako je TFS (homolog TFIIS) predložen kao jedan na osnovu sličnosti. Postoji dodatna podjedinica nazvana Rpo13; zajedno s Rpo5 zauzima prostor ispunjen insercijom koja se nalazi u bakterijskim β' podjedinicama (1.377-1.420 u ''Taq'').<ref name="pmid19419240"/> Ranija studija niže rezolucije o strukturi ''S. solfataricus'' nije pronašla Rpo13 i samo je prostor dodijelila Rpo5 / Rpb5. Rpo3 je značajan po tome što je klaster protein željezo-sumpor. RNAP I / III podjedinica AC40, pronađena u nekih eukariota ima slične sekvence,<ref name = pmid18235446 />, ali ne veže gvožđe.<ref>{{cite journal | vauthors = Fernández-Tornero C, Moreno-Morcillo M, Rashid UJ, Taylor NM, Ruiz FM, Gruene T, Legrand P, Steuerwald U, Müller CW | title = Crystal structure of the 14-subunit RNA polymerase I | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-31_502_7473/page/644 | journal = Nature | volume = 502 | issue = 7473 | pages = 644–9 | date = oktobar 2013 | pmid = 24153184 | doi = 10.1038/nature12636 | bibcode = 2013Natur.502..644F}}</ref> This domain, in either case, serves a structural function.<ref>{{cite journal | vauthors = Jennings ME, Lessner FH, Karr EA, Lessner DJ | title = The [4Fe-4S] clusters of Rpo3 are key determinants in the post Rpo3/Rpo11 heterodimer formation of RNA polymerase in Methanosarcina acetivorans | journal = MicrobiologyOpen | volume = 6 | issue = 1 | pages = e00399 | date = februar 2017 | pmid = 27557794 | pmc = 5300874 | doi = 10.1002/mbo3.399 }}</ref> Podjedinica RNKP-a arhea prethodno je koristila "RpoX" nomenklaturu gdje je svakoj podjedinici dodeljeno slovo na način koji nije povezan s bilo kojim drugim sistemom.<ref name = "pmid21233849" /> U 2009., predložene je numeriranje po novoj nomenklaturi, zasnovana na eukariotskoj Pol II podjedinici "Rpb.<ref name="pmid19419240"/> ===Virusi=== [[Datoteka:RNA pol.jpg|thumb|right|T7 RNK- polimeraza koja stvara [[iRNK]] (zelena) iz DNK predloška. Protein je prikazan u obliku ljubičaste vrpce. Slika je izvedena iz linka [http://www.rcsb.org/pdb/explore/explore.do?structureId=1MSW PDB 1MSW] ]] [[Ortopoksvirus]] i neki drugi [[nukleocitoplazmatski veliki DNK virusi]] sintetiziraju RNK pomoću vizuelno kodiranog višepodjediničnog RNKP. Oni su najsličniji eukariotskim RNKP-ima, s tim da su neke podjedinice minimizirane ili uklonjene.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirzakhanyan Y, Gershon PD | title = Multisubunit DNA-Dependent RNA Polymerases from Vaccinia Virus and Other Nucleocytoplasmic Large-DNA Viruses: Impressions from the Age of Structure | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 81 | issue = 3 | date = septembar 2017 | pmid = 28701329 | pmc = 5584312 | doi = 10.1128/MMBR.00010-17 }}</ref> Exactly which RNAP they are most similar to is a topic of debate.<ref name=predate>{{Cite journal|last1=Guglielmini|first1=Julien|last2=Woo|first2=Anthony C.|last3=Krupovic|first3=Mart|last4=Forterre|first4=Patrick|last5=Gaia|first5=Morgan|date=10. 9. 2019|title=Diversification of giant and large eukaryotic dsDNA viruses predated the origin of modern eukaryotes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=39|pages=19585–19592|doi=10.1073/pnas.1912006116|pmid=31506349|pmc=6765235|issn=0027-8424}}</ref> Većina drugih virusa koji sintetiziraju RNK koriste nepovezane mehanizme. Mnogi virusi koriste [[RNK]]P koji ovisi o jednoj podjedinici (ssRNKP) , strukturno i mehanički povezanom sa jednostavnom podjedinicom RNKP-om eukariotskih [[hloroplast]]a (RpoT) i [[mitohondrija]] ([[POLRMT]]), a što je dalje i za [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] i [[reverzna transkriptaza|reverzne transkriptaze]] . Možda je najšire proučavan takav jednojedinični RNKP [[bakteriofag]]a [[T7 RNK polimeraza]]. ssRNAP-ovi ne mogu lektorirati.<ref name="pmid9419244"/> Ostali virusi koriste [[RNK-zavisna RNK-polimeraza|RNK-zavisnu RNKP]] (RNKP koji koristi RNK kao obrazac umjesto DNK). To se događa u virusima negativnih lanaca [[RNK]] i [[virus DsRNK|virusi dsRNK]], koji dio svog životnog ciklusa postoje kao dvolančana RNK . Međutim, neki [[virus ssRNK pozitivnog smisla|RNK virusi pozitivnih lanaca]], kao što je [[polio]] virus, sadrže i RNKP-zavisni RNKP.<ref>{{cite journal | vauthors = Ahlquist P | title = RNA-dependent RNA polymerases, viruses, and RNA silencing | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-05-17_296_5571/page/1270 | journal = Science | volume = 296 | issue = 5571 | pages = 1270–3 | date = maj 2002 | pmid = 12016304 | doi = 10.1126/science.1069132 | bibcode = 2002Sci...296.1270A }}</ref> ==Historija== RNKP su nezavisno otkrili Charles Loe, [[Audrey Stevens Niyogi|Audrey Stevens]] i [[Jerard Hurwitz]] 1960.<ref>{{cite journal | vauthors = Hurwitz J | title = The discovery of RNA polymerase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 52 | pages = 42477–85 | date = decembar 2005 | pmid = 16230341 | doi = 10.1074/jbc.X500006200 | doi-access = free }}</ref> Do tada je polovinu [[Nobelove nagrada za fiziologiju ili medicinu]] dobio [[Severo Ochoa]], za otkriće onoga za šta se vjerovalo da je RNKP, ,<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/ Nobel Prize 1959]</ref>, ali se umjesto toga pokazalo da je to [[polinukleotid fosforilaza]]. ==Prečišćavanje== RNK-polimeraza može se izolirati na sljedeće načine: * [[Hromatografija]];<ref>{{cite journal | vauthors = Kelly JL, Lehman IR | title = Yeast mitochondrial RNA polymerase. Purification and properties of the catalytic subunit | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1986-08-05_261_22/page/10340 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 261 | issue = 22 | pages = 10340–7 | date = august 1986 | pmid = 3525543 }}</ref> *[[glicerolski gradijent centrifugiranja|Glicerolskim gradijentom centrifugiranja]];<ref>{{cite journal | vauthors = Honda A, Mukaigawa J, Yokoiyama A, Kato A, Ueda S, Nagata K, Krystal M, Nayak DP, Ishihama A | title = Purification and molecular structure of RNA polymerase from influenza virus A/PR8 | journal = Journal of Biochemistry | volume = 107 | issue = 4 | pages = 624–8 | date = april 1990 | pmid = 2358436 | doi = 10.1093/oxfordjournals.jbchem.a123097 }}</ref> *[[DNK kolona|Dnk kolonom]]; *Kolonom [[ionska hromatografija|ionske hromatografije]];<ref>{{cite journal | vauthors = Hager DA, Jin DJ, Burgess RR | title = Use of Mono Q high-resolution ion-exchange chromatography to obtain highly pure and active Escherichia coli RNA polymerase | journal = Biochemistry | volume = 29 | issue = 34 | pages = 7890–4 | date = august 1990 | pmid = 2261443 | doi = 10.1021/bi00486a016 }}</ref> Također se primjenjuju i kombinacije gore navedenih tehnika. == Također pogledajte== *[[Polimeraza]] *[[Primaza]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|RNA polymerase}} *[http://www.dnai.org DNAi] – DNA Interactive, including information and Flash clips on RNA Polymerase. * {{MeshName|RNA+Polymerase}} * {{EC number|2.7.7.6}} * [https://web.archive.org/web/20101123181000/http://bioteachnology.com/enzyme/rna-polymerase-synthesis-rna-from-dna-template RNA Polymerase – Synthesis RNA from DNA Template] ([[Wayback Machine]] copy) *[http://www.pdbe.org/emsearch/rna\%20polymerase 3D macromolecular structures of RNA Polymerase from the EM Data Bank(EMDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925024938/http://www.pdbe.org/emsearch/rna%5C%20polymerase |date=25. 9. 2019 }} {{Enzimi}} {{Portal |Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:RNK]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:EC 2.7.7]] c5ov2wl59gsf87a6xqfy2bqwzddcuhu 0 412144 3924406 3864342 2026-09-08T12:41:23Z ~2026-48650-44 185513 /* */ Greška u pravopisu. 3924406 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Majna | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Rijeka Majna protičući kroz [[Würzburg]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = Main | izvor = [[Gornja Frankonija]] | ušće = [[Rajna]] | progresija = | države kroz koje protiče = [[Njemačka]] | lokacija = [[Würzburg]], [[Offenbach]], [[Frankfurt]], [[Mannheim]], [[Wiesbaden]], [[Mainz]] | etimologija = | dužina = 527 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = 200&nbsp;m³/s | sliv = | površina sliva = 27.292 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = }} '''Majna''' ({{jez-de|Main}}) je [[rijeka]] koja protiče kroz [[Njemačka|Njemačku]]. Sa ukupnom dužinom od 527&nbsp;km (uključujući Bijelu Majnu dužina Majne je 574&nbsp;km), najduža je desna pritoka rijeke [[Rajna|Rajne]] i najduža rijeka koja cijelom dužinom protiče kroz Njemačku (ako se rijeke [[Weser]] i [[Werra]] posmatraju kao posebne rijeke, posmatrane zajedno čine najdužu rijeku koja protiče Njemačkom). Najveći gradovi kroz koji protiče su: [[Frankfurt na Majni]] i [[Würzburg]]. == Etimologija == Naziv rijeke potiče od latinskih riječi ''Moenus'' ili ''Menus'' i ne odnosi se na naziv grada Mainza. == Geografija == Majna od svoga izvora u [[Gornja Frankonija|Gornjoj Frankoniji]] do ušća u Rajnu protiče kroz slijedeće njemačke pokrajine: [[Bavarska|Bavarsku]], [[Baden-Württemberg]] i [[Hesse]]. Izvor rijeke se nalazi u blizini Kulmbaha u [[Frankonija|Frankoniji]] a nastaje spajanjem dva kraća vodotoka: [[Crvena Majna|Crvene Majne]] (Roter Maini) i [[Bijela Majna|Bijele Majne]] (Weißer Main). Crvena Majna izvire u Frankonskom Albu, planinskom lancu. Dužine je 50&nbsp;km i protiče kroz gradove Creussen i Bayreuth. Bijela Majna izvire u planinama Fichtelgebirgea i duga je 41&nbsp;km. Majna uglavnom teče u pravcu zapada. Na jugu svoga sliva dijeli zajedničku vododjelnica sa [[Dunav]]om. Dijelom toka čini i granicu između pokrajina Bavarska i Baden-Virtemberg a u Rajnu se ulijeva u pokrajini Hesse. == Plovnost == Majna je plovna od svog ušća u Rajnu, u blizini grada [[Mainz]]a do grada Bamberga što iznosi oko 396&nbsp;km. Od 1992. gorine, Majna je povezana sa [[Kanal Rajna–Majna–Dunav]]. Zajedno sa ove dvije rijeke, Majna čini važan dio evropskog [[Panevropski koridori|Koridora VII]], saobraćajnog koridora koji povezuje [[Sjeverno more|Sjeverno]] i [[Crno more]].<ref>{{cite web | url=http://www.noordersoft.com/indexen.html | title=NoorderSoft Waterways Database | access-date=15. 5. 2016}}</ref> Majna je kanalizovana kako bi se omogućila providba brodovima čitavim plovnim dijelom. S obzirom da je rijeka u većem dijelu gornjeg toka uska, za navigaciju velikih brodova je potrebna posebna vještina. Od Bamberga do ušća u Rajnu, na Majni su izgrađene 34 brane i ustave (na njih 33 su postavljeni generatori i služe za proizvodnju električne energije). == Pritoke == Pritoke Majne od njenog izvora do ušća su: {{col-begin|width=50%}} {{col-2}} Lijeve * [[Regnitz]] * [[Tauber]] * [[Mümling]] {{col-2}} Desne * [[Itz]] * [[Franconian Saale]] * [[Aschaff]] * [[Kahl]] * [[Kinzig]] * [[Nidda]] {{col-end}} ==Luke i gradovi== U blizini Frankfurta se nalazi nekoliko unutrašnjih luka. Veći gradovi koji leže na obalama ove rijeke su: [[Frankfurt na Majni]] i [[Würzburg]]. Ostali gradovi kroz koje protiče su: Burgkunstadt, Lichtenfels, Bad Staffelstein, Eltmann, Haßfurt, Schweinfurt, Volkach, Kitzingen, Marktbreit, Ochsenfurt, Karlstadt na Mjani, Gemünden, Lohr, Marktheidenfeld, Wertheim na Majni, Miltenberg, Obernburg, Erlenbach/Main, Aschaffenburg, Seligenstadt, Hainburg, Hanau, Offenbach na Majni, Hattersheim, Flörsheim i Rüsselsheim. == Reference == {{refspisak}} {{Rijeke u Njemačkoj}} [[Kategorija:Rijeke u Njemačkoj]] [[Kategorija:Sjevernomorski sliv]] jmop1qli6brpbjqyhfgdqki906j03u0 3924407 3924406 2026-09-08T12:43:22Z ~2026-48650-44 185513 /* Geografija */ Greška u pravopisu. 3924407 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Majna | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Rijeka Majna protičući kroz [[Würzburg]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = Main | izvor = [[Gornja Frankonija]] | ušće = [[Rajna]] | progresija = | države kroz koje protiče = [[Njemačka]] | lokacija = [[Würzburg]], [[Offenbach]], [[Frankfurt]], [[Mannheim]], [[Wiesbaden]], [[Mainz]] | etimologija = | dužina = 527 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = 200&nbsp;m³/s | sliv = | površina sliva = 27.292 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = }} '''Majna''' ({{jez-de|Main}}) je [[rijeka]] koja protiče kroz [[Njemačka|Njemačku]]. Sa ukupnom dužinom od 527&nbsp;km (uključujući Bijelu Majnu dužina Majne je 574&nbsp;km), najduža je desna pritoka rijeke [[Rajna|Rajne]] i najduža rijeka koja cijelom dužinom protiče kroz Njemačku (ako se rijeke [[Weser]] i [[Werra]] posmatraju kao posebne rijeke, posmatrane zajedno čine najdužu rijeku koja protiče Njemačkom). Najveći gradovi kroz koji protiče su: [[Frankfurt na Majni]] i [[Würzburg]]. == Etimologija == Naziv rijeke potiče od latinskih riječi ''Moenus'' ili ''Menus'' i ne odnosi se na naziv grada Mainza. == Geografija == Majna od svoga izvora u [[Gornja Frankonija|Gornjoj Frankoniji]] do ušća u Rajnu protiče kroz slijedeće njemačke pokrajine: [[Bavarska|Bavarsku]], [[Baden-Württemberg]] i [[Hesse]]. Izvor rijeke se nalazi u blizini Kulmbaha u [[Frankonija|Frankoniji]] a nastaje spajanjem dva kraća vodotoka: [[Crvena Majna|Crvene Majne]] (Roter Maini) i [[Bijela Majna|Bijele Majne]] (Weißer Main). Crvena Majna izvire u Frankonskom Albu, planinskom lancu. Dužine je 50&nbsp;km i protiče kroz gradove Creussen i Bayreuth. Bijela Majna izvire u planinama Fichtelgebirgea i duga je 41&nbsp;km. Majna uglavnom teče u pravcu zapada. Na jugu svoga sliva dijeli zajedničku vododjelnicu sa [[Dunav]]om. Dijelom toka čini i granicu između pokrajina Bavarska i Baden-Virtemberg a u Rajnu se ulijeva u pokrajini Hesse. == Plovnost == Majna je plovna od svog ušća u Rajnu, u blizini grada [[Mainz]]a do grada Bamberga što iznosi oko 396&nbsp;km. Od 1992. gorine, Majna je povezana sa [[Kanal Rajna–Majna–Dunav]]. Zajedno sa ove dvije rijeke, Majna čini važan dio evropskog [[Panevropski koridori|Koridora VII]], saobraćajnog koridora koji povezuje [[Sjeverno more|Sjeverno]] i [[Crno more]].<ref>{{cite web | url=http://www.noordersoft.com/indexen.html | title=NoorderSoft Waterways Database | access-date=15. 5. 2016}}</ref> Majna je kanalizovana kako bi se omogućila providba brodovima čitavim plovnim dijelom. S obzirom da je rijeka u većem dijelu gornjeg toka uska, za navigaciju velikih brodova je potrebna posebna vještina. Od Bamberga do ušća u Rajnu, na Majni su izgrađene 34 brane i ustave (na njih 33 su postavljeni generatori i služe za proizvodnju električne energije). == Pritoke == Pritoke Majne od njenog izvora do ušća su: {{col-begin|width=50%}} {{col-2}} Lijeve * [[Regnitz]] * [[Tauber]] * [[Mümling]] {{col-2}} Desne * [[Itz]] * [[Franconian Saale]] * [[Aschaff]] * [[Kahl]] * [[Kinzig]] * [[Nidda]] {{col-end}} ==Luke i gradovi== U blizini Frankfurta se nalazi nekoliko unutrašnjih luka. Veći gradovi koji leže na obalama ove rijeke su: [[Frankfurt na Majni]] i [[Würzburg]]. Ostali gradovi kroz koje protiče su: Burgkunstadt, Lichtenfels, Bad Staffelstein, Eltmann, Haßfurt, Schweinfurt, Volkach, Kitzingen, Marktbreit, Ochsenfurt, Karlstadt na Mjani, Gemünden, Lohr, Marktheidenfeld, Wertheim na Majni, Miltenberg, Obernburg, Erlenbach/Main, Aschaffenburg, Seligenstadt, Hainburg, Hanau, Offenbach na Majni, Hattersheim, Flörsheim i Rüsselsheim. == Reference == {{refspisak}} {{Rijeke u Njemačkoj}} [[Kategorija:Rijeke u Njemačkoj]] [[Kategorija:Sjevernomorski sliv]] 8ka7wfwyxahh6fm262k5n2vv4fe1si4 0 413326 3924432 3779247 2026-09-08T19:56:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924432 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Proteaosome 1fnt side.png|thumb|right|150px|Proteazom: Aktivna mjesta su u cijevi (plavo). Kape (crveno: 11S regulacijske molekule) na krajevima reguliraju ulaz u komoru za destrukciju, u kojoj se proteini razgrađuju]] [[Datoteka:Proteaosome 1fnt top.png|thumb|lijevo|150px|Izgled proteasoma odozgo]] '''Proteazomi''' su [[protein|proteinski kompleks]]i koji su nađeni svih [[eukarioti|eukariota]] i [[Archaea]], a i kod nekih [[bakterija]]. Kod eukariota se nalaze u [[jedro|jedru]] i [[citoplazma|citoplazmi]].<ref name=Peters>{{cite journal |first1=Jan-Michael |last1=Peters |first2=Werner W. |last2=Franke |first3=Jiirgen A. |last3=Kleinschmidt |title=Distinct 19 S and 20 S subcomplexes of the 26 S proteasome and their distribution in the nucleus and the cytoplasm |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=269 |issue=10 |pages=7709–18 |year=1994 |month=March |pmid=8125997 |url=http://www.jbc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8125997 |access-date=12. 6. 2016 |archive-date=24. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224090353/https://www.jbc.org/content/269/10/7709.long |url-status=dead }}</ref> Glavna funkcija proteazoma je razgradnja nepotrebnih ili oštećenih [[protein]]a, u procesu [[proteoliza|proteolize]], odnosno [[hemijska reakcija|hemijske reakcije]] u kojoj se razlažu [[peptidna veza|peptidne veze]]. [[Enzim]]i koji [[kataliza|kataliziraju]] ove reakcije su [[proteaza|proteaze]].<ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref> Proteazomi su dio velikog mehanizma kojim [[ćelije (biologija)|ćelije]] reguliraju [[koncentracija|koncentraciju]] pojedinih proteina i razgrađuju [[proteinsko savijanje|nepravilno savijene proteine]]. U procesu degradacije nastaju [[peptid]]i sa oko sedam do osam [[aminokiselina]], koji se zatim razrađuju u aminokiseline i koriste u [[Sinteza proteina|sintezi]] novih proteina.<ref name=Lodish>{{Cite book |author=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J |title=Molecular cell biology |publisher=W.H. Freeman and CO |location=New York |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/66 66–72] |edition=5th |chapter=3 |isbn=0-7167-4366-3 |oclc= |doi= |access-date= |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/66 }}</ref> Za degradaciju, proteini se obilježavaju malim proteinom zvanim [[ubikvitin]]. Reakcija obilježavanja se katalizira enzimima [[ubikvitin ligaza|ubikvitinskim ligazama]]. Vezanje jednog ubikvitina na protein je signal drugim ligazama da vežu dodatne molekule ubikvitina. Rezultat je ''poliubikvitinski lanac'' za koji se veže proteazom, što omogućava degradaciju ciljnog proteina.<ref name=Lodish/> == Također pogledajte == * [[Proteoliza]] * [[Egzosom]] == Reference == {{refspisak|2}} == Dopunska literatura == {{refbegin|2}} * {{cite journal |last1=Glickman |first1=Michael H. |last2=Adir |first2=Noam |title=The Proteasome and the Delicate Balance between Destruction and Rescue |journal=PLoS Biology |volume=2 |issue=1 |pages=e13 |year=2004 |pmid=14737189 |pmc=314468 |doi=10.1371/journal.pbio.0020013}} * [https://web.archive.org/web/20130618053955/http://biochemie.web.med.uni-muenchen.de/feldmann/proteasome_units.html The Yeast 26S Proteasome with list of subunits and pictures] * {{cite journal |last1=Ciechanover |first1=A |title=Early work on the ubiquitin proteasome system, an interview with Aaron Ciechanover |journal=Cell Death and Differentiation |volume=12 |issue=9 |pages=1167–77 |year=2005 |doi=10.1038/sj.cdd.4401691 |pmid=16094393}} * {{cite journal |last1=Hershko |first1=A |title=Early work on the ubiquitin proteasome system, an interview with Avram Hershko |journal=Cell Death and Differentiation |volume=12 |issue=9 |pages=1158–61 |year=2005 |doi=10.1038/sj.cdd.4401709 |pmid=16094391}} * {{cite journal |last1=Adams |first1=J |title=Early work on the ubiquitin proteasome system, an interview with Irwin Rose |journal=Cell Death and Differentiation |volume=12 |issue=9 |pages=1162–6 |year=2005 |pmid=16094392 |doi=10.1038/sj.cdd.4401700}} * {{cite journal |pmid=17979756 |last1=Cvek |year=2007 |first1=B |pages=3155–67 |issue=30 |volume=13 |last2=Dvorak |journal=Current pharmaceutical design |first2=Z |title=Targeting of nuclear factor-kappaB and proteasome by dithiocarbamate complexes with metals |url=http://www.benthamdirect.org/pages/content.php?CPD/2007/00000013/00000030/0010B.SGM |doi=10.2174/138161207782110390 |date= |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://archive.today/20120729184749/http://www.benthamdirect.org/pages/content.php?CPD/2007/00000013/00000030/0010B.SGM |archive-date=29. 7. 2012 |url-status=dead }} * {{Cite book |ref=harv |author=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J |title=Molecular cell biology |publisher=W.H. Freeman and CO |location=New York |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/66 66–72] |edition=5th |chapter=3 |isbn=0-7167-4366-3 |oclc= |doi= |access-date= |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/66 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi == * [http://www.pdbe.org/emsearch/proteasome 3D proteasome structures in the EM Data Bank(EMDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211013914/https://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=proteasome |date=11. 2. 2021 }} {{Commons|Proteasome}} {{Ćelijske strukture i organele}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Proteinski kompleksi]] [[Kategorija:Organele]] [[Kategorija:Apoptoza]] 4qo04lizmomv7j72nba6la4h4pkgv3p 0 432957 3924414 3815469 2026-09-08T14:50:58Z ~2026-48705-10 185517 /* Rat u Bosni i Hercegovini */ 3924414 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | datum = 31. mart 1991 – 12. novembar 2001. | slika = [[Datoteka:Collage Yugoslav wars.jpg|300px]] | komandant1 = {{ZD|SFRJ}} [[Veljko Kadijević]]<hr>{{ZD|SRJ}} [[Slobodan Milošević]]<hr>{{ZD|Republika Srpska}} [[Radovan Karadžić]]<br>{{ZD|Republika Srpska}} [[Ratko Mladić]]<hr>{{ZD|RSK}} [[Milan Martić]]<br>{{ZD|RSK}} [[Milan Babić]]<hr>{{ZD|APZB}} [[Fikret Abdić]]<hr>{{ZD|Makedonija}} [[Boris Trajkovski]] | komandant2 = {{ZD|BIH|1992}} [[Alija Izetbegović]] | strana3 = '''1991.''' <br /> {{ZID|Slovenija}}<hr>'''1991–1995.'''<br />{{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Hrvatska Republika Herceg-Bosna}}<hr>'''1994–1995.'''<br />{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina|1992}}<hr>{{ZID|NATO}} <small>(1995)</small> | strana2b = '''2001.''' <br /> {{ZD slika|Uck Nla logo.svg|50px}} [[Oslobodilačka narodna armija (Makedonija)|Oslobodilačka narodna armija]] | strana1b = '''2001.''' <br /> {{ZID|Makedonija}} | strana2a = '''1998–2001.''' <br /> {{ZD slika|UCK KLA.svg|50px}} [[Oslobodilačka vojska Kosova|OVK]] <small>(1998–1999)</small><br>{{ZD slika|UCPMB logo.svg|50px}} [[Oslobodilačka vojska Preševa, Medveđe i Bujanovca|OVPMB]] <small>(1999–2001) </small><br>'''Podrška:'''<br>{{ZID|Albanija}}<hr>{{ZID|NATO}} <small>(1999)</small> | strana1a = '''1998–2001.''' <br /> {{ZID|SR Jugoslavija}} | žrtve1 = '''Ukupno poginulih:''' ~130.000–140.000 | žrtve2 = '''Raseljenih:''' 4.000.000 | strana1 = '''1991–1995.''' <br /> {{ZID|SFR Jugoslavija}} <small>(do aprila 1992)</small><hr>{{ZID|Republika Srpska Krajina}}<br>{{ZID|Republika Srpska}} <small>(1992–1995)</small><br>'''Podrška:'''<br>{{ZID|SR Jugoslavija}} <small>(od aprila 1992)</small><hr>{{ZID|Autonomna pokrajina Zapadna Bosna}} <small>(1993–1995)</small> | strana2 = '''1991–1995.''' <br /> {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina|1992}} <small>(1992–1994)</small> | komandant3 = {{ZD|Slovenija}} [[Milan Kučan]]<hr>{{ZD|HRV}} [[Franjo Tuđman]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Mate Boban]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Krešimir Zubak]]<hr>{{ZD slika|UCK KLA.svg|50px}} [[Adem Jashari]]<br>{{ZD slika|UCK KLA.svg|50px}} [[Hashim Thaçi]]<br>{{ZD slika|UCK KLA.svg|50px}} [[Ramush Haradinaj]]<br>{{ZD slika|UCPMB logo.svg|50px}} [[Shefket Musliu]]<br>{{ZD slika|UCPMB logo.svg|50px}} [[Ridvan Qazimi]]<br>{{ZD slika|Uck Nla logo.svg|50px}} [[Ali Ahmeti]]<br>{{ZD slika|Uck Nla logo.svg|50px}} [[Fadil Nimani]]<hr>{{ZD|NATO}} [[Leighton W. Smith Jr.]]<br>{{ZD|NATO}} [[Wesley Clark]] | dio = [[Raspad SFRJ]] | sukob = Ratovi u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] | opis_slike = Slijeva nadesno od vrha: [[slovenska nacionalna policija|slovenska policija]] je tokom [[Desetodnevni rat|desetodnevnog rata]] zarobila vojnike [[JNA|jugoslovenske vojske]] i njihovu jedinicu; uništeni tenk T-72 tokom [[Bitka za Vukovar|bitke za Vukovar]]; Srpska protutenkovska raketna postrojenja tokom [[Opsada Dubrovnika|opsade Dubrovnika]]; sahrana ekshumiranih žrtava [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]]; vozilo [[UN]]-a koje se vozilo ulicama [[Sarajevo|Sarajeva]] tokom [[Opsada Sarajeva|opsade]]. | rezultat = [[Raspad SFRJ]] i stvaranje nezavisnih država | mjesto = [[Balkan]]; teritorije bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] i njenih republika | žrtve3 = '''Izvori podataka:''' <ref>{{cite news |title = Transitional Justice in the Former Yugoslavia |url = http://ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia |publisher = [[International Center for Transitional Justice]] |date = 1. 1. 2009 |access-date = 8. 9. 2009 |archive-date = 26. 1. 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126214707/https://www.ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |title = About us |url = http://www.hlc-rdc.org/stranice/Linkovi-modula/About-us.en.html |publisher=Humanitarian Law Center |access-date=17. 11. 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110522141442/http://www.hlc-rdc.org/stranice/Linkovi-modula/About-us.en.html |archive-date=22. 5. 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia |title = Transitional Justice in the Former Yugoslavia |website = ICJT.org |publisher = [[International Center for Transitional Justice]] |date = 1. 1. 2009 |access-date = 19. 4. 2021 |archive-date = 26. 1. 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126214707/https://www.ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia |url-status = dead }}</ref> }} {{Jugoslavenski ratovi}} [[Datoteka:SocialistYugoslavia en.svg|mini|200px|Republike SFRJ]] [[Datoteka:Breakup of Yugoslavia.gif|mini|200px|Raspad SFRJ <br/>'''Legenda''': {|style="float:right; text-align:left; font-size: 75%" |- | bgcolor="b62c2c" width="30"| | width="10"| |'''[[SFRJ|Jugoslavija]]''' <small>(1943–1992)</small> |{{flagicon|SFRJ}} |- | bgcolor="de5c5c" width="30"| | width="10"| |'''[[Hrvatska]]''' <small>(1991–)</small> |{{flagicon|HRV}} |- | bgcolor="e18080" width="30"| | width="10"| |[[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna|Herceg-Bosna]] <small>(1992–1994)</small> |[[File:Flag_of_the_Croatian_Republic_of_Herzeg-Bosnia.svg|22px|border]] |- | bgcolor="dcedff" width="30"| | width="10"| |[[UNTAES]] <small>(1996–1998)</small> |[[File:Flag of the United Nations.svg|22px|border]] |- | bgcolor="404375" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija i Crna Gora]]''' <small>(1992–2006)</small> |{{flagicon|SCG}} |- | bgcolor="5d61a2" width="30"| | width="10"| |[[Republika Srpska]] <small>(1992–)</small> |[[File:Flag of Republika Srpska.svg|22px|border]] |- | bgcolor="9394c2" width="30"| | width="10"| |[[Republika srpska krajina]] <small>(1991–1995/96)</small> |[[File:Flag_of_Serbian_Krajina_(1991).svg|22px|border]] |- | bgcolor="cbcbcb" width="30"| | width="10"| |'''[[Republika Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1992–1998)</small> |{{flagicon|BIH|1992}} |- | bgcolor="a4a4a4" width="30"| | width="10"| |'''[[Bosna i Hercegovina]]''' <small>(1998–)</small> |{{flagicon|BIH}} |- | bgcolor="797878" width="30"| | width="10"| |[[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Zapadna Bosna]] <small>(1993–1995)</small> |[[File:Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg|22px|border]] |- | bgcolor="63809f" width="30"| | width="10"| |'''[[Srbija]]''' <small>(2006–)</small> |{{flagicon|SRB}} |- | bgcolor="9eb3cb" width="30"| | width="10"| |[[Kosovo]] <small>(pod kontrolom [[UNMIK]]a 1999–; deklaracija o nezavisnosti 2008.)</small> |{{flagicon|KOSV}} |- | bgcolor="f0eabb" width="30"| | width="10"| |'''[[Crna Gora]]''' <small>(2006–)</small> |{{flagicon|CG}} |- | bgcolor="e1995b" width="30"| | width="10"| |'''[[Makedonija]]''' <small>(1991–)</small> |{{flagicon|MAK}} |- | bgcolor="a1c893" width="30"| | width="10"| |'''[[Slovenija]]''' <small>(1991–)</small> |{{flagicon|SLO}} |}]] '''Ratovi u bivšoj Jugoslaviji''' jest pojam za ratove i oružane sukobe, koji su posljedica [[Raspad SFRJ|raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]], usljed narušenih odnosa među [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija#Geografija|njenim republikama]], koji su se desili od 1991. do 2001. Ovi ratovi bili su prvi veći oružani sukobi u [[Evropa|Evropi]] od završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] 1945.{{efn|name=RAT|Ne računajući [[grčki građanski rat]], [[istočnonjemački ustanak 1953.]], [[mađarski ustanak 1956]] i [[sovjetska invazija Čehoslovačke|sovjetsku invaziju Čehoslovačke]]}} U ove sukobe spadaju: [[Rat u Sloveniji]] (27. juni – 6. juli 1991), [[Rat u Hrvatskoj]] (1991–1995), [[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1995) u okviru kog se politički izdvaja [[Bošnjačko-hrvatski sukob]] (1992–1994), [[Kosovski rat]] (1998–1999), okončan [[NATO-ovo bombardiranje SR Jugoslavije|NATO bombardiranjem Srbije]], [[Preševski konflikt]] u [[Makedonija|Makedoniji]] (1999–2001) i [[Sukob u Makedoniji 2001.]] Ovi sukobi nazivani su i raznim drugm imenima, kao Balkanski ratovi (često kao: ''Treći balkanski rat''), po britanskom historičaru [[Misha Glenny|Mishi Glennyju]], zatim ''Građanski rat u Jugoslaviji'', dok su na lokalnom nivou ratovi nazivali ''Otadžbinski rat'', ''Domovinski rat'', ''Desetodnevni rat'' ({{jez-sl|desetdnevna vojna}}), ''Agresija na Bosnu i Hercegovinu'' i ''Građanski rat u Bosni i Hercegovini''. Ovi nazivi su obično jednostrano politički obojeni, te ne prikazuju realnu kompleksnost zbivanja. == Politička pozadina == Ratovi su prouzrokovani dubokom političkom, privrednom i ekonomskom krizom, koja je zahvatila [[SFRJ]], početkom 80-ih godina 20. vijeka. Nakon uvođenja [[Pluralizam|pluralizma]] i višestranačkih izbora, a prvobitnim konfliktom u vodećoj partijskoj strukturi [[SKJ|Savezu komunista Jugoslavije]] na [[14. Kongres SKJ|14. Kongresu SKJ]] 1990, usljed porasta [[Nacionalizam|nacionalizma]] u saveznim republikama SFRJ, nakon prvih višepartijskih izbora došlo je do referenduma o otcjepljenju pojedinih republika od SFRJ. Politička neslaganja su bila višeslojna i sastojala su se od neriješenih nacionalnih pitanja na [[SAP Kosovo|SAP Kosovu]], te statusu te pokrajine unutar SR Srbije, raspodjele budžeta unutar republika, nacionalističkim pokretima u SR Srbiji, SR Hrvatskoj i SR Sloveniji, nerješenog pitanja služenja vojnog roka u [[JNA]], gdje je slovenska opozicija osporavala služenje slovenskih regruta u JNA, te značajan faktor je bio upad SR Srbije u platni promet SFRJ, 28. decembra 1990. godine, kada je odlukom [[Skupština Socijalističke Republike Srbije|Skupštine SR Srbije]] donesena tajna odluka o puštanju u opticaj 18,243 milijardi dinara (11,4 milijarde [[Američki dolar|dolara]]), kako bi se isplatile zaostale plate i penzije, kada je tadašnji premijer [[Ante Marković]] anonimno informisan 4. januara 1991, a on je ovaj akt na vanrednoj sjednici Vlade nazvao ''činom za likvidaciju Jugoslavije''.<ref>[http://pescanik.net/raspad-jugoslavije-i-2/][[Srđa Popović]]<span> </span>''Raspad Jugoslavije''</ref> Nakon protesta Vlade 10 milijardi dinara je vraćeno u [[Jugoslavenska narodna banka|Jugoslavensku narodnu banku]], a ostatak je nestao.<ref name="HS" /> Postojeći nerazjašeni sukobi očitovali su se i u [[Hiperinflacija|hiperinflaciji]], koju je nakon upada Srbije, bilo gotovo nemogući suzbiti. Nekoliko godina prije samog raspada došlo je do diskusija na relaciji srpskih i hrvatskih historičara o broju žrtava u [[Ustaše|ustaškom]] [[Koncentracioni logor u Jasenovcu|koncentracionom logoru u Jasenovcu]], zatim je 1986. proklamiran [[Memorandum SANU]], na koji su slovenski intelektualci odgovorili političkim pamfletom o budućnosti slovenskog naroda. Gotovo u svim republikama došlo je do porasta nacionalizma, podržavanog od strane vjerskih zajednica. === Izbori === Prvi [[Skupštinski izbori u SR Sloveniji 1990.|skupštinski]] i [[Predsjednički izbori u Sloveniji 1990.|predsjednički]] izbori održani su u [[SR Slovenija|SR Sloveniji]] [[8. april]]a 1990. godine<ref name="SI90">[http://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf Službeni rezultati skupštinskih izbora 1990. ''Statistički godišnjak Republike Slovenije 1997.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224013602/https://www.stat.si/StatWeb/doc/letopis/1997/05-97.pdf |date=24. 12. 2018 }} {{Simboli jezika|si|slovenski}} {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref>, zatim u [[SR Hrvatska|SR Hrvatskoj]] ([[Izbori za zastupnike u Hrvatski sabor 1990.|skupštinski izbori]]) [[22. april]]a i 6–7. maja,<ref name="HR90" >{{Cite web |url=http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |title=Arhiva izbora |access-date=9. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504041445/http://www.izbori.hr/arhiva/arhiva_1990.html |archive-date=4. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> zatim [[Makedonski parlamentarni izbori 1990.|parlamentarni izbori]] u [[SR Makedonija|SR Makedoniji]] 11. i 25. novembra, u [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]] [[18. novembar|18. novembra]] [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|opći izbori]] a 2. decembra drugi krug izbora.<ref name= "Parlament">{{Cite web |url=https://www.parlament.ba/istorija/Default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |title=Službena stranica Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine |access-date=9. 9. 2017 |archive-date=20. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120234432/https://www.parlament.ba/istorija/default.aspx?id=27926&langTag=bs-BA&pril=b |url-status=dead }}</ref> Početkom decembra ([[9. decembar|9. decembra]]) održani su u [[Srbija|Srbiji]] [[Predsjednički izbori u Srbiji 1990.|predsjednički]] i [[Skupštinski izbori u Srbiji 1990.|skupštinski]] izbori,<ref name="SR90">[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=01&dd=21&nav_category=418&nav_id=228593 Hronologija parlamentarnih izbora]</ref><ref name="RS90">[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19916001.pdf Službeni rezultati parlamentarnih i predsjedničkih izbora]</ref> a istog dana su održani [[Izbori za poslanike u Narodnu Skupštinu Socijalističke Republike Crne Gore 1990.|skupštinski]] i [[Izbori za predsednika predsedništva i članove predsedništva Socijalističke Republike Crne Gore 1990.|predsjednički izbori]] u [[SR Crna Gora|SR Crnoj Gori]].<ref name="HS"/> U nemogućnosti nalaženja izbornog sistema na saveznom nivou, koji bi onemogućio npr. prednost koju bi imali Srbi kao najbrojniji narod u odnosu na Slovence, zbog oko četiri puta većeg broja stanovnika, izbori, kao i zbog nepostojanja političkih partija na saveznom nivou, nisu nikada održani. Pokušaj premijera [[Ante Marković]]a osnivanjem [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] (SRSJ) u julu 1990. godine, da ta partija zaživi na saveznom nivou nije uspio, jer se partija kandidirala samo na republičkim izborima. Na izborima su, osim u SR Sloveniji, Srbiji, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori pobijedile nove stranke. U SR Hrvatskoj je premoćno pobijedila desno orijentirana nacionalistička stranka [[HDZ]] sa 41,9% glasova osvojivši ukupno 55 mandata,<ref name="HR90"/> a u SR Bosni i Hercegovini tri nove nacionalne stranke [[SDA]], [[HDZ BiH]] i [[SDS]] su osvojile prva tri mjesta u oba skupštinska vijeća.<ref name= "Parlament"/> Reformirani [[Savez komunista Slovenije]] pod imenom [[Savez komunista Slovenije-Stranka demokratskih promjena]] osvojila je prvo mjesto sa 17,3% i ukupno 14 mandata,<ref name="SI90"/> u SR Makedoniji pod imenom [[Savez komunista Makedonije - Stranka demokratskih promjena]] ({{Jez-mk|Сојуз на комунистите на Македонија}}) osvojila je 27,7% glasova sa 31 mandatom. U SR Crnoj Gori [[Savez komunista Crne Gore]] osvojio je apsolutnu većinu sa 56,18% glasova i 83 mandata, dok je reformirana srbijanska [[Socijalistička partija Srbije]] (SPS) zbog prethodno promijenjenog većinskog izbornog sistema sa samo 46,09% osvojenih glasova dobila 194 od ukupno 250 mandata <ref name="SR90"/><ref name="RS90"/> Izbori u Srbiji nisu bili regularni, jer je SPS preuzela čitavu imovinu Saveza komunista Jugoslavije, procijenjenu na oko 100 miliona dolara, te je imala potpunu kontrolu nad medijima, kao i na izbornim mjestima.<ref name="HS">Holm Sundhaussen Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewönliche Geschichte des Gewönlichen, Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, {{ISBN|978-3-205-79609-1}}</ref> === Referendumi === Nakon izbora u SR Sloveniji, 23. decembra 1990. godine održan je [[Referendum o nezavisnosti Slovenije]], na kom je 88.5% glasača glasalo za samostalnost i nezavisnost SR Slovenije. Na osnovu toga referenduma. Slovenija je 25. juna 1991. godine proglasila nezavisnost. Slijedili su referendumi u [[Referendum o hrvatskoj samostalnosti|Hrvatskoj]] 19. maja 1991. sa 94,17% glasova za nezavisnost, te u [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|Bosni i Hercegovini]] 29. februara i 1. marta 1992. godine sa 99,7% glasova za nezavisnost. Referendumi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini su političkim uticajem srpskih nacionalističkih partija bojkotovani od strane dijela srpskog stanovništva. Politički vrh Srbije i Jugoslavije, reagovao je prijetnjama, a tada već gotovo prosrpski orijentirani vrh JNA, pripremio je planove za vojne intervencije. == Ratovi == === Rat u Sloveniji === {{Glavni|Desetodnevni rat}} Rat u Sloveniji ili ''Desetodnevni rat'' ({{jez-sl|Slovenska osamosvojitvena vojna-Desetdnevna vojna}}) bio je kratkotrajni rat između [[Slovenija|Slovenije]] i [[JNA]] [[1991]]. godine poslije proglašenja Slovenije kao neovisne države od [[SFRJ]]. Napad [[JNA]] je započeo 26. juna 1991. godine, a cilj je bilo oslobađanje nekoliko opkoljenih kasarni i zauzimanje graničnih prelaza prema Austriji, Mađarskoj i Italiji, na kojima je [[MUP Slovenije|slovenski MUP]] preuzao kontrolu, te [[Međunarodni aerodrom Jože Pučnik Ljubljana|aerodroma u Ljubljani]]. U napadu su učestvovale jedinice iz garnizona sa [[Rijeka (grad)|Rijeke]], iz [[Karlovac|Karlovca]], te jedinice stacionirane u Sloveniji. U napadu su korištene pješadijske i tenkovske jedinice, avionima je JNA djelovala na nekim graničnim prelazima. U toku napada avioni [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RV i PVO]] su prelijetali austrijski zračni prostor, od oko 50&nbsp;km u pravcu [[Graz]]a. JNA su se susprostavile jedinice reorganizirane [[Teritorijalna odbrana Slovenije|Teritorijalne odbrane Slovenije]] (TOS), pod zapovjedništvom [[Janez Janša|Janeza Janše]] i jedinice MUP-a Slovenije. Rat je trajao do 7. jula, a prekid sukoba dogovoren je [[Brionska deklaracija|Brionskom deklaracijom]], koji su potpisali: [[Ante Marković]], [[Petar Gračanin]], [[Budimir Lončar]], [[admiral]] [[Stane Brovet]] za Jugoslaviju; [[Milan Kučan]], [[Lojze Peterle]], [[Dimitrij Rupel]], [[France Bučar]] i [[Janez Drnovšek]] za Sloveniju; te [[Franjo Tuđman]] za Hrvatsku. Međunarodnu delegaciju [[EU]] predstavljali su [[Hans van den Broek]], [[Jacques Poos]] i [[João de Deus Pinheiro]]. Gubici JNA su bili po procjenama 44 poginula i 146 ranjenih, a na slovenskoj strani 18 poginulih i 182 ranjenih. U borbama je poginulo 12 stranih državljana. === Rat u Hrvatskoj === {{Glavni|Rat u Hrvatskoj}} Prvi sukobi u Hrvatskoj, zbili su se nakon [[Izbori za zastupnike u Hrvatski sabor 1990.|prvih izbora]], 1990. godine, a manifestovali su se u blokadi saobraćajnica na ljeto, u okolini [[Knin]]a, kada su Srbi u znak protesta protiv izbora nacionalno orijentirane desničarske [[HDZ]], koja je bila potpomogunuta ekstremnom proustaškom emigracijom u [[Balvan-revolucija|Balvan-revoluciji]], balvanima i kamenjem blokirali ceste iz pravca Dalmacije prema [[Zagreb]]u i [[Karlovac|Karlovcu]]. Barikade su držali naoružani pripadnici paravojnih jednica, koje su osnovane iz seoskih straža u organizaciji tada vodeće stranke [[SDS]]. Pod uticajem političke propagande iz Srbije, srbijanskih političara i medija, srpska je strana nove izbore shvatila kao osnivanje nove države sa elementima proustaške politike, te samoorganizacijom i djelomičnim potpomaganjem srbijanskih struktura došlo je do stvaranje srpske lokalne milicije, koja je odbila prihvatiti nova hrvatska obilježja ([[Grb Hrvatske|šahovnicu]] i [[Zastava Hrvatske|zastavu]]), zbog podsjećanja na [[Ustaše|ustaške]] zločine nad Srbima tokom Drugog svjetskog rata i [[NDH]]. Uskoro 1991. godine dolazi do stvaranja [[SAO Krajina|SAO Krajine]], [[SAO Zapadna Slavonija|SAO Zapadne Slavonije]] i [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem|SAO Istočne Slavonije, Baranje i Zapadni Srem]], koje su se kasnije ujedinile u paradržavu [[Republika srpska krajina|Republiku srpsku krajinu]], koja je vremenom stvarala sve institucije države, te se odvojila od platnog sistema Hrvatske, stvaranjem nove valute [[Dinar Republike srpske krajine]]. Područja koje je obuhvatala RSK bili su okolina Knina, te Zapadna i Istočna Slavonija, odnosno općine u kojima su Srbi bili u većini. Barikade i naoružavanje pobunjenika, kao i stvaranje RSK pomagala je JNA, te tajne službe JNA, dijenjem oružja i opreme, te prekomandom zapovjednog kadra politički orijentisanog i indoktriniranog nacionalističkom politikom. === Rat u Bosni i Hercegovini === {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}Rat u Bosni i Hercegovini je općeprihvaćeni naziv za međunarodni vojni sukob na području [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], koji je trajao od 6. aprila 1992. do 14. decembra 1995. između [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavije]] i [[Hrvatska|Republike Hrvatske]], zajedno sa samoproglašenim srpskim i hrvatskim paradržavama unutar teritorije Bosne i Hercegovine, [[Republika Srpska]] (prvobitno Srpska Republika Bosna i Hercegovina, sada entitet u sastavu [[Bosna i Hercegovina|BiH]]) i [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna]]. Mogu se pronaći i nazivi "agresija na Bosnu i Hercegovinu", "odbrambeno-oslobodilački rat", "obrambeno-otadžbinski rat" i "građanski rat u Bosni i Hercegovini" u zavisnosti od gledišta sukobljenih strana. [[Bosna i Hercegovina]] je zvanično podigla optužnicu protiv [[Savezna Republika Jugoslavija|SRJ]] za genocid pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]]. Sud je 21. februara 2007. objavio presudu u kojoj je zaključio da je rat imao međunarodni karakter. Konflikt je sprva bio između jedinica JNA u Bosni koje su se kasnije transformirale u [[Vojska Republike Srpske|Vojsku Republike Srpske]] (VRS) na jednoj strani i [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) koja je uveliko bila sastavljena od [[Bošnjaci|Bošnjaka]], kao i hrvatskih snaga poznatih kao [[Hrvatsko vijeće odbrane]] (HVO) na drugoj strani. Tenzije između Bošnjaka i Hrvata su se pojačale krajem 1992, što je dovelo do [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskog sukoba]] koji je eskalirao početkom 1993. Rat u Bosni i Hercegovini je okarakterisan teškim borbama, neselektivnim [[Granata|granatiranjem]] gradova i naselja, [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]] i [[Ratno seksualno nasilje|sistematskim silovanjem]]. ==== Bošnjačko-hrvatski sukob ==== {{Glavni|Bošnjačko-hrvatski sukob}}'''Bošnjačko-hrvatski sukob''' ili '''Hrvatsko-bošnjački sukob''', često nazvan i ''Rat u ratu'', bio je sukob između [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] i samoproglašene [[Herceg-Bosna|Hrvatske zajednice Herceg-Bosna]] koju je podržavala [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. Trajao je od 19. juna 1992. do 23. februara 1994. godine. Sukob je eskalirao u [[Srednja Bosna|Srednjoj Bosni]] i uskoro se proširio na [[Hercegovina|Hercegovinu]], ali nije prerastao u sveopšti rat između Bošnjaka i Hrvata jer su na ostalim frontovima kao u [[Bihać]]u, [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Tešanj|Tešnju]] ostali u savezništvu. Primirjem 23. februara 1994. zaustavljen je sukob, a okončan potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] 18. marta 1994. Sporazumom je oformljena [[Federacija Bosne i Hercegovine]] i omogućeno zajedničko djelovanje protiv [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i [[Srpska vojska Krajine|Srpske vojske Krajine]] što će biti prekretnica koja je dovela do završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] osudio je 17 [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]] i Herceg-Bosanskih zvaničnika, od kojih je šestero osuđeno za učestvovanje u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]] koji je za cilj imao pripajanje Hrvatskoj ili kontrolu nad dijelovima Bosne i Hercegovine gdje je [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|hrvatski narod]] činio većinu. Dva zvaničnika [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] su osuđena za ratne zločine. Sud je također presudio da je sukob imao međunarodni karakter jer je Hrvatska imala potpunu kontrolu nad jedinicama HVO-a. === Kosovski rat === {{Glavni|Kosovski rat}}Kosovski rat je bio oružani sukob na [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|Kosovu i Metohiji]] koji je počeo krajem februara 1998. i trajao je do 11. juna 1999. U ratu su, kao suprostavljene strane, učestvovale snage [[Srbija i Crna Gora|Savezne Republike Jugoslavije]] (koju su u to doba činile republike [[Crna Gora]] i [[Srbija]]), koje su kontrolisale Kosovo prije rata i snaga kosovskih [[Albanci|Albanaca]] poznate kao [[Oslobodilačka vojska Kosova]] (OVK), uz zračnu podršku [[NATO]]-a u završnici sukoba (od 24. marta 1999). === Preševski konflikt === {{Glavni|Preševski konflikt}}Preševski konflikt bio je manji oružani sukob od 1999. do 2001. godine u dolini [[Preševo|Preševa]] na jugu [[Srbija|Srbije]] između [[Albanija|albanske]] [[Oslobodilačka vojska Preševa, Medveđe i Bujanovca|Oslobodilačke vojske Preševa, Medveđe i Bujanovca]] (OVPMB) i [[Savezna Republika Jugoslavija|jugoslavenske]] policije. Državni organi [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]] i [[Srbija|Republike Srbije]], te srbijanska policija u okolici Preševa proglasili su OVPMB terorističkom organizacijom. === Sukobi u Makedoniji === {{Glavni|Sukobi u Makedoniji 2001.}} Sukobi u Makedoniji naziv je za kratkotrajni rat u tada [[Sjeverna Makedonija|Republici Makedoniji]] započet gerilskom aktivnošću [[Albanija|albanske]] [[Separatizam|separatističke]] grupe [[Oslobodilačka narodna vojska (Makedonija)|Oslobodilačka narodna vojska]] početkom 2001, nakon [[Preševski konflikt|Preševskog konflikta]] u [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslaviji]]. Sukobi su završili [[Ohridski sporazum (2001)|Ohridskim sporazumom]], kojim je dogovoren prekid vatre i razoružavanje gerilaca koje su obavile snage [[NATO|NATO-a]], a vlada Makedonije pristala je dati veća politička prava makedonskim [[albanci]]ma. == Embargo na naoružavanje == {{Proširiti sekciju}} == Ratni zločini == === Genocid === {{Glavni|Genocid u Bosni i Hercegovini}} === Etnička čišćenja i masakri === {{Proširiti sekciju}} === Zločini silovanja === {{Glavni|Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini}} == Posljedice == {{Proširiti sekciju}} == Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju == {{Glavni|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju}}'''Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju''' (''MKSJ'', [[Engleski jezik|engleski]]: ''International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' - ICTY, također: ''Haški tribunal'') jest skraćeni naziv za ''Međunarodni krivični sud za progon osoba odgovornih za ozbiljne povrede humanitarnog prava na teritorijima bivše Jugoslavije od 1991. godine'', tijelo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] ovlašteno da vodi sudske postupke za ratne zločine na prostoru [[SFRJ|bivše Jugoslavije]]. Sud djeluje kao "ad hoc" tijelo i ima sjedište u [[Den Haag]]u. Osnovan Rezolucijom 827 Vijeća sigurnosti [[UN]] [[25. maj]]a [[1993]]. godine. Najteža moguća kazna koju može izreći jest [[doživotni zatvor]]. === Spisak optuženih pred sudom === {{Glavni|Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{Portal|SFRJ|Bosna i Hercegovina|Crna Gora|Hrvatska|Srbija|Crna Gora|Slovenija|Sjeverna Makedonija|Kosovo}}{{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|*]] [[Kategorija:Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija]] [[Kategorija:Raspad Jugoslavije]] [[Kategorija:Vojna historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Vojna historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Vojna historija Crne Gore]] [[Kategorija:Vojna historija Srbije]] [[Kategorija:Vojna historija Slovenije]] [[Kategorija:Vojna historija Hrvatske]] [[Kategorija:Vojna historija Sjeverne Makedonije]] [[Kategorija:Vojna historija Kosova]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Crne Gore]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Srbije]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Slovenije]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Hrvatske]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Sjeverne Makedonije]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Kosova]] [[Kategorija:NATO-ova intervencija u bivšoj Jugoslaviji]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1992. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1992. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1993. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1994. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1995. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1998. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1999. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:2000. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:2001. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:Sukobi u 1991.]] [[Kategorija:Sukobi u 1992.]] [[Kategorija:Sukobi u 1993.]] [[Kategorija:Sukobi u 1994.]] [[Kategorija:Sukobi u 1995.]] [[Kategorija:Sukobi u 1998.]] [[Kategorija:Sukobi u 1999.]] [[Kategorija:Sukobi u 2000.]] [[Kategorija:Sukobi u 2001.]] [[Kategorija:1991. u Sloveniji]] [[Kategorija:1991. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1992. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1993. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1994. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1995. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1998. u Srbiji]] [[Kategorija:1999. u Srbiji]] [[Kategorija:2000. u Srbiji]] [[Kategorija:2001. u Srbiji]] [[Kategorija:1998. na Kosovu]] [[Kategorija:1999. na Kosovu]] [[Kategorija:2001. u Makedoniji]] [[Kategorija:1990-e u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1990-e u Crnoj Gori]] [[Kategorija:1990-e u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1990-e u Sloveniji]] [[Kategorija:1990-e u Srbiji]] [[Kategorija:1990-e na Kosovu]] [[Kategorija:1990-e u Jugoslaviji]] [[Kategorija:2000-te u Srbiji]] [[Kategorija:2000-te u Makedoniji]] [[Kategorija:2000-te u Srbiji i Crnoj Gori]] [[Kategorija:20. vijek u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:20. vijek u Crnoj Gori]] [[Kategorija:20. vijek u Hrvatskoj]] [[Kategorija:20. vijek u Sloveniji]] [[Kategorija:20. vijek u Srbiji]] [[Kategorija:20. vijek na Kosovu]] [[Kategorija:20. vijek u Jugoslaviji]] [[Kategorija:20. vijek u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:21. vijek u Srbiji]] [[Kategorija:21. vijek u Sjevernoj Makedoniji]] [[Kategorija:21. vijek u Srbiji i Crnoj Gori]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem NATO-a]] 42a591u0xdzmujlcwsw2is6tbdlul5l 0 450082 3924442 3841401 2026-09-08T23:51:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924442 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Rolf Maximilian Sievert | slika = Rolf Sievert 1896-1966.jpg | datum_rođenja = {{Birth date|1896|05|06|df=yes}} | mjesto_rođenja = [[Stockholm]], [[Švedska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1966|10|03|1896|05|06|df=yes}} | mjesto_smrti = Stockholm, Švedska | zanimanje = Medicinski fizičar }} '''Rolf Maximilian Sievert''' (6. maj 1896.<ref>{{Cite journal|last=Sekiya|first=Masaru|last2=Yamasaki|first2=Michio|date=29. 7. 2015|title=Rolf Maximilian Sievert (1896–1966): father of radiation protection|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12194-015-0330-5|journal=Radiological Physics and Technology|language=en|volume=9|issue=1|pages=1–5|doi=10.1007/s12194-015-0330-5|issn=1865-0333}}</ref> &ndash; 3. oktobar 1966.) jeste bio švedski medicinski [[fizičar]], čiji je glavni doprinos na polju izučavanja bioloških efekata [[jonizirajuće zračenje|jonizirajućeg zračenja]]. Profesor Sievert je rođen u [[Stockholm]]u, [[Švedska]]. Služio je kao šef fizičke laboratorije u švedskom [[Radiumhemmet]]u<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ba/books?id=pHiKycrLmEQC&pg=PA144&lpg=PA144&dq=Rolf+Maximilian+Sievert&source=bl&ots=VBBTuJ0W5Y&sig=LUt7h_lX74FdbDtQB8h5VzUSUVI&hl=bs&sa=X&ved=2ahUKEwjSnfvwpuHeAhURKuwKHecdDW44FBDoATAAegQICRAB#v=onepage&q=Rolf%20Maximilian%20Sievert&f=false|title=Units of Measurement: Past, Present and Future. International System of Units|last=Gupta|first=S. V.|date=3. 11. 2009|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783642007385|language=en}}</ref> od 1924. do 1937., kada je postao šef odjeljenja fizike radijacije na [[Karolinska Institut|Karolinska institutu]]. Igrao je pionirsku ulogu u mjerenju doza radijacije, posebno u korištenju za dijagnostiku i tretiranje [[Rak (bolest)|raka]]. U kasnijim godinama, fokusirao se na istraživanja bioloških efekata na ponovljena izlaganja niskim dozama radijacije. Također je predsjedavao Naučnim komitetom Ujedinjenih nacija za efekte atomske radijacije. Izumio je brojne instrumente za mjerenje doza radijacije, najšire poznatih kao [[Sievertova komora]]. Godine 1979, na Generalnoj konferenciji tegova i mjera, ili CGPM), [[SI sistem|SI jedinica]] za ekvivalentnu dozu jonizirajućeg zračenja je imenovana po njemu, i dodijeljeno ime [[sivert]] (Sv).<ref>{{Cite journal|last=Tomljenović|first=Ivan|date=access-date|title=ROLF MAXIMILIAN SIEVERT|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/34/051/34051932.pdf|journal=V. simpozij HDZZ, Stubičke Toplice|doi=|access-date=|archive-date=5. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605005854/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/34/051/34051932.pdf|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak|}}[[Datoteka:Rolf Sievert 1924.jpg|mini|Rolf Sievert 1924.]] ==Vanjski linkovi== * [http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=9498&a=18510&l=en Rolf Sievert, the man and the unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119075703/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?l=en&d=9498&a=18510 |date=19. 11. 2013 }} {{Naučnici po kojima su nazvane SI jedinice}} {{Kontrola autoriteta}} 5op8x8tm26mk7c31gnj8jt5mqfx9dg8 0 454518 3924463 3635354 2026-09-09T08:43:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924463 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Stara džamija u Gornjoj mahali | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | reljef_karte = da | opis_karte = Položaj Gradske džamije u Bosni i Hercegovini | geografska_širina = | geografska_dužina = | lokacija = Seonica, [[Konjic]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1880. | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = 9,37 m.<ref name="KONS.gov.ba" /> | širina = 6,10 m.<ref name="KONS.gov.ba" /> | visina_maks = | broj_munara = 1 | visina_munare = | materijali = }} '''Stara džamija u Gornjoj mahali, Seonica''' nalazi se u općini [[Konjic]], [[Bosna i Hercegovina]]. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONS.gov.ba">{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=819 |title=Stara džamija u Gornjoj mahali, Seonica |work=kons.gov.ba |access-date=5. 3. 2018 |archive-date=5. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705182852/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=819 |url-status=dead }}</ref> Komisija je donijela odluku 16.-22. maja 2006. u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, [[Amra Hadžimuhamedović]] (predsjedavajuća), [[Dubravko Lovrenović]], [[Ljiljana Ševo]] i Tina Wik. == Lokacija == Naselje Seonica je smješteno na desnoj strani [[Jablaničko jezero|Jablaničkog jezera]]. Od Konjica je udaljeno 30&nbsp;km prema jugozapadu, a od Ostrošca 12&nbsp;km prema sjeveru. Smješteno je u kanjonu rječice Seončice i sastoji se od mahala: Donje, Gornje i Poretka == Historija == Prema mišljenju [[Ćiro Truhelka|Ćire Truhelke]], naselje Seonica je u XV vijeku bilo rezidencija [[Bogumili|bogumilskih]] gostova. Ovdje je 1422. godine živio gost Radin Butković, koji je na osnovu testamenta sačuvanog u istorijskom arhivu u [[Dubrovnik]]u svojim nasljednicima ostavio veliki pokretni imetak u Seonici i okolini. Među nasljednicima se naročito ističe gost Radin Seničanin, koji je doživio [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|gubljenje bosanske samostalnosti]] i dolazak [[Osmansko carstvo|Osmanlija]]. Uspomena na bogumile bila je u Seonici veoma živa do unazad 70 godina. Uspomenu na njih čuvaju brojne nekropole stećaka, imena sela (Gostovići, Dobrigošće i Ugošće), lokaliteta (Gostovljak) i prezimena (Potur, Goastevčić i Pataronović). U Seonici se nalaze dvije džamije, od toga je jedna u Donjoj, a druga u Gornjoj mahali. Postojali su i [[mekteb]] i [[tekija]] nakšibendijskog reda. Mekteb se nalazio pri vrhu Donje mahale. Ne zna se tačno kada je izgrađen, niti kada je napušten. Tekija je sagrađena oko 1833. godine i koristila se sve do 1912. godine. Za razliku od Donjomahalske, pisanih podataka o vremenu gradnje Stare džamije u Seonici nema. Podignuta je oko 1880. godine. Džamija je zadužbina izvjesne Bege (Begajete) Begeta, kćeri Omer-begove a udove Muharema Buturovića, koja je za izdržavanje džamije uvakufila čiftluk Bjelovčine kod Konjica i Podine u Seonici. Za ovo uvakufljenje napisala je vakufnamu koja se nije sačuvala. Sredstvima Komisije i Općine Konjic ova džamija je obnovljena u dvije faze. Prva faza, koja je podrazumijevala obnovu zidova, krova i munare, izvršena je 2008, a druga – unutrašnji radovi, stolarija s minberom i mahfilama – 2010. godine. == Opis == Sastoji se od jednoprostornog molitvenog dijela kvadratne osnove, dimenzija 9,37x6,50 metara, trijema i drvene munare.<ref name="Džamije">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/110646621/Becirbeovic-Medzida-Dzamije-Sa-Drvenom-Munarom-u-BiH |title=M. Bećirbegović - Džamije sa drvenom munarom |work= |access-date= 9. 2. 2016}}</ref> Džamija je podignuta na vrlo strmom terenu, tako da visinska razlika njene jugoistočne i sjeverozapadne strane iznosi više od tri metra. Zidani dio objekta i trijem pokriveni su kamenom pločom. == Literatura == * [[Ćiro Truhelka]], Testament gosta Radina Butkovića i još nešto o gostu Radinu, Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo, 1911. i 1913, str. 374. * Derviš Buturović, Povodom jedne vakufname, Glasnik VIS-a Sarajevo, 1952, br. 1-4, str. 57. * [[Pavao Anđelić]], Historijski spomenici Konjica i okoline I, Skupština opštine Konjic, Konjic, 1975. * [[Desanka Kovačević-Kojić]] - Gradska naselja srednjovjekovne Bosanske države. “Veselin Masleša”, Sarajevo, 1978. * [[Marko Vego]], Postanak srednjovjekovne bosanske države, Svjetlost, Sarajevo, 1982. * Esad Bajić, Vjerski objekti i drugi spomenici islamske kulture na području medžlisa Islamske zajednice Konjic sa kratkim osvrtom na istoriju pojedinih mjesta, Medžlis IZ Konjic. * Jusuf Mulić, Konjic i njegova okolina u vrijeme osmanske vladavine (1464-1878), Opština Konjic, Konjic, 2001. * [[Hamdija Kreševljaković]], Prilozi povijesti bosanskih gradova pod turskom upravom, 1951. * [[Mustafa Imamović]], Historija Bošnjaka, izdanje Bošnjačka zajednica kulture, Izdavačko preduzeće «Preporod», Sarajevo, 1997, str. 330. * [[Mehmed Mujezinović]], Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga II, 3. izdanje, Biblioteka Kulturno naslijeđe, Sarajevo Publishing, 1998, str. 164. * Mehmed Mujezinović, "Kulturno naslijeđe", Sarajevo – Publishing, 3. Izdanje strana 300, 1998. - Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, knjiga 3 * [[Madžida Bećirbegović]], Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini, Sarajevo == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/54-stara-dzamija-u-gornjoj-mahali-u-seonici.html Stara džamija u Gornjoj mahali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717170220/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/54-stara-dzamija-u-gornjoj-mahali-u-seonici.html |date=17. 7. 2019 }} * [https://www.medzlis-konjic.com/index.php/en/dzematski-odbori-medzlis-iz-konjic/ostali-dzemati-miz-konjic/seonica/19-seonica Islamska zajednica Konjic] * {{službeni sajt|http://www.islamskazajednica.ba}} Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini * {{službeni sajt|http://www.kons.gov.ba}} komisije nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine [[Kategorija:Džamije u Konjicu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Konjicu]] bm70ynu6qay6tdhlfxykln8dlmjocpa 0 454533 3924467 3873468 2026-09-09T09:17:39Z Makenzis 98619 3924467 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni klub | boja1 = | boja2 = | ime = Progrès Niederkorn | puno_ime = Football Club Progrès Niederkorn | grb = | veličina_grba = | nadimak = | osnovan = 1919. | lokacija = | boje = | federacija = | konfederacija = | liga = [[Prva nogometna liga Luksemburga]] | stadion = [[Stade Jos Haupert]], [[Niederkorn]] | kapacitet = 4830 | vlasnik = | predsjednik = | direktor = [[Fabio Marochi]] | odbor = | menadžer = | trener = [[Thomas Gilgemann]] | uspjesi = | nacionalni_kupovi = | evropski_kupovi = | adresa = | plasman_u_prethodnoj_sezoni = 11. mjesto | prethodna_sezona = | veb-sajt = | trenutna_sezona = <!-- Dresovi --> | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _thinblacksides | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = EEEE00 | tijelo1 = EEEE00 | desna ruka1 = EEEE00 | šorc1 = 000000 | čarape1 = EEEE00 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = 008000 | tijelo2 = 008000 | desna ruka2 = 008000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 }} '''Football Club Progrès Niederkorn''' je nogometni klub koji se nalazi u [[Niderkorn|Niderkornu]], [[Luksemburg]]. == Historija == Za vrijeme njemačke okupacije Luksemburga klub je igrao u [[Gauligi Mosseland]] pod imenom FK Niderkorn. Te sezone su završili kao drugoplasirani tim iza prvoplasiranog [[TuS Neundorf|TuS Neundorfa]]. Najuspješnije godine kluba su bile krajem 1970-ih i početkom 1980-ih. Sezone 2005–06 Niederkorn je završio kao drugoplasirani tim [[Druga nogometne liga Luksemburga|Druge nogometne lige Luksemburga]]. Međutim [[Prva nogometna liga Luksemburga]] se je proširila sa 12 timova u 14 i Niederkorn je zajedno sa Differdange 03 unaprijeđen u najvišu ligu. Dana 4. jula 2017. Niederkorn je pobijedio škotski klub [[Rangers FC|FC Rangers]] u prvoj kvalifikacijskoj rundi [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|UEFA Evropske lige 2017/18]]. Ta pobjeda je bila njihova prva na evropskim takmičenjima.<ref>{{Cite news|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|newspaper=The Guardian|date=2017-07-04|access-date=2020-05-17|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Lawrence|last=Ostlere|first2=Press|last2=Association}}</ref> Njihova još bolja sezona je bila 2018/19 kada su u kvalifikacijama za [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|UEFA Evropsku ligu]] pobijedili [[FK Gabala|FK Gabalu]] i [[Budapest Honvéd FC]] da bi stigli do treće kvalifkacijske runde gdje su izgubili u zadnjoj minuti utakmice protiv ruskog kluba [[FC Ufa]]. == Nagrade == * [[Prva nogometna liga Luksemburga|'''Prva nogometna liga Luksemburga''']] Pobjednici (3): 1952–53, 1977–78, 1980–81 Drugoplasirani (6): 1931–32, 1936–37, 1976–77, 1978–79, 1981–82, 2017–18 * [[Kup Luksemburga|'''Kup Luksemburga''']] Pobjedinci (4): 1932–33, 1944–45, 1976–77, 1977–78 Drugoplasirani (3): 1945–46, 1955–56, 1979–80 == Evropska takmičenja == ''Od utakmice odigrane 26. augusta 2020.'' === Statistike po takmičenjima === {| class="wikitable" !Takmičenje !Utakmica !Pobjeda !Izjednačeno !Izgubljeno !DG !PG |- |[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup / UEFA Liga prvaka]] |4 |0 |1 |3 |1 |17 |- |[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup / UEFA Evropska liga]] |23 |6 |3 |15 |18 |29 |- |[[UEFA Kup pobjednika kupova 1977/1978.|UEFA Kup pobjednika kupova]] |2 |0 |0 |2 |0 |10 |- |'''Ukupno''' |'''28''' |'''5''' |'''4''' |'''20''' |'''16''' |'''56''' |} === Utakmice === {| class="wikitable" |- !Sezona !Takmičenje !Runda !Protivnik !Domaćin !Gost !Ukupno |- |1977/78 |[[UEFA Kup pobjednika kupova]] |1R |{{ZD|Danska}} [[Vejle Boldklub]] |0–1 |0–9 |'''0–10''' |- |1978/79 |[[UEFA Liga prvaka|Evropski Kup]] |1R |{{ZD|Španija}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |0–7 |0–5 |'''0–12''' |- |1979/80 |[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup]] |1R |{{ZD|Švicarska}} [[Grasshopper Club Zürich]] |0–2 |0–4 |'''0–6''' |- |1981/82 |Evropski Kup |1R |{{ZD|Sjeverna Irska}} [[Glenotran F.C.|Glentoran]] |1–1 |0–4 |'''1–5''' |- |1982/83 |UEFA Kup |1R |{{ZD|Švicarska}} [[Servette FC|Servette]] |0–1 |0–3 |'''0–4''' |- |[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015/16]] |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Republika Irska}} [[Shamrock Rovers FC|Shamrock Rovers]] |0–0 |0–3 |'''0–3''' |- | rowspan="2" |[[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017/18]] | rowspan="2" |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]] |2–0 <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|last=Ostlere|first=Lawrence|date=2017-07-04|work=|last2=Association|first2=Press|newspaper=The Guardian|language=en|issn=|access-date=2019-07-24|via=}}</ref> |0–1 |'''2–1''' |- |2K |{{ZD|Kipar}} [[AEL Limassol]] |0–1 |1–2 |'''1–3''' |- | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018/19]] | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Azerbejdžan}} [[Gabala FK|Gabala]] |0–1 |2–0 |'''2–1''' |- |2K |{{ZD|Mađarska}} [[Budapest Honvéd FC|Honvéd]] |2–0 |0–1 |'''2–1''' |- |3K |{{ZD|Rusija}} [[FC Ufa|Ufa]] |2–2 |1–2 |'''3–4''' |- | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20]] | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga]] |PR |{{ZD|Vels}} [[Cardiff Metropolitan University F.C.|Cardiff Metropolitan University]] |1–0 |1–2 |'''2–2 (g)''' |- |1K |{{ZD|Republika Irska}} [[Cork City FC|Cork City]] |1–2 |2–0 |'''3–2''' |- |2K |{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]] |0–0 |0–2 |'''0–2''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2021/2021.|2020/21]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Prva kvalifikacijska runda|1K]] | {{ZD|Crna Gora}} [[FK Zeta|Zeta]] | '''3–0''' | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Druga kvalifikacijska runda|2K]] | {{ZD|Nizozemska}} [[Willem II (nogometni klub)|Willem II]] | '''0−5''' | {{n/a}} | {{n/a}} |} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Luksemburgu]] srhda6t3cz7735b7m6tnqwxbfpdqysj 3924468 3924467 2026-09-09T09:17:51Z Makenzis 98619 3924468 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni klub | boja1 = | boja2 = | ime = Progrès Niederkorn | puno_ime = Football Club Progrès Niederkorn | grb = | veličina_grba = | nadimak = | osnovan = 1919. | lokacija = | boje = | federacija = | konfederacija = | liga = [[Prva nogometna liga Luksemburga]] | stadion = [[Stade Jos Haupert]], [[Niederkorn]] | kapacitet = 4830 | vlasnik = | predsjednik = | direktor = [[Fabio Marochi]] | odbor = | menadžer = | trener = [[Thomas Gilgemann]] | uspjesi = | nacionalni_kupovi = | evropski_kupovi = | adresa = | plasman_u_prethodnoj_sezoni = 11. mjesto | prethodna_sezona = 2025./26. | veb-sajt = | trenutna_sezona = <!-- Dresovi --> | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _thinblacksides | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = EEEE00 | tijelo1 = EEEE00 | desna ruka1 = EEEE00 | šorc1 = 000000 | čarape1 = EEEE00 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = 008000 | tijelo2 = 008000 | desna ruka2 = 008000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 }} '''Football Club Progrès Niederkorn''' je nogometni klub koji se nalazi u [[Niderkorn|Niderkornu]], [[Luksemburg]]. == Historija == Za vrijeme njemačke okupacije Luksemburga klub je igrao u [[Gauligi Mosseland]] pod imenom FK Niderkorn. Te sezone su završili kao drugoplasirani tim iza prvoplasiranog [[TuS Neundorf|TuS Neundorfa]]. Najuspješnije godine kluba su bile krajem 1970-ih i početkom 1980-ih. Sezone 2005–06 Niederkorn je završio kao drugoplasirani tim [[Druga nogometne liga Luksemburga|Druge nogometne lige Luksemburga]]. Međutim [[Prva nogometna liga Luksemburga]] se je proširila sa 12 timova u 14 i Niederkorn je zajedno sa Differdange 03 unaprijeđen u najvišu ligu. Dana 4. jula 2017. Niederkorn je pobijedio škotski klub [[Rangers FC|FC Rangers]] u prvoj kvalifikacijskoj rundi [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|UEFA Evropske lige 2017/18]]. Ta pobjeda je bila njihova prva na evropskim takmičenjima.<ref>{{Cite news|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|newspaper=The Guardian|date=2017-07-04|access-date=2020-05-17|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Lawrence|last=Ostlere|first2=Press|last2=Association}}</ref> Njihova još bolja sezona je bila 2018/19 kada su u kvalifikacijama za [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|UEFA Evropsku ligu]] pobijedili [[FK Gabala|FK Gabalu]] i [[Budapest Honvéd FC]] da bi stigli do treće kvalifkacijske runde gdje su izgubili u zadnjoj minuti utakmice protiv ruskog kluba [[FC Ufa]]. == Nagrade == * [[Prva nogometna liga Luksemburga|'''Prva nogometna liga Luksemburga''']] Pobjednici (3): 1952–53, 1977–78, 1980–81 Drugoplasirani (6): 1931–32, 1936–37, 1976–77, 1978–79, 1981–82, 2017–18 * [[Kup Luksemburga|'''Kup Luksemburga''']] Pobjedinci (4): 1932–33, 1944–45, 1976–77, 1977–78 Drugoplasirani (3): 1945–46, 1955–56, 1979–80 == Evropska takmičenja == ''Od utakmice odigrane 26. augusta 2020.'' === Statistike po takmičenjima === {| class="wikitable" !Takmičenje !Utakmica !Pobjeda !Izjednačeno !Izgubljeno !DG !PG |- |[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup / UEFA Liga prvaka]] |4 |0 |1 |3 |1 |17 |- |[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup / UEFA Evropska liga]] |23 |6 |3 |15 |18 |29 |- |[[UEFA Kup pobjednika kupova 1977/1978.|UEFA Kup pobjednika kupova]] |2 |0 |0 |2 |0 |10 |- |'''Ukupno''' |'''28''' |'''5''' |'''4''' |'''20''' |'''16''' |'''56''' |} === Utakmice === {| class="wikitable" |- !Sezona !Takmičenje !Runda !Protivnik !Domaćin !Gost !Ukupno |- |1977/78 |[[UEFA Kup pobjednika kupova]] |1R |{{ZD|Danska}} [[Vejle Boldklub]] |0–1 |0–9 |'''0–10''' |- |1978/79 |[[UEFA Liga prvaka|Evropski Kup]] |1R |{{ZD|Španija}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |0–7 |0–5 |'''0–12''' |- |1979/80 |[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup]] |1R |{{ZD|Švicarska}} [[Grasshopper Club Zürich]] |0–2 |0–4 |'''0–6''' |- |1981/82 |Evropski Kup |1R |{{ZD|Sjeverna Irska}} [[Glenotran F.C.|Glentoran]] |1–1 |0–4 |'''1–5''' |- |1982/83 |UEFA Kup |1R |{{ZD|Švicarska}} [[Servette FC|Servette]] |0–1 |0–3 |'''0–4''' |- |[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015/16]] |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Republika Irska}} [[Shamrock Rovers FC|Shamrock Rovers]] |0–0 |0–3 |'''0–3''' |- | rowspan="2" |[[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017/18]] | rowspan="2" |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]] |2–0 <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|last=Ostlere|first=Lawrence|date=2017-07-04|work=|last2=Association|first2=Press|newspaper=The Guardian|language=en|issn=|access-date=2019-07-24|via=}}</ref> |0–1 |'''2–1''' |- |2K |{{ZD|Kipar}} [[AEL Limassol]] |0–1 |1–2 |'''1–3''' |- | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018/19]] | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga]] |1K |{{ZD|Azerbejdžan}} [[Gabala FK|Gabala]] |0–1 |2–0 |'''2–1''' |- |2K |{{ZD|Mađarska}} [[Budapest Honvéd FC|Honvéd]] |2–0 |0–1 |'''2–1''' |- |3K |{{ZD|Rusija}} [[FC Ufa|Ufa]] |2–2 |1–2 |'''3–4''' |- | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20]] | rowspan="3" |[[UEFA Evropska liga]] |PR |{{ZD|Vels}} [[Cardiff Metropolitan University F.C.|Cardiff Metropolitan University]] |1–0 |1–2 |'''2–2 (g)''' |- |1K |{{ZD|Republika Irska}} [[Cork City FC|Cork City]] |1–2 |2–0 |'''3–2''' |- |2K |{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]] |0–0 |0–2 |'''0–2''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga 2021/2021.|2020/21]] | rowspan="2"| [[UEFA Evropska liga]] | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Prva kvalifikacijska runda|1K]] | {{ZD|Crna Gora}} [[FK Zeta|Zeta]] | '''3–0''' | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Druga kvalifikacijska runda|2K]] | {{ZD|Nizozemska}} [[Willem II (nogometni klub)|Willem II]] | '''0−5''' | {{n/a}} | {{n/a}} |} == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Luksemburgu]] ixuh4gufrd4l38soku1emonvce2oti7 0 456156 3924447 3871457 2026-09-09T02:10:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924447 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} Sarajevski krug je mjuzikl kojeg potpisuju autor muzike, aranžmana i scenarist [[Edin Dino Zonić]], koautor muzike i aranžmana [[Slavko Nedić]], a libreto su napisali: [[Rade Čikeš Medan]], [[Mustafa Tanović]] i [[Edin Dino Zonić]]. Režiju i dramatrugiju mjuzikla radila je [[Dubravka Zrnčić-Kulenović]] a koreografiju priznati engleski koreograf [[Royston Maldoom]]. Mjuzikl je ljubavna priča dvoje mladih u opkoljenom [[Sarajevo|Sarajevu]]. Premijera mjuzikla bila je 17. juna 1995. godine [[KD Vatroslav Lisinski]] u [[Zagreb|Zagrebu]]. Prvu ekipu mjuzikla čini su: [[Jelena Radan]], [[Goran Karan]], [[Julija Zlopaša]], [[Ante Grossi]], [[Mirjana Foretić]], [[Drago Lokas]], [[Sanja Didović]], [[Alan Belušić]], [[Karlo Starčević]], [[Irena Raduka]], [[Suzana Derk]], [[Vladimir Nothig]], [[Jana Nemeček,]] [[Gorana Čehić,]] [[Marijana Delić]], [[Daria Saltagić]], [[Irena Malbaša]], [[Alan Gabor,]] [[Nataša Petrović]], [[Mirsada Dizdarević]], [[Siniša Hapač]] i [[Igor Hapač]], [[Goran Vasović]], [[Ana Hanić]], [[Ljubica Kelčec-Suhovec]], [[Marko Pletikosa]], [[Marina Matolić]], [[Neven Palaček]] te glumac [[Miodrag Trifunović]]. Oni su odradili premijeru i još 6 izvedbi u KS Vatroslav Lisinski u Zagrebu. U kasniji predstavama ukoge su pjevali i: [[Nermin Puškar]], [[Marija Husar]], [[Ivana Husar]], [[Ervin Baučić]] i mnogi drugi. Pored Zagreba mjuzikl Sarajevski krug je imao još nekoliko desetaka izvedi i to u: Puli, Rijeci, Zadru, Tuzli i Sarajevu. Pod imenom Sarajevo Circle mjuzikl je igram i u: Linzu, Beču, Londonu, Hildesheimu, Grazu, Pragu, te u Daytonu, na proslavi godišnjice potpisivanja Deytonskog sporazuma. Malo je znano da je Sarajevski krug jedini mjuzikl s ovih prostora koji je igrao dvije pokazne predstave na [[Broadway]]u. <ref name="PRVA BiH IZVEDBA NA BRODVEJU! MJUZIKL KOJI JE OBEĆAVAO!">[http://mirzahasanefendic.com/?p=3616] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205183859/http://mirzahasanefendic.com/?p=3616 |date=5. 12. 2019 }} ''PRVA BiH IZVEDBA NA BRODVEJU! MJUZIKL KOJI JE OBEĆAVAO!'' (pristupljeno 10. listopada 2019.)</ref> Mjuzikl je objavljen 1996. godine u dva CD izdanja, kao Sarajevo Circle u izvedbi na engleskom jeziku (nakladnik PG Records Linz) <ref name="Dino Zonić ‎– Sarajevo Circle">[https://www.discogs.com/Dino-Zoni%C4%87-Sarajevo-Circle/release/12442907] ''Dino Zonić ‎– Sarajevo Circle'' (pristupljeno 12. listopada 2019.)</ref> te na hrvatskom kao Sarajevski krug (izdavač [[Croatia Records]]). <ref name="Dino Zonić ‎– Sarajevo Circle Cro Rec">[https://www.discogs.com/Dino-Zonić-Sarajevo-Circle/release/2595042] ''Dino Zonić ‎– Sarajevo Circle Cro Rec'' (pristupljeno 12. listopada 2019.)</ref> == Izvori == 1. http://arhiva.hnk-split.hr/hnksplitsezona9798/svibanj98/mjusicle.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617162432/http://arhiva.hnk-split.hr/hnksplitsezona9798/svibanj98/mjusicle.htm |date=17. 6. 2015 }} 2. http://mirzahasanefendic.com/?p=3616 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205183859/http://mirzahasanefendic.com/?p=3616 |date=5. 12. 2019 }} 3. https://www.discogs.com/Dino-Zoni%C4%87-Sarajevo-Circle/release/12442907 4. https://www.discogs.com/Dino-Zonić-Sarajevo-Circle/release/2595042 == Reference == {{refspisak}} r7q7rxmym0wdbfufnj7ijpfx9579zq8 0 477637 3924425 3924071 2026-09-08T18:54:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924425 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik | osnivač = | imenujega = [[Predstavnički dom Malte]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = Pet godina | mandat_kvalificiran = | konstituirani_instrument = [[Ustav Malte]] | prethodnik = | inauguralni = | osnivanje = 13. decembar 1974. | imenovano_po = | sjedište = [[Valletta]], [[Malta]] | prvi = [[Anthony Mamo]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = [[euro|€]]65,778 / godišnje<ref>[https://legislation.mt/eli/ln/2021/11/eng]</ref> | veb-sajt = {{URL|https://president.gov.mt/}} | predlagač = | prebivalište = [[Velemajstorska palača (Valletta)|Velemajstorska palača]] | tijelo = Malte | slikavel = | nativni_naziv = President ta' Malta | oznaka = | oznakavel = | oznakatekst = | zastava = Flag of the President of Malta.svg | zastavavel = | zastavatekst = Zastava predsjednika | slika = | tekst = | izvještava = | trenutno = [[Myriam Spiteri Debono]] | trenutnood = 4. aprila 2024. | odjel = | stil = | vrsta = | status = | skraćenica = | član = | fusnote = }} [[Datoteka:Malta_-_Attard_-_San_Anton_Gardens_-_Palace_19_ies.jpg|mini|Spisak predsjednika Malte na [[Palata San Anton|palači San Anton]] 2014.]] '''Predsjednik Malte''' ({{Jez-mt|President ta' Malta}}) je ustavni [[šef države]] [[Malta|Malte]]. Predsjednika [[Indirektni izbori|neizravno bira]] [[Predstavnički dom Malte]], koji predsjednika imenuje na petogodišnji mandat i zahtijeva od njih da polože zakletvu da će "čuvati, štititi i braniti" Ustav.<ref>Article 50 and the Second Schedule of the [http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 Constitution of Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515163529/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 |date=15. 5. 2019 }}</ref> Predsjednik Malte također boravi direktno ili indirektno u sve tri grane države. Oni su dio parlamenta i odgovorni su za imenovanje [[Sudska vlast|sudstva]]. [[Izvršna vlast|Izvršnu vlast]] nominalno ima predsjednik, ali je u praksi vrši [[Premijer Malte|premijer]].<ref>Articles 51, 96 and 78 of the [http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 Constitution of Malta]</ref> ==Osnivanje ureda== Ured predsjednika Malte nastao je 13. decembra 1974, kada je [[Malta]] postala [[Republika Commonwealth|republika]] u okviru [[Commonwealth nacija]]. [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Kraljica Elizabeta II]] prestala je biti [[šef države]] i [[kraljica Malte]] ({{Jez-mt|Reġina ta' Malta}}), a posljednji [[Generalni guverner Malte|generalni guverner]], [[Sir Anthony Mamo]], postao je prvi predsjednik Malte. ==Kvalifikacije== Osoba neće i ne može biti kvalifikovana za imenovanje predsjednikom ako: *nije državljanin Malte; *ne obnaša ili nije obnašala dužnost vrhovnog sudije ili drugog sudije viših sudova; *nije podobna za imenovanje na bilo koju javnu funkciju ili za obavljanje bilo koje javne funkcije u skladu sa članovima 109, 118 i 120 Ustava. ==Preuzimanje funkcije== Prije stupanja na dužnost, kandidat mora položiti zakletvu pred [[Predstavnički dom Malte|Predstavničkim domom Malte]]. Zakletva glasi: ''Ja, (ime nominiranog), svečano se zaklinjem / potvrđujem da ću vjerno obnašati dužnost predsjednika (obavljati funkcije predsjednika) Malte i da ću, koliko je u mojoj moći, čuvati, štititi i braniti Ustav Malte.'' ''(Pa pomozi mi Bože).'' ==Privremeni natječaj== Kad god je funkcija predsjednika privremeno upražnjena; do imenovanja novog predsjednika; i kad god je nosilac funkcije odsutan s Malte, na odmoru ili iz bilo kojeg razloga nije u stanju obavljati funkcije koje su im dodijeljene Ustavom, te funkcije obavlja osoba koju je imenovao premijer, nakon savjetovanja s vođom opozicije. ==Uloga predsjednika== Ovlasti predsjednika su: *Predsjednik proglašava zakone. *Predsjednik može raspustiti [[Predstavnički dom Malte]] postupajući na zahtjev [[Premijer Malte|premijera Malte]] ili nakon usvajanja zahtjeva za izglasavanje nepovjerenja Vladi. *Predsjednik imenuje premijera sa predsjednikom koji donosi njegovu odluku na osnovu situacije u malteškom parlamentu. *Predsjednik imenuje većinu članova ustavnih tijela (uz pristanak [[Premijer Malte|premijera]]). *Predsjednik prima strane ambasadore. *Predsjednik može odobriti pomilovanje (ali ne i amnestiju) osuđenim kriminalcima; predsjednik također može umanjiti ili suzbiti krivične kazne, postupajući po savjetu kabineta ili ministra kojeg je kabinet delegirao s takvom odgovornošću. *Predsjednik je ''[[po službenoj dužnosti]]'' predsjednik [[Komisija za provođenje pravde na Malti|Komisije za provođenje pravde na Malti]]. *Predsjednik je ''po službenoj dužnosti'' šef malteške časti. *Predsjednik je ''po službenoj dužnosti'' predsjednik Fonda za zajednicu Malte, dobrotvorne nevladine institucije čiji je cilj pomoć filantropskim institucijama i pojedincima. Supružnik predsjednika je zamjenik predsjedavajućeg. *Predsjednik odobrava priznanje na Malti počasti, nagrada i odlikovanja. Nijedna titula plemića, časti, nagrade, odlikovanja, članstva ili funkcije na Malti ne može se koristiti ako to ne odobri predsjednik. Imena tako ovlaštenih osoba objavljuju se u Vladinom glasniku. Uloga predsjednika detaljno je opisana u publikaciji (na [[Malteški jezik|malteškom jeziku]]) nazvanoj ''Il-Manwal tal-President tar-Repubblika'' koju je napisao bivši predsjednik [[Ugo Mifsud Bonnici]] .<ref>{{Cite web |url=http://president.gov.mt/wp-content/uploads/2015/05/Il-Manwal-Tal-President.pdf |title=''Il-Manwal tal-President tar-Repubblika'' |access-date=15. 5. 2021 |archive-date=25. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043452/http://president.gov.mt/wp-content/uploads/2015/05/Il-Manwal-Tal-President.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Službene rezidencije== Službeni ured predsjednika je [[Velemajstorska palača (Valletta)|Velemajstorska palata]] u [[Valletta|Valeti]]. Ostale predsjedničke rezidencije uključuju: *[[Palata San Anton]] u [[Attard]]<nowiki/>u - službena rezidencija. *[[Palata Verdala|Verdala Palace]] u [[Buskett]]<nowiki/>u - ljetna rezidencija. ==Predsjednikova zastava== Predsjednici Malte koristili su nacionalnu zastavu kao svoj predsjednički standard prije 12. decembra 1998. godine, kada je proglašenjem uspostavljena predsjednička zastava Malte. Zastava se vijori na predsjednikovim službenim rezidencijama i uredima i u svim prilikama u kojima su prisutni.<ref>{{Cite web|url=http://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/Flags-Symbols-and-their-use.aspx|title=Flags, Symbols, and their uses|website=About Malta|publisher=Government of Malta|access-date=10. 4. 2014}}</ref> ==Prestanak imenovanja== Funkcija predsjednika postaje upražnjena: *Ako predsjednik odstupi sa svoje funkcije; *Istekom pet godina od datuma imenovanja na tu funkciju; *Ako se nosilac funkcije razriješi dužnosti Rezolucijom ne manje od dvije trećine [[Predstavnički dom Malte|Predstavničkog doma Malte]] zbog nemogućnosti obavljanja svoje funkcije (bilo da proizlaze iz nemoći tijela ili uma ili bilo koje druge uzrok) ili loše ponašanje; *Ako predsjednik umre na funkciji. ==Živi bivši predsjednici== Od aprila 2024. žive pet bivša predsjednika: {{Galerija|Dr Ugo Mifsud Bonnici.jpg|'''[[Ugo Mifsud Bonnici]]'''<br>(1994–1999)<br><small>{{datum rođenja i godine|df=yes|1932|11|8}}</small>|Edward Fenech Adami (cropped).jpg|'''[[Eddie Fenech Adami]]'''<br>(2004–2009)<br><small>{{datum rođenja i godine|df=yes|1934|2|7}}</small>|Photo-president-malta-abela.JPG|'''[[George Abela]]'''<br>(2009–2014)<br><small>{{datum rođenja i godine|df=yes|1948|4|22}}</small>|Marie-Louise Coleiro Preca.jpg|'''[[Marie-Louise Coleiro Preca]]'''<br>(2014–2019)<br><small>{{datum rođenja i godine|df=yes|1958|12|7}}</small>|Επίσκεψη ΥΠΕΞ Ν. Δένδια στη Μάλτα - Συνάντηση με Πρόεδρο Μάλτας George Vella (10.10.2022) (cropped).jpg|'''[[George Vella]]'''<br>(2019–2024)<br><small>{{datum rođenja i godine|df=yes|1942|4|24}}</small>|align=center|mode=packed}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://president.gov.mt/ Službeni veb-sajt] *[http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8745&l=1 Malteški sistem počasti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703205300/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8745&l=1 |date=3. 7. 2019 }} {{Vođe evropskih država}} [[Kategorija:Predsjednici Malte]] [[Kategorija:Vlada Malte]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Institucije Malte]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ph1k4ohdyfzt47gwq1rxotrvfcan8nz 0 478208 3924415 3905288 2026-09-08T14:59:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924415 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''PRP36''' (prolinom bogati protein 36) je [[vanćelijski matriks|vanćelijski]] [[protein]] ''[[Homo sapiens]]'', [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PRR36''', koji sadrži [[domen nepoznate funkcije]], DUF4596, prema [[C kraj]]u proteina.<ref>{{cite web|title=proline-rich protein 36 [Homo sapiens]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/299473771?log$=activity|website=NCBI Protein|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=1. 5. 2015}}</ref> Funkcija PRP36 je nepoznata, ali visoka [[ekspresija gena]] zabilježena je u različitim regijama [[mozak|mozga]], kao što su [[moždana kora|prečeoni korteks]], [[mali mozak]] i [[amigdala]].<ref>{{cite web|title=FLJ22184 - Normal tissues of various types|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/10139248|website=GEO Profiles|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=1. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=FLJ22184 - Large-scale analysis of the human transcriptome (HG-U133A)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/4699948|website=GEO Profiles|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=1. 5. 2015}}</ref> PRP36 ima jednog [[Pseudonim|dvojnika]]: putativnog neokarakteriziranog proteina FLJ22184.<ref>{{cite web|title=Submitted name: Protein FLJ22184|url=https://www.uniprot.org/uniprot/A0A096LNU1|website=UniProt|publisher=UniProt Consortium|access-date=1. 5. 2015}}</ref> ==Gen== Ljudski gen PRR36 sastoji se od sedam [[egzon]]a i dugačak je 5.723 [[bazni par|bazna para]].<ref name="PRR36">{{cite web|title=PRR36 proline rich 36 [ Homo sapiens (human) ]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=%28PRR36%29+AND+%22Homo+sapiens%22[porgn%3A__txid9606|website=Gene|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=1. 5. 2015}}</ref> ===Lokus=== Kod čovjeka, PRR36 nalazi se na kratkom kraku [[hromosom 19 (čovjek)|hromosoma 19]], pozicija 19p13.2 (regija 1, opseg 3 i podopseg 2).<ref name=PRR36 /> Gen se proteže između baznih brojeva 7,868.719 i 7,874.441 na hromozomu 19 i nalazi se između dva druga gena – [[pseudogen]]a LYPLA2P2, i [[EVI5L]], gen koji proizvodi protein koji regulira aktivnost Rab [[GTPaza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Itoh T, Satoh M, Kanno E, Fukuda M | title = Screening for target Rabs of TBC (Tre-2/Bub2/Cdc16) domain-containing proteins based on their Rab-binding activity | journal = Genes to Cells | volume = 11 | issue = 9 | pages = 1023–37 | date = Sep 2006 | pmid = 16923123 | doi = 10.1111/j.1365-2443.2006.00997.x }}</ref><ref>{{cite web|title=LYPLA2P2 (lysophospholipase II pseudogene 2)|url=http://atlasgeneticsoncology.org/Genes/GC_LYPLA2P2.html|website=Atlas of Genetics and Cytogenetics in Oncology and Haematology|publisher=Atlas of Genetics and Cytogenetics in Oncology and Haematology|access-date=1. 5. 2015}}</ref> [[slika:Location of EVI5L on Chromosome 19.png|thumb|200px|Relativna lokacija '''PRR36''' na kratkom kraku hromosoma 19]] ===iRNK i prerađene varijante=== [[Alternativna prerada RNK|Alternativna prerada]] transkripta gena PRR36 rezultira s dvije [[transkripcija (genetika)|varijante transkripta]]. PRR36 (FLJ22184) varijanta transkripta 1, viđena na donjoj slici, duga je 4.518 baznih parova i sastoji se od šest egzona, od kojih se posljednjih pet koristi u kodiranju proteina. Proizvedeni protein, PRP36, sastoji se od 1.346 [[aminokiselina]].<ref>{{cite web|title=Homo sapiens proline rich 36 (PRR36), transcript variant 1, mRNA|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/299473770?log$=activity|website=Nucleotide|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=1. 5. 2015}}</ref> PRR36 Transkriptna varijanta 2 duga je 780 parova baza i sastoji se od pet egzona. Transkript PRR36 varijanta 2 teorijski kodira protein dužine 260 aminokiselina. Međutim, sumnja se da ova varijanta transkripta ikada ostvari [[translacija (biologija)|translaciju]].<ref name=PRR36 /> [[slika:AceView FLJ22184 splicing.png|850px|center|thumb|Prerada genskog transkripta FLJ22184/PRR36 za varijantu 1]] Utvrđeno je da PRR36 varijanta 1 transkripta ima samo jedno [[poliadenilacija|poliadenilacijsko]] mjesto.<ref>{{cite web|title=Gene Finding in Eukaryota|url=http://www.softberry.com/|website=Softberry|publisher=Softberry|access-date=1. 5. 2015|archive-date=16. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416030907/http://www.softberry.com/|url-status=dead}}</ref> ==Protein== === Domen i motivi === DUF4596 na ljudskom PRP36 dugačak je 47 [[aminokiselina]], ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] 3,77 i u [[sisari|sisara]], gotovo je u potpunosti [[Prirodna selekcija|selekcijski konzerviran]].<ref name=Workbench>{{cite web|title=SDSC Biology Workbench|url=http://workbench.sdsc.edu/|website=Department of Bioengineering|publisher=University of California Sand Diego|access-date=1. 5. 2015}}</ref> Uprkos tome što mu nedostaje [[signalni peptid]], predviđa se da će se PRP36 izlučiti iz ćelije nakon što prođe kroz preradu.<ref>{{cite web|title=Transmembrane Topology|url=http://phobius.sbc.su.se/|website=Phobius|publisher=Stockholm Bioinformatics Centre|access-date=1. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Petersen TN, Brunak S, von Heijne G, Nielsen H | title = SignalP 4.0: discriminating signal peptides from transmembrane regions | journal = Nature Methods | volume = 8 | issue = 10 | pages = 785–6 | date = 29. 9. 2011 | pmid = 21959131 | doi = 10.1038/nmeth.1701 | s2cid = 16509924 | doi-access = free }}</ref> PRP36 ima nekoliko različitih [[tandemsko ponavljanje|tandemskih ponavljanja]], odvojenih ponavljanja i ponovljenih sekvenci. Ova ponavljanja uočljiva su u [[primat]]skim PRP36 [[ortolog|ortolozima]], ali ih nema u ortolozima PRP36 daljnjih srodnih vrsta, poput oposuma, što sugerira da se neki oblik [[evolucija|evolucije]] javlja u čitavoj sekvenci PRP36 u relativno novijoj historiji.<ref name = Workbench /> [[Slika:DUF4596 Region from PRP36.png|thumb|350px| Višestruko poravnanje regije DUF4596 u 20 PRP36 ortologa. Zelena označava potpunu konzervaciju, plavi su identični ostaci i magenta označava hemijsku sličnost.]] === Sastav === PRP36 je dugačak 1.346 [[aminokiselina]] i bogat je [[prolin]]om, što znači da veći udio ostataka prolina postoji u cijelom proteinu, uključujući domen DUF4596, u poređenju sa drugim ljudskim proteinima. Često se opaža da su [[proteini bogati prolinom]] [[suštinski nestrukturirani proteini|suštinski nestrukturirani]] i povezani su s [[interakcija protein-protein|interakcijama protein-protein]] u signalnim putevima.<ref>{{cite journal | vauthors = Kay BK, Williamson MP, Sudol M | title = The importance of being proline: the interaction of proline-rich motifs in signaling proteins with their cognate domains | url = https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2000-02_14_2/page/231 | journal = FASEB Journal | volume = 14 | issue = 2 | pages = 231–41 | date = Feb 2000 | pmid = 10657980 | doi = 10.1096/fasebj.14.2.231 }}</ref> Međutim, nije sigurno zadržavaju li se ove osobine u PRP36. U PRP36 aminokiseline [[izoleucin]], [[tirozin]] i [[asparagin]] prisutne su u smanjenom udjelu, u odnosu na tipski ljudski protein. Postoje dvije visoko pozitivne sekvence prema [[N-kraj]]u PRP36, dok visoko negativna sekvenca postoji unutar DUF4596 domena prema [[C-kraj]]u. U cjelini, međutim, čini se da je PRP36 blago bazni i ukupno pozitivno nabijeni protein, jer ima odgovarajuću izoelektričnu tačku od 10,98.<ref name=Workbench /> PRP36 je [[polarnost|polarni]] i [[rastvor]]ljivi protein.<ref>{{cite web|title=SOSUI|url=http://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html|website=Classification and Secondary Structure Prediction of Membrane Proteins|publisher=Mitaku Group|access-date=27. 5. 2021|archive-date=27. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527074702/https://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html|url-status=dead}}</ref> === [[Posttranslacijske modifikacije]]=== Predviđa se da kod ljudi PRP36 sadrži 24 [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta , uključujući 14 [[serin]]skih, devet [[treonin]]skih i jedno [[tirozin]]sko.<ref>{{cite journal | vauthors = Xue Y, Ren J, Gao X, Jin C, Wen L, Yao X | title = GPS 2.0, a tool to predict kinase-specific phosphorylation sites in hierarchy | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1598–608 | date = Sep 2008 | pmid = 18463090 | doi = 10.1074/mcp.M700574-MCP200 | pmc=2528073}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Blom N, Sicheritz-Pontén T, Gupta R, Gammeltoft S, Brunak S | title = Prediction of post-translational glycosylation and phosphorylation of proteins from the amino acid sequence | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1633–49 | date = Jun 2004 | pmid = 15174133 | doi = 10.1002/pmic.200300771 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Blom N, Gammeltoft S, Brunak S | title = Sequence and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-12-17_294_5/page/1351 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 294 | issue = 5 | pages = 1351–62 | date = Dec 1999 | pmid = 10600390 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3310 }}</ref> Pored toga, ima osam predviđenih mjesta vezanja [[N-acetilglukozamin]] i dva visoko konzervirana mjesta predviđanja [[SUMOilacija|sumoilacije]].<ref>{{cite web|title=SUMOplot™ Analysis Program|url=http://www.abgent.com/sumoplot/|website=ABGENT|publisher=WuXi AppTec|access-date=1. 5. 2015|archive-date=29. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429041527/http://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gupta R, Brunak S | title = Prediction of glycosylation across the human proteome and the correlation to protein function | journal = Pacific Symposium on Biocomputing | pages = 310–22 | date = 2002 | pmid = 11928486 | doi=10.1142/9789812799623_0029| isbn = 978-981-02-4777-5 }}</ref> === Sekundarna struktura === [[sekundarna struktura proteina|Sekundarna struktura]] PRP36 nije eksplicitno utvrđena, ali predviđanja zasnovana na PRR36 [[iRNK]] daju neke mogućnosti. [[Alfa-heliks]]i, [[beta-list]]ovi i druge karakteristike strukture ne uspijevaju se konzervitatii u ortolozima PRP36, s izuzetkom motiva alfa-heliksa alfa i beta-lanca koji je kod sisara bio visoko konzerviran.<ref name = Workbench/> Ovaj motiv započinje nešto prije i prenosi se u regiju DUF4596, što ukazuje na veliku važnost ovog domena u funkciji PRP36. === Interaktivni proteini === PRP36 ima srednje rezultate za predviđenu interakciju s dva druga proteina nepoznate funkcije, OVCH1 i FAM179A.<ref name=STRING>{{cite web|title=STRING10 FLJ22184|url=http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|website=STRING|access-date=9. 5. 2015|archive-date=15. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|url-status=dead}}</ref> Ova predviđanja, međutim, nisu eksperimentalno potvrđena, pa pouzdanost [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa PRP36 nije baš velika.<ref name=STRING /> === Ćelijski položaj === Nije predviđeno da postoji [[signalni peptid]] ili neki drugi marker sa PRP36 sekvencom.<ref name=Phobius>{{cite web|title=Phobius PRP36|url=http://phobius.sbc.su.se/|website=Phobius|publisher=Stockholm Bioinformatics Centre|access-date=9. 5. 2015}}</ref> Međutim, prema Phobiusu, predviđa se da je PRP36 ne[[citoplazma]]tski protein koji postoji u vanćelijskom prostoru.<ref name = Phobius/> Pod pretpostavkom da je ovo predviđanje tačno, to može ukazivati na to da PRP36 prolazi [[nekonvencionalno lučenje proteina]]. == Ekspresija == === Promotor === Po [[Genomatix]]u, redviđa se da postoji jedan [[promotor (genetika)|promotor]] za protein PRP36. Ovaj promotor postoji na negativnom lancu. od položaja 7,939.226 do 7,939.826 i dugačak je 601 [[bazni par]].<ref>{{cite web|title=Gene2Promoter|url=http://www.genomatix.de/cgi-bin//c2p/c2p.pl?s=6fa3a140ff908530899d10bda2d606f5;C2P_SELECTION=1|website=Genomatix Software Suite|publisher=Genomatix|access-date=3. 5. 2015}}{{Mrtav link}}</ref> Promotivna regija PRP36 sadrži brojne predviđene [[faktor transkripcije|faktore transkripcije]] različitih tipova, uključujući razne [[cinkov prst|cinkove prste]], te faktore [[E2F]] i CDF. Naročito je važno prisustvo XGene promotivnog elementa na minus lancu koji je posrednik [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze II]] za promotore kojima nedostaje [[TATA boks]], kao što je slučaj sa promotorom PRP36.<ref name="ElDorado">{{cite web|title=ElDorado|url=http://www.genomatix.de/cgi-bin//eldorado/eldorado.pl?s=6fa3a140ff908530899d10bda2d606f5|website=Genomatix Software Suite|publisher=Genomatix|access-date=3. 5. 2015}}{{Mrtav link}}</ref> Sljedeća tabela prikazuje 12 faktora transkripcije koji komuniciraju s PRP36, kako je predviđao alat ElDorado iz Genomatixa - svi prikazani faktori dobili su minimalnu ocjenu Matrix Sim-a od 0,877.<ref name=ElDorado /> {| class="wikitable" |- ! Porodica matriksa !! Detalji matriksne informacije!! Detalji porodične informacije !! Start Pozicija!! Pozicija kraja !! Sidrište !! Lanac !! Sekvenca |- | O$XCPE || Element promotora jezgra X gena 1 || Aktivator-, medjiator- i TBP- ovisni jezgreni promotorski element za transkripciju RNK polimeraze II s promotora bez TATA || 513 || 523 || 518 || + || ggGCGGgaccg |- | V$ZF5F || ZF5 POZ domen cinkovog prsta , protein cinkovog prsta 161 || ZF5 POZ domen cinkovog prsta || 477 || 491 || 484 || + || gagcgCGCGcccccg |- | V$GLIF || Porodica GLIS cinkovog prsta 2 ||Porodica GLI cinkovog prsta || 16 || 32 || 24 || + || tcgaCCCCccaaccaga |- | V$ZF02 || Cinkov prst i BTB domen-sadržavajući protein 7A, pokemon || C2H2 transkripcijski fsktori cinkovog prsta 2|| 550 || 572 || 561 || + || gcagcCCCCtcccctcgcctcct |- | V$E2FF || E2F transkripcijski faktor 6 || E2F-myc aktivator/regulator ćelijskog ciklusa|| 490 || 506 || 498 || - || cgcggGCGGgagagccg |- | V$E2FF || E2F transkripcijski faktor 2 || E2F-myc aktivator/ regulator ćelijskog ciklusa || 476 || 492 || 484 || + || cgagcGCGCgcccccgg |- | V$SP1F || Sp2, član transkripcijskih fktora Sp/XKLF sa tri C2H2 cinkova prsta u konzerviranom domenu carboksil-kraja|| GC-Boks factori SP1/GC || 189 || 205 || 197 || - || ccaggaggcgGGACcac |- | V$MAZF || Myc asocirani protein cinkovog prsta (MAZ) || Myc asocirani cinkovi prsti || 557 || 569 || 563 || - || aggcGAGGggagg |- | V$E2FF || E2F transcripcijski faktor 2 || E2F-myc aktivator/regulator ćelijskog ciklusa || 411 || 427 || 419 || + || ccaaaGCGCgcttctcc |- | O$XCPE|| Jezgreni promotorski element 1 X gena|| Aktivator-, medijator- i TBP-ovisni osnovni promotorski element za transkripciju RNK polimeraze II promotora bez TATA || 493 || 503 || 498 || - || ggGCGGgagag |- | V$E2FF || E2F transkripcijski faktor 3 || E2F-myc aktivator/regulator ćelijskog ciklusa|| 475 || 491 || 483 || - || cggggGCGCgcgctcga |- | O$XCPE || Element promotora jezgre X gena 1 || Aktivator-, medijator- i TBP-ovisni element promotora jezgre za transkripciju RNK polimeraze II s promotora bez TATA|| 190 || 200 || 195 || - || agGCGGgacca |} === Ekspresija === Unigeneova EST ekspresije [[cDNK]] obilja tkiva i Proteinski atlas pokazuju da PRP36 ima značajan nivo ekspresije u [[mozak|mozgu]], embrionskm tkivu, [[oči]]ma, [[crijev o|crijevima]], [[bubrezi]]ma, [[živci]]ma i [[jajnici]]ma.<ref>{{cite web|title=EST Profile FLJ22184|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.288540|website=UniGene|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=9. 5. 2015}}</ref> Dodatni dokazi potkrepljuju neke od ovih nalaza, jer je analiza normalnih tkiva otkrila da je preko 50% ćelija eksprimiralo PRP36 u [[mali mozak|malom mozgu]], mozgu [[fetus]]a, [[moždana kora|prečeonom korteksu]] i [[gornja cerviksna ganglija|gornjoj cerviksnoj gangliji]].<ref>{{cite web|title=FLJ22184 - Large-scale analysis of the human transcriptome (HG-U133A)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/4699948|website=GEO Profiles|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=3. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=FLJ22184-Normal tissue of various types|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/10139248|website=GEO Profiles|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=3. 5. 2015}}</ref> Čini se da je PRP36 prekomjerno izražen u uzorcima ćelija uzetih od pacijenata sa [[duktusni karcinom|duktusnim karcinomima]] [[mliječne žlijezde]], što sugerira da bi stanje bolesti i ekspresija PRP36 mogli biti povezani.<ref>{{cite web|title=Ductal carcinoma in situ: mammary gland|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3853:220584_at|website=GEO Profiles|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=9. 5. 2015}}</ref> [[slika:Unigene EST Tissue Expression for PRP36.png|thumb|Unigen EST podaci o ekspresiji tkiva za ljudski protein PRP36]] == Homologija == === Ortolozi=== PRP36 nema poznate [[paralog]]e kod ljudi, ali utvrđeno je da postoji niz [[ortolog]]a u vrstama širom koljena [[sisar]]a.<ref name = BLAST/> PRP36 je visoko konzerviran kod [[primat]]a, ali postoji nekoliko kratkih sekvenci jedinstvenih za ljudsku verziju gena.<ref name = Workbench/> Na osnovu nedostatka konzervacije kod svih sisara može se predložiti brza [[evolucija]] PRP36. Međutim, regija DUF4596 kod sisara visoko je konzervirana, što sugerira da je domen presudn za funkciju PRP36, dok je ostatkom proteina lakše manipulirati, a da to ne nanese štetu. Lista ortologa za PRP36 nalazi se u nastavku.<ref name="BLAST">{{cite web|title=BLAST|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi|website=Basic Local Alignment Search Tool|publisher=National Center for Biotechnology Information|access-date=3. 5. 2015}}</ref> {| class="wikitable" |- ! # !! Rod i vrsta !! Uobičajeno ime !! Divergencija sa čovjekom (milioni godina)<ref>{{cite web | author = Kumar S, Hedges S | url = http://www.timetree.org/index.php?taxon_a=Homo+sapiens&taxon_b=Cow&submit=Search | work = TimeTree :: The Timescale of Life | title = TimeTree: a public knowledge-base of divergence times among organisms | access-date = }}</ref> !! Pristupni broj!! E-vrijednost !! Dužina (aa) !! Identitet (%) !! Sličnost (%) |- | 1 || ''[[Homo sapiens]]'' || [[Čovjek]] || 0 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001177396 NP_001177396] || 0 || 1.346 || 100 || 100 |- | 2 || ''[[Pan troglodytes]]'' || [[Čimpanze]] || 6,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_009432808 XP_009432808] || 0 || 1280 || 87 || 88 |- | 3 || ''[[Callithrix jacchus]]'' || [[Marmozet]] || 42,6 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_008985368 XP_008985368] || 0 || 1.243 || 78 || 79 |- | 4 || ''[[Saimiri boliviensis boliviensis]]'' || Crnokapasti vjeveričasti majmun || 42,6 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_010347967.1 XP_010347967.1] || 0 || 1161 || 75 || 77 |- | 5 || ''[[Otolemur garnetti]]'' || Sjeverni veliki galago || 74,0 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003793753 XP_003793753] || 5x10{{sup|-158}} || 1084 || 59 || 64 |- | 6 || ''[[Mesocricetus auratus]]'' || Zlatni hrčak || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005085339 XP_005085339] || 2x10{{sup|-106}} || 1034 || 82 || 86 |- | 7 || ''[[Mus musculus]]'' || [[miš|Kućni miš]] || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006508977 XP_006508977] || 6x10{{sup|-104}} || 1046 || 67 || 71 |- | 8 || ''[[Nannospalax galili]]'' || Gornjegalilejski planinski slijepi krtičasti pacov || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_008822351.1 XP_008822351.1] || 1x10{{sup|-117}} || 1167 || 62 || 65 |- | 9 || ''[[Jaculus jaculus]]'' || Mali egipatski skočimiš || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004672230 XP_004672230] || 1x10{{sup|-123}} || 1007 || 55 || 59 |- | 10 || ''[[Ictidomys tridecemlineatus]]'' || Trinaestoredna prizemna vjeverica || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005332306.1 XP_005332306.1] || 1x10{{sup|-111}} || 826 || 58 || 65 |- | 11 || ''[[Bubalus bubalis]]'' || Vodeni bik || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006046812 XP_006046812] || 5x10{{sup|-119}} || 1068 || 75 || 77 |- | 12 || ''[[Felis catus]]'' || [[Domaća mačka]] || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_011287775 XP_011287775] || 2x10{{sup|-89}} || 668 || 73 || 77 |- | 13 || ''[[Camelus dromedarius]]'' || [[Deva]] || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_010976676.1 XP_010976676.1] || 4x10{{sup|-119}} || 868 || 65 || 70 |- | 14 || ''[[Myotis lucifugus]]'' || Mali smeđi [[šišmiš]] || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006101945.1 XP_006101945.1] || 4x10{{sup|-111}} || 935 || 58 || 63 |- | 15 || ''[[Balaenoptera acutorostrata]] scammoni'' || Obični minke kit || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_007169287.1 XP_007169287.1] || 7x10{{sup|-132}} || 684 || 62 || 67 |- | 16 || ''[[Bison bison bison]]'' || [[Američki bizon]] || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_010826582 XP_010826582] || 8x10{{sup|-101}} || 1054 || 51 || 58 |- | 17 || ''[[Vicugna pacos]]'' || [[Alpaka]] || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006206574 XP_006206574] || 8x10{{sup|-64}} || 680 || 51 || 56 |- | 18 || ''[[Echinops telfairi]]'' || Mali [[jež]] tenrek || 98,7 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004717416 XP_004717416] || 2x10{{sup|-96}} || 850 || 61 || 65 |- | 19 || ''[[Trichechus manatus]] latirostris'' || Floridska morska krava || 98,7 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004378653.1 XP_004378653.1] || 4x10{{sup|-114}} || 879 || 59 || 63 |- | 20 || ''[[Monodelphis domestica]]'' || Sivi kratkorepi oposum || 162,6 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_007489701.1 XP_007489701.1] || 4x10{{sup|-85}} || 653 || 48 || 54 |} === Evolucija === Višestruko [[poravnanje sekvenci]] sugerira da je PRP36 [[evolucija|evoluirao]] rano u lozi sisara.<ref name = Workbench/> [[Sisari]] koji su vrlo udaljeni s ljudima, poput oposuma, imaju verziju PRP36, što sugerira da je protein je nastao prije te [[divergentna evolucija|evolucijske divergencije]]. Međutim, osim domena DUF4596, konzervirano je vrlo malo područja unutar sekvence PRP36.<ref name=Workbench /> == Klinički značaj == Funkcija proteina PRP36 još uvijek nije poznata. Međutim, mogu se nagađati neke funkcije. U 2009. otkriveno je da je izvor [[fenotip]]a pacijenta genetičko stanje koje uključuje 19p13,2 mikro[[delecija (genetika)|delecija]] – vrlo mali komad [[hromosom]]a nedostaje kod pacijenta (nije nedostajalo cijelo područje 19p13.2).<ref name=Diability>{{cite journal | vauthors = Wangensteen T, Retterstøl L, Rødningen OK, Hjelmesaeth J, Aukrust P, Halvorsen B | title = De novo 19p13.2 microdeletion encompassing the insulin receptor and resistin genes in a patient with obesity and learning disability | journal = American Journal of Medical Genetics Part A | volume = 161A | issue = 6 | pages = 1480–6 | date = Jun 2013 | pmid = 23637016 | doi = 10.1002/ajmg.a.35927 | s2cid = 43594020 }}</ref><ref name="MicroDeletion">{{cite journal | vauthors = Lysy PA, Ravoet M, Wustefeld S, Bernard P, Nassogne MC, Wyns E, Sibille C | title = A new case of syndromic craniosynostosis with cryptic 19p13.2-p13.13 deletion | journal = American Journal of Medical Genetics Part A | volume = 149A | issue = 11 | pages = 2564–8 | date = Nov 2009 | pmid = 19842200 | doi = 10.1002/ajmg.a.33056 | s2cid = 34800233 }}</ref> Otada su postavljene dodatne dijagnoze, a kod nekoliko pacijenata utvrđeno je da imaju mikrodelcije koje uključuju regiju u kojoj se nalazi gen PRR36, što znači da protein PRP36 neće biti pronađen kod ovih osoba. Međutim, ovo područje uključivalo je i druge gene čija je funkcija dobro poznata; naprimjer, [[gojaznost]] uočena kod pacijenata može se pratiti do delecije gena [[insulinski receptor|insulinskog receptora]]. Ostali simptomi, kao što su [[poteškoće u učenju]] i [[govorne smetnje]] mogu se povezati sa sličnim delecijama gena.<ref name = Diability/> Međutim, moguće je da odsustvo PRP36 uzrokuje manju invalidnost koja je maskirana ovi drugi simptomi. Pored toga, moguće je da PRP36 ima sekundarnu ulogu s jednim ili više ovih deletiranih gena. Ova druga opcija može se malo podržati, napominjući da drugi [[prolinom bogati proteini]], koji imaju poznatu funkciju, kako na ljudskom hromosomu 19, tako i na drugim hromosomima, teže da češće proizvode proteine koji su uključeni u [[interakcija protein-protein|interakcije protein-protein]] od mnogih drugih općih tipova gena.<ref name="Proline Rich Proteins">{{cite journal | vauthors = Johns A, Wooster MJ | title = The inhibitory effects of prostaglandin E1 on guinea-pig ureter | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-physiology-and-pharmacology_1975-04_53_2/page/239 | journal = Canadian Journal of Physiology and Pharmacology | volume = 53 | issue = 2 | pages = 239–47 | date = Apr 1975 | pmid = 1137821 | doi=10.1139/y75-035 }}</ref> == Reference == {{refspisak|33em}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 19]] m4natmtlt6milkhnexlbzdjnh3ql6zx 0 479986 3924444 3906676 2026-09-09T01:15:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924444 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein cinkovog prsta 280D''', znan i kao '''supresor homologa 4 dlakavih krila''' ([[vinska mušica]]), SUWH4, protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] 634, ZNF634 ili KIAA1584, je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ZNF280D''', sa [[hromosom 15|hromosoma 15, sekvenca 21.3]].<ref name="pmid10997877">{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Nakayama M, Hirosawa M, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVIII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 7 | issue = 4 | pages = 273–81 | date = august 2000 | pmid = 10997877 | doi = 10.1093/dnares/7.4.271 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: SUHW4 suppressor of hairy wing homolog 4 (Drosophila)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=54816}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 979 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 109.285 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q6N043#sequences |title=UniProt, Q6N043 |access-date=19. 7. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MGDNPFQPKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSKMAELFME</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CEEEELEPWQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKVKEVEDDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDEPIFVGEI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSSKPAISNI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNRVNPSSYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGLKNGALSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GITAAFKPTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHYTNPTSNP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VPASPINFHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESRSSDSSVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQPFSKPGYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNSSRVVSNK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSELLFDLTQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DTGLSHYQGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTLSMAGMSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSFLSKRPST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVNNVNPKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKPSESVSGA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NSSAVLPSVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPSVTSSQAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAKGTNTSSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSKNGTPFPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACPKCNIHFN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLDPLKNHMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YCCPDMINNF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGLAKTEFSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVNKNTTIDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKGKLIMLVN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DFYYGKHEGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQEEQKTHTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKCFSCLKIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNNIRFMNHM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHHLELEKQS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SESWENHTTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHCYRQFPTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQLQCHIEST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTPHEFSTIC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KICELSFETE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HVLLQHMKDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HKPGEMPYVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVCNYRSSSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDVETHFRTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HENTKNLLCP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FCLKVIKIAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYMHHYMKHQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKGIHRCTKC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLQFLTCKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MDHKTQHHRT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FIKPKQLEGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPGTKVTIRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVGPLQSGAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTPSISASAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLQLSPPRTK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NITAKNPAKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTSKPNTVKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NASKPNTSKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGSKSKYKPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISNMQKKQST</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LASSNKKSKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTALRNLRYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGIHKCIECC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEIKDFANHF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTYVHCSFCR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YNTSCSKAYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHMMSFHSNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSKRFCIFKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSENLRGITL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCLNCDFLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSGLDNMATH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSQHKTHTCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVMQKVSVCI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTSEHLSELK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAPAKEQEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSKEIARPNM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AERETETSNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESKQDKAASS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEKNGCNANS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEGSSTTKSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ESITVSDKEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETCLADQETG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKNIVSCDSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGADKVEKKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQHVCQEME</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKMCQSSENI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILSDQIKDHN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSEARFSSKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKDLRLASDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSIDQFLRKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HEPESVSSDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEQGSIHLEP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTPSEVLEYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATEILQKGSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPSAKTDEVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SDQTDDIPGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NNPSTTEATV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLEDEKERS</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} ==Gen== Postoji ukupno 24 moguća [[egzon]]a u bilo kojoj varijanti gena ZNF280D.<ref name="NCBI GTR">{{cite web|title=Genetic Testing Registry|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gtr/genes/54816/|publisher=NCBI|access-date=7. 5. 2014}}</ref> ZNF280D je orijentiran na minus nit [[hromosom 15|hromosoma 15]] i obuhvata 288,396 [[bazni par|kb]].<ref name=GeneCards>{{cite web|title=GeneCards|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ZNF280D|access-date=7. 5. 2014}}</ref> Okolni geni lokusa uključuju [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/374618 TEX9], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/100873905 HMGB1P33], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55329 MNS1], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/645877 LOC645877] i [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/145783 LOC145783].<ref name="Surrounding Genes">{{cite web|title=ZNF280D zinc finger protein 280D [Homo sapiens (human) ]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/54816|publisher=NCBI|access-date=9. 5. 2014}}</ref> [[slika:ZNF280D Gene Location.PNG|thumb|280px|Položaj ljudskog ZNF280D i susjednih gena]] [[slika:ZNF280D Chromosome Location.PNG|thumb|Položaj ZNF280D lokusa na ljudskom hromosomu 15]] ==[[iRNK]]== Za ZNF280D identificirane su najmanje 24 [[prerada RNK|prerađene varijante]].<ref name=AceView>{{cite web|title=Homo sapiens complex locus ZNF280D, encoding zinc finger protein 280D and hypothetical LOC145783|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/IEB/Research/Acembly/av.cgi?db=human&term=znf280d&submit=Go|publisher=NCBI AceView|access-date=7. 5. 2014}}</ref> Postoji sedam vjerovatnih alternativa [[Promotor (genetika)|promotora]]. Čini se da se iRNK razlikuju skraćivanjem [[N-kraj|5' kraja]], skraćivanjem [[C-kraj|3' kraja]], prisustvom ili odsustvom 12 kasetnih [[egzon]]a, preklapanjem egzona s različitim granicama, preradom naspram zadržavanja pet [[intron]]a.<ref name = AceView /> Najduži oblik prerade sadrži 4428 bp.<ref name=mRNA>{{cite web|title=Homo sapiens zinc finger protein 280D, mRNA (cDNA clone MGC:168023 IMAGE:9020400), complete cds|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/BC136412.1|publisher=NCBI|access-date=7. 5. 2014}}</ref> [[slika:AceView Alternative Splicing.PNG|280px|thumb| Najzastupljeniji alternativni oblici prerade [[iRNK]] gena ZNF280D.]] ==Protein== ===Sastav i domeni=== [[slika:DUF4195 MSA.PNG|thumb|[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] ortologa DUF4195 otkriva nisku konzervaciju.]] [[slika:MSA zinc finger domains.PNG|thumb|Višestruko poravnavanje ortologa za pet domena cinkovog prsta otkriva visoku konzerviranost.]] Dužina proteina ZNF280D je 979 [[aminokiselina]].<ref name="ZNF280D NCBI Protein">{{cite web|title=Zinc finger protein 280D [Homo sapiens]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/AAI36413.1|publisher=NCBI|access-date=7. 5. 2014}}</ref> Protein sadrži [[domen nepoznate funkcije]] (DUF4195), u rasponu od 45. do 230. aminokiseline.<ref name="ZNF280D NCBI Protein" /> DUF4195 (pfam13826) je porodica koja se nalazi na [[N-terminal]]u proteina kod [[Metazoa]]. koji nose PHD-slične domene [[cinkov prst|cinkovog prsta]]; funkcija je nepoznata.<ref name="DUF4195 description">{{cite web|title=pfam13836: DUF4195|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=206007|publisher=NCBI|access-date=7. 5. 2014}}</ref> ZNF280D protein također sadrži pet visoko konzerviranih domena [[cistein|Cys2]] [[histidin|His2]]-tipova [[cinkov prst|cinkovog prsta]]. Cinkovi prsti imaju sposobnost vezanja DNK, što podržava spekulativnu ulogu ZNF280D kao [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]].<ref name="zinc finger functions">{{cite journal | vauthors = Klug A | title = Zinc finger peptides for the regulation of gene expression | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-10-22_293_2/page/215 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 293 | issue = 2 | pages = 215–8 | date = oktobar 1999 | pmid = 10529348 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3007 }}</ref> Molekulsja težina proteina je približno 109,3 kdal.<ref name="SAPS">{{cite web|last=Brendel|first=Voker|title=SAPS Statistical Analysis of PS|url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|publisher=SDSC Workbench|access-date=7. 5. 2014|archive-date=11. 8. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|url-status=dead}}</ref> Analiza klaster naboja otkriva klaster negativnog naboja u blizini [[N-kraj]]a između aminokiselina 16-43.<ref name = SAPS /> Klasteri naboja povezani su s funkcionalnim domenama ćelijskih [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]], pružajući dalju podršku za ZNF280D kao mogući faktor transkripcije.<ref name="Charge clusters in transcription factors">{{cite journal | vauthors = Brendel V, Karlin S | title = Association of charge clusters with functional domains of cellular transcription factors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 15 | pages = 5698–702 | date = august 1989 | pmid = 2569737 | pmc = 297697 | doi = 10.1073/pnas.86.15.5698 | bibcode = 1989PNAS...86.5698B }}</ref> ===[[SNP]]-ovi=== Postoji niz [[SNP]]-ova koji su uočeni u ljudskoj populaciji.<ref name=SNPs>{{cite web|title=SNP linked to Gene ZNF280D(geneID:54816) Via Contig Annotation|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/SNP/snp_ref.cgi?locusId=54816|publisher=NCBI|access-date=10. 5. 2014}}</ref> Na donjoj slici navedeni su neki od najčešćih pojavljivanja. [[slika:SNPs.PNG|thumb|280px|Najučestaliji SNP-ovi u ljudskom [[genom]]u]] ==Regulacija== ===Razina iRNK=== [[slika:Human ZNF280D Promoter and Predicted TF Binding Sites.pdf|thumb|Regija promotora ljudskog ZNF280D i mjesta vezanja predviđenog [[transkripcijski faktor|transripcijskog faktora]]]] Predviđa se da će se određeni broj [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]] vezati za predviđenu promotorsku regiju.<ref name="Genomatix TF">{{cite web|title=Genomatix|url=http://www.genomatix.de/|publisher=Genomatix|access-date=7. 5. 2014|archive-date=2. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> ===Proteinska razina=== Protein ZNF280D sadrži 66 ostataka [[serin]]a, 17 [[treonin]]a i šest [[tirozin]]a, a svi oni su potencijalna mjesta [[fosforilacija]].<ref name="NetPhos phosphorylation sites">{{cite journal | vauthors = Blom N, Gammeltoft S, Brunak S | title = Sequence and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-12-17_294_5/page/1351 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 294 | issue = 5 | pages = 1351–62 | date = decembar 1999 | pmid = 10600390 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3310 }}</ref> [[slika:Phosphorylation human sites.PNG|thumb|Kandidati za fosforilaciju u ljudskkom proteinu ZNF280D.]] Ostatak [[glicin]]a na položaju 2 je vjerovatni kandidat za [[N-terminal]]nu [[acetilacija|acetilaciju]].<ref name="Acetylation Site Prediction">{{cite web|last=Kiemer|first=Lars|title=NetAcet: Prediction of N-terminal acetylation sites.|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetAcet/|publisher=NetAcet|access-date=7. 5. 2014}}</ref> Postoji sedam vjerovatnih [[sumoilacija|sumoilacijskih]] lokacija.<ref name="Sumoylation Sites">{{cite web|title=SUMOplot™ Analysis Program|url=http://www.abgent.com/sumoplot|access-date=7. 5. 2014|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> [[slika:Sumoylation Sites.PNG|thumb|Vjerovatna mjesta sumoilacije proteina ZNF280D]] ==Ekspresija== [[slika:GEO Profile.PNG|thumb|left| GEO analiza ekspresije profila proteina ZNF280D u ljudskim tkivima.]] ZNF280D [[ubikvitin|sveprisutno]] eksprimiran na relativno niskim nivoima u gotovo svim tkivima u ljudskom tijelu.<ref name="GEO Profile">{{cite web|title=GDS596 / 221213_s_at / ZNF280D|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:221213_s_at|work=GEO Profile|publisher=NCBI|access-date=7. 5. 2014}}</ref> U jednoj studiji, ekspresija ZNF280D je upoređena između [[endotel]]nih [[progenitorne ćelije|progenitornih ćelija]] u pupkovini i perifernoj [[krv]]i. Rezultati pokazuju da je ekspresija bila značajno veća u krvi pupkovine.Ovo podržava moguće uključivanje ZNF280D u embriondki razvoj ili [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]].<ref name="Cord Blood Expression Study">{{cite web|title=ZNF280D – Endothelial progenitor cells from cord blood and adult peripheral blood|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/88859397|publisher=NCBI|access-date=9. 5. 2014}}</ref> [[slika:Endothelial progenitor study snip.PNG|thumb|Podaci o ekspresiji ZNF280D u endotelnim progenitornim ćelijama iz pupkovine i periferne krvi odraslih.]] == Evolucija == Za ljudski protein ZNF280D, identificiran je određeni broj [[ortolog]]a i udaljenih [[homolog]]a. Za njega, u ljudskom [[genom]]u postoje i četiri [[paralog]]a.<ref name=BLAST>{{cite web|title=NCBI Basic Local Alignment Search Tool|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi|publisher=NCBI|access-date=10. 5. 2014}}</ref> {| border="3" align="center" style="text-align:center" cellpadding="5" cellspacing="0" |- ! [[Protein]] !! [[Vrsta]] !! [[apsolutna geohronologija|Datiranje divergencije od čovjeka (prije ''n'' miliona godina)]]<ref name=TimeTree>{{cite web|title=TimeTree|url=http://www.timetree.org/|publisher=TimeTree|access-date=10. 5. 2014}}</ref> !! Pristupni broj u bazu [[NCBI]] !! Dužina sekvence ([[aminokiseline]]) !!Identitet sekvence!! E-vrijednost |- | ZNF280D || [[Miš]] (''Mus musculus'') || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_666336 NP_666336] || 974 || 76% || 0 |- | ZNF280D izoforma X1 || [[Goveče]] (''Bos taurus'') || 94.2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002690904 XP_002690904] || 974 || 88% || 0 |- | ZNF280D || [[afrički slon|Afrički grmasti slon]] (''Loxodonta africana'') || 987 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003418437 XP_003418437] || 979 || 90% || 0 |- | ZNF280D izoforma X1 || [[kornjača|Kineska mehkooklopna kornjača]] (''Pelodiscus sinensis'') || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006112544 XP_006112544] || 993 || 61% || 0 |- | ZNF280D || [[Stepa|Stepksi]] [[soko]] (''Falco cherrug'') || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005435548 XP_005435548] || 939 || 60% || 0 |- | ZNF280D || Prizemna [[sjenica]] (''Pseudopdoces humilis'') || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005521527 XP_005521527] || 936 || 57% || 0 |- | ZNF280D izoforma X1 || Kineski [[aligator]] (''Alligator sinensis'') || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006018037 XP_006018037] || 277 || 50% || 1E-64 |- | ZNF280D || [[Xenopus|Zapadna kandžasta žaba]] (''Xenopus tropicalis'') || 371.2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002940298 XP_002940298] || 1071 || 49% || 0 |- | ZNF280D izoforma X1 || [[Zebrica]] (''Danio rerio'') || 400,1 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005166581 XP_005166581] || 879 || 43% || 2E-172 |- | ZNF280D-liki protein|| [[Cnidaria|Žarnjak]] (''Saccoglossus kowalevskii'') || 661.2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006811912 XP_006811912] || 733 || 32% || 5E-50 |- | Protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] 36 || [[Dupljari|Morski mlaz]] (''Ciona intestinalis'') || 722,5 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001041459 NP_001041459] || 581 || 32% || 7E-58 |- | GL11474 || [[Drosophila|Vinska mušica]] (''Drosophila persimilis'') || 782.7 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002016218 XP_002016218] || 1271 || 29% || 5E-16 |- | Protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] || [[Loa loa filariasis|Očni crv]] (''Loa ''loa) || 937.5 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003139663 XP_003139663] || 495 || 33% || 6E-19 |- | Zap1p || [[Saccharomyces cerevisiae|Pekarski kvasac]] (''Saccharomyces cerevisiae'' S288c) || 12158 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_012479 NP_012479] || 880 || 33% || 2E-7 |+ '''Odabrani [[ortolozi]] i udaljeni [[homolozi]] ljudskog proteina ZNF280D''' |} {| border="3" align="center" style="text-align:center" cellpadding="5" cellspacing="0" |- ! [[Paralog]]!! Pristupni broj!! Dužina sekvence (aminokiseline)!! Identitet sekvence !! E-vrijednost |- | ZNF280C || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_060136 NP_060136] || 737 || 68% || 0 |- | ZNF280B || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_542942 NP_542942] || 543 || 54% || 0 |- | ZNF280A ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_542778 NP_542778] || 542 || 49% || 6E-148 |- | ZNF280E (pogo transposable element with ZNF domain isoform 1) || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_055915 NP_055915] || 1410 || 44% || 4E-134 |+ '''Paralozi ljudskog proteina ZNF280D''' |} == Interakcije == Eksperimentalno je potvrđeno da ZNF280D komunicira sa proteinima [[CBX5]] i [[CBX3]].<ref name="STRING interactions">{{cite web|title=STRING input ZNF280D (Homo sapiens)|url=http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|publisher=STRING|access-date=10. 5. 2014|archive-date=15. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|url-status=dead}}</ref> Ovi proteini imaju ulogu u stvaranju [[heterohromatin]]a, što predstavlja moguću funkcionalnu ulogu ZNF280D kao transkripcijskog [[represor]]a.<ref name=CBX5>{{cite web|title=CBX5 [Homo sapiens]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/CAG33699.1|publisher=NCBI|access-date=10. 5. 2014}}</ref><ref name=CBX3>{{cite web|title=CBX3 [Homo sapiens]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_057671.2|publisher=NCBI|access-date=10. 5. 2014}}</ref> == Reference== {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, del Val C, Arlt D, Hahne F, Bechtel S, Simpson J, Hofmann O, Hide W, Glatting KH, Huber W, Pepperkok R, Poustka A, Wiemann S | title = The LIFEdb database in 2006 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = Database issue | pages = D415-8 | date = januar 2006 | pmid = 16381901 | pmc = 1347501 | doi = 10.1093/nar/gkj139 }} * {{cite journal | vauthors = Wiemann S, Arlt D, Huber W, Wellenreuther R, Schleeger S, Mehrle A, Bechtel S, Sauermann M, Korf U, Pepperkok R, Sültmann H, Poustka A | title = From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 10B | pages = 2136–44 | date = oktobar 2004 | pmid = 15489336 | pmc = 528930 | doi = 10.1101/gr.2576704 }} * {{cite journal | vauthors = Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, Gassenhuber J, Glassl S, Ansorge W, Böcher M, Blöcker H, Bauersachs S, Blum H, Lauber J, Düsterhöft A, Beyer A, Köhrer K, Strack N, Mewes HW, Ottenwälder B, Obermaier B, Tampe J, Heubner D, Wambutt R, Korn B, Klein M, Poustka A | title = Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | url = https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 | journal = Genome Research | volume = 11 | issue = 3 | pages = 422–35 | date = mart 2001 | pmid = 11230166 | pmc = 311072 | doi = 10.1101/gr.GR1547R }} * {{cite journal | vauthors = Hartley JL, Temple GF, Brasch MA | title = DNA cloning using in vitro site-specific recombination | journal = Genome Research | volume = 10 | issue = 11 | pages = 1788–95 | date = novembar 2000 | pmid = 11076863 | pmc = 310948 | doi = 10.1101/gr.143000 }} * {{cite journal | vauthors = Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB | title = Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery | journal = Genome Research | volume = 6 | issue = 9 | pages = 791–806 | date = septembar 1996 | pmid = 8889548 | doi = 10.1101/gr.6.9.791 | doi-access = free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 15]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] q88qr4kvhh5f96uzioqhn5zo0r8ijmg 0 481210 3924434 3887965 2026-09-08T20:49:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924434 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Glutaminom i serinom bogati protein 1''' ili '''QSER1''' je [[protein]] koji je [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''QSER1'''.<ref name="NCBI QSER1 Gene">{{cite web|title=NCBI QSER1 Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/79832}}</ref> Protein QSER1 je regulator [[metilacija DNK|metilacije DNK]].<ref name="DixonPan2021">{{cite journal|last1=Dixon|first1=Gary|last2=Pan|first2=Heng|last3=Yang|first3=Dapeng|last4=Rosen|first4=Bess P.|last5=Jashari|first5=Therande|last6=Verma|first6=Nipun|last7=Pulecio|first7=Julian|last8=Caspi|first8=Inbal|last9=Lee|first9=Kihyun|last10=Stransky|first10=Stephanie|last11=Glezer|first11=Abigail|last12=Liu|first12=Chang|last13=Rivas|first13=Marco|last14=Kumar|first14=Ritu|last15=Lan|first15=Yahui|last16=Torregroza|first16=Ingrid|last17=He|first17=Chuan|last18=Sidoli|first18=Simone|last19=Evans|first19=Todd|last20=Elemento|first20=Olivier|last21=Huangfu|first21=Danwei|title=QSER1 protects DNA methylation valleys from de novo methylation|journal=Science|volume=372|issue=6538|year=2021|pages=eabd0875|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.abd0875}}</ref> QSER1 ima jednog alijasa, FLJ21924.<ref name="NCBI QSER1 Gene" /> __TOC__ == Gen == === Lokacija === Gen QSER1 nalazi se na kratkom kraku [[hromosom 11|hromosoma 11, sekvenca (11p13)]], gdje počinje sa 32,914.792. bp i završava na 33,001.816. bp. Dužina je 87.024 bp. Nalazi se između gena [[DEPDC7]] i PRRG4 i 500.000 bp nizvodno od gena za [[Wilmsov tumor]] 1 ([[WT1]]), koji je upleten u više patoloških promjena.<ref name="NCBI QSER1 Gene" /><ref name="Genecards QSER1">{{cite web|title=Genecards QSER1|url=http://genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=QSER1&search=qser1}}</ref> === Homologija === ==== Ortolozi ==== QSER1 je visoko konzerviran u većini vrsta [[kladus]]a [[Chordata]]. [[Ortolozi]] pronađeni su kod [[primat]]a, [[ptica]], [[gmizavac]]a, [[vodozemac]]a i [[riba]] još u [[celakant]]u, koji su se razišli prije 414,9 miliona godina.<ref name="NCBI QSER1 Gene" /><ref name="Genecards QSER1"/> ==== Paralozi ==== QSER1 ima jedan [[paralog]] kod ljudi, [[protein 12 bogat prolinom]] ili PRR12. PRR12 se nalazi na hromosomu 9, na pozicili 9q13.33, a nema poznatu funkciju. PRR12 se nalazi u većini vrsta hordata još u celakantu.<ref name="NCBI PRR12 Gene">{{cite web|title=NCBI PRR12 Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/57479}}</ref> Događaj dupliranja vjerovatno se dogodio negdje u lozi hordata blizu divergencije celakanta. I PRR12 i QSER1 sadrže konzervirani domen DUF4211, blizu 3’ krajeva gena. == [[iRNK]] == === Promotor i [[transkripcijski faktori]] === Promotorska regija za QSER1 je duga 683 bp i nalazi se na hromosomu 11 između 32,914.224 bp i 32,914.906 bp. Postoji određeno preklapanje između promotorske regije i 5’ UTR QSER1. Predviđeni transkripcijski faktori sa konzervacijom uključuju (ali nisu ograničeni na) [[EGR1]], [[p53]], [[E2F3]], [[E2F4]], [[PLAG1]], [[NeuroD2]], [[Myf5]], [[IKZF1]], [[SMAD]] 3, [[KRAB]], [[MZF1]] i c-[[MYB|Myb]].<ref name="Genomatix Tools: El Dorado">{{cite web | title = Genomatix Tools: El Dorado | url = http://www.genomatix.de/ | access-date = 25. 8. 2021 | archive-date = 2. 12. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/ | url-status = dead }}</ref> === Ekspresija === ==== Normalna ekspresija ==== Ekspresija QSER1 je viđena na nivoima nižim od 50% u mnogim tkivima. Međutim, zapažena je u [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]], [[slijepo crijevo|slijepom crijevu]], [[ganglija|trigeminusnoj gangliji]], stablu [[mali mozak|malog mozga]], [[pons]]u, [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]], [[ganglija|cilijarnoj gangliji]], ''[[globus pallidus]]'', [[subtalamusno jezgro|subtalamusnom jezgru]], [[leđni korijen ganglijw|leđnom ganglijskom korijenu]], [[fetus]]noj [[jetra|jetri]], [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]], [[jajnici]]ma, korpusu [[maternica|maternice]], [[srčani mišić|srčanim miocitima]] [[atrioventrikulskii čvor|pretkomorskokomprskom čvoru]], [[koža|koži]], [[hipofiza|hipofizi]], [[jezik]]u, ranim eritroidnim [[progenitorske ćelije|progenitorima]] i [[krajnici]]ma.<ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS596">{{cite web | title = NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS596| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:219705_at}}</ref><ref name="NCBI EST Profile db; QSER1">{{cite web|title=NCBI EST Profile db; QSER1|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.369368}}</ref> [[Slika:NCBI GeoProfiles expression data for QSER1.png|thumb|500px|Podaci o ekspresiji QSER1, prema [[NCBI]] GeoProfiles]] ==== Diferencijalna ekspresija ==== Primijećeno je značajno smanjenje ekspresije QSER1 u bubrežnim [[mezenglijne ćelije|mezangijnim ćelijama]], kao odgovor na liječenje s 25 mM glukoze. Ovo stanje proučavano je jer je u tim ćelijama zabilježena različita [[ekspresija gena]] uključenih u regulaciju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], kao odgovor na visoke razine glukoze zabilježene kod ''[[šećerna bolest|dijabetes melitus]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson MR, Murphy M, Gupta S, Lambe T, Mackenzie HS, Godson C, Martin F, Brady HR | title = High glucose-altered gene expression in mesangial cells. Actin-regulatory protein gene expression is triggered by oxidative stress and cytoskeletal disassembly | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-22_277_12/page/9706 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 12 | pages = 9707–12 | date = Mar 2002 | pmid = 11784718 | doi = 10.1074/jbc.M109172200 | doi-access = free }}</ref><ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS1891">{{cite web|title=NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS1891|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS1891:1427151_at}}</ref> Druga studija je primijetila prekomjernu ekspresiju QSER1 u patološkoj [[kardiomiopatija|kardiomiopatiji]]. Ovo stanje povezano je s promijenjenom ekspresijom gena uključenih u [[imunski odgovor|imunoske odgovore]], signalizaciju, [[rast ćelija|rast]] i [[proliferacija ćelija|proliferaciju]], kao i infiltraciju [[B-limfocit]]a.<ref name=Galindo>{{cite journal | vauthors = Galindo CL, Skinner MA, Errami M, Olson LD, Watson DA, Li J, McCormick JF, McIver LJ, Kumar NM, Pham TQ, Garner HR | title = Transcriptional profile of isoproterenol-induced cardiomyopathy and comparison to exercise-induced cardiac hypertrophy and human cardiac failure | journal = BMC Physiology | volume = 9 | issue = 23 | pages = 23 | date = 9 Dec 2009 | pmid = 20003209 | doi = 10.1186/1472-6793-9-23 | pmc=2799380}}</ref><ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS3596">{{cite web|title=NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS3596|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3596:1427152_at}}</ref> Diferencijalna ekspresija QSER1 se vidi u više stanja raka. Prekomjerna ekspresija QSER1 zabilježena je u Burkittovom limfomu.<ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS596"/> Ekspresija SER1 se takođe povećava sa povećanjem [[Gleasonov skor|Gleasonovog skora]] (naprednije faze) [[rak prostate|raka prostate]].<ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS1746">{{cite web | title = NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS1746| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS1746:219705_at}}</ref> U studiji o odgovoru [[rak dojke|raka dojke]] na [[paklitaksel]] i fluorouracil-doksorubicin-ciklofosfamidnu [[hemoterapija|hemoterapiju]] primijećeno je da su linije raka dojke s višim nivoom QSER1 imale veću vjerovatnoću da će odgovoriti na liječenje od onih sa nedovoljno izraženom QSER1.<ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS3721">{{cite web | title = NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS3721| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3721:226265_at}}</ref> Veća ekspresija QSER1 također je zabilježena u epitelnim ćelijama dojke imortaliziranih ćelijskih linija, nego u [[epitel]]nim ćelijama dojke iz ćelijskih linija s konačnim životnim vijekom.<ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS2810">{{cite web | title = NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS2810| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS2810:219705_at}}</ref> === 3’ UTR === Predviđeno je preko 20 petlji peteljke u 3 ’UTR QSER1. U prvih 800 bp od 3 ’UTR pronađeno je 16 petlji peteljke.<ref name=mfold>{{cite web|title=mfold|url=http://mfold.rna.albany.edu/?q=mfold/RNA-Folding-Form2.3}}</ref> 3 ’UTR je gotovo u potpunosti konzerviran kod sisara, s manjom konzervacijom u drugih organizama.<ref name="SDSC Biology Workbench ClustalW">{{cite web|title=SDSC Biology Workbench ClustalW|url=http://workbench.sdsc.edu/}}</ref> == Protein == === Opća svojstva === [[slika:QSER1 protein overview.jpg|thumb|300px|Pregled proteina QSER1]] Protein QSER1 dug je 1735 aminokiselina.<ref name="NCBI QSER1 Protein">{{cite web | title = NCBI QSER1 Protein | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/115647981}}</ref> Sastav peptida je značajno bogat serinom i glutaminom: 14,7% ostataka serina i 8,9% glutamina.<ref name="SDSC Biology Work Bench; SAPS">{{cite web | title = SDSC Biology Work Bench; SAPS | url = http://workbench.sdsc.edu/}}</ref> === Domeni i motivi === [[Slika:PSORT prediction of conserved nuclear localization and nuclear localization signals in QSER1 protein.png|thumb|300px|PSORT-ovo predviđanje konzervirane jedarne lokalizacije i signala jedarne lokalizacije u proteinu QSER1]] Protein QSER1 sadrži dva visoko konzervirana domena koja se nalaze ne samo u QSER1 već i u drugim proteinima. To uključuje domen PHA02939 sa aminokiselinama između 1380-1440 i domen DUF4211 od aminokiselina 1522-1642.<ref name="NCBI Conserved domains db; DUF4211">{{cite web | title = NCBI Conserved domains db; DUF4211 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=206097}}</ref><ref name="NCBI Conserved domains db; PHA02939">{{cite web | title = NCBI Conserved domains db; PHA02939 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=165249}}</ref> Jedarnu lokalizaciju predvidio je pSORT. Ovo svojstvo je konzervirano od ljudskog QSER1 do celakantnog QSER1. PSORT je također predvidio više konzerviranih signala jedarne lokalizacije unutar proteina QSER1.<ref name="pSORT II Prediction">{{cite web|title=pSORT II Prediction|url=http://psort.hgc.jp/form2.html}}</ref> ===Aminokiselinska sekvenca=== Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 1.735 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 189.972 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q2KHR3#sequences |title=UniProt, Q2KHR3|access-date=25. 8. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MNFLSTAESR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAQAAASGTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLPQFRAPSW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTGMHSSAAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELFATGPLPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TGTLPPSLSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQHPTTFSNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NFATTSPLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDSTFNTTSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GILSHHDPLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QIKTSQGTVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TALAFERLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVLSNSIPPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSTYRSAQES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APHLLQPQFS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLPSALGGSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTPQAYSSTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTSSTASIER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLRECSVIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HHQRPSGTQS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IQAQLTGSQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLHSYLSNSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVNFQETTRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSLSCSPIGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STQVSNGGLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKTSQVSVEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQSYSSAIPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGYPPSTTKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSCSTEQPLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STKTPKPQSI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IPPVQTLSYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPLHNQSSVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGQAQIYSTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLPSLLSVSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQNYGLVQPH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NVPSIVHSQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YRSSKVEKLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLYKTLTFSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSQTVTPENQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLNYSSNQQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLSSVTNENY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAQTRDLSSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQSQSYSSGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQGLSPVSQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVSYSSQSQV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LSVVSLSESY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASGESLTLTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSLSYSSASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQNLPDSSPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNYISMHSSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NVQTQESSSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSQKFLPAVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSFASSTHC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTLQNNITSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPKSYAERKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DSDVYPSSKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDGFPMQELQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLQPQASLES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STQRLSDGEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NAQESTYKVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KADDRYSQSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRSNSRLEDQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIGVALQASK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEESVVGSVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLNQQIGQVN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NAATLDLKNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNLIQTPQIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNTKDLKQQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLILKVHESK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQEQHDQIIN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASSQIQIPNH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALGHGHQASL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNTQVLLDSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CDLQILQQSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQAGLGQVKA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQAQRVQSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQIVHPFLQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGHVIQSNGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSQQQLHPQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVMKMDLSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSKPLQQHLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKGHFSETNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HDSKNQFVSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSMCFPEAVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSDERNILSN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDDILAATAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACGVTPTDFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSTSNETMQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEDGDSKSHF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQSLDVRHVT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SDFNSMTATV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKPQNINDTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNGNQVTVNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPVPALQSKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLDQQHIETP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQNIPTKVTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVGPSHEVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQSSGPFKKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SATNLESEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEAPVDSTLN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NNRNQEFVSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRSISGENAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SESEFTLGGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSGVSMNPAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALALLAMAQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SGDAVSVKIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EENQDLMHFN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKKRAKGKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVKEEDNSNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQLKRPAQGK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RQNPRGTDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPYTPPSSES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHDGYQHQEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRQKIKEVEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQPEVKTGFI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASFLDFLKSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKQQFSTLAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMPNRTRRPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQMVRTFCPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLPKPSSTTP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPLVSETGGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPSDKVDNEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNLEHLSSFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDEDDPGYSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAYKSVSTPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TTLDATSDKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKTEALQVAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSPTANTTGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATTSSTTVGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKQEPLHSTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YAVNILENIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSESSKPIEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGLPSDQFAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQDTVAIEGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDEEDTESGG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EGQYRERDEF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVKIEDIETF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEALKTGKEP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAIWKVQKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKFVPEIRD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQREFAATNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLGYFGDAKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYKRIYVKFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENANKKEYVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCSKKPRNKP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SQTIRTVQAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSSSSKTSDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LASKTTTTKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSVKPKVKQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVKAEPPPKK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKKWKEEFSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQSDSSPEIH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSSSDDEEFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAPFVTRFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTRAMKETFK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SYMELLVSIA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDPDTMQALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSNDELLLPH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKKIDGMLND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NRKRLLLNLH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDQSFKNALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFPELTIITR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSKAKSGGTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISKIKMNGKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YNKKTLRTSK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TTTKSAQEFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDPEKIQLYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYHSLHHYKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVYLICKDEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSVQKKNEDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQEEIVQLCM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNVKWVEDLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKFGELLNHV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKCS</td></tr> </table> {{refbegin|4}} *'''C''': [[Cistein]] *'''D''': [[Asparaginska kiselina]] *'''E''': [[Glutaminska kiselina]] *'''F''': [[Fenilalanin]] *'''G''': [[Glicin]] *'''H''': [[Histidin]] *'''I''': [[Izoleucin]] *'''K''': [[Lizin]] *'''L''': [[Leucin]] *'''M''': [[Metionin]] *'''N''': [[Asparagin]] *'''P''': [[Prolin]] *'''Q''': [[Glutamin]] *'''R''': [[Arginin]] *'''S''': [[Serin]] *'''T''': [[Treonin]] *'''V''': [[Valin]] *'''W''': [[Triptofan]] *'''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} === Struktura === Predviđanja strukture proteina QSER1 ukazuju da protein sadrži mnogo [[alfa-heliks]]a.<ref name="SDSU Biology Workbench; PELE">{{cite web|title=SDSC Biology Workbench; PELE|url=http://workbench.sdsc.edu/}}</ref><ref name="NCBI cBLAST; QSER1">{{cite web|title=NCBI cBLAST; QSER1|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cblast/cblast.cgi}}</ref><ref name=Phyre2>{{cite web|title=Phyre2|url=http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre/index.cgi|access-date=25. 8. 2021|archive-date=25. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825203956/http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre/index.cgi|url-status=dead}}</ref> [[NCBI]] c[[BLAST]] predvidio je strukturnu sličnost između proteina QSER1 i ''[[Schizosaccharomyces pombe]]'' (fisijski kvasac) [[RNK-polimeraza II]] A. Dvije regije sličnosti javljaju se između aminokiselina 56-194 i 322-546.<ref name="NCBI cBLAST; QSER1"/> Ova prva regija (56-194) je regulatorna regija i u RNA polimerazi II čovjeka i kvasca koja sadrži više ponavljanja sekvence YSPTSPSYS. [[Fosforilacija]] ostataka serina u ovoj regiji regulira progresiju kroz korake transkripcije gena.<ref name=Moller>{{cite journal | vauthors = Möller A, Xie SQ, Hosp F, Lang B, Phatnani HP, James S, Ramirez F, Collin GB, Naggert JK, Babu MM, Greenleaf AL, Selbach M, Pombo A | title = Proteomic analysis of mitotic RNA polymerase II reveals novel interactors and association with proteins dysfunctional in disease | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 11 | issue = 6 | pages = M111.011767 | date = Jun 2012 | pmid = 22199231 | doi = 10.1074/mcp.M111.011767 | pmc=3433901}}</ref> Za ovu regiju osigurana je 3D struktura. Strukturno slično područje nalazi se na vanjskoj strani molekule proteina i čini dio rascjepa za vezanje [[DNK]]. Dalja strukturna sličnost sa proteinom virusne RNK koja veže polimerazu je predviđena prema Phyre2. Ova struktura se nalazi na samom kraju proteina, između aminokiselina 1671 i 1735. Struktura ima dugu regiju [[alfa-heliks]]a, što je također predvidio SDSC Biology Workbench PELE. Slika strukturno sličnog područja i poravnavanja sekvence prikazana je s desne strane. Regije prije identificiranog strukturno sličnog domena pokazuju dva druga alfa-heliksa, predviđena s velikom pouzdanošću.<ref name = "Phyre2"/> === Konzervacija === Protein QSER1 je visoko konzerviran u vrstama hordata. Donja tabela prikazuje informacije o proteinskim ortolozima. [[Slika:Tree of QSER1 Orthologs.pdf|thumb|[[Filogenetsko stablo]] ortologa QSER1]] {| class="wikitable" |- ! [[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]]!! Uobičajeno ime !! Pristupni [[NCBI]] proteinski broj<ref name=NCBI>{{cite web|title=NCBI National Center for Biotechnology Information|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/}}</ref>!!Identitet sekvence sa ljudskim proteinom <ref name="NCBI"/> |- | ''Homo sapiens'' || Čovjek || NP_001070254.1 || |- | ''Pan troglodytes'' || Čimpanza || XP_508354.3 || 99% |- | ''Macaca mulatta'' || Rezus-makak || NP_001244647.1 || 98% |- | ''Callithris jacchus'' || Marmozet || XP_002755192.1 || 96% |- | ''Ailuropoda melanoleuca'' || Gigantska panda || XP_002917539.1 || 90% |- | ''Loxodonta africana''|| Slon|| XP_003412344.1 || 88% |- | ''Mus musculus'' ||Miš || NP_001116799.1 || 81% |- | ''Monodelphis domestica'' ||Oposum || XP_001368629.1 || 71% |- | ''Ornithorhynchus anatinus'' ||Kljunar || XP_001506659.2 || 75% |- | ''Taeniopygia guttata'' ||Zebrasta zeba || XP_002195876.1 || 69% |- | ''Gallus gallus'' ||Kokoš|| NP_001186343.1 || 69% |- | ''Anolis carolinensis'' || Karolinska anola (gušter) || XP_003214747.1 || 62% |- | ''Takifugu rubripes'' || Japanska pufer-riba || XP_003977915.1 || 48% |- | ''Latimeria chalumnae ''|| Latimerija || N/A || 62% |} === [[Posttranslacijske modifikacije]] === ==== [[Fosforilacija]] ==== [[slika:ExPASy NetPhos Predicted Phosphorylation Sites.png|thumb|Predviđena mjesta fosforilacije, prema ExPASy NetPhos]] Postoji 12 potvrđenih mjesta fosforilacije proteina QSER1. Osam su fosfoserini, jedan fosfotirozin i tri fosfotreonina. Pokazalo se da su tri od ovih mjesta fosforilirana ATM-om i ATR-om, kao odgovor na oštećenje [[DNK]].<ref name=Matsuoka>{{cite journal | vauthors = Matsuoka S, Ballif BA, Smogorzewska A, McDonald ER, Hurov KE, Luo J, Bakalarski CE, Zhao Z, Solimini N, Lerenthal Y, Shiloh Y, Gygi SP, Elledge SJ | title = ATM and ATR substrate analysis reveals extensive protein networks responsive to DNA damage | url = https://archive.org/details/sim_science_2007-05-25_316_5828/page/1160 | journal = Science | volume = 316 | issue = 5828 | pages = 1160–6 | date = maj 2007 | pmid = 17525332 | doi = 10.1126/science.1140321 | bibcode = 2007Sci...316.1160M | s2cid = 16648052 | display-authors = 8 }}</ref> Ostala 123 moguća mjesta fosforilacije predviđena su pomoću alata ExPASy NetPhos.<ref name="ExPASy NetPhos">{{cite web|title=ExPASy NetPhos|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/}}</ref> ==== SUMOilacija ==== Interakcija QSER1 proteina sa [[protein SUMO|SUMO]] zabilježena je u više [[protein]]skih širokih studija.<ref name=Tatham>{{cite journal | vauthors = Tatham MH, Matic I, Mann M, Hay RT | title = Comparative proteomic analysis identifies a role for SUMO in protein quality control | journal = Science Signaling | volume = 4 | issue = 178 | pages = rs4 | date = 21 Jun 2011 | pmid = 21693764 | doi = 10.1126/scisignal.2001484 | s2cid = 649212 }}</ref><ref name=Burderer>{{cite journal | vauthors = Bruderer R, Tatham MH, Plechanovova A, Matic I, Garg AK, Hay RT | title = Purification and identification of endogenous polySUMO conjugates | journal = EMBO Reports | volume = 12 | issue = 2 | pages = 142–8 | date = Feb 2011 | pmid = 21252943 | pmc = 3049431 | doi = 10.1038/embor.2010.206 }}</ref> Predviđena mjesta SUMOilacije pronađena su u proteinu QSER1. Visoko konzervirana mjesta SUMOilacije javljaju se sa sekvencom MKMD na aminokiselini 794, VKIE na 1057, VKTG na 1145, LKSG na 1157, VKQP na 1487 i VKAE na 1492.<ref name="ExPASy SUMOplot">{{cite web|title=ExPASy SUMOplot|url=http://www.abgent.com/sumoplot|access-date=25. 8. 2021|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> [[Slika:Predicted SUMOylation Sites in QSER1 protein.png|thumb|280px|Predviđena mjesta SUMOilacije proteina QSER1]] === Interakcije === ==== ATM/ATR ==== Fosforilacija QSER1 u tri serinska ostatka, S1228, S1231 i S1239, pomoću ATM-a i ATR-a kao odgovor na oštećenje DNA pronađena je u [[proteom]]-širokoj studiji.<ref name = Matsuoka/> ==== SUMO==== Interakcija QSER1 sa [[protein SUMO|protzeinom SUMO]] potvrđena je u više studija.Uloga SUMOlacija u funkciji QSER1 nije jasna. Međutim, može postojati veza između QSER1 i SUMO kao odgovor na [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskoretikulumski]] (ER) stres (često uzrokovan nakupljanjem pogrešno savijenih proteina). U studiji o ER stresu, QSER1 je označen kao gen za odgovor na stres na ER sa promijenjenom ekspresijom.<ref name=Dombroski>{{cite journal | vauthors = Dombroski BA, Nayak RR, Ewens KG, Ankener W, Cheung VG, Spielman RS | title = Gene expression and genetic variation in response to endoplasmic reticulum stress in human cells | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 86 | issue = 5 | pages = 719–29 | date = maj 2010 | pmid = 20398888 | doi = 10.1016/j.ajhg.2010.03.017 | url = https://genomics.med.upenn.edu/vcheung/pdfs/(33)Dombroski10.pdf | pmc = 2869002 | access-date = 2. 5. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131004221440/https://genomics.med.upenn.edu/vcheung/pdfs/(33)Dombroski10.pdf | archive-date = 4. 10. 2013 | url-status = dead }}</ref> Nadalje, u studiji o SUMOilaciji kao odgovor na akumulirane pogrešno [[savijanje proteina|savijene proteine]] i ER stres utvrđeno je da je QSER1 SUMO interaktant u ovoj situaciji. Svaka veza između ove dvije aktivnosti nije proučena i nepotvrđena. ==== [[RNK-polimeraza II]] ==== Direktna interakcija QSER1 s RNK-polimerazom II pronađena je u studiji koju su proveli Moller et al. Pokazalo se da dolazi do interakcije sa podjedinicom DNK usmjerene RNK-polimeraze II, RPB1, RNK- polimeraze II, tokom [[mitoza]] i [[interfaza]]. Kolokalizacija/interakcija QSER1 pokazana je u regulatornoj regiji RPB1 sa 52 ponavljanja heptapeptida (YSPTSPSYS).<ref name=Moller/> ==== NANOG i TET1 ==== Pokazalo se da je interakcija između [[homeoboksni protein|homeoboksnog proteina NANOG]] i [[TET1|tet metilcitozin-dioksigenaze 1]] (TET1) važna za uspostavljanje [[pluripotencija|pluripotencije]] tokom stvaranja [[matične ćelije|indukovanih pluripotentnih matičnih ćelija]]. Protein QSER1 stupa u interakciju s NANOG-om i TET1-om.<ref name=Costa>{{cite journal | vauthors = Costa Y, Ding J, Theunissen TW, Faiola F, Hore TA, Shliaha PV, Fidalgo M, Saunders A, Lawrence M, Dietmann S, Das S, Levasseur DN, Li Z, Xu M, Reik W, Silva JC, Wang J | title = NANOG-dependent function of TET1 and TET2 in establishment of pluripotency | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-21_495_7441/page/370 | journal = Nature | volume = 495 | issue = 7441 | pages = 370–4 | date = Mar 2013 | pmid = 23395962 | pmc = 3606645 | doi = 10.1038/nature11925 | bibcode = 2013Natur.495..370C }}</ref> ==== Ubikvitin ==== Utvrđeno je da QSER1 stupa u interakciju s [[ubikvitin]]om, u dvije studije supstrata na cijelom proteomu.<ref name=Kim>{{cite journal | vauthors = Kim W, Bennett EJ, Huttlin EL, Guo A, Li J, Possemato A, Sowa ME, Rad R, Rush J, Comb MJ, Harper JW, Gygi SP | title = Systematic and quantitative assessment of the ubiquitin-modified proteome | journal = Molecular Cell | volume = 44 | issue = 2 | pages = 325–40 | date = Oct 2011 | pmid = 21906983 | pmc = 3200427 | doi = 10.1016/j.molcel.2011.08.025 }}</ref><ref name=Danielsen>{{cite journal | vauthors = Danielsen JM, Sylvestersen KB, Bekker-Jensen S, Szklarczyk D, Poulsen JW, Horn H, Jensen LJ, Mailand N, Nielsen ML | title = Mass spectrometric analysis of lysine ubiquitylation reveals promiscuity at site level | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 10 | issue = 3 | pages = M110.003590 | date = Mar 2011 | pmid = 21139048 | doi = 10.1074/mcp.M110.003590 | pmc=3047152}}</ref> Posebni detalji o ovoj interakciji nisu proučavani. == Patologija == Promijenjena ekspresija QSER1 zabilježena je kod patološke kardiomiopatije, Burkittovog limfoma, raka prostate i nekih gore navedenih karcinoma dojke.<ref name="Genomatix Tools: El Dorado" /><ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS596" /><ref name=Galindo /><ref name="NCBI GeoProfiles db; QSER1 GDS1746" /> [[NCBI]] AceView navodi više mutacija povezanih s drugim patološkim promjenama, uključujući osam parova baza i 13 delecija baznih parova u QSER1 povezanih s [[leiomiosarkom]]om [[aternica|maternice]], te 57 parova baza razlika u neuroblastomu. Navedene su i više [[alternativna prerada RNK|varijanti prerade]] sa skraćenim krajevima 5 'i/ili 3' koji se često primjećuju u kancerogenim stanjima.<ref>{{cite web|title=NCBI AceView db; QSER1|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/IEB/Research/Acembly/av.cgi?db=human&term=qser1&submit=Go}}</ref> Nadalje, prema bazi podataka NCBI [[OMIM]], više patoloških stanja povezano je s promjenama u regiji [[hromosom 11|11p13]] i stoga može uticati na QSER1.<ref name=OMIM>{{cite web|title=NCBI OMIM db; 11p13|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/?term=11p13}}</ref> To uključuje eksudativnu [[Porodična eksudativna vitreoretinopatiju|vitreoretinopatiju]] 3,<ref>{{cite web|title=NCBI OMIM db; Exudative Vitreoretinopathy 3|url=http://omim.org/entry/605750}}</ref> porodičnu [[kandidijaza|kandidijazu]] 3,<ref>{{cite web|title=NCBI OMIM db; Candidiasis, Familial 3|url=http://omim.org/entry/607644}}</ref> centralopatsku [[Epilepsija|epilepsiju]],<ref>{{cite web|title=NCBI OMIM db; Centralopathic Epilepsy|url=http://omim.org/entry/117100}}</ref> [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivnu]] [[gluhoća|gluhoću]] 51.<ref>{{cite web|title=NCBI OMIM db; Autosomal Recessive Deafness 51|url=http://omim.org/entry/609941}}</ref> QSER1 je također zabilježen kao gen osjetljivosti na [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovu bolest]].<ref name=Dombroski /> == Reference == {{refspisak|33em}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 69yysarx9atc4i5rm31kjykt4mjyy6z 0 489049 3924438 3634176 2026-09-08T21:53:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924438 wikitext text/x-wiki '''Razija Handžić''' rođena je [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1909. godine. Djetinjstvo je provela u Zavidovićima a studijske i profesionalne dane u Beogradu, Splitu i Sarajevu. Bila je pjesnikinja, publicistkinja, muzejska kustosica, urednica prvog i drugog broja časopisa „Nova žena“ u izdanju AFŽ-a ([[Antifašistički front žena]]); dopisnica glasila „Slobodna Dalmacija“ , direktorica Radija Sarajevo; kustosica u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine, Muzeju grada Sarajeva, Muzeju Revolucije odnosno Historijskom muzeju, te osnivačica i prva direktorica Muzeja književnosti i pozorišne umjetnosti BiH. Umrla je u Sarajevu 1994. godine. == Biografija == Aktivno je bila uključena u antifašističku borbu tijekom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i revolucionarnu preobrazbu jugoslavenskoga društva pobjedom nad fašizmom. Već u međuratnom periodu bila je proleterski angažirana, kada je rad Komunističkoj partiji Jugoslavije bio zabranjen zbog čega je bila izložena čestim prijetnjama i opasnostima, jer je međuratna jugoslavenska vlast svaku vrstu proleterskog i komunističkog angažmana strogo kažnjavala. Kao članica i djelatnica KPJ zalagala za marksisitička i preoleterska načela, socijalistički preobražaj Jugoslavije, obrazovanje, prevazilaženje zaostalih i predmodernih običaja, emancipaciju, modernizaciju i osavremenjivanje. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i oslobođenja Jugoslavije od unutarnjeg i okupatorskog fašizma radila je kao kulturna djelatnica i bila angažirana u raznim istraživačkim programima. Svojim radom i angažmanom posvjedočila je mnogim promjenama u društvu, smjenama vlasti i ideologija i različitim odnosima prema ženama i ženskom doprinosu kulturnim i naučnim institucijama. Također je predavala na Radničkom fakultetu. Aktivna je bila i u savjetu tadašnjeg Ministarstva za kulturu te Filmskoj komori u Beogradu. Obavljala je istraživačke poslove u kulturnim i naučnim institucijama širom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], lobirajući za njihovo osnivanje, otvarajući ih i rukovodeći njima. Tako je osnovala i Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine i bila prva direktorica ove kulturne institucije. Osim poezije, pisala je i eseje i naučne člnake o književnosti i filmu, scenarije za dokumentarne fimove o Agrokomercu, sarađivala s domaćim književnicima i književnicama. Objavila je zirku pjesama „Uspravno plamenje“ 1977. godine. == Sjećanje i pamćenje danas == U okviru svog rada i djelovanja, Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti BiH nastoji kreirati i čuvati znanje o radu i značaju Razije Handžić. Zbirka dokumentarnih i književnih materijala o Raziji Handžić se nalazi u ovom Muzeju. Premda je bila njegova osnivačica i prva direktorica, tek nakon 55 godina, 28. novembra 2016. godine u povodu obilježavanja Međunarodnog dana borbe protiv nasilja nad ženama i 16 dana aktivizma protiv rodno zasnovanog nasilja, prvi je puta organizirana izložba o njezinoj književnosti i javnom angažmanu „Poezija i muzej Razije Handžić, konfiskacija pamćenja i ženski doprinos kulturi, nauci i institucijama“. autora Zlatana Delića, kustosa-istraživača ovog Muzeja. Izložba je naučna intervencija kojom započinje proces rekonstruiranja književnog kanona, historije književnosti i kolektivnog pamćenja koji neće biti etnonacionalni i patrijarhalni i koji neće služiti monumentaliziranju i komemoriranju književnosti i zaoštravanju diskurzivnih granica među sukobljenim modelima kanonizacije, nego njihovoj regeneraciji i emancipativnoj artikulaciji. == Vidi također == *[[Historijski muzej Bosne i Hercegovine]] == Izvori == *Delić, Zlatan. 2016. Poezija & Muzej Razije Handžić (katalog izložbe). Sarajevo: Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti. *Delić. Zlatan. 2017. „Poezija i Muzej Razije Hadžić: Konfiskacija pamćenja i sistemsko zanemarivanje ženskog doprinosa kulturi, nauci i institucijama“, u ''Baština 4'', Sarajevo: Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti. *[https://skolegijum.ba/tekst/index/1104/razija-handzic-zenski-doprinos-kulturi-nauci-i-institucijama Školegijum] *[https://www.tacno.net/knjizevnost/izlozba-poezija-i-muzej-razije-handzic-u-okviru-16-dana-aktivizma/ Tačno.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331165645/https://www.tacno.net/knjizevnost/izlozba-poezija-i-muzej-razije-handzic-u-okviru-16-dana-aktivizma/ |date=31. 3. 2023 }} == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Handžić, Razija}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1909.]] [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] hyuiocp1oz00ofa47tpgtzfw1m9nkkg 0 498203 3924417 3915649 2026-09-08T15:33:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924417 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Parazit}} [[slika:Cymothoa exigua parassita Lithognathus mormyrus.JPG|thumb|upright=1.35|[[parazit ribe]], [[izopod]] ''[[Cymothoa exigua]]'', koji zamjenjuje jezik ''[[Lithognathus]]'']] '''Parazitizam''' je [[Simbioza|bliski odnos]] između [[vrsta]], gdje jedan organizam, [[parazit]], živi na ili unutar drugog organizma, [[Domaćin (biologija)|domaćina]], nanosi mu neku štetu, i strukturno je [[adaptacija|prilagođena]] ovom načinu života.{{sfn|Poulin|2007|pages=4–5}} [[entomologija|Entomolog]] [[E. O. Wilson]] je okarakterisao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jednog ".<ref name=Wilson2014/> Paraziti uključuju jednoćelijske [[protozoe]] kao što su uzročnici [[malarija|malarije]], [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] i [[amebna dizenterija]]; životinje kao što su [[ankilostome]], [[uši]], [[komarci]] i [[šišmiš|slijepi miševi vampiri]]; [[gljive]] kao [[Armillaria mellea|medna gljiva]] i uzročnici [[obli crvi]] i biljke kao što su [[imela]], [[vilina kosica]] i [[Orobanchaceae|volovotkovke]]. Postoji šest glavnih parazitskih [[ekologija ponašanja|strategija]] eksploatacije životinjskih domaćina, odnosno [[parazitska kastracija]], direktno prenošenog parazitizma (kontaktom), [[trofija|trofijski]] parazitizam (jedenjem), parazitizam [[Vektor bolesti|prenošen vektorom]], [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Jedna glavna osa klasifikacije tiče se invazivnosti: endoparazit živi unutar tijela domaćina, ektoparazit živi vani, na površini domaćina. Poput [[predator]]stva, parazitizam je tip [[interakcije potrošač-resurs]],<ref name="pmid21199247">{{cite journal | last=Getz |first=W. M. | title=Biomass transformation webs provide a unified approach to consumer-resource modelling | journal=Ecology Letters | volume=14 | issue=2 | pages=113–124 | year=2011 | pmid=21199247 | pmc=3032891 | doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01566.x}}</ref> ali za razliku od [[predator]]a, paraziti, sa izuzetkom parazitoida, obično su mnogo manji od svojih domaćina, ne ubijaju ih i često žive u ili na svojim domaćinima duži period. Paraziti životinja su visoko [[Generalističke i specijalističke vrste|specijalizirane]] i [[razmnožavanje|reproduciraju se]] brže od svojih domaćina. Klasični primjeri uključuju interakcije između [[kičmenjaci|kičmenjačkih]] domaćina i [[pantljičara]], [[metilji|Thrematoda]], vrsta roda ''[[Plasmodium]]'' koje izazivaju malariju i [[buha]]. Paraziti smanjuju [[fitnes]] domaćina putem opće ili specijalizovane [[patologija|patologije]], od parazitske kastracije do modifikacije ponašanja domaćina. Paraziti povećavaju vlastitu sposobnost, iskorištavanjem domaćina za resurse potrebne za njihov opstanak, posebno hraneći se njima i korištenjem posrednih (sekundarnih) domaćina da pomognu u njihovom [[Transmisija (medicina)|prenošenju]] od jednog konačnog (primarnog) domaćina drugome. Iako je parazitizam često nedvosmislen, on je dio spektra interakcija između [[vrsta]], stepenajući preko parazitoidizma u grabežljivost, kroz evoluciju u [[mutualizam]], i kod nekih gljiva, pretvarajući se u postojanje [[Saprotrof|saprofita]]. Ljudi su znali za parazite kao što su [[obli crvi]] i trakavice još od [[stari Egipat|starog Egipta]], [[stara Grčka|Grčke]] i [[stari Rim|Rima]]. U [[moderno doba|rano moderno]] doba, [[Antonie van Leeuwenhoek]] je 1681. godine u svom [[mikroskop]]u zapazio ''[[Giardia lamblia]]'', dok je [[Francesco Redi]] opisao unutrašnje i vanjske parazite uključujući ovčije [[metilji|metilje]] i [[krpelj]]a. Moderna [[parazitologija]] se razvila u 19. veku. U ljudskoj kulturi parazitizam ima negativne konotacije. Oni su iskorišćeni za [[satira|satirični]] efekat u pjesmi [[Jonathan Swift|Jonathana Swifta]] iz 1733. godine "O poeziji: rapsodija", upoređujući pjesnike sa [[hiperparazit]]skim "štetočinama". U fikciji, [[Bram Stoker|Brama Stokera]] [[Goti|gotskog]] fikcijskog romanaroman ''[[Drakula]]'' iz 1897. godine i njegove mnoge kasnije adaptacije prikazuju parazitne [[hematofagija|krvopije]]. Film [[Ridley Scott|Ridleya Scotta]] iz 1979. ''[[Alien (film)|Alien]]'' bio je jedno od mnogih djela [[naučna fantastika|naučne fantastike]] u kojima je prikazana parazitska vanzemaljska vrsta. ==Etimologija== Prvi put korištena na engleskom 1539. godine, riječ ''parazit'' dolazi od [[francuski|srednjevjekovnog francuskog]] ''parazit'', od [[latinski|latinskog]] ''parasitus'', [[latinizam|latinizacija]] [[starogrčki|grčkog]] ''παράσιτος'' (''parasitos''), "onaj koji jede za stolom drugog"<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2Fsitos παράσιτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> i to od παρά (''para'') = pored, pri<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpara%2F παρά], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> + σῖτος (''sitos'') = pšenica, dakle hrana.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsi%3Dtos σῖτος], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Srodni termin "parazitizam" pojavljuje se na engleskom od 1611.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsitismo%2Fs σιτισμός], Liddell, Henry George; Scott, Robert, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> {{anchor| Ektoparazit|Endoparazit|Makroparazit|Mikroparazit}} ==Evolucijske strategije== {{Također pogledajte|Parazitologija}} {{anchor|Endoparazit}}{{anchor|Ektoparazit}}{{anchor|Semiparazit}} ===Osnovni koncepti=== {{također pogledajte|Parazitski žovotni ciklus}} [[slika:Taenia solium tapeworm scolex with its four suckers and two rows of hooks 5262 lores.jpg|thumb|Glava (skoleks) [[pantljičara|trakavice]] ''[[Taenia solium]]'', [[crijevni parazit|crijevnog parazita]], ima kuke i [[sisaljka (zoologija)|sisaljke]] koje se pričvršćuju za svog [[domaćin (biologija)|domaćina]]]] Parazitizam je tip [[simbioza]], bliske i uporne dugotrajne biološke interakcije između parazita i njegovog domaćina. Za razliku od [[saprotrof]]a, paraziti se hrane živim domaćinima, iako neke parazitske gljive, naprimjer, mogu nastaviti da se hrane domaćinima koje su ubili. Za razliku od [[komensalizam|komensalizma]] i [[mutualizam|mutualizma]], parazitski odnos šteti domaćinu, bilo da se hrani njime ili, kao u slučaju crijevnih parazita, konzumirajući dio njegove hrane. Budući da paraziti stupaju u interakciju s drugim vrstama, oni mogu lahko djelovati kao [[Vektor bolesti|vektori]] [[patogen]]a, uzrokujući [[parazitska bolest|bolest]].<ref>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=juli 2010 |isbn=978-1-8649999-1-4 | quote=Parasitism is a form of symbiosis, an intimate relationship between two different species. There is a biochemical interaction between host and parasite; i.e. they recognize each other, ultimately at the molecular level, and host tissues are stimulated to react in some way. This explains why parasitism may lead to disease, but not always.}}</ref><ref name="SuzukiSasaki2019">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Sayaki U. |last2=Sasaki |first2=Akira |title=Ecological and Evolutionary Stabilities of Biotrophism, Necrotrophism, and Saprotrophism |journal=The American Naturalist |volume=194 |issue=1 |year=2019 |pages=90–103 |issn=0003-0147 |doi=10.1086/703485|pmid=31251653 |s2cid=133349792 |url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306065231/http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/15927/1/703485.pdf |archive-date=6. 3. 2020 |url-status=live }}</ref> [[Predacija]] po definiciji nije simbioza, pošto je interakcija kratka, ali entomolog [[E. O. Wilson]] je okarakterisao parazite kao "predatore koji jedu plijen u jedinicama manjim od jednog".<ref name=Wilson2014>{{cite book |last=Wilson |first=Edward O.|title=The Meaning of Human Existence |url=https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8 |url-access=registration |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=[https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8/page/112 112] |quote=Parasites, in a phrase, are predators that eat prey in units of less than one. Tolerable parasites are those that have evolved to ensure their own survival and reproduction but at the same time with minimum pain and cost to the host.}}</ref> Unutar tog opsega su mnoge moguće strategije. [[taksonomija|Taksonomi]] klasifikuju parazite u razne sheme koje se preklapaju, na osnovu njihovih interakcija sa njihovim domaćinima i na osnovu njihovih [[Biološki životni ciklus|životnih ciklusa]], koji su ponekad veoma složeni. [[Obavezni parazit]] potpuno zavisi od domaćina da završi svoj životni ciklus, dok [[fakultativni parazit]] ne. Životni ciklusi parazita koji uključuju samo jednog domaćina nazivaju se "direktnim"; oni s definitivnim domaćinom (gdje se parazit razmnožava spolno) i najmanje jednim međudomaćinom nazivaju se "indirektnim".<ref>{{cite web |url=http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |title=A Classification of Animal-Parasitic Nematodes |work=plpnemweb.ucdavis.edu |access-date=25. 2. 2016 |archive-date=6. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006152348/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/General/animpara.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last=Garcia |first=L. S. |title=Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms |journal=Clinical Infectious Diseases |year=1999 |volume=29 |issue=4 |pages=734–746 |pmid=10589879 |doi=10.1086/520425|doi-access=free}}</ref> Endoparazit živi u tijelu domaćina; ektoparazit živi vani, na površini domaćina.<ref name=Para-Site>{{cite book |title=Overview of Parasitology |url=http://parasite.org.au/para-site/introduction/introduction-essay.html |publisher=Australian Society of Parasitology and Australian Research Council/National Health and Medical Research Council) Research Network for Parasitology |date=juli 2010 |isbn=978-1-8649999-1-4}}</ref> Mezoparaziti — poput nekih [[Copepoda]], naprimjer — ulaze u otvor u tijelu domaćina i tamo ostaju djelomično ugrađeni.<ref>{{cite journal |last1=Vecchione |first1=Anna |last2=Aznar |first2=Francisco Javier |title=The mesoparasitic copepod Pennella balaenopterae and its significance as a visible indicator of health status in dolphins (Delphinidae): a review |journal=Journal of Marine Animals and Their Ecology |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=4–11 |url=http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |access-date=11. 4. 2018 |archive-date=10. 4. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410051646/http://www.oers.ca/journal/volume7/issue1/briefCommunication.pdf |url-status=dead }}</ref> Neki paraziti mogu biti generalisti, hraneći se širokim spektrom domaćina, ali mnogi paraziti, i većina protozoa i [[pljosnati crvi|helminta]] koji parazitiraju na životinjama, su specijalisti i izuzetno su specifični za domaćina.<ref name=Para-Site/> Rana osnovna, funkcionalna podjela parazita razlikovala je mikroparazite i makroparazite. Svakom od njih je dodijeljen [[matematički model]] kako bi se analiziralo kretanje populacije grupa domaćin-parazit. [[Mikroorganizmi]] i [[virusi]] koji se mogu razmnožavati i završiti svoj životni ciklus unutar domaćina su poznati kao mikroparaziti. Makroparaziti su [[višećelijski organizmi]] koji se razmnožavaju i završavaju svoj [[životni ciklus]] izvan domaćina ili na tijelu domaćina.<ref>{{Cite web |url=https://search.credoreference.com/content/entry/bkeeem/parasitism/0 |title=Parasitism {{!}} The Encyclopedia of Ecology and Environmental Management |publisher=Blackwell Science |access-date=8. 4. 2018 }}{{Mrtav link}}</ref> Veliki dio razmišljanja o vrstama parazitizma fokusiran je na kopnene životinjske parazite životinja, kao što su helminti. Oni u drugim okruženjima i sa drugim domaćinima često imaju analogne strategije. Naprimjer, prćastonosa [[jegulja]] je vjerovatno fakultativni endoparazit (tj., ona je poluparazit) koji se oportunistički uvlači i jede bolesnu i umiruću ribu.<ref name=Caira1997>{{cite journal |journal=Environmental Biology of Fishes |volume=49 |pages=139–144 |year=1997 |url=https://www.researchgate.net/publication/226076003 |title=Pugnose eels, ''Simenchelys parasiticus'' (Synaphobranchidae) from the heart of a shortfin mako, ''Isurus oxyrinchus'' (Lamnidae) |last1=Caira |first1=J. N. |last2=Benz |first2=G. W. |last3=Borucinska |first3=J. |last4=Kohler |first4=N. E.| doi=10.1023/a:1007398609346 |s2cid=37865366 }}</ref> [[fitofagi|Biljojedi]] insekti kao što su [[lisne uši]], [[lisne buhe]] i [[gusjenica|gusjenice]] veoma podsećaju na ektoparazite, napadaju mnogo veće biljke; oni služe kao vektori bakterija, gljivica i virusa koji uzrokuju [[biljna patologija|biljne bolesti]]. Kako se ženke ljuskavih insekata ne mogu kretati, one su obavezni paraziti, trajno vezani za svoje domaćine.<ref name="Rollinson"/> Senzorni inputi koje parazit koristi da bi identificirao i pristupio potencijalnom domaćinu poznati su kao "znakovi domaćina". Takvi znakovi mogu uključivati, naprimjer, vibracije,<ref>{{cite journal |last=Lawrence |first=P. O. |year=1981 |title=Host vibration—a cue to host location by the parasite, ''Biosteres longicaudatus'' |url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1981-03_48_2/page/249 |journal=Oecologia |volume=48 |issue=2 |pages=249–251 |pmid=28309807 |doi=10.1007/BF00347971 |bibcode=1981Oecol..48..249L |s2cid=6182657 }}</ref> izdahnuti [[ugljik-dioksid]], [[miris]]i kože, vizuelni i toplotni impulsi i vlaga.<ref>{{cite journal |last=Cardé |first=R. T. |year=2015 |title=Multi-cue integration: how female mosquitoes locate a human host|journal=Current Biology |volume=25 |issue=18 |pages=R793–R795 |doi=10.1016/j.cub.2015.07.057 |pmid=26394099 |doi-access=free }}</ref> Parazitske biljke mogu koristiti, naprimjer, [[svjetlost]], fiziohemiju domaćina i hlapljive tvari da prepoznaju potencijalne domaćine.<ref>{{cite journal |last1=Randle |first1=C. P. |last2=Cannon |first2=B. C. |last3=Faust |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2018 |title=Host Cues Mediate Growth and Establishment of Oak Mistletoe (Phoradendron leucarpum, Viscaceae), an Aerial Parasitic Plant |journal=Castanea |volume=83 |issue=2 |pages=249–262 |doi=10.2179/18-173 |s2cid=92178009 }}</ref> ===Glavne strategije=== Postoji šest glavnih parazitskih [[Bihevioralna ekologija|strategija]], odnosno [[parazitski kastrator|parazitska kastracija]], direktno prenošeni parazitizam, [[autotrof|trofijski]]-prenosivi parazitizam, [[vektor (epidemiologija)|vektor]]-prenosivi parazitizam, [[parazitoid]]izam i mikropredacija. Ovo se odnosi na parazite čiji su domaćini biljke i životinje.<ref name=Rollinson>{{cite book |last=Poulin |first=Robert|editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 }}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin|last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=februar 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}}</ref> Ove strategije predstavljaju [[adaptacija|prilagodljive vrhove]], srednje strategije su moguće, ali organizmi u mnogim različitim grupama su se dosljedno [[konvergentna evolucija|konvergirali]] na ovih šest, koji su evolucijski stabilizirane Perspektiva o evolucijskim opcijama može se steći razmatranjem četiri ključna pitanja: uticaj na [[fitnes]] domaćina parazita, broj domaćina koje imaju po životnoj fazi, da li je domaćin spriječen da se razmnožava i da li efekat zavisi od intenziteta (broj parazita po domaćinu). Iz ove analize proizilaze glavne evolucijske strategije parazitizma, pored grabežljivaca.<ref name=LaffertyKuris2002>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Kuris |first2=A. M. |date=2002 |url=http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |title=Trophic strategies, animal diversity and body size |journal=Trends in Ecology and Evolution |volume=17 |issue=11 |pages=507–513 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02615-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003124738/http://homes.msi.ucsb.edu/~lafferty/Publications/Parasites-evolution_files/Laff%26Kur02TREE.pdf |archive-date=3. 10. 2019}}</ref> {| class="wikitable" |+ Evolucijske strategije u parazitizmu i predatorstvu<ref name=LaffertyKuris2002/><br/>({{font color |green|Ovisno o intenzitetu: zelena, romanska}};<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|violet|Nezavisno od intenziteta: ljubičasta, kurziv}}'') ! Domaćinov [[fitnes]] !! Sam domaćin, ostaje živ!! Jedan domaćin, umire!! Više domaćina |- | '''Mogu<br/>reproducirati<br/>(fitness > 0)''' || {{font color|green| Konvencijski parazit}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|violet| Patogen}}'' || {{font color|green| Trofijski prenosivi parazit}}|Trofijski prenosivi paraziti se prenose na svog konačnog domaćina, predatora, kada se njihov srednji domaćin pojede. Ovi paraziti često modificiraju ponašanje svojih posrednih domaćina, uzrokujući da se ponašaju na način koji čini da će biti pojedeni, kao što je penjanje na uočljivu tačku: to dovodi do prenošenja parazita po cijenu života srednjeg domaćina.<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|violet| Trofijski prenosivi patogen}}'' || {{font color|green| Mikropredator}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|violet |Mikropredator}}'' |- | '''Nije moguće<br/>reproducirati <br/>(fitnes = 0)''' || {{font color|green| ----- }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple | Parazitski kastrator }}'' || {{font color|green| Trofijski prenosivi parazitski kastrator }}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color| purple | Parazitoid}}'' || {{font color|green| Društveni predator }}| [[Vuk]] je društveni predator, lovi u čoporima; [[puma]] je usamljeni predator, lovi sam. Nijedna strategija se konvencijski ne smatra parazitskom.<ref name=LaffertyKuris2002/>}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{font color|purple | Usamljeni predator}}'' |} ====Parazitski kastratori==== {{glavni|Parazitska kastracija}} [[Datoteka:Sacculina carcini.jpg|thumb|[[Parazitski kastrator]] ''[[Sacculina carcini]]'' (istaknuto) vezan za [[Liocarcinus holsatus|raka - njegovog domaćina]]]] [[Parazitski kastrator]]i djelimično ili potpuno uništavaju sposobnost svog domaćina da se razmnožava, preusmjeravajući energiju koja bi otišla u reprodukciju u rast domaćina i parazita, ponekad uzrokujući gigantizam u domaćinu. Ostali sistemi domaćina ostaju netaknuti, što mu omogućava da preživi i održi parazita.<ref name=PoulinRandhawa2015/>{{sfn|Poulin|2007|p=111}} Parazitski rakovi poput onih iz specijaliziranog roda ''[[Sacculina]]'' posebno uzrokuju oštećenja spolnih žlijezda mnogih svojih vrsta.<ref name="Elumalai Viswanathan Pravinkumar Raffi">{{cite journal | last1=Elumalai | first1=V. | last2=Viswanathan | first2=C. | last3=Pravinkumar | first3=M. | last4=Raffi | first4=S. M. | title=Infestation of parasitic barnacle Sacculina spp. in commercial marine crabs | journal=Journal of Parasitic Diseases | volume=38 | issue=3 | date=2013 | doi=10.1007/s12639-013-0247-z | pmid=25035598 | pages=337–339| pmc=4087306 }}</ref> domaćina [[rakovi|rakova]]. U slučaju ''Sacculina'', testisi više od dvije trećine njihovih domaćina rakova degeneriraju dovoljno da ti mužjaci rakova razviju ženske [[sekundarne spolne karakteristike]] kao što su širi abdomeni, manje [[kandže]] i dodaci za hvatanje jaja. Različite vrste helminta kastriraju svoje domaćine (kao što su [[insekti]] i [[puževi]]). To se može dogoditi direktno, bilo mehanički, hraneći se njihovim [[gonada]]ma, ili izlučivanjem hemikalije koja uništava reproduktivne ćelije; ili indirektno, bilo lučenjem [[hormon]]a ili preusmjeravanjem [[nutrijent|nutrijenata. Naprimjer, trematoda ''[[Zoogonus lasius]]'', čije [[sporociste]] nemaju usta, kastrira međuplimnog morskog puža ''[[Tritia obsoleta]]'' hemijski, razvijajući se u gonadi i ubijajući njene reproduktivne ćelije.{{sfn|Poulin|2007|p=111}}<ref name=Cheng13>{{cite book |last=Cheng |first=Thomas C. |title=General Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=d4GQlYzode8C&pg=PA13 |year=2012 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-323-14010-2 |pages=13–15}}</ref> ====Direktna transmisija==== [[slika:Male human head louse.jpg|thumb|''[[Pediculus humanus capitis]]'', direktno prenosivi [[Obligatni parazit|obavezni]] [[ektoparazit]]i]] Direktno prenosivi paraziti, koji ne zahtijevaju vektor da stignu do svojih domaćina, uključuju parazite kopnenih [[kičmenjak]]a kao što su vaške i grinje, morski paraziti kao što su [[Copepoda]] i [[Cyamidae|ciamidni]] [[Amphipoda]], [[monogenea]] i mnoge vrste [[nematoda]], gljivica, [[protozoa]], [[bakterija]] i [[virus]]a. Bilo da su endoparaziti ili ektoparaziti, svaki ima jednu vrstu domaćina. Unutar te vrste većina jedinki je slobodna ili gotovo bez parazita, dok manjina nosi veliki broj parazita; ovo je poznato kao [[agregirana distribucija]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> {{anchor|Autoinfekcija}} ====Trofijska transmisija==== [[Datoteka:Clonorchis sinensis 2.png|thumb|''[[Clonorchis sinensis]]'', kineski jetreni [[metilj]], se trofijski prenosi]] Trofijski-prenosivi paraziti se prenose tako što ih pojede domaćin. Oni uključuju [[trematode]] (sve osim [[Shistosoma]]), [[Cestodea]], [[Acanthocephala]], [[pentastomida]], mnoge [[oble gliste]] i mnoge protozoe kao npr. ''[[Toxoplasma]]''.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Imaju složene životne cikluse koji uključuju domaćine od dvije ili više vrsta. U svom juvenilnom stadiju inficiraju i često [[encistacija|encistiraju]] u srednjem domaćinu. Kada životinju srednjeg domaćina pojede predatora, konačni domaćin, parazit preživi proces probave i sazrije u odraslu jedinku; neki žive kao [[crijevni parazit]]i. Mnogi trofijski prenosivi paraziti modifikuju [[ponašanje]] svojih međudomaćina, povećavajući njihove šanse da ih grabežljivac pojede. Kao i kod direktno prenosivih parazita, distribucija trofijski prenosivih parazita među jedinkama domaćinima je agregirana.<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[Koinfekcija]] od više parazita je uobičajena.<ref>{{cite journal |last1=Cox |first1=F. E. | url=https://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202083654/http://researchonline.lshtm.ac.uk/17745/1/Concom.pdf |archive-date=2. 12. 2017 |url-status=live |title=Concomitant infections, parasites and immune responses |series=122 |journal=Parasitology |volume=Supplement |pages=S23–38 |year=2001 |pmid=11442193 | doi =10.1017/s003118200001698x |s2cid=150432 }}</ref> [[Strongyloides stercoralis|Autoinfekcija]], gdje se (izuzetno) cijeli [[biološki životni ciklus|životni ciklus]] parazita odvija u jednom primarnom domaćinu, ponekad se može pojaviti kod helminta kao što je ''[[Strongyloides stercoralis]]''.<ref name=ASP>{{cite web |title=Helminth Parasites |url=http://parasite.org.au/para-site/contents/helminth-intoduction.html |publisher=Australian Society of Parasitology |access-date=9. 10. 2017}}</ref> ====Vektorski prenosivi==== {{Također pogledajte|Vektor bolesti}} [[slika:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|[[vektor (epidemiologija)|Vektorski prenosivi]] protozojski endoparazit ''[[Trypanosoma]]'' među ljudskim [[eritrocit|crvenim krvnim zrncima]]]] [[Vektor bolesti|Vektorski prenosivi]] paraziti se oslanjaju na treću stranu, posrednog domaćina, gdje se parazit ne razmnožava spolno,<ref name=Para-Site/> da ih prenosi od jednog konačnog domaćina do drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Ovi paraziti su mikroorganizmi, odnosno [[protozoe]], [[bakterije]] ili [[virus]]i, često unutarćelijski [[patogen]]i (uzročnici bolesti).<ref name=PoulinRandhawa2015 /> Njihovi vektori su uglavnom [[hematofagija|hematofagijski]] [[člankonošci]] kao što su buhe, uši, krpelji i komarci.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref>{{cite web |url=http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |title=Pathogenic Parasitic Infections |publisher=PEOI |access-date=18. 7. 2013 |archive-date=29. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193623/http://www.peoi.org/Courses/Coursesen/phfoundation/contents/frame3a.html |url-status=dead }}</ref> Naprimjer, jelenski krpelj ''[[Ixodes scapularis]]'' djeluje kao vektor bolesti uključujući [[lajmska bolest|lajmsku bolest]], [[babezioza|babezirozu]] i [[ljudska granulocitna anaplazmoza|anaplazmozu]].<ref name=pmid11450660>{{cite journal |last=Steere |first=A. C. |title=Lyme disease |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2001-07-12_345_2/page/114 |journal=New England Journal of Medicine |volume=345 |issue=2 |pages=115–125 |date=juli 2001 |pmid=11450660 |doi=10.1056/NEJM200107123450207 }}</ref> Protozojski endoparaziti, kao što su [[malaria|malarijski]] paraziti iz roda ''[[Plasmodium]]'' i paraziti bolesti spavanja iz roda ''[[Trypanosoma]]'', imaju infektivne faze u krvi domaćina koji se ujedanjem insekata prenose do novih domaćina.<ref name="PollittMacGregor2011">{{cite journal |last1=Pollitt |first1=Laura C. |last2=MacGregor |first2=Paula |last3=Matthews |first3=Keith |last4=Reece |first4=Sarah E. |title=Malaria and trypanosome transmission: different parasites, same rules? |journal=Trends in Parasitology |volume=27 |issue=5 |year=2011 |pages=197–203 |doi=10.1016/j.pt.2011.01.004|pmid=21345732 |pmc=3087881 }}</ref> ====Parazitoidi==== {{glavni|Parazitoid|Parazitoidna osa}} [[Parazitoidi]] su insekti koji prije ili kasnije ubijaju svoje domaćine, stavljajući njihov odnos blizu gra.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Alison N. P. |title=Predation, Herbivory, and Parasitism |journal=Nature Education Knowledge |date=2010 |volume=3 |issue=10 |page=36 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/predation-herbivory-and-parasitism-13261134 |access-date=12. 2. 2018 |quote=Predation, herbivory, and parasitism exist along a continuum of severity in terms of the extent to which they negatively affect an organism's fitness. ... In most situations, parasites do not kill their hosts. An exception, however, occurs with parasitoids, which blur the line between parasitism and predation.}}</ref> Većina parazitoida su [[parazitoidne ose]] ili druge [[Hymenoptera]], drugi uključuju [[Diptera]] kao što su [[Phoridae|foridne mušice]]. Mogu se podijeliti u dvije grupe, idiobionte i koinobionte, koji se razlikuju po tretmanu svojih domaćina.<ref name=GullanCranston2010>{{cite book |last1=Gullan |first1=P. J. |last2=Cranston |first2=P. S. |date=2010 |title=The Insects: An Outline of Entomology |url=https://archive.org/details/insectsoutlineof0000gull_5ed |url-access=limited |publisher=Wiley |edition=4th |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=[https://archive.org/details/insectsoutlineof0000gull_5ed/page/308 308], 365–367, 375, 440–441}}</ref> [[Idiobiont]]ni parazitoidi ubodu svoj često veliki plijen prilikom hvatanja, ili ih ubijaju direktno ili paraliziraju odmah. Imobilizirani plijen se zatim nosi u gnijezdo, ponekad zajedno s drugim plijenom ako nije dovoljno velik da izdrži parazitoida tokom njegovog razvoja. Na plijen se polaže [[jaje]] i potom se gnijezdo zatvara. Parazitoid se brzo razvija kroz stadije larve i kukuljice, hraneći se zalihama ostaje za njega.<ref name=GullanCranston2010/> [[Koinobiont]]ni parazitoidi, koji uključuju [[Diptera|muhe]], kao i ose, polažu svoja jaja u mlade domaćine, obično larve. Dozvoljeno im je da nastave da rastu, tako da se domaćin i parazitoid razvijaju zajedno tokom dužeg perioda, koji završava kada se parazitoidi pojave kao odrasli, ostavljajući plijen mrtav, pojeden iznutra. Neki koinobionti regulišu razvoj svog domaćina, naprimjer, sprečavajući ga da se [[kukuljica|ukukulji]] ili čine da se [[ekdiza|presvuče]] kad god je parazitoid spreman za mitarenje. Oni to mogu učiniti tako što proizvode hormone koji oponašaju hormone mitarenja domaćina ([[ekdisteroid]]i), ili regulacijom [[endokrini sistem|endokrinskog sistema]] domaćina.<ref name=GullanCranston2010/> <gallery mode="packed"> slika:Live Tetragnatha montana (RMNH.ARA.14127) parasitized by Acrodactyla quadrisculpta larva (RMNH.INS.593867) - BDJ.1.e992.jpg |[[Idiobiont]]na [[parazitoidna osa]] odmah paraliziraju svoje domaćine kako bi jele njihove larve ([[Pimplinae]], na slici).<ref name=PoulinRandhawa2015/> slika:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg| [[Koinobiont]]ne parazitoidne ose poput ove [[Braconidae|brakonidne]] [[ovipozitor|polažu jaja]] unutar svojih domaćina, koja nastavljaju da rastu i mitare. slika:Female Apocephalus borealis ovipositing into the abdomen of a worker honey bee.png|[[Phoridae|Foridna muha]] (u sredini lijevo) je [[ovipozicija|polaže jaja]] u abdomenu radilice [[medonosna pčela|medonosne pčele]], mijenjajući njeno [[ponašanje]]. </gallery> {{anchor|Mikropredator}} ====Mikropredatori==== [[Datoteka:Anopheles minimus.jpg|thumb| [[Komarci]] kao što je ''[[Anopheles minimus]]'' su mikropredatori i važni prenosioci bolesti]] Mikropredator napada više od jednog domaćina, smanjujući sposobnost svakog domaćina barem za malu količinu, i samo je povremeno u kontaktu s bilo kojim domaćinom. Ovo ponašanje čini mikropredatore pogodnim vektorima, jer mogu prenijeti manje parazite s jednog domaćina na drugog.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=LaffertyKuris2002/><ref name="Wilson2017">{{cite journal |last1=Wilson |first1=Anthony J. |display-authors=etal | title =What is a vector? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=372 | issue=1719 | date=mart 2017 |doi=10.1098/rstb.2016.0085 |pmid=28289253 |page=20160085 |pmc=5352812}}</ref> Većina mikropredatora su [[hematofagija|hematofagi]], hrane se [[krv]]lju. Uključuju anelide kao što su [[pijavice]], rakove kao što su [[Branchiura]] i [[Gnathiidae|gnatidne]] izopode, razne [[diptera|muhe]] kao što su komarci i [[muha cece|cece muhe]] , drugi člankonošci kao što su buhe i krpelji, [[kičmenjaci]] kao što su [[lampetra|lampetre]], i [[sisari]] kao što su [[šišmiši|šišmiši vampiri]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> ===Strategije prenošenja=== [[slika:Entamoeba histolytica life cycle-en.svg|thumb|upright=1.7<!--format for legibility of multi-image diagram-->|[[Biološki životni ciklus|Životni ciklus]] ''[[Entamoeba histolytica]]'', anaerobne parazitske protozoe koja se prenosi [[fekalno-oralni put|fekalno-oralnim putem]]]] Paraziti koriste različite načinee za zarazu životinjskih domaćina, uključujući fizički kontakt, [[fekalno-oralni put]], slobodnoživuće infektivne faze i vektore, koji odgovaraju njihovim različitim domaćinima, životnim ciklusima i ekološkim kontekstima.<ref name=Godfrey2013>{{cite journal |last=Godfrey |first=Stephanie S. |title=Networks and the ecology of parasite transmission: A framework for wildlife parasitology |journal=Wildlife |date=decembar 2013 |volume=2 |pages=235–245 |doi=10.1016/j.ijppaw.2013.09.001 |pmid=24533342 |pmc=3862525}}</ref> Primjeri za ilustraciju nekih od mnogih mogućih kombinacija dati su u tabeli. {|class="wikitable sortable" |+ Primjeri metoda prijenosa u različitim ekološkim kontekstima<ref name=Godfrey2013/> ! [[Parazit]]!! [[Domaćin (biologija)|Domaćin]] !! Način prenosa!! Ekološki kontekst |- | ''[[Gyrodactylus turnbulli]]''<br/>(a [[Thrematoda]]) || ''[[Poecilia reticulata]]''<br/>(gupi) || Fizički kontakt || Društveno [[ponašanje]] |- | [[Nematode]]<br/>npr. ''[[Strongyloides]]'' || ''[[Macaca fuscata]]''<br/>(Japanski makak) || Fekalno–oralni || Društveno ponašanje<br/>(njegovanje) |- | ''[[Heligmosomoides polygyrus]]''<br/>(nematoda) || ''[[Apodemus flavicollis]]''<br/>(žutovrati miš) || Fekalno–oralni || Prijenos na osnovu spola<br/>(uglavnom na muškarce) |- | ''[[Amblyomma]]''<br/>(kvačica) || ''[[Sphenodon punctatus]]''<br/>(tuatara) ||Slobodnoživući infektivni stadiji || Društveno ponašanje |- | ''[[Plasmodium]]''<br/>([[malarija|malarijski]] parazit) || [[Ptice]], [[sisari]]<br/>(uključujući ljude) || Vektor komaraca ''[[Anopheles]]'',<br/>privučen mirisom<br/>inficiranog ljudskog domaćina<ref name="de Boer2017">{{cite journal |last1=de Boer |first1=Jetske G. |last2=Robinson |first2=Ailie |last3=Powers |first3=Stephen J. |last4=Burgers |first4=Saskia L. G. E. |last5=Caulfield |first5=John C. |last6=Birkett |first6=Michael A. |last7=Smallegange |first7=Renate C. |last8=van Genderen |first8=Perry J. J. |last9=Bousema |first9=Teun |last10=Sauerwein |first10=Robert W. |last11=Pickett |first11=John A. |last12=Takken |first12=Willem |last13=Logan |first13=James G. |title=Odours of Plasmodium falciparum-infected participants influence mosquito–host interactions |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |pages=9283 |date=august 2017 |doi=10.1038/s41598-017-08978-9|pmid=28839251 |pmc=5570919 |bibcode=2017NatSR...7.9283D }}</ref> || — |} ===Varijacije=== Među brojnim varijacijama parazitskih strategija su hiperparazitizam,<ref name=Dissanaike1957/> društveni parazitizam,<ref name=Thomas2010/> parazitizam legla,<ref name=Payne1997/> kleptoparazitizam, seksualni<ref name=Pietsch2005/> i adelfoparazitizam.<ref name=Rochat2001/> ====Hiperparazitizam==== {{glavni|Hiperparazit}} [[Hiperparazit]]i se hrane drugim parazitom, kao što je primjer protozoa koji žive u parazitima helmintima,<ref name=Dissanaike1957>{{cite journal |last1=Dissanaike |first1=A. S. |title=On Protozoa hyperparasitic in Helminth, with some observations on ''Nosema helminthorum'' Moniez, 1887 |journal=Journal of Helminthology |date=1957 |volume=31 |issue=1–2 |pages=47–64 |pmid=13429025 |doi=10.1017/s0022149x00033290|s2cid=35487084 }}</ref> ili fakultativni ili obvezni parazitoidi čiji su domaćini ili konvencijski paraziti ili parazitoidi.<ref name=PoulinRandhawa2015/><ref name=GullanCranston2010/> Nivoi parazitizma iznad sekundarnog također se javljaju, posebno među fakultativnim parazitoidima. U sistemima [[hrastova žuč|hrastove žuči]] može postojati do pet nivoa parazitizma.<ref>{{cite journal |last=Askew |first=R. R. |url=https://www.researchgate.net/publication/238289888 |title=On the Biology of the Inhabitants of Oak Galls of Cynipidae (Hymenoptera) in Britain |journal=Transactions of the Society for British Entomology |date=1961 |volume=14 |pages=237–268}}</ref> Hiperparaziti mogu kontrolisati populaciju svojih domaćina i koriste se u tu svrhu [[biološka kontrola štetočina|u poljoprivredi]] i donekle u [[medicina|medicini]]. Kontrolni efekti se mogu vidjeti u načinu na koji [[Hipovirus|CHV1 virus]] pomaže u kontroli štete koju izazove kestenova plemenjača, ''[[Cryphonectria parasitica]]'', nanosi [[američki kesten|američkom kestenu]], i na način na koji [[bakteriofagi]] mogu ograničiti bakterijske [[infekcije]]. Vjerovatno je, iako malo istraženo, da većina patogenih mikroparazita ima hiperparazite koji se mogu pokazati široko korisnim i u poljoprivredi i u medicini.<ref name="ParrattLaine2016">{{cite journal | last1=Parratt | first1=Steven R. | last2=Laine | first2=Anna-Liisa | title=The role of hyperparasitism in microbial pathogen ecology and evolution | journal=The ISME Journal | volume=10 | issue=8 | date=januar 2016| doi=10.1038/ismej.2015.247 | pmid=26784356 | pages=1815–1822| pmc=5029149 }}</ref> ====Društveni parazitizam==== {{Također pogledajte|Mravlja mimikrija|Pčela kukavica|Emerijevo pravilo}} Društveni paraziti iskorištavaju međuspecifične interakcije između članova [[eusocijalnost|eusocijalnih]] životinja kao što su [[mravi]], [[termiti]] i [[bumbar]]i. Primjeri uključuju velikog plavog leptira, ''[[Phengaris arion]]'', njegove larve koje koriste [[mravlja mimikrija|mravlju mimikriju]] (mirmekomorfiju) da parazitiraju na određenim mravima,<ref name="Thomas2010">{{cite journal |last1=Thomas |first1=J. A. |last2=Schönrogge |first2=K. |author3=Bonelli, S. |author4=Barbero, F. |author5=Balletto, E. | title=Corruption of ant acoustical signals by mimetic social parasites: ''Maculinea'' butterflies achieve elevated status in host societies by mimicking the acoustics of queen ants | journal=Commun Integr Biol | volume=3 | issue=2 | pages=169–171 | year=2010 | pmid=20585513 | pmc=2889977 | doi=10.4161/cib.3.2.10603}}</ref> ''[[Bombus bohemicus]]'', bumbar koji napada košnice drugih pčela i preuzima reprodukciju dok njihove mlade odgajaju radnici domaćini, i ''[[Melipona scutellaris]]'', eusocijalna pčela čije djevičanske matice pobjegnu radnicima ubojicama i napadnu drugu koloniju bez matice.<ref>{{Cite journal |first1=Annette |last1=Van Oystaeyen |first2=Denise |last2=Araujo Alves |first3=Ricardo |last3=Caliari Oliveira |first4=Daniela |last4=Lima do Nascimento |first5=Fábio |last5=Santos do Nascimento |first6=Johan |last6=Billen |first7=Tom |last7=Wenseleers |title=Sneaky queens in ''Melipona'' bees selectively detect and infiltrate queenless colonies |journal=Animal Behaviour |date=septembar 2013 |volume=86 |issue=3 |pages=603–609 |doi=10.1016/j.anbehav.2013.07.001 |citeseerx=10.1.1.309.6081 |s2cid=12921696 }}</ref> Ekstremni primjer interspecifičnog društvenog parazitizma nalazimo kod mrava ''[[Tetramorium inquilinum]]'', obaveznog parazita koji živi isključivo na leđima drugih mrava roda ''Tetramorium''.<ref>{{cite web | url=https://www.antkeepers.com/facts/ant-colony/social-parasites/ | title=Social Parasites in the Ant Colony | publisher=Antkeepers | access-date=4. 4. 2016}}</ref> Mehanizam za evoluciju društvenog parazitizma prvi je predložio Carlo Emery 1909.<ref>{{Cite journal |last=Emery |first=Carlo |date=1909 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen un myrmekophilen Ameisen |journal=Biologischen Centralblatt |volume=29 |pages=352–362}}</ref> Sada poznat kao "[[Emeryjevo pravilo]]", koje navodi da društveni paraziti imaju tendenciju da budu blisko povezani sa svojim domaćinima, često iz istog roda.<ref name="RD">{{cite web |url=http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/social-parasitism-in-ants-13256421 |title=Social Parasitism in Ants | last=Deslippe |first=Richard | publisher=Nature Education Knowledge | year=2010 |access-date=29. 10. 2010}}</ref><ref name="Emery_1909">{{cite journal |last=Emery |first=C. |url=https://archive.org/details/ants_11715/page/n1 |title=Über den Ursprung der dulotischen, parasitischen und myrmekophilen Ameisen |journal=Biologisches Centralblatt |date=1909 |volume=29 |pages=352–362}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bourke |first1=Andrew F. G. |last2=Franks |first2=Nigel R. |date=juli 1991 |title=Alternative adaptations, sympatric speciation and the evolution of parasitic, inquiline ants |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=43 |issue=3 |pages=157–178 |doi=10.1111/j.1095-8312.1991.tb00591.x |issn=0024-4066}}</ref> Intraspecijski društveni parazitizam javlja se kod parazitskog dojenja, gdje pojedini mladi uzimaju mlijeko od nesrodnih ženki. Kod [[kapucini|kapucina s klinastim kapom]], ženke višeg ranga ponekad uzimaju mlijeko od niže rangiranih ženki bez ikakvog uzvraćanja.<ref name=obrien5>{{cite journal | last=O'Brien |first=Timothy G. | title=Parasitic nursing behavior in the wedge-capped capuchin monkey (''Cebus olivaceus'') | journal=American Journal of Primatology | year=1988 | volume=16 | issue=4 | pages=341–344 |doi =10.1002/ajp.1350160406 | pmid=32079372 | s2cid=86176932 }}</ref> ==== Parazitizam legla==== {{glavni|Parazitizam legla}} U [[parazitizam legla|parazitizmu legla]], domaćini se ponašaju kao roditelji dok podižu mlade kao svoje. Paraziti legla uključuju ptice u različitim porodicama kao što su [[govedarica]], ''[[Viduidae]]'', [[kukavica]], i [[crnoglava patka]]. Oni ne grade svoja gnijezda, već ostavljaju svoja jaja u gnijezdima drugih [[vrsta]]. Jaja nekih parazita u leglu [[mimikrija|imitiraju]] ona njihovih domaćina, dok neka jaja govedarica imaju čvrstu ljusku, zbog čega ih je domaćinima teško ubiti probijanjem, oba mehanizma podrazumijevaju selekciju domaćina protiv parazitskih jaja.<ref name=Payne1997>{{cite book |last=Payne |first=R. B. |date=1997 |title=Avian brood parasitism |editor1=Clayton, D. H. |editor2=Moore, J. |work=Host–parasite evolution: General principles and avian models |pages=[https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 338–369] |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198548928 |url=https://archive.org/details/hostparasiteevol1997unse/page/338 }}</ref><ref>{{cite journal | last1=Rothstein | first1=S. I. | year=1990 | title=A model system for coevolution: avian brood parasitism | journal=Annual Review of Ecology and Systematics | volume=21 | pages=481–508 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.21.1.481}}</ref><ref name="DeMarsico2013">{{cite journal | last1=De Marsico | first1=M. C. | last2=Gloag | first2=R. | last3=Ursino | first3=C. A. | last4=Reboreda | first4=J. C. | title=A novel method of rejection of brood parasitic eggs reduces parasitism intensity in a cowbird host | journal=Biology Letters | volume=9 | issue=3 | date=mart 2013 | doi=10.1098/rsbl.2013.0076 | pmid=23485877 | pages=20130076| pmc=3645041 }}</ref> Odrasla ženka [[evropska kukavica|evropske kukavice]] dalje oponaša predatora, [[kobac|evropskog kopca]], dajući joj vremena da neprimijećeno položi jaja u gnijezdo domaćina.<ref name=Welbergen2011>{{cite journal |last1=Welbergen |first1=J. |last2=Davies |first2=N. B. |year=2011 |title=A parasite in wolf's clothing: hawk mimicry reduces mobbing of cuckoos by hosts |journal=Behavioral Ecology|volume=22 |issue=3 |pages=574–579 |doi=10.1093/beheco/arr008|doi-access=free }}</ref> ====Kleptoparazitizam==== {{glavni|Kleptoparazitizam}}U [[kleptoparazitizak|kleptoparazitizmu]] (od grčkog κλέπτης -''kleptēs'' = "lopov"), paraziti kradu hranu koju je sakupio domaćin. Parazitizam je često na bliskim srodnicima, bilo unutar iste vrste ili između vrsta u istom rodu ili porodici. Naprimjer, mnoge loze [[pčela kukavica]] polaže svoja jaja u ćelije gnijezda drugih [[pčela]] u istoj porodici.<ref name="SlaterRosenblatt2005">{{cite book |last1=Slater |first1=Peter J. B. |last2=Rosenblatt |first2=Jay S. |author3=Snowdon, Charles T. |author4=Roper, Timothy J. |author5=Brockmann, H. Jane|author6=Naguib, Marc |title=Advances in the Study of Behavior |url=https://books.google.com/books?id=WQl2s_xwfagC&pg=PA365 |date=30. 1. 2005 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-049015-1 |page=365}}</ref> Kleptoparazitizam je općenito neuobičajen, ali je uočljiv kod ptica; neke kao što su [[skua]]i su specijalizirane za gusarsku hranu drugih morskih ptica, nemilosrdno ih proganjajući dok ne istjeraju svoj ulov.<ref name="Furness1978">{{cite journal | last=Furness | first=R. W. | title=Kleptoparasitism by great skuas (''Catharacta skua'' Brünn.) and Arctic skuas (''Stercorarius parasiticus'' L.) at a Shetland seabird colony | url=https://archive.org/details/sim_animal-behaviour_1978-11_26_4/page/1167 | journal=Animal Behaviour | volume=26 | year=1978 | doi=10.1016/0003-3472(78)90107-0 | pages=1167–1177| s2cid=53155057 }}</ref> ====Seksualni parazitizam==== {{main|Seksualni parazitizam}} Jedinstven pristup se vidi u nekim vrstama [[rina]], kao šbato je ''[[Ceratias holboelli]]'', gdje su mužjaci svedeni na male [[seksualni paraziti|spolne parazite]], potpuno zavisne od vlastitih ženki vrste za preživljavanje, trajno pričvršćene ispod tijela ženke i nesposobne da se brinu za sebe. Ženka hrani mužjaka i štiti ga od , dok mužjak ne vraća ništa osim sperme koja je ženki potrebna za proizvodnju sljedeće [[generacija|generacije]].<ref name=Pietsch2005>{{cite journal |last=Pietsch |first=Theodore W. |title=Dimorphism, parasitism, and sex revisited: modes of reproduction among deep-sea ceratioid anglerfishes (Teleostei: Lophiiformes) |url=https://archive.org/details/ichthyological-research_2005-08-25_52_3/page/207 |journal=Ichthyological Research |date=25. 8. 2005 |volume=52 |issue=3 |pages=207–236 |doi=10.1007/s10228-005-0286-2|s2cid=24768783 }}</ref> ====Adelfoparazitizam==== Adelfoparazitizam, (od [[grčki|ἀδελφός,ἀδελφός]] -''adelphós'' = brat<ref>{{cite book |last1=Maggenti |first1=Armand R. |last2=Maggenti |first2=Mary Ann |last3=Gardner |first3=Scott Lyell |title=Online Dictionary of Invertebrate Zoology |url=http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031907/http://slovarji.info/dictionaries/en_dictionary_of_invertebras.pdf#page=29 |url-status=dead |archive-date=18. 4. 2018 |publisher=University of Nebraska |page=22 |date=2005}}</ref>), također poznat kao srodnički (bratskosestrinski) )parazitizam, javlja se tamo gdje je vrsta domaćina blisko povezana sa parazitom, često u istoj porodici ili rodu.[<ref name=Rochat2001>{{cite journal |last1=Rochat |first1=Jacques |last2=Gutierrez |first2=Andrew Paul |title=Weather-mediated regulation of olive scale by two parasitoids |journal=Journal of Animal Ecology |date=maj 2001 |volume=70 |issue=3 |pages=476–490 |doi=10.1046/j.1365-2656.2001.00505.x|s2cid=73607283 |doi-access=free }}</ref> U parazitoidu [[citrus]]ne crne mušice, ''[[Encarsia perplexa]]'', čije nesparene ženke mogu položiti [[Ploidija|ploidna]] jaja u potpuno razvijene larve svoje vrste, dajući muško potomstvo,<ref>{{cite web |title=Featured Creatures. ''Encarsia perplexa'' |url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/beneficial/encarsia_perplexa.htm |publisher=University of Florida |access-date=6. 1. 2018}}</ref> dok morski crv ''[[Bonellia viridis]]'' ima sličnu reproduktivnu strategiju, iako su larve planktonske.<ref name="BerecSchembri2005">{{cite journal |last1=Berec |first1=Ludek |last2=Schembri |first2=Patrick J. |last3=Boukal |first3=David S. |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003131349/https://core.ac.uk/download/pdf/46603451.pdf |archive-date=3. 10. 2019 |url-status=live |title=Sex determination in ''Bonellia viridis'' (Echiura: Bonelliidae): population dynamics and evolution |journal=Oikos |volume=108 |issue=3 |year=2005 |pages=473–484 |doi=10.1111/j.0030-1299.2005.13350.x}}</ref> ====Ilustracije==== Ilustrovani su primjeri glavnih varijantnih strategija. <gallery class="center" mode="nolines" widths="180px"> slika:Pteromalid hyperparasitoid.jpg| [[Hiperparazitoid]] [[Pteromalidae|pteromalidna]] osa na čahurama svog domaćina, i sama parazitoid [[brakonidna osa]]slika:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|Veliki plavi [[leptir]] je [[mravlja mimikrija|mimika mrava]] i društveni parazit. slija:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg| U [[parazit legla|parazitizmu legla]], domaćin odgaja mladunčad druge vrste, ovdje je [[pastitiruca|pastiričino]] jsaje u svojem gnijezdu. Datoteka:Great Skua (cropped).jpg|[[Veliki pomornik]] je moćan [[kleptoparazit]], koji nemilosrdno proganja druge morske [[ptice]] sve dok ne isprazne svoj ulov hrane. File:Северная церапия (cropped).jpg| Mužjak [[udica|udičarske ribe]] ''[[Ceratias holboelli]]'' živi kao sićušni [[seksualni parazit]] trajno pričvršćen ispod tijela ženke. File:Encarsia perplexa.jpg|''[[Encarsia perplexa]]'' (centar), parazitoidna [[citrus crna mušica]] (dolje lijevo), također je adelfoparazit, koji polaže jaja u larve svoje vrste </gallery> ==Taksonomski raspon== Parazitizam ima izuzetno širok taksonomski raspon, uključujući [[životinje]], [[biljke]], [[gljive]], [[protozoe]], [[bakterije]] i [[virus]]e.<ref name="Rollinson2">{{cite book |last1=Rollinson |first1=D. |last2=Hay |first2=S. I. |title=Advances in parasitology |url=https://archive.org/details/advancesinparasi0074drol |date=2011 |publisher=Elsevier Science |location=Oxford |isbn=978-0123858979|pages=[https://archive.org/details/advancesinparasi0074drol/page/n29 4]–7}}</ref> ===Životinje=== {{također pogledajte|Lista parazitskih organizama}} {| class="wikitable sortable <!--collapsible collapsed-->" |+ Glavne grupe parazitskih životinja{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ! Tip !! Klasa/Red !! Broj<br/>vrsta !! Endo-<br/>paraziti || Ekto-<br/>parsziti !! [[Beskičmenjaci]]<br/>Definitivni domaćin !! [[Kičmenjaci]]<br/>Definitivni domaćin !! Broj<br/>domaćina !! Morski !! Svježa-<br/>voda !! Kopneni<br>Procjena |- | [[Cnidaria]] || [[Myxozoa]] || 1,350 || DA || || || DA || Dva ili više || DA || DA || |- | [[Cnidaria]] || [[Polypodium|Polypodiozoa]] || 1 || DA || || || DA || 1 || || DA || |- | [[Pljosnati crvi]] || [[metilji|Trematodes]] || 15-000 || DA || || || DA || Dva ili više ||DA || DA || DA |- | [[Pljosnati crvi]] ||[[Monogenea]] || 20.000 || || DA || || DA || 1 || DA || DA || || [[Pljosnati crvi]] ||[[pantljičara|Cestodes]] || 5,000 || DA || || || DA || Dva ili više ||DA || DA || DA |- | [[Nematomorpha|Konjskodlaki crvi]] || <!--Class--> || 350 || DA || || DA || || Jedan ili više || || DA || DA |- | [[Nematodes]] || <!--Class--> || 10,500 || DA || || DA || DA || Jedan ili više ||DA || DA || DA |- | [[Acanthocephala]] || <!--Class--> || 1,200 || DA || || || DA || Dva ili više ||DA || DA || DA |- | [[Annelida]] || [[Hirudinea|Pijavice]] || 400 || || DA || || DA || 1 || DA || DA || |- | [[Mollusca]] || [[Bivalvia]] || 600 || || DA || || DA || 1 || || DA || |- | [[Mollusca]] || [[Gastropoda]] || 5.000 || || DA || || DA || 1 || DA || || |- | [[Arthropoda]] || [[Ixodida|Krpelji]] || 800 || || DA || || DA || Jedan ili više || || || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Acari|Grinje]] || 30.000 || DA || DA || DA || DA || 1 ||DA || DA || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Copepoda]] || 4,000 || || DA || DA || DA || 1 || DA || DA || |- | [[Arthropoda]] || [[Phthiraptera|Vaške]] || 4.000 || || DA || || DA || 1 || || || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Siphonaptera|Buhe]] || 2.500 || || DA || || DA || 1 || || || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Diptera|Prave muhe]] || 2.300 || || DA || || DA || 1 || || || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Strepsiptera|Insekti uvrnutih krila]]|| 600 || DA || || DA || || 1 || || || DA |- | [[Arthropoda]] || [[Hymenoptera|Parazitoidne ose]] || 650.000<ref>{{cite web |last1=Sekar |first1=Sandhya |title=Parasitoid wasps may be the most diverse animal group |url=https://www.bbc.co.uk/earth/story/20150522-the-wasps-that-rule-the-world |publisher=BBC |access-date=14. 2. 2018 |date=22. 5. 2015}}</ref> || DA || DA || DA || || 1 || || || DA |} Parazitizam je široko rasprostranjen u [[Animalia|životinjskom carstvu]],<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url=https://books.google.com/books?id=o2t2BgAAQBAJ&pg=PA44 |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44}}</ref> i evoluirao je nezavisno od slobodnoživućih oblika stotinama puta.<ref name=PoulinRandhawa2015/> Mnogi tipovi [[helminta]] uključujući [[trematoda|metilje]] i [[Cestoidea|cestode]] imaju kompletan životni ciklus koji uključuje dva ili više domaćina. Daleko najveća grupa su parazitoidne ose u [[Hymenoptera]].<ref name=PoulinRandhawa2015/> [[koljeno (biologija)|koljena]] i [[klasa (biologija)|klase]] sa najvećim brojem parazitskih vrsta su navedene u sto. Brojevi su konzervativne minimalne procjene. Kolone za endo- i ektoparazitizam odnose se na konačnog domaćina, kao što je dokumentirano u kolonama [[kičmenjaci]] i [[beskičmenjaci]].{{sfn|Poulin|2007|page=6}} ===Biljke=== {{glavni|Parazitska biljka}} [[Datoteka:Cuscuta parasite plant.JPG|thumb|left|''[[Cuscuta]]'' (vilina kosa), stabljika [[holoparazit]], na stablu [[bagrem]]a]] [[Hemiparazit]] ili ''djelimični parazit'' kao što je [[imela]] neke od svojih hranljivih materija dobija iz druge žive biljke, dok [[obavezni parazit|holoparazit]] kao što je [[vilina kosica]] dobija sve njegove hranljive materije iz druge biljke.<ref name="Rastogi">{{cite book |last1=Rastogi |first1=V. B. |title=Modern Biology |url=https://books.google.com/books?id=D-85x6Jhji0C&q=partial+parasite&pg=SA1-PA115 |publisher=Pitambar Publishing |date=1997 |isbn=978-8-1209-0496-5 |page=115}}</ref> [[Parazitske biljke]] čine oko jedan posto [[skrivenosjemenjače|kriptosjemenjača]] i nalaze se u gotovo svakom [[biom]]o na svijetu.<ref name="Kokla Melnyk 2010">{{Cite journal |last1=Kokla |first1=Anna |last2=Melnyk |first2=Charles W. |date=1. 10. 2018 |title=Developing a thief: Haustoria formation in parasitic plants |journal=Developmental Biology |language=en |volume=442 |issue=1 |pages=53–59 |doi=10.1016/j.ydbio.2018.06.013 |pmid=29935146 |s2cid=49394142 |issn=0012-1606|doi-access=free }}</ref><ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008">{{cite book |last=Heide-Jørgensen |first=Henning S. |year=2008 |title=Parasitic flowering plants |publisher=Brill |isbn=978-9004167506}}</ref><ref name=Nickrent2002>{{cite web |last1=Nickrent |first1=Daniel L. |title=Parasitic Plants of the World |url=http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |date=2002 |access-date=10. 4. 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062557/http://nickrentlab.siu.edu/NickrentPDFs/Chapter2.pdf |archive-date=6. 3. 2016}} which appeared in Spanish as Chapter 2, pp. 7–27 in: J. A. López-Sáez, P. Catalán and L. Sáez [eds.], ''Parasitic Plants of the Iberian Peninsula and Balearic Islands''.</ref> Sve ove biljke imaju modificirane korijene, [[haustorija|haustorije]], koje prodiru u biljke domaćine, povezujući ih sa provodljivim sistemom - bilo [[ksilem]]om, [[floem]]om, ili oboje. To im daje mogućnost da izvlače vodu i hranjive tvari iz domaćina. Parazitska biljka se klasifikuje u zavisnosti od toga gde se zakači za domaćina, bilo stabljiku ili korijen, i količinu hranljivih materija koja joj je potrebna. Budući da holoparaziti nemaju [[hlorofil]] i stoga ne mogu sami sebi napraviti hranu [[fotosinteza|fotosintezom]], oni su uvijek obavezni paraziti, koji svu hranu dobijaju od svojih domaćina.<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/> Neke parazitske biljke mogu locirati svoje biljke [[domaćin (biologija)|domaćina]] otkrivanjem [[hemijske supstance|hemikalije]] u zraku ili tlu koju ispuštaju domaćini [[pupoljak|vrhovima]] ili [[korijen]]ima, respektivno. Poznato je oko 4500 [[vrsta]] parazitskih biljaka u otprilike 20 [[Porodica (biologija)|porodica]] [[cvjetnica]].<ref name="Heide-Jørgensen, H. 2008"/><ref name="NickrentMusselman2004">{{cite journal |last1=Nickrent |first1=D. L. |last2=Musselman |first2=L. J. |title=Introduction to Parasitic Flowering Plants |journal=The Plant Health Instructor |year=2004 |doi=10.1094/PHI-I-2004-0330-01}}</ref> Vrste unutar porodice ''[[Orobanchaceae]]'' su među ekonomski najdestruktivnijim od svih biljaka. Procjenjuje se da vrsteroda ''[[Striga]]'' (vješitičji [[korov]]i[i]) koštaju milijarde dolara godišnje u gubitku prinosa, zarazivši preko 50&nbsp;miliona hektara obrađenog zemljišta samo u [[Sahel|podsaharskoj Africi]]. ''Striga'' inficira i trave i žitarice, uključujući [[Zea mays|kukuruz]], [[Oryza sativa|rižu]] i [[sirak]], nesumnjivo neke od najvažnijih prehrambenih kultura. ''[[Orobanche]]'' takođe ugrožava širok spektar drugih važnih usjeva, uključujući [[grašak]], [[Cicer arietinum|slanutak]], [[Solanum lycopersicum|paradajz]], [[mrkva|mrkvu]] i sorte [[kupus]]. Gubitak prinosa od ''Orobanche'' može biti ukupan; uprkos opsežnim istraživanjima, nijedna metod kontrole nije bio u potpunosti uspješan.<ref name="WestwoodYoder2010">{{cite journal |last1=Westwood |first1=James H. |last2=Yoder |first2=John I. |last3=Timko |first3=Michael P. |last4=dePamphilis |first4=Claude W. |title=The evolution of parasitism in plants |journal=Trends in Plant Science |volume=15 |issue=4 |year=2010 |pages=227–235 |doi=10.1016/j.tplants.2010.01.004|pmid=20153240 }}</ref> Mnoge [[biljke]] i [[gljive]] razmjenjuju ugljik i hranjive tvari u uzajamnim [[mikoriza|mikoriznim]] odnosima. Oko 400 vrsta [[mikoheterotrof]]nih biljaka, uglavnom u tropima, međutim efikasno [[varanje (biologija)|vara]] uzimajući ugljik iz gljive umjesto da ga mijenjaju za minerale. Imaju znatno smanjeno korijenje, jer ne moraju upijati vodu iz tla; njihove stabljike su vitke sa nekoliko [[vaskularni snop|vaskularnih snopova]], a listovi su im reducirani na male ljuske, jer ne [[fotosinteza|fotosintezuju]]. Njihovo sjeme je vrlo malo i brojno, pa se čini da se oslanjaju na to da su zaražene odgovarajućom gljivicom ubrzo nakon klijanja.<ref>{{cite journal |last=Leake |first=J. R. |date=1994 |title=The biology of myco-heterotrophic ('saprophytic') plants |url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_1994-06_127_2/page/171 |journal=New Phytologist |volume=127 |issue=2 |pages=171–216 |doi=10.1111/j.1469-8137.1994.tb04272.x|pmid=33874520 |s2cid=85142620 }}</ref> [[slika:Armillaria mellea, Honey Fungus, UK 1.jpg|thumb|Medonosna gljiva, ''[[Armillaria mellea]]'', je parazit drveća i [[saprofit]] koji se hrani drvećem koje je ubio.]] ===Gljive=== {{Također pogledajte|Patogene gljive|Patologija biljaka}} Parazitske [[gljive]] neke ili sve svoje nutritivne potrebe izvode iz biljaka, drugih gljiva ili životinja. Biljne patogene gljive dijele se u tri kategorije, ovisno o načinu ishrane: biotrofi, [[hemibiotrofi]] i nekrotrofi. Biotrofne gljive dobijaju hranljive materije iz živih biljnih ćelija, a tokom infekcije koloniziraju svog biljnog domaćina na način da ga održavaju u životu maksimalno dugo.<ref>{{Cite journal |last1=Fei |first1=Wang |last2=Liu |first2=Ye |date=11. 8. 2022 |title=Biotrophic Fungal Pathogens: a Critical Overview |url=http://dx.doi.org/10.1007/s12010-022-04087-0 |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |volume=195 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1007/s12010-022-04087-0 |pmid=35951248 |s2cid=251474576 |issn=0273-2289}}</ref> Jedan dobro poznati primjer biotrofnog patogena je [[Kukuruzna snijet|''Ustilago maydis'']], uzročnik bolesti kukuruzne snijeti. Nekrotrofni patogeni, s druge strane, ubijaju ćelije domaćina i hrane se [[saprofit]]ski zajedno, primjer su gljive medarice koje kolonizuju korijen u rodu ''[[Armillaria]].''<ref name="RHS">{{cite web |title=What is honey fungus? |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=180 |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=12. 10. 2017}}</ref> Hemibiotrofni patogeni počinju kolonizirati svoje domaćine kao biotrofi, a zatim ubijaju ćelije domaćina i hrane se kao nekrotrofi, fenomen koji se naziva [[prekidanje biotrofije i nekrotrofije]].<ref>{{Cite journal |last1=Chowdhury |first1=Supriyo |last2=Basu |first2=Arpita |last3=Kundu |first3=Surekha |date=8. 12. 2017 |title=Biotrophy-necrotrophy switch in pathogen evoke differential response in resistant and susceptible sesame involving multiple signaling pathways at different phases |url=http://dx.doi.org/10.1038/s41598-017-17248-7 |journal=Scientific Reports |volume=7 |issue=1 |page=17251 |doi=10.1038/s41598-017-17248-7 |pmid=29222513 |pmc=5722813 |bibcode=2017NatSR...717251C |issn=2045-2322}}</ref> Patogene gljive su poznati uzročnici bolesti na životinjama, ali i na ljudima. Procjenjuje se da gljivične infekcije ([[mikoza]]) ubiju 1,6&nbsp;miliona ljudi svake godine.<ref>{{cite journal |title=Stop neglecting fungi |journal=Nature Microbiology |date=25. 7. 2017 |volume=2 |issue=8 |pages=17120 |doi=10.1038/nmicrobiol.2017.120 |pmid=28741610 |doi-access=free}}</ref> Jedan primjer snažnog gljivičnog životinjskog patogena su [[Microsporidia]] - obavezne unutsrćelijske parazitske gljive koje u velikoj mjeri pogađaju insekte, ali mogu utjecati i na kičmenjake uključujući ljude, uzrokujući crijevnu infekciju [[mikrosporidioza|mikrosporidiozu]].<ref name="Didier">{{cite journal |last1=Didier |first1=E. S. |last2=Stovall |first2=M. E. |last3=Green |first3=L. C. |last4=Brindley |first4=P. J. |last5=Sestak |first5=K. |last6=Didier |first6=P. J. |url=https://www.researchgate.net/publication/8159085 |title=Epidemiology of microsporidiosis: sources and modes of transmission |journal=Veterinary Parasitology |date=9. 12. 2004 |volume=126 |issue=1–2 |pages=145–166 |doi=10.1016/j.vetpar.2004.09.006 |pmid=15567583}}</ref> [[slika:Borrelia burgdorferi-cropped.jpg|thumb|upright|''[[Borrelia burgdorferi]]'', bakterija koja izaziva [[Lajmska bolest|Lajmsku bolest]], prenosi se krpeljima ''[[Ixodes]]''.]] ===Protozoa=== {{također pogledajte|Ljudski parazit#Protozoa}} Protozoe kao što su ''[[Plasmodium]]'', ''[[Trypanosoma]]'' i ''[[Entamoeba]]''<ref name=Esch2013>{{cite journal |last1=Esch |first1=K. J. |last2=Petersen |first2=C. A. |title=Transmission and epidemiology of zoonotic protozoal diseases of companion animals |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=26 |issue=1 |pages=58–85 |date=januar 2013 |pmid=23297259 |pmc=3553666 |doi=10.1128/CMR.00067-12}}</ref> su endoparaziti. Oni uzrokuju ozbiljne bolesti kod kralježnjaka uključujući ljude—u ovim primjerima, malariju, bolest spavanja i [[amebijaza|amebsku dizenteriju]]—i imaju složene životne cikluse.<ref name="PollittMacGregor2011"/> ===Bakterije=== {{glavni|Patogene bakterije}} Mnoge [[bakterije]] su parazitske, iako se općenito smatra da [[Patogene bakterije|patogeni]] uzrokuju bolest.<ref name=McFall-Ngai2007>{{Cite journal |last=McFall-Ngai |first=Margaret |date=januar 2007 |title=Adaptive Immunity: Care for the community |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-11_445_7124/page/152 |journal=Nature |volume=445 |issue=7124 |pages=153 |doi=10.1038/445153a|pmid=17215830 |bibcode=2007Natur.445..153M |s2cid=9273396 }}</ref> Parazitske bakterije su izuzetno raznolike i inficiraju svoje domaćine na različite načine. Da damo nekoliko primjera, ''[[Bacillus anthracis]]'', uzročnik [[antraks]]a, širi se kontaktom sa zaraženim [[domaće životinje|domaćim životinjama]]; njegove [[spore]], koje mogu preživjeti godinama izvan tijela, mogu ući u domaćina putem abrazije ili se mogu udahnuti. ''[[Borrelia]]'', uzročnik [[lajmsks bolest|lajmske bolesti]] i [[groznica|relapsirajuće groznice]], prenosi se vektorima, krpeljima iz roda ''[[Ixodes]]'', sa rezervoarima bolesti u životinjama kao što su [[jelen]]i. ''[[Campylobacter jejuni]]'', uzročnik [[gastroenteritis]]a, prenosi se fekalno-oralnim putem od životinja, ili jedenjem nedovoljno kuhane [[živina|živine]], ili kontaminiranom vodom. ''[[Haemophilus influenzae]]'', uzročnik [[meningitis|bakterijskog meningitisa]] i [[infekcija]] respiratornog trakta kao što su [[influenca]] i [[bronhitis]], prenosi se kapljičnim kontaktom. ''[[Treponema pallidum]]'', uzročnik [[sifilis]]a, [[seksualno prenosiva bolest|prenosi se]] [[seksualnom aktivnošću]].<ref name=Lippincott>{{cite book |last1=Fisher |first1=Bruce |last2=Harvey |first2=Richard P. |last3=Champe |first3=Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/332 332]–353 |isbn=978-0-7817-8215-9 }}</ref> [[slika:Tevenphage.svg|thumb|[[Enterobacterijski fag T4]] je [[bakteriofag]]ni virus. Inficira svog domaćina, ''[[Escherichia coli]]'', ubrizgavanjem DNK kroz svoj rep, koji se pričvršćuje za površinu bakterije.]] ===Virusi=== {{glavni|Virus|Bakteriofag}} [[Virus]]i su obavezni ujnutarćelijskini paraziti, koje karakteriše izuzetno ograničena biološka funkcija, do te mjere da, iako su evidentno u stanju da inficiraju sve druge organizme od bakterija i [[arheja]] do životinja, biljaka i gljiva, nejasno da li se oni sami mogu opisati kao živi. Oni mogu biti [[Orthornavirae|RNK]] ili [[DNK virus]] koji se sastoje od jednog ili dvostrukog lanca [[genetički materijal|genetičkog materijala]] ([[RNK]]-ski ili [[DNK]]), prekrivenih u [[protein]]skom omptaču i ponekad [[lipid]]nom omotaču. Stoga im nedostaje sva uobičajena mašinerija [[ćelija (biologija)|ćelije]] kao što su [[enzimi]], koji se u potpunosti oslanjaju na sposobnost ćelije domaćina da [[replikacija DNK|replicira DNK]] i sintetizuje proteine. Većina virusa su [[bakteriofag]]i, koji inficiraju bakterije.<ref name=Koonin2006>{{cite journal |last1=Koonin |first1=E. V. |last2=Senkevich |first2=T. G. |author3=Dolja, V. V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29}}</ref><ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author1=Breitbart, M. |author2=Rohwer, F. |title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/n39 |journal=Trends in Microbiology |volume=13 |issue=6 |pages=278–284 |year=2005 |pmid=15936660 |doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref><ref name="Lawrence">{{cite journal|author1=Lawrence, C. M. |author2=Menon, S. |author3=Eilers, B. J. |display-authors=etal |title=Structural and functional studies of archaeal viruses |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=284 |issue=19 |pages=12599–603 |year=2009 |pmid=19158076 |doi=10.1074/jbc.R800078200 |pmc=2675988|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards |first1=R. A. |last2=Rohwer |first2=F. |url=https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003133000/https://www.cbcb.umd.edu/confcour/CMSC828G-materials/Edwards-Rohwer-2005-NatureReviewsMicro.pdf |archive-date=3. 10. 2019 |url-status=live |title=Viral metagenomics |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3 |issue=6 |pages=504–510 |year=2005 |pmid=15886693 |doi=10.1038/nrmicro1163|s2cid=8059643 }}</ref> ==Evolucijska ekologija== [[Datoteka:Tyrannosaurus with infection.jpg|thumb| Restauracija ''[[Tiranosaurus]]'' s rupama koje su moguće uzrokovane parazitom sličnim ''[[Trichomonas]]u'']] {{Također pogledajte|Evolucijska ekologija}} Parazitizam je glavni aspekt evolucijske ekologije; naprimjer, gotovo sve životinje koje žive slobodno su domaćini barem jednoj vrsti parazita. Kičmenjaci, najbolje proučavana grupa, domaćini su između 75.000 i 300.000 vrsta [[pljosnati crvi|helminta]] i nebrojenog broja parazitskih [[mikroorganizam]]a. U prosjeku, jedna vrsta sisara ima četiri vrste nematoda, dvije trematode i dvije cestode.<ref name="Dobson2008">{{cite journal | last1=Dobson | first1=A. | last2=Lafferty | first2=K. D. | last3=Kuris | first3=A. M. | last4=Hechinger | first4=R. F. | last5=Jetz | first5=W. | title=Homage to Linnaeus: How many parasites? How many hosts? | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=105 | issue=Supplement 1 | date=2008 | doi=10.1073/pnas.0803232105 | pmid=18695218 | pages=11482–11489| pmc=2556407 | bibcode=2008PNAS..10511482D | doi-access=free }}</ref> Ljudi imaju 342 vrste parazita helmintskih i 70 vrsta protozojskih parazita. Oko tri četvrtine linkova u [[mreža ishrane|mreži hrane]] uključuje parazita, važnog u regulaciji broja domaćina. Možda je 40 posto opisanih vrsta parazitsko.<ref name="Dobson2008"/> ===Fosilni zapis=== Parazitizam je teško dokazati iz [[fosil|fosilnog zapisa]], ali rupe u [[mandibula]]ma nekoliko primjeraka oblika ''[[Tyrannosaurus]]'' mogu biti uzrokovane ''[[Trichomonas]]''im kao parazitima.<ref>{{cite journal | volume=4 | issue=9 | pages=e7288 | last=Wolff | first=Ewan D. S. | author2=Salisbury, Steven W. | author3=Horner, John R. | author4=Varrichio, David J. | title=Common Avian Infection Plagued the Tyrant Dinosaurs | journal=PLOS ONE | year=2009 | pmid=19789646 | pmc=2748709 | doi=10.1371/journal.pone.0007288| bibcode=2009PLoSO...4.7288W | doi-access=free }}</ref> ===Koevolucija=== {{glavni|Koevolucija domaćin-parazit}} Kako se domaćini i paraziti razvijaju zajedno, njihovi se odnosi često mijenjaju. Kada je parazit u isključivoj vezi sa domaćinom, selekcija dovodi do toga da odnos postane benigniji, čak i uzajamni, jer se parazit može duže razmnožavati ako njegov domaćin duže živi.<ref name=Rook2007/> Ali tamo gdje se paraziti takmiče, selekcija favorizira parazita koji se najbrže razmnožava, što dovodi do povećane virulencije. Stoga postoje različite mogućnosti u [[koevolucija domaćin -parazit|koevoluciji domaćin–parazit]].<ref name=MasseyBuckling2004/> [[Evolucijska epidemiologija]] analizira kako se paraziti šire i evoluiraju, dok [[Darvinistička medicina]] primenjuje slično evoluciono razmišljanje na neparazitske bolesti kao što su [[kancer]] i [[Autoimunaka bolest|autoimunska stanja]].<ref name="Ewald1994">{{cite book |last=Ewald |first=Paul W. |title=Evolution of Infectious Disease |url=https://archive.org/details/evolutionofinfec0000ewal|url-access=registration |year=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534519-3 |page=8}}</ref> ====Koevolucija koja favorizuje mutualizam==== [[Datoteka:Wolbachia.png|thumb|levo|''[[Wolbachia]]'' bakterija unutar ćelije insekta]] Dugotrajna koevolucija ponekad dovodi do relativno stabilne veze koja teži [[komensalizam|komensalizmu]] ili [[Mutualizam|mutualizmu]], jer je, uz sve ostale jednake, u evolucijskom interesu parazita da njegov domaćin napreduje . Parazit može evoluirati da postane manje štetan za svog domaćina ili domaćin može evoluirati da se nosi sa neizbježnim prisustvom parazita - do te mjere da odsustvo parazita uzrokuje štetu domaćinu. Naprimjer, iako su životinje koje parazitiraju [[helminti|crvi]] često očigledno povrijeđene, takve infekcije također mogu smanjiti učestalost i efekte [[Autoimunost|autoimunskih]] poremećaja kod životinja domaćina, uključujući ljude.<ref name=Rook2007>{{cite journal | last=Rook |first=G. A. |url=https://www.academia.edu/580118 | title=The hygiene hypothesis and the increasing prevalence of chronic inflammatory disorders | journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene | year=2007 | volume=101 | issue=11 | pages=1072–1074 | pmid=17619029 | doi=10.1016/j.trstmh.2007.05.014}}</ref> U ekstremnijem primjeru, neki crvi [[nematoda]] se ne mogu razmnožavati, pa čak ni preživjeti, bez infekcije bakterijom ''[[Wolbachia]]''.<ref>{{Cite journal | last=Werren | first=John H. | date=februar 2003 | title=Invasion of the Gender Benders: by manipulating sex and reproduction in their hosts, many parasites improve their own odds of survival and may shape the evolution of sex itself | journal=Natural History| volume=112 | issue=1 | page=58 | oclc=1759475 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_112/ai_97174198 | access-date=15. 11. 2008 | url-status=dead | archive-url=https://archive.today/20120708190307/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_112/ai_97174198/ | archive-date=8. 7. 2012 }}</ref> [[Lynn Margulis]] i drugi tvrdili su, nakon [[Peter Kropotkin|Petera Kopotnika]] iz 1902. ''[[Uzajamna pomoć: faktor evolucije]]'', da [[prirodna selekcija]] vodi odnose sa parazitizma do mutualizma kada su resursi ograničeni . Ovaj proces je možda bio uključen u [[simbiogeneza|simbiogenezu]] koja je formirala [[eukarioti|eukariote]] iz unutarćelijskog odnosa između [[arheja]] i bakterija, iako slijed događaja ostaje uglavnom nedefiniran.<ref>{{cite book |last1=Margulis |first1=Lynn|last2=Sagan |first2=Dorion|author3=Eldredge, Niles|year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=4IIpAQAAMAAJ |title=What Is Life? |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0684810874}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sarkar |first1=Sahotra |last2=Plutynski |first2=Anya |title=A Companion to the Philosophy of Biology |url=https://books.google.com/books?id=iN7UYNjbxsYC&pg=PA358 |year=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-69584-5 |page=358}}</ref> ====Konkurencijsko favorizovanje virulencije==== Može se očekivati da će konkurencija između parazita favorizirati brže razmnožavanje i stoga više [[Virulentnost|virulentnih]] parazita, [[prirodna selekcija|prirodnom selekcijom]].<ref name=MasseyBuckling2004>{{cite journal |last1=Massey |first1=R. C. |last2=Buckling |first2=A. |last3=ffrench-Constant |first3=R. |title=Interference competition and parasite virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=271 |issue=1541 |year=2004 |pages=785–788 |doi=10.1098/rspb.2004.2676 |pmc=1691666 |pmid=15255095}}</ref><ref name=Rigaud2010>{{cite journal |last1=Rigaud |first1=T. |last2=Perrot-Minnot |first2=M.-J. |last3=Brown |first3=M. J. F. |title=Parasite and host assemblages: embracing the reality will improve our knowledge of parasite transmission and virulence |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=277 |issue=1701 |year=2010 |pages=3693–3702 |doi=10.1098/rspb.2010.1163|pmid=20667874 |pmc=2992712 }}</ref> [[slika:Pink Flamingos with Duck - Camargue, France - April 2007 (cropped).jpg|thumb|Biolozi su dugo sumnjali na [[specijacija|kospeciaciju]] [[flaminga]] i [[patke]] sa njihovim parazitskim [[uši|vašima]], koje su bile slične u dvije porodice. Kospeciacija se ipak dogodila, ali je dovela do flamingosa i [[grica]], sa kasnijim [[prebacivanjem domaćina]] flamingovih vaški na patke.]] Među konkurentnim parazitskim bakterijama koje ubijaju insekte iz rodova ''[[Photorhabdus]]'' i ''[[Xenorhabdus]]'', [[virulencija]] je ovisila o relativnoj moći antimikrobnih [[toksin]]a ([[bakteriocin]]a) proizvedenih od dva uključena soja. Kada je samo jedna bakterija mogla ubiti drugu, drugi soj je bio isključen od strane konkurencije. Ali kada su [[gusjenica|gusjenice]] bile inficirane bakterijama od kojih su obje imale toksine koji su mogli ubiti drugi soj, nijedna vrsta nije isključena, a njihova virulentnost je bila manja nego kada je insekt zaražen jednim sojem.<ref name=MasseyBuckling2004 /> ====Kospecijacija==== Parazit ponekad prolazi kroz [[kospecijacija|kospeciaciju]] sa svojim domaćinom, što dovodi do obrasca opisanog u [[Fahrenholzovo pravilo|Fahrenholzovom pravilu]], da se [[filogeneza]] domaćina i parazita zrcali jedna drugoj.<ref name=Page>{{cite book | last=Page | first=Roderic D. M. | publisher=John Wiley | date=27. 1. 2006 | isbn=978-0-470-01617-6 | doi=10.1038/npg.els.0004124| title=Encyclopedia of Life Sciences | chapter=Cospeciation }}</ref> Primjer je između [[simia|simijskog pienastog [[virus]]a (SFV) i njegovih [[primat]]skih domaćina. Utvrđeno je da su filogenije SFV polimeraze i mitohondrijske [[podjedinica citohrom c oksidaze II]] afričkih i azijskih primata blisko podudarne u redoslijedu grananja i vremenima divergencije, što implicira da su pjenasti virusi majmuna kospecijacirarali s primatima [[majmmuni Starog svijeta|Starog svijeta]] najmanje 30&nbsp;miliona godina.<ref name="SwitzerSalemi2005">{{cite journal |last1=Switzer |first1=William M. |last2=Salemi |first2=Marco |last3=Shanmugam |first3=Vedapuri |last4=Gao |first4=Feng |last5=Cong |first5=Mian-er |last6=Kuiken |first6=Carla |last7=Bhullar |first7=Vinod |last8=Beer |first8=Brigitte E. |last9=Vallet |first9=Dominique |last10=Gautier-Hion |first10=Annie |last11=Tooze |first11=Zena |last12=Villinger |first12=Francois |last13=Holmes |first13=Edward C. |last14=Heneine |first14=Walid |title=Ancient co-speciation of simian foamy viruses and primates |journal=[[Nature]] |volume=434 |issue=7031 |year=2005 |pages=376–380 |doi=10.1038/nature03341|pmid=15772660 |bibcode=2005Natur.434..376S |s2cid=4326578 |url=https://zenodo.org/record/1233279 }}</ref> Pretpostavka zajedničke evolucijske istorije između parazita i domaćina može pomoći da se razjasni kako su taksoni domaćina povezani. Naprimjer, bilo je spora oko toga da li su [[Phoenicopteriformes|flamingosi]] bliže srodnici [[Ciconiiformes|rodama]] ili [[Anseriformes|patkama]]. Činjenica da flamingosi dijele parazite s patkama i guskama u početku je uzeta kao dokaz da su ove grupe bile bliže međusobno povezane nego s rodama. Međutim, evolucijski događaji kao što je umnožavanje ili izumiranje vrsta parazita (bez sličnih događaja u filogeniji domaćina) često narušavaju sličnosti između filogenije domaćina i parazita. U slučaju flaminga, oni imaju slične uši kao i [[grb]]i. Flamingosi i gnjurci imaju zajedničkog pretka, što implicira kospeciaciju ptica i vaški u ovim grupama. Flamingo uši su zatim [[domaćin promijenio|domaćine promijenio]] na patke, stvarajući situaciju koja je zbunila biologe.<ref name=JohnsonKennedy2006>{{cite journal| last1=Johnson| first1=K. P.| last2=Kennedy| first2=M.| last3=McCracken| first3=K. G| title=Reinterpreting the origins of flamingo lice: cospeciation or host-switching?| journal=Biology Letters| volume=2| issue=2| year=2006| pages=275–278| doi=10.1098/rsbl.2005.0427| pmc=1618896| pmid=17148381}}</ref> [[slika:Toxoplasma gondii (2).jpg|thumb|Protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'' olakšava njen prijenos [[paraziti koji mijenjaju ponašanje|idukujući promjene ponašanja]] kod pacova kroz infekciju neurona u njihovom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]].]] Paraziti inficiraju [[simpatrija|simpatrijske]] domaćine (one unutar njihovog geografskog područja) efikasnije, kao što je pokazano sa [[Digenea|digenejskim trematodama]] zarazom jezerskih puževa.<ref name="Lively00"/> Ovo je u u skladu sa [[hipoteza Crvene kraljice |hipotezom Crvene kraljice]], koja kaže da interakcije između vrsta dovode do stalne prirodne selekcije za koadaptaciju. Paraziti prate fenotipove lokalno uobičajenih domaćina, tako da su paraziti manje infektivni za [[alopatrijska speciacija|alopatrične]] domaćine, one iz različitih geografskih regija.<ref name="Lively00">{{cite journal |last1=Lively |first1=C. M. |last2=Dybdahl |first2=M. F. |url=https://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131917/http://public.wsu.edu/~dybdahl/nature00.pdf |archive-date=7. 6. 2016 |url-status=live | title=Parasite adaptation to locally common host genotypes | journal=Nature | volume=405 | issue=6787 | pages=679–81 | year=2000 | pmid=10864323 | doi=10.1038/35015069 |bibcode=2000Natur.405..679L |s2cid=4387547 }}</ref> ===Modificiranje ponašanja domačina=== {{također pogledajte|Paraziti koji mijenjaju ponašanje}} Neki paraziti [[paraziti koji mijenjaju ponašanje|modificiraju ponašanje domaćina]] kako bi povećali svoj prijenos između domaćina, često u odnosu na predatora i plijen ([[parazit pojačan trofijski prijenos]]). Naprimjer, u [[kalifornijska obalna slana močvara|kalifornijskoj obalnoj slanoj močvari]], metilj ''[[Euhaplorchis californiensis]]'' smanjuje sposobnost svog [[tiba|ribljeg]] domaćina da izbjegne gpredatore.<ref>{{cite journal |last1=Lafferty |first1=K. D. |last2=Morris |first2=A. K. | year=1996 |url=http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303123301/http://parasitology.msi.ucsb.edu/sites/parasitology.msi.ucsb.edu/files/docs/publications/Altered%20Behavior.pdf |archive-date=3. 3. 2019 |url-status=live | title=Altered behavior of parasitized killifish increases susceptibility to predation by bird final hosts | journal=Ecology | volume=77 |issue=5 |pages=1390–1397 | doi=10.2307/2265536 |jstor=2265536 }}</ref> Ovaj parazit sazrijeva u [[čaplja]]ma, za koje je vjerojatnije da će se hraniti zaraženom ribom ubojicom nego neinficiranom ribom. Drugi primjer je protozoa ''[[Toxoplasma gondii]]'', parazit koji sazrijeva u [[Felis silvestris catus|mačkama]], ali ga mogu nositi mnogi drugi [[Mammalia|sisari]]. Neinficirani [[Rattus rattus|pacovi]] izbjegavaju mačji miris, ali pacovi zaraženi ''T. gondii'' privlači ovaj miris, koji može povećati prijenos na mačje domaćine.<ref>{{cite journal |last1=Berdoy |first1=M. |last2=Webster |first2=J. P. |last3=Macdonald |first3=D. W. |title=Fatal attraction in rats infected with ''Toxoplasma gondii'' |journal=Proc. Biol. Sci. |volume=267 |issue=1452 |pages=1591–4 |year=2000 |pmid=11007336 |pmc=1690701 |doi=10.1098/rspb.2000.1182 }}</ref> Parazit malarije mijenja miris kože svojih ljudskih domaćina, povećavajući njihovu privlačnost za komarce i time povećavajući šanse da se parazit prenesu.<ref name="de Boer2017"/> Pauci ''[[Cyclosa argenteoalba]]'' često imaju zakačene larve parazitoidnih osa koje mijenjaju njihovo ponašanje u izgradnji mreže. Umjesto da proizvode svoje normalne ljepljive spiralne mreže, napravili su pojednostavljene mreže kada su paraziti bili pričvršćeni. Ovo manipulirano ponašanje je duže trajalo i bilo je izraženije što su paraziti duže ostajali na paukovima.<ref>{{cite journal |last=Takasuka |first=Keizo |date=16. 9. 2019 |title=Evaluation of manipulative effects by an ichneumonid spider-ectoparasitoid larva upon an orb-weaving spider host (Araneidae: Cyclosa argenteoalba) by means of surgical removal and transplantation |url=http://dx.doi.org/10.1636/joa-s-18-082 |journal=The Journal of Arachnology |volume=47 |issue=2 |page=181 |doi=10.1636/joa-s-18-082|s2cid=202579182 |issn=0161-8202}}</ref> [[slika:Bed bug, Cimex lectularius.jpg|thumb| Gubitak osobine: stjenica ''[[Cimex lectularius]]'' je neletna, poput mnogih ektoparazita insekata.]] ===Gubitak osobine=== Paraziti mogu iskoristiti svoje domaćine za obavljanje niza funkcija koje bi inače morali sami obavljati. Paraziti koji izgube te funkcije tada imaju selektivnu prednost, jer mogu preusmjeriti resurse na reprodukciju. Mnogi ektoparaziti insekata uključujući [[Cimex|stjenice]], [[Polyctenidae|slijepe stjenice]], [[uši]] i [[buhe]] izgubili su [[sposobnost leta insekata|da lete]], oslanjajući se umjesto toga na svoju domaćini za transport.<ref>{{cite book |last=Alexander |first=David E. |title=On the Wing: Insects, Pterosaurs, Birds, Bats and the Evolution of Animal Flight |url=https://books.google.com/books?id=H6xUCgAAQBAJ&pg=PT119 |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999679-7 |page=119}}</ref> Trait loss more generally is widespread among parasites.<ref>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert|url=http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |title=Evolution of parasite life history traits: myths and reality |journal=Parasitology Today |date=septembar 1995 |volume=11 |issue=9 |pages=342–345 |pmid=15275316 |doi=10.1016/0169-4758(95)80187-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216194337/http://faculty.uml.edu/rhochberg/hochberglab/Courses/Parasite/PDF%20Papers/Parasitology%20Papers/Myths-Realities%20Parasite%20life%20histories.pdf |archive-date=16. 2. 2012 }}</ref> Ekstremni primjer je [[myxosporea]] ''[[Henneguya zschokkei]]'', riblji ektoparazit i jedina životinja za koju se zna da je izgubila sposobnost aerobnog disanja: njenim ćelijama nedostaju [[mitohondrije]].<ref name="PNAS">{{Cite journal |last1=Yahalom |first1=Dayana |last2=Atkinson |first2=Stephen D.|last3=Neuhof|first3=Moran |last4=Chang |first4=E. Sally |last5=Philippe |first5=Hervé |last6=Cartwright |first6=Paulyn |last7=Bartholomew |first7=Jerri L. |last8=Huchon |first8=Dorothée |date=19. 2. 2020 |title=A cnidarian parasite of salmon (Myxozoa: Henneguya) lacks a mitochondrial genome |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117 |issue=10 |pages=5358–5363 |doi=10.1073/pnas.1909907117 |issn=0027-8424 |pmid=32094163|pmc=7071853 |bibcode=2020PNAS..117.5358Y |doi-access=free }}</ref> ==Takođerpogledajte== *[[Antiparaiziti]] *[[Kancerogeni parazit]] *[[Efekti parazitskih crva na imuni sistem]] *[[Lista ljusskih parazita]] ==Reference== {{refspisak}} ==Izvori== * {{cite book |last=Poulin |first=Robert|title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul}} ==Dopunska literatura== * {{cite book |last=Combes |first=Claude|title=The Art of Being a Parasite |url=https://archive.org/details/artofbeingparasi0000comb |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2005 |isbn=978-0-226-11438-5 |ref=none}} * {{cite book |last=Desowitz |first=Robert|title=Who Gave Pinta to the Santa Maria? |publisher=Harvest Books |year=1998 |isbn=978-0-15-600585-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whogavepintatosa00deso |ref=none}} * {{cite book |last=Zimmer |first=Carl|title=Parasite Rex |url=https://archive.org/details/parasiterexinsid0000zimm_o4x8 |publisher=Free Press |year=2001 |isbn=978-0-7432-0011-0 |title=Parasite Rex |ref=none}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Parasites}} {{Commons category|Diseases and disorders due to parasites}} * [https://web.archive.org/web/20110801045926/http://www.aber.ac.uk/~mpgwww/Edu/EduIndex.html Aberystwyth University: Parasitology]—class outline with links to full text articles on parasitism and parasitology. * [https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/ Division of Parasitic Diseases], Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://www.k-state.edu/parasitology KSU: Parasitology Research]—parasitology articles and links * [https://academic.oup.com/cid/article/37/5/694/311910 Parasitology Resources on the World Wide Web: A Powerful Tool for Infectious Disease Practitioners] (Oxford University Press) * [https://en.wikibooks.org/wiki/Parasitic_Insects,_Mites_and_Ticks:_Genera_of_Medical_and_Veterinary_Importance/Introduction Parasitic Insects, Mites and Ticks: Genera of Medical and Veterinary Importance] Wikibooks {{evolucija}} {{ekologija}} {{Biološka interakcija}} {{ishrana}} {{Authority control}} [i] [[Kategorija:Parazitizam| ]] [[Kategorija:Parazitologija]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Ekologija bolesti]] 1q0n0evoph0piirrefchls69ywok3pz 0 507759 3924439 3829849 2026-09-08T22:15:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924439 wikitext text/x-wiki {{Infokutija referendum | ime = Referendum o autonomiji Sandžaka | naslov = Da li ste za potpunu političku i teritorijalnu autonomiju Sandžaka sa pravom priključenja jednoj od suverenih republika? | slika = Sandžak region (cropped).png | širina_slike = 150px | alt_slike = Zamišljena teritorija autonomne regije Sandžak | opis_slike = Zamišljena teritorija autonomne regije [[Sandžak]]. | zastava = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | država = SFRJ | datum = {{Razmak između datuma|1991|10|25|1991|10|27|df=yes}} | da = 183302 | ne = 1982 | nevažeći = 153 | ukupno = 185437 | elektorat = 264156 | izlaznost_procenat = 70,2 | veb-sajt = [https://www.bnv.org.rs/onama.php bnv.org.rs/onama.php] }} '''Referendum o autonomiji Sandžaka''' bio je [[referendum]] o političkoj i teritorijalnoj autonomiji regije održan između 25. i 27. oktobra 1991, na inicijativu [[Bošnjačko nacionalno vijeće (Srbija)|Muslimanskog nacionalnog vijeća Sandžaka]] (MNVS).<ref>{{Cite web|url=https://www.bnv.org.rs/onama.php|title=O nama - Bošnjačko nacionalno vijeće|last=|first=|website=bnv.org.rs|publisher=[[Bošnjačko nacionalno vijeće (Srbija)|Bošnjačko nacionalno vijeće]]|access-date=27. 7. 2024|archive-date=25. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625181243/https://bnv.org.rs/onama.php|url-status=dead}}</ref> Referendum je organizovan u 12 općina u kojima živi [[Bošnjaci Sandžaka|bošnjačko stanovništvo]], a prostorno je obuhvatao kulturno-historijsku geopolitičku regiju [[Sandžak]] u [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbiji]] i [[Socijalistička Republika Crna Gora|SR Crnoj Gori]]. Cilj referenduma bio je ispitivanje volje naroda o uspostavljanju autonomije Sandžaka i potencijalnoj mogućnosti njegovog priključenja jednoj od suverenih republika tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], vjerovatno misleći [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url=https://pesd.princeton.edu/node/731|title=Sandžak {{!}} The Princeton Encyclopedia of Self-Determination|website=pesd.princeton.edu|language=en|access-date=19. 6. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ifimes.org/en/researches/sandzak-a-region-that-is-connecting-or-dividing-serbia-and-montenegro/2991|title=SANDZAK – A REGION THAT IS CONNECTING OR DIVIDING SERBIA AND MONTENEGRO?|website=www.ifimes.org|language=en|access-date=19. 6. 2025}}</ref> == Historija == === Osnivane Muslimanskog nacionalnog vijeća Sandžaka === [[Bošnjačko nacionalno vijeće (Srbija)|Muslimansko nacionalno vijeće Sandžaka]] (MNVS) osnovano je u [[Novi Pazar|Novom Pazaru]] 11. maja 1991.{{sfn|BNV}}{{sfn|Dimitrijević|2002|p=392}} Za prvog predsjednika izabran je bio [[Sulejman Ugljanin]].{{sfn|BNV}} MNVS su činile [[Stranka demokratske akcije Sandžaka]] (SDA S) i druge bošnjačke političke stranke, kao i druga udruženja, islamska zajednica i nestranački pojedinci.{{sfn|Ahrens|2007|p=225}} Istog dana, MNVS je izjavio da vlade [[Socijalistička Republika Srbija|Srbije]] i [[Socijalistička Republika Crna Gora|Crne Gore]] promoviraju "[[Velika Srbija|velikosrpsku ideologiju]]" i traže "fizičko istrebljenje" sandžačkih muslimana kako bi kopnena granica između [[Srbi|Srba]] u Srbiji i [[Srbi u Crnoj Gori|Crnoj Gori]] bila potpuno nesmetana. Također, tvrdio je da je MNVS jedini legitimni predstavnik sandžačkih muslimana. MNVS je tražio autonomiju za Sandžak u slučaju [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] i pozvao muslimane da se naoružaju u slučaju [[Građanski rat|građanskog rata]]. Najavio je formiranje skupštine, izvršnog vijeća, službi javne sigurnosti i uvođenje obavezne vojne službe, obećavajući suspenziju svih ostalih jugoslavenskih državnih organa u slučaju raspada Jugoslavije ili građanskog rata.{{sfn|Ahrens|2007|pp=225&ndash;226}} === Referendum === Dana 10. jula 1991. [[Stranka demokratske akcije Sandžaka|SDA Sandžaka]] (tada SDA Novi Pazar), pod rukovodstvom [[Sulejman Ugljanin|Sulejmana Ugljanina]], uputilo je pismo koje traži od saveznih organa raspisivanje referenduma o autonomiji Sandžaka rukovodstvu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] i [[Republika Crna Gora (1992–2006)|Crne Gore]], kao i [[State Department]]u, [[Evropski parlament|Evropskom parlamentu]] itd. S obzirom da odgovor nije došao, 3 mjeseca kasnije, 11. oktobra 1991, MNVS donosi odluku o raspisivanju neobavezujućeg referenduma koji će se održati od 25. do 27. oktobra 1991. Centralnu komisiju za sprovođenje referenduma činili su: predsjednik [[Rasim Ljajić]], zamjenik [[Fevzija Murić]] i članovi [[Azem Hajdarević]], [[Hadija Jakupović]] i [[Kasim Zoranić]]. Između 25. i 27. oktobra 1991,{{sfn|BNV}} MNVS je organizovao '''referendum za autonomiju Sandžaka''', pitajući glasače da li su za ''"potpunu političku i teritorijalnu autonomiju"'' regije sa ''"pravom priključenja jednoj od suverenih republika?"'', vjerovatno misleći [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosni i Hercegovini]]. Vlasti Srbije su proglasile referendum neustavnim.<ref>{{Cite book|title=Muslim identity and the Balkan state|date=|publisher=Hurst|year=1997|isbn=978-1-85065-276-2|editor-last=Poulton|editor-first=Hugh|series=IMMA book series|location=[[London]]|pages=175}}</ref>{{sfn|Poulton|Taji-Farouki|1997|p=175}} Referendum je organizovan uz podršku [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA) u BiH, iako je to MNVS negirao.{{sfn|Poulton|Taji-Farouki|1997|p=177}} MNVS je tvrdio da je 264.156 ljudi u [[Sandžak]]u, ostatku Jugoslavije i iz inozemstva zatražilo da budu uvršteni na birački spisak.{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} Izlaznost je bila 70,2%, a 99% je glasalo za političku i teritorijalnu autonomiju Sandžaka s pravom pridruživanja nekoj od jugoslavenskih republika.{{sfn|BNV}} Ugljanin je tvrdio da je na referendumu učestvovalo 97% sandžačkih muslimana i 33% [[Albanci|Albanaca]], ali gotovo nijedan kršćanin. Također je rekao da će MNVS odlučiti kojoj će se jugoslavenskoj republici Sandžak pridružiti, ovisno o daljnjem razvoju događaja.{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} === Postreferendumski period === Krajem novembra 1991, MNVS je izabrao novu administraciju za regiju koja je djelovala kao [[vlada u sjeni]].{{sfn|Poulton|Taji-Farouki|1997|p=177}} Sekretar [[Stranka demokratske akcije Sandžaka|Stranke demokratske akcije Sandžaka]], [[Rasim Ljajić]], imenovan je za [[Predsjednik vlade|premijer]]a, dok je Ugljanin ostao predsjednik MNVS-a. SDA S je zadržala većinu mjesta u novoj vladi, koja je uključivala i Liberalnu bošnjačku organizaciju i Stranku nacionalne jednakosti.{{sfn|Bugajski|1994|p=161}} Također u januaru 1992, MNVS je usvojio rezoluciju kojom poziva sandžačke muslimane da se usprotive regrutaciji za [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku narodnu armiju]] (JNA).{{sfn|Ahrens|2007|p=231}} Nakon što je [[Evropska ekonomska zajednica|Evropska zajednica]] priznala nezavisnost nekoliko bivših jugoslavenskih republika u decembru 1991, Ugljanin je poslao rezultate referenduma [[Nizozemska|nizozemskom]] [[Ministarstvo vanjskih poslova Nizozemske|ministru vanjskih poslova]] [[Hans van den Broek|Hansu van den Broeku]] tražeći "priznanje i puni međunarodni i pravni subjektivitet Sandžaka".{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} U januaru 1992, MNVS je proglasio stvaranje "posebnog statusa" za Sandžak koji bi regiji dao dalekosežnu autonomiju. Inicijativu nisu priznale ni jugoslavenska vlada ni vlada Srbije.{{sfn|Bugajski|1994|p=161}} U naknadnom pismu upućenom Evropskom ministarskom vijeću od 5. aprila 1992, Ugljanin je, pod utjecajem skorog osnivanja [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]] (nakon što su [[Slovenija]], [[Hrvatska]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] i [[Sjeverna Makedonija|Makedonija]] proglasile nezavisnost), a pozivajući se na [[Rat u Bosni i Hercegovini|rat u Bosni]] [[Rat u Bosni i Hercegovini|i Hercegovini]], ponovo zatražio priznanje Sandžaka, kao i raspoređivanje vojnika [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] i uspostavljanje međunarodnog prisustva u regiji.{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} Dana 18. aprila, Konferencija muslimanskih intelektualaca Sandžaka, Crne Gore i Srbije protestovala je protiv osnivanja [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], tvrdeći da se to dogodilo protiv volje muslimana u zemlji i pozivajući na njeno nepriznavanje.{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} MNVS je 28. aprila usvojio rezoluciju kojom se negira postojanje SR Jugoslavije i insistira da se muslimanima Sandžaka dozvoli da se pridruže republici po svom izboru, što je u ovom slučaju bila [[Republika Bosna i Hercegovina]], sa većinskim muslimanskim stanovništvom.{{sfn|Ahrens|2007|p=214}} Dana 16. augusta 1992, MNVS je otišao korak dalje. Pozivajući se na svoje skoro učešće na Londonskoj konferenciji u augustu 1992, MNVS je najavio potpuni bojkot [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]], uključujući i njihove republičke skupštine, sve dok Sandžak ne dobije zvanični status i ne prestane "državni terorizam". MNVS je pozvao na bojkot prijevremenih parlamentarnih izbora u [[Parlamentarni izbori u SR Jugoslaviji 1992. (maj)|maju 1992]],{{sfn|Sandžačke novine|29 July 2011}} [[Parlamentarni izbori u SR Jugoslaviji 1992. (decembar)|decembru 1992]].{{sfn|Ahrens|2007|pp=226&ndash;227}} i [[Parlamentarni izbori u SR Jugoslaviji 1993.|decembru 1993]].{{sfn|Sandžačke novine|29 July 2011}} Većina muslimana nije učestvovala na izborima, kao ni [[Albanci na Kosovu]].{{sfn|Ahrens|2007|p=214}} Dana 6. juna 1993, MNVS je usvojio ''Memorandum o uspostavljanju posebnog statusa za Sandžak unutar'' ''[[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavije]] ([[Republika Srbija (1992–2006)|Srbija]] i [[Republika Crna Gora (1992–2006)|Crna Gora]])'', kojim se težilo dalekosežnoj autonomiji. Memorandum, za koji je predviđeno da ga potpišu [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavija]], MNVS, [[Republika Bosna i Hercegovina]] i [[Badinterova komisija]], ostao je mrtvo slovo na papiru.{{sfn|Ahrens|2007|p=227}} Godine 1996, stranke i udruženja sandžačkih muslimana usvojile su naziv "Bošnjaci" umjesto "Muslimani" nakon iste odluke [[Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca]] održanog u Sarajevu 1993.{{sfn|Ahrens|2007|p=227}} Stoga je naziv MNVS promijenjen u Bošnjačko nacionalno vijeće Sandžaka (BNVS).{{sfn|Dimitrijević|2002|p=392}} Nakon završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] 1995, Bošnjačko nacionalno vijeće Sandžaka usvojilo je ''Memorandum o autonomiji Sandžaka i posebnim odnosima s Bosnom i Hercegovinom'' 19. jula 1999.{{sfn|BNV}}{{sfn|Sandžačke novine|29 July 2011}} Tokom [[Predsjednički izbori u SR Jugoslaviji 2000.|predsjedničkih izbora 2000.]] održanih u septembru, BNVS je podržao [[Demokratska opozicija Srbije|Demokratsku opoziciju Srbije]], pozivajući Bošnjake da glasaju za zajedničkog kandidata opozicije. Izbori su kulminirali svrgavanjem [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] tokom takozvane [[Svrgavanje Slobodana Miloševića|Buldožer revolucije]].{{sfn|BNV}} == Rezultati == Muslimansko nacionalno vijeće Sandžaka je tvrdilo da je 264.156 ljudi iz [[Sandžak]]a, ostatku SFR Jugoslavije i iz inozemstva zatražilo da budu uvršteni na birački spisak.{{sfn|Ahrens|2007|p=226}} Tvrdilo je da je izlaznost bila 185.437 (70,19%), a da je 185.284 (99,92%) glasalo za autonomiju.{{sfn|BNV}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |Glasova ! rowspan="2" |Nevažeći glasova ! rowspan="2" |Ukupno glasova ! rowspan="2" |Registrovanih glasača ! rowspan="2" |Izlaznost ! rowspan="2" |Rezultat |- !Za !% !Protiv !% |- | style="text-align:center;" |183.302 | style="text-align:center;" |98,93 | style="text-align:center;" |1.982 | style="text-align:center;" |1,07 | style="text-align:center;" |153 | style="text-align:center;" |'''185.437''' | style="text-align:center;" |264.156 | style="text-align:center;" |70,19% |[[Datoteka:Checkmark_on_Circle.png|54x54piksel|bez okvira]] |} == Također pogledajte == * [[Stranka demokratske akcije Sandžaka]] * [[Raspad Jugoslavije]] * [[Referendum o nezavisnosti Slovenije]] * [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske]] * [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]] * [[Sporazum Karadžić – Filipović]] == Reference == {{Refspisak}} === Literatura === {{Refbegin}} * {{cite book|last=Ahrens|first=Geert-Hinrich|title=Diplomacy on the Edge: Containment of Ethnic Conflict and the Minorities Working Group of the Conferences on Yugoslavia|url=https://archive.org/details/diplomacyonedgec0000ahre|publisher=Woodrow Wilson Center Press|year=2007|isbn=978-0801885570|location=Washington, D. C.}} * {{cite book|last=Bugajski|first=Janusz|url=https://archive.org/details/ethnicpoliticsin0000buga|title=Ethnic Politics in Eastern Europe: A Guide to Nationality Policies, Organizations, and Parties|publisher=M. E. Sharpe|year=1994|isbn=1563242826|location=Amonk, NY|url-access=registration}} * {{cite book|last=Dimitrijević|first=Nenad|title=Managing Multiethnic Local Communities in the Countries of the Former Yugoslavia|publisher=Local Government and Public Service Reform Initiative/Open Society Institute|year=2002|isbn=9637316663|location=Budapest}} * {{cite book|last1=Poulton|first1=Hugh|title=Muslim Identity and the Balkan State|last2=Taji-Farouki|first2=Suha|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1997|isbn=1850652767|location=London}} * {{cite news|title=Prvi rezultati izbora za nacionalne savete manjina |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/506087/Prvi-rezultati-izbora-za-nacionalne-savete-manjina |language=Serbian |newspaper=Blic |date=27. 10. 2014 |access-date=4. 6. 2015 |ref={{harvid|Blic|27 October 2014}}}} * {{cite web |url=http://www.bnv.org.rs/o-nama/ |title=O nama |language=Bosnian |publisher=Bosniac National Council |date= |access-date=6. 6. 2015 |ref={{harvid|BNV}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612111043/http://www.bnv.org.rs/o-nama/ |archive-date=12. 6. 2015 |url-status=dead }} * {{cite news |title=Političko organizovanje sandžačkih Bošnjaka krajem XX i početkom XXI stoljeća |url=http://www.sandzacke.rs/vijesti/politicko-organizovanje-sandzackih-bosnjaka-krajem-xx-i-pocetkom-xxi-stoljeca/ |language=Bosnian |newspaper=Sandžačke novine |date=29. 7. 2011 |access-date=7. 6. 2015 |ref={{harvid|Sandžačke novine|29 July 2011}} |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717225530/http://www.sandzacke.rs/vijesti/politicko-organizovanje-sandzackih-bosnjaka-krajem-xx-i-pocetkom-xxi-stoljeca/ |archive-date=17. 7. 2015 }} {{Refend}} {{Referendumi u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Sandžak]] [[Kategorija:Referendumi u Jugoslaviji|Sandžak]] [[Kategorija:Referendumi u Srbiji]] [[Kategorija:Referendumi u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Referendumi u 1991.]] [[Kategorija:Politička historija Srbije]] [[Kategorija:Politička historija Crne Gore]] [[Kategorija:1991. u Srbiji]] [[Kategorija:1991. u Crnoj Gori]] [[Kategorija:1991. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Separatizam u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Separatizam u Srbiji]] [[Kategorija:Separatizam u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Politika SFRJ]] [[Kategorija:Raspad Jugoslavije]] [[Kategorija:Bošnjaci u Srbiji]] [[Kategorija:Stranka demokratske akcije Sandžaka]] dbw5fnrycfqi5lykn5qnp6n1p7rfv2g 0 516999 3924450 3899919 2026-09-09T03:01:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924450 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Senka Marić | slika = | opis_slike = | puno_ime = | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1972||}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | zanimanje = Književnica, pjesnikinja, prevoditeljica i urednica časopisa | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = [[Kintsugi Tijela]] | supružnik = | djeca = | nagrade = [[Nagrada "Meša Selimović" (Bosna i Hercegovina)|Nagrada "Meša Selimović]] | potpis = | veb-sajt = }} '''Senka Marić''' (rođena 1972. u Mostaru, [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]], [[SFRJ]]) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] književnica, pjesnikinja, esejista i prevoditeljica. Najpoznatija je po svom stvaralaštvu kao pjesnikinja, te po romanu ''[[Kintsugi Tijela]]'' iz 2018, koji se oslanja na autoričino vlastito iskustvo sa [[Rak dojke|rakom dojke]]. Suosnivačica je književnog časopisa Strane. Marić također prevodi sa [[Engleski jezik|engleskog jezika]].<ref name=":0" /> == Biografija == Rođena je u [[Mostar]]u, 1972.<ref name=":0">{{Cite web|date=novembar 2016|title=Senka Maric|url=https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/2016/senka-maric|access-date=7. 4. 2021|website=MuseumsQuartier Wien|language=en-US|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412014413/https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/2016/senka-maric/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|date=april 2014|title=It's Good|url=http://www.spiritofbosnia.org/volume-9-no-2-2014april/its-good/|journal=Spirit of Bosnia|volume=9|issue=2|issn=1931-4957|access-date=7. 4. 2021}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Fargo Cole|first=Isabel|date=22. 7. 2019|title=30 Jahre Mauerfall: Schriftsteller schauen auf das Leben in geteilten Städten|url=https://www.tagesspiegel.de/kultur/literarisches-colloquium-30-jahre-mauerfall-schriftsteller-schauen-auf-das-leben-in-geteilten-staedten/24684250.html|access-date=7. 4. 2021|website=Der Tagesspiegel|language=de}}</ref> Poeziju je počela pisati kada je imala samo osam godina.<ref name=":3">{{Cite web|date=25. 3. 2017|title=Do smrti naredne|url=https://www.tacno.net/kultura/do-smrti-naredne/|access-date=7. 4. 2021|website=Tacno.net|language=Bosnian|archive-date=23. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123213242/https://www.tacno.net/kultura/do-smrti-naredne/|url-status=dead}}</ref> Nakon završene srednje škole studirala je pozorišno obrazovanje i komparativnu književnost na [[Filozofski fakultet u Mostaru|Filozofskom fakultetu u Mostaru]] i [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]]. Od 1991. do 1997. Marić je izbjegla od [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] i živjela u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], gdje se školovala za stilistu na [[Akademija Vidal Sassoon|Akademiji Vidal Sassoon]] u [[London]]u.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cite web|last=Mattingly|first=Stacy|date=30. 7. 2020|title=A New Generation of Writers in Bosnia and Herzegovina Narrates Life Beyond War|url=https://lithub.com/a-new-generation-of-writers-in-bosnia-and-herzegovina-narrates-life-beyond-war/|access-date=7. 4. 2021|website=Literary Hub|language=en-US}}</ref> Nakon rata se vratila u Mostar, gdje i dan danas radi kao pjesnikinja, spisateljica, prevoditeljica i urednica časopisa. Marić često učestvuje na evropskim književnim događajima, vodi radionice pisanja, te vrši funkciju glavne urednice online književnog časopisa "Strane.ba". Ovu ulogu omogućio joj je Biro za obrazovna i kulturna pitanja američkog [[State Department|State Department-a]]. Časopis je osnovan 2014. godine od strane Senke Marić, [[Almin Kaplan|Almina Kaplana]] i [[Srđan Gavrilović|Srđana Gavrilovića]], nezavisnih pisaca čiji je glavni cilj bio stvaranje prostora u kojem autori iz cijelog regiona mogu predstaviti svoj rad, promovisati književnost, kao i podsticati komunikaciju između pisaca bivših jugoslovenskih republika.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://iwp.uiowa.edu/writers/2023/senka-maric|title=Senka MARIĆ {{!}} The International Writing Program - Graduate College {{!}} The University of Iowa|website=iwp.uiowa.edu|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Tu se objavljuju djela poznatih i cijenjenih autora, kao i novih književnih glasova koji tek počinju svoju karijeru. Cilj je također fokusirati se na druge umjetničke forme poput [[Likovna umjetnost|likovnih umjetnosti]], [[Film|filma]], [[Fotografija|fotografije]] i [[Muzika|muzike]]. Objavila je tri knjige poezije: ''[[Odavde do nigdje]]'' (1997), ''[[To su samo riječi]]'' (2005) i ''[[Do smrti naredne]]'' (2016).<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5">{{Cite journal|last=Raljević|first=Selma|date=2017|title=A brief herstory of living and dying in a collection of poems Until the Next Death by Senka Marić|url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0023-51641757034R|journal=Kultura|issue=157|pages=34–48|doi=10.5937/kultura1757034R|issn=0023-5164|doi-access=free}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|last=|date=22. 7. 2020|title=Senka Marić|url=https://www.readingbalkans.eu/authors/senka-maric/|access-date=7. 4. 2021|website=Reading Balkans|language=en-GB|archive-date=30. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230044141/https://www.readingbalkans.eu/authors/senka-maric/|url-status=dead}}</ref> Njen debitantski roman ''[[Kintsugi Tijela]]'' objavljen je 2018; zasniva se na autoricinom sopstvenom iskustvu sa rakom, pri čemu narator u romanu preispituje svoje djetinjstvo dok se bavi bolešću i liječenjem. Marić je preživjela rak dojke, a njeni radovi se često bave i inspirisani su tim iskustvom.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rtvslo.si/kultura/knjige/rekonstrukcija-dojk-kot-luksuz/574256|title=Rekonstrukcija dojk kot luksuz|last=Bergelj|first=Vesna Hrdlička|date=27. 3. 2021|website=RTVSLO.si|language=sl|access-date=7. 4. 2021}}</ref> === Nagrade === Godine 2013. dobila je evropsku nagradu Vitez poezije, kada je njena pjesma [[Dobro je (pjesma)|''Dobro je'']] proglašena najboljom na književnom konkursu na kojem je učestvovalo sedam evropskih zemalja, i to: [[Austrija]], [[Slovenija]], [[Italija]], Hrvatska, [[Mađarska]], [[Slovačka]] i Bosna i Hercegovina. U obrazloženju žirija, između ostalog, navedeno je: „Pjesma Senke Marić Šarić je suptilna, mudra i uzvišena.“ Osvojila je [[Nagrada "Meša Selimović" (Bosna i Hercegovina)|Nagradu "Meša Selimović"]] za 2018. godinu, veliku književnu nagradu za romane objavljene u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Srbija|Srbiji]].<ref name=":4" /><ref name=":6" /><ref>{{Cite journal|last=Raljevic|first=Selma|date=januar 2018|title=Women's literary experiment of Body Kintsugi by Senka Marić|url=https://www.researchgate.net/publication/333793010|journal=Kultura|issue=162|pages=284–305|doi=10.5937/kultura1962284R|doi-access=free}}</ref> ''Kintsugi Tijela'' je na engleski prevela [[Celia Hawkesworth]], a objavila [[Peirene Press]] pod naslovom ''Body Kintsugi'' krajem 2022.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|last=Peligra|first=Cristina|date=5. 6. 2019|title=THE TRANSLATOR'S (INTER)VIEW. MIRZA PURIC ON UNDER PRESSURE|url=https://inpressbooks.co.uk/blogs/news/the-translator-s-interview-mirza-puric-on-under-pressure|access-date=7. 4. 2021|website=Inpress Books|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bayley |first=Sian |date=21. 12. 2021 |title=PEN Translates award winners from 15 countries revealed |url=https://www.thebookseller.com/news/pen-translates-award-winners-15-countries-revealed-1296564 |access-date=26. 7. 2022 |website=The Bookseller |language=En}}</ref> Pored ostalih nagrada, osvojila je i English PEN Translates za 2022. godinu, i to kao prva bosanskohercegovačka spisateljica, a bila je i u užem izboru za književnu nagradu EBRD-a za 2023. godinu. Njeno djelo "Gravitacije" je osvojilo nagradu ''Štefica Cvek'' za feminističko pisanje 2022. godine.<ref name=":7" /> Dva puta je dobila [[Nagrada "Zija Dizdarević"|Nagradu "Zija Dizdarević"]] za kratku priču , najveću nagradu za kratku prozu u zemlji, 2000. i 2013.<ref name=":0" /> Kritičari je ubrajaju u prvu generaciju spisateljica u Bosni i Hercegovini koje se zbog spola ne smatraju izuzecima.<ref>{{Cite book|last1=Schultermandl|first1=Silvia|url=https://books.google.com/books?id=AIsbEAAAQBAJ|title=Ethnicity and Kinship in North American and European Literatures|last2=Rieser|first2=Klaus|date=17. 3. 2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-36312-8|language=en}}</ref> == Djela == {| class="wikitable" |+ !Godina !Naziv !Žanr |- |1997. |''[[Odavde do nigdje]]'' | rowspan="3" |Poezija |- |2005. |''[[To su samo riječi]]'' |- |2016. |''[[Do smrti naredne]]'' |- |2018. |''[[Kintsugi Tijela]]'' |Roman |} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Marić, Senka }} [[Kategorija:Rođeni 1972.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Meša Selimović" (BiH)]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] kq090mhn67dw9b6147j4v6m3vn9y2ta 0 522000 3924410 3835213 2026-09-08T14:37:13Z Martin Macha 2111 126373 /* */ 3924410 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik Generalne skupštine | tijelo = [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] | nativni_naziv = | oznaka = Emblem of the United Nations.svg | oznakavel = 140px | oznakatekst = Amblem Ujedinjenih nacija | oznakaalt = | zastava = Flag of the United Nations.svg | zastavavel = 140px | zastavaalt = | zastavaokvir = | zastavatekst = [[Zastava Ujedinjenih nacija]] | slika = 2026-03-04 Dr. Khalilur Rahman, Foreign Minister, Dhaka (cropped).jpg | slikavel = | alt = | slikatekst = | trenutno = [[Khalilur Rahman]] ( od 8 septembra 2026) | vršilac_dužnosti = | trenutnood = | odjel = | stil = Njegova Ekselencija | vrsta = | status = Predsjedavajući/a | skraćenica = | član = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] | izvještava = | prebivalište = [[New York]] | sjedište = [[Sjedište Ujedinjenih nacija]] | predlagač = | imenujega = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Države članice Generalne skupštine]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = 1 godina | mandat_kvalificiran = | osnivački_akt = [[Povelja Ujedinjenih nacija]] | prethodnik = | inauguralni = [[Paul-Henri Spaak]] | osnivanje = 1946. | prvi = | posljednji = | ukinuto = | zamijenjeno = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija''' je pozicija koju biraju predstavnici u [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija]] (GSUN) na godišnjem nivou. Predsjednik je predsjedavajući Generalne skupštine. == Izbori == [[File:UNGA President states.svg|thumb|left|300px|Karta svijeta koja prikazuje matične zemlje predsjednika Generalne skupštine Ujedinjenih nacija do 76. zasjedanja Generalne skupštine 2021-22, s umetnutim historijskim prikazom država članica.]] Zasjedanje skupštine zakazuje se svake godine počevši od septembra - svim posebnim ili hitnim posebnim skupštinama tokom sljedeće godine predsjedavat će predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija. Predsjedavanje se rotira godišnje između pet geografskih grupa: afričke, azijsko-pacifičke, istočnoevropske, latinoameričke i karipske, te zapadnoevropske i druge države.<ref>{{Cite web |title=About the General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref> Zbog svog moćnog statusa na globalnom nivou, neke od najvećih i najmoćnijih zemalja nikada nisu predsjedavale, uključujući pet [[Stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|stalnih članica Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] i [[Japan]]. Nekoliko zemalja imalo je državljanina izabranog za predsjednika Generalne skupštine dva puta: [[Argentina]], [[Čile]], [[Ekvador]], [[Mađarska]] i [[Nigerija]]; sve ostale države članice imale su državljanina koji je ovu funkciju obavljao jednom (ne računajući dodatne posebne i hitne posebne sjednice Generalne skupštine UN-a, a također ne uzimajući u obzir da su tada odvojene [[Zapadna Njemačka]] i [[Istočna Njemačka]] predsjedavale po jednom tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]). Pored predsjednika, za svaku sjednicu Generalne skupštine bira se i 21 potpredsjednik. Potpredsjednici imaju ista ovlaštenja i dužnosti kao i predsjednik, a predsjednik može odrediti jednog od njih da zamijeni njegovo odsustvo s bilo kojeg sastanka ili njegovog dijela.<ref>{{cite web |title=Who are the Vice-Presidents of the General Assembly? |url=https://ask.un.org/faq/14364 |website=Dag Hammarskjöld Library |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=UNGA: Rules of procedure |url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/prez.shtml |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref> == Spisak predsjednika == == List of presidents == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Godina izbora !Fotografija !Ime<ref>{{Cite web |title=Past Presidents |url=https://www.un.org/en/ga/president/index.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=General Assembly of the United Nations}}</ref><br /><small>(Rođenje–Smrt)</small> !Članica UN-a |- |1946 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-39998-0427, Paul-Henri Spaak.jpg|60px]] |[[Paul-Henri Spaak]]<br />{{small|(1889–1972)}} |{{ZID|Belgija}} |- |1947 |[[File:Osvaldo Euclides de Sousa Aranha, Ministro das Relações Exteriores..tif|60px]] |[[Oswaldo Aranha]]<br />{{small|(1894–1960)}} |{{ZID|Brazil|1889}} |- |{{sort|1948.1|1948}} |[[File:José Arce.jpg|60px]] |[[José Arce]]<br />{{small|(1881–1968)}} |{{ZID|Argentina}} |- |{{sort|1948.2|1948}} |[[File:Herbert V. Evatt.jpg|60px]] |[[H. V. Evatt|Herbert Vere Evatt]]<br />{{small|(1894–1965)}} |{{ZID|Australija}} |- |1949 |[[File:Carlos P. Romulo (1949 UN photo).jpg|60px]] |[[Carlos P. Romulo]]<br />{{small|(1898–1985)}} |{{ZID|Filipini|1936}} |- |1950 |[[File:Nas entezam.jpg|60px]] |[[Nasrollah Entezam]]<br />{{small|(1900–1980)}} |{{ZID|Iran|1925}} |- |1951 |[[File:Luis Padilla Nervo in Paris (1951 UN photo) (cropped).jpg|60px]] |[[Luis Padilla Nervo]]<br />{{small|(1894–1985)}} |{{ZID|Meksiko|1934}} |- |1952 |[[File:Lester B. Pearson (1963 ABC press photo).jpg|60px]] |[[Lester B. Pearson]]<br />{{small|(1897–1972)}} |{{ZID|Kanada|1921}} |- |1953 |[[File:Vijaya Lakshmi Pandit 1965b.jpg|60px]] |[[Vijaya Lakshmi Pandit]]<br />{{small|(1900–1990)}} |{{ZID|Indija}} |- |1954 |[[File:Eelco van Kleffens 1945.jpg|60px]] |[[Eelco van Kleffens]]<br />{{small|(1894–1983)}} |{{ZID|Nizozemska}} |- |1955 |[[File:José Maza Fernández (1955 UN photo).jpg|60px]] |[[José Maza Fernández]]<br />{{small|(1889–1964)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.1|1956}} |[[File:Rudecindo Ortega Mason (cropped).png|60px]] |[[Rudecindo Ortega Mason]]<br />{{small|(1896–1962)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.2|1956}} | |[[Wan Waithayakon]]<br />{{small|(1891–1976)}} |{{ZID|Tajland}} |- |1957 |[[File:Sir Leslie Munro (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Leslie Munro]]<br />{{small|(1901–1974)}} |{{ZID|Novi Zeland}} |- |1958 |[[File:Dr Charles Malik Emergency Session (1958 UN photo).jpg|60px]] |[[Charles Malik]]<br />{{small|(1906–1987)}} |{{ZID|Liban}} |- |1959 |[[File:Víctor Andrés Belaúnde.jpg|60px]] |[[Víctor Andrés Belaúnde]]<br />{{small|(1893–1966)}} |{{ZID|Peru}} |- |1960 |[[File:Frederick H. Boland (cropped).png|60px]] |[[Frederick Boland]]<br />{{small|(1904–1985)}} |{{ZID|Irska}} |- |1961 |[[File:Mongi Slim portrait (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Mongi Slim]]<br />{{small|(1908–1969)}} |{{ZID|Tunis|1959}} |- |1962 |[[File:Muhammad Zafarullah Khan (1961).jpg|60px]] |[[Muhammad Zafarullah Khan]]<br />{{small|(1893–1985)}} |{{ZID|Pakistan}} |- |1963 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Carlos Sosa Rodríguez]]<br />{{small|(1912–1997)}} |{{ZID|Venecuela|1954}} |- |1964 |[[File:Alex Quaison Sackey (portrait).jpg|60px]] |[[Alex Quaison-Sackey]]<br />{{small|(1924–1992)}} |{{ZID|Gana|1964}} |- |1965 |[[File:Amintore Fanfani 1965.jpg|60px]] |[[Amintore Fanfani]]<br />{{small|(1908–1999)}} |{{ZID|Italija}} |- |1966 | |[[Abdul Rahman Pazhwak]]<br />{{small|(1919–1995)}} |{{ZID|Afganistan|1931}} |- |1967 |[[File:Corneliu Manescu (1967 UN photo).jpg|60px]] |[[Corneliu Mănescu]]<br />{{small|(1916–2000)}} |{{ZID|Rumunija|1965}} |- |1968 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Emilio Arenales Catalán]]<br />{{small|(1922–1969)}} |{{ZID|Gvatemala}} |- |1969 |[[File:Françoise Foliot - Togo - 035 - Angie Brooks-Randolph.jpg|60px]] |[[Angie Brooks]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Liberija}} |- |1970 |[[File:Edvard Hambro (1971 UN photo).jpg|60px]] |[[Edvard Hambro]]<br />{{small|(1911–1977)}} |{{ZID|Norveška}} |- |1971 |[[File:Adam Malik 1970.jpg|60px]] |[[Adam Malik]]<br />{{small|(1917–1984)}} |{{ZID|Indonezija}} |- |1972 |[[File:Stanislaw Trepczynski (1972 UN photo).jpg|60px]] |[[Stanisław Trepczyński]]<br />{{small|(1924–2002)}} |{{ZID|Poljska}} |- |1973 |[[File:Leopoldo Benites (cropped).jpg|60px]] |[[Leopoldo Benites]]<br />{{small|(1905–1996)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |1974 |[[File:Abdelaziz Bouteflika 1975 (cropped 3x4).jpg|60px]] |[[Abdelaziz Bouteflika]]<br />{{small|(1937–2021)}} |{{ZID|Alžir}} |- |1975 |[[File:Gaston Thorn (cropped).jpg|60px]] |[[Gaston Thorn]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Luksemburg}} |- |1976 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Hamilton Shirley Amerasinghe]]<br />{{small|(1913–1980)}} |{{ZID|Šri Lanka}} |- |1977 |[[File:Lazar Mojsov (1977 UN photo).jpg|60px]] |[[Lazar Mojsov]]<br />{{small|(1920–2011)}} |{{ZID|Jugoslavija}} |- |1978 | |[[Indalecio Liévano]]<br />{{small|(1917–1982)}} |{{ZID|Kolumbija}} |- |1979 |[[File:Salim.JPG|60px]] |[[Salim Ahmed Salim]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{ZID|Tanzanija}} |- |1980 |[[File:Rudiger Freiherr von Wechmar (1974 UN photo).jpg|60px]] |[[Rüdiger von Wechmar]]<br />{{small|(1923–2007)}} |{{ZID|Zapadna Njemačka}} |- |1981 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Ismat T. Kittani]]<br />{{small|(1929–2001)}} |{{ZID|Irak|1963}} |- |1982 |[[File:Hollai Imre.jpg|60px]] |[[Imre Hollai]]<br />{{small|(1925–2017)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |1983 |[[File:Jorge Illueca 1984 (cropped).jpg|60px]] |[[Jorge Illueca]]<br />{{small|(1918–2012)}} |{{ZID|Panama}} |- |1984 | |[[Paul J. F. Lusaka]]<br />{{small|(1935–1996)}} |{{ZID|Zambija|1964}} |- |1985 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Jaime de Piniés]]<br />{{small|(1917–2003)}} |{{ZID|Španija}} |- |1986 | |[[Humayun Rashid Choudhury]]<br />{{small|(1928–2001)}} |{{ZID|Bangladeš}} |- |1987 |[[File:Peter Florin (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Florin]]<br />{{small|(1921–2014)}} |{{ZID|Istočna Njemačka}} |- |1988 |[[File:Dante Caputo 1984.jpg|60px]] |[[Dante Caputo]]<br />{{small|(1943–2018)}} |{{ZID|Argentina}} |- |1989 |[[File:Joseph Nanven Garba 2.jpg|60px]] |[[Joseph Nanven Garba]]<br />{{small|(1943–2002)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |1990 |[[File:Guido de Marco 2003 crop.jpg|60px]] |[[Guido de Marco]]<br />{{small|(1931–2010)}} |{{ZID|Malta}} |- |1991 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Samir Shihabi]]<br />{{small|(1925–2010)}} |{{ZID|Saudijska Arabija}} |- |1992 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Stoyan Ganev]]<br />{{small|(1955–2013)}} |{{ZID|Bugarska}} |- |1993 |[[File:Rudy Insanally 2006.jpg|60px]] |[[Rudy Insanally]]<br />{{small|(1936–2023)}} |{{ZID|Gvajana}} |- |1994 |[[File:Essy.jpg|60px]] |[[Amara Essy]]<br />{{small|(1944–2025)}} |{{ZID|Obala Slonovače}} |- |1995 |[[File:Freitas do Amaral, XV Cimeira Ibero-Americana - Salamanca, Espanha (cropped).jpg|60px]] |[[Diogo de Freitas do Amaral]]<br />{{small|(1941–2019)}} |{{ZID|Portugal}} |- |1996 |[[File:Tan Sri Razali Ismail (cropped).jpg|60px]] |[[Razali Ismail]]<br />{{small|(born 1939)}} |{{ZID|Malezija}} |- |1997 |[[File:Hennadiy Udovenko.jpg|60px]] |[[Hennadiy Udovenko]]<br />{{small|(1931–2013)}} |{{ZID|Ukrajina}} |- |1998 |[[File:Opertti.jpg|60px]] |[[Didier Opertti]]<br />{{small|(born 1937)}} |{{ZID|Urugvaj}} |- |1999 |[[File:Theo-Ben Gurirab (cropped) 01.jpg|60px]] |[[Theo-Ben Gurirab]]<br />{{small|(1938–2018)}} |{{ZID|Namibija}} |- |2000 |[[File:Holkeri-2.jpg|60px]] |[[Harri Holkeri]]<br />{{small|(1937–2011)}} |{{ZID|Finska}} |- |2001 |[[File:Closeup Han Seung-soo.jpg|60px]] |[[Han Seung-soo]]<br />{{small|(born 1936)}} |{{ZID|Južna Koreja}} |- |2002 |[[File:Jan Kavan, IEIS conference «Russia and the EU the question of trust»-101.jpg|60px]] |[[Jan Kavan]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Češka}} |- |2003 |[[File:Julian Hunte.jpg|60px]] |[[Julian Hunte]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Sveta Lucija}}} |- |2004 |[[File:Jean Ping 080202-F-1644L-081 0YWDF.jpg|60px]] |[[Jean Ping]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{GZID|Gabon}} |- |2005 |[[File:Jan Eliasson at Tällberg Forum 2009 cropped.jpg|60px]] |[[Jan Eliasson]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Švedska}} |- |2006 |[[File:Haya Rashed Al Khalifa (cropped).jpg|60px]] |[[Haya Rashed Al-Khalifa]]<br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Bahrein}} |- |2007 |[[File:Dr. Srgjan Kerim (cropped).jpg|60px]] |[[Srgjan Kerim]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Sjeverna Makedonija}} |- |2008 |[[File:Miguel d'Escoto Brockmann2.jpg|60px]] |[[Miguel d'Escoto Brockmann]]<br />{{small|(1933–2017)}} |{{ZID|Nikaragva}} |- |2009 |[[File:Ali Treki.JPG|60px]] |[[Ali Treki]]<br />{{small|(1937–2015)}} |{{ZID|Libija|1977|name=Libya}} |- |2010 |[[File:Joseph Deiss.gif|60px]] |[[Joseph Deiss]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Švicarska}} |- |2011 |[[File:Nassir Abdulaziz Al-Nasser.jpg|60px]] |[[Nassir Abdulaziz Al-Nasser|Nassir Al-Nasser]]<ref>{{Cite web |date=22. 6. 2011 |title=Nassir Abdulaziz Al-Nasser of Qatar Elected President of General Assembly's Sixty-Sixth Session; Vice-Presidents, Main Committee Chairs Also Named |url=https://www.un.org/press/en/2011/ga11105.doc.htm |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref><br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Katar}} |- |2012 |[[File:Vuk-Jeremic-cirsd-2014.jpg|60px]] |[[Vuk Jeremić]]<br />{{small|(born 1975)}} |{{ZID|Srbija}} |- |2013 |[[File:John William Ashe.jpg|60px]] |[[John William Ashe]]<br />{{small|(1954–2016)}} |{{ZID|Antigva i Barbuda}} |- |2014 |[[File:Sam Kutesa - 2018 (32521275868) (cropped).jpg|60px]] |[[Sam Kutesa]]<br />{{small|(born 1949)}} |{{ZID|Uganda}} |- |2015 |[[File:Mogens Lykketoft-2011-09-03.jpg|60px]] |[[Mogens Lykketoft]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Danska}} |- |2016 |[[File:Peter Thomson at IMO Headquarters in London - 2017 (37102010524) (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Thomson (diplomat)|Peter Thomson]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Fidži}} |- |2017 |[[File:Miroslav Lajcak 2014 (11981540724).jpg|60px]] |[[Miroslav Lajčák]]<br />{{small|(born 1963)}} |{{ZID|Slovačka}} |- |2018 |[[File:Entrevista de Canciller María Fernanda Espinosa (36388035054) (cropped).jpg|60px]] |[[María Fernanda Espinosa]]<br />{{small|(born 1964)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |2019 |[[File:Tijjani Muhammad-Bande (48791461812) (cropped).jpg|60px]] |[[Tijjani Muhammad-Bande]]<br />{{small|(born 1957)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |2020 |[[File:Volkan Bozkır April 2016 (26358127551) (cropped).jpg|60px]] |[[Volkan Bozkır]]<br />{{small|(born 1950)}} |{{ZID|Turska}} |- |2021 |[[File:Abdulla Shahid April 2021.png|60px]] |[[Abdulla Shahid]]<br />{{small|(born 1962)}} |{{ZID|Maldivi}} |- |2022 |[[File:Csaba Kőrösi 20230217.jpg|60px]] |[[Csaba Kőrösi]]<br />{{small|(born 1958)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |2023 |[[File:Dennis Francis 20240215.jpg|60px]] |[[Dennis Francis (diplomat)|Dennis Francis]]<br />{{small|(born 1956)}} |{{ZID|Trinidan i Tobago}} |- |2024 |[[File:Philemon Yang, Prime Minister of Cameroon in London, 21 June 2010. (4720521915) cropped.jpg|60px]] |[[Philémon Yang]]<br />{{small|(born 1947)}} |{{ZID|Kamerun}} |- |2025 |[[File:2024-05-27 Event, Konferenz, re-publica STP 5327 by Stepro (cropped).jpg|60px]] |[[Annalena Baerbock]]<br />{{small|(born 1980)}} |{{ZID|Njemačka}} |} ==Reference== {{Refspisak}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Predsjednici Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] i4opso8v6b2h9ys5fj8jg3kf6hjoj6f 3924411 3924410 2026-09-08T14:40:29Z Martin Macha 2111 126373 /* List of presidents */ 3924411 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik Generalne skupštine | tijelo = [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] | nativni_naziv = | oznaka = Emblem of the United Nations.svg | oznakavel = 140px | oznakatekst = Amblem Ujedinjenih nacija | oznakaalt = | zastava = Flag of the United Nations.svg | zastavavel = 140px | zastavaalt = | zastavaokvir = | zastavatekst = [[Zastava Ujedinjenih nacija]] | slika = 2026-03-04 Dr. Khalilur Rahman, Foreign Minister, Dhaka (cropped).jpg | slikavel = | alt = | slikatekst = | trenutno = [[Khalilur Rahman]] ( od 8 septembra 2026) | vršilac_dužnosti = | trenutnood = | odjel = | stil = Njegova Ekselencija | vrsta = | status = Predsjedavajući/a | skraćenica = | član = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] | izvještava = | prebivalište = [[New York]] | sjedište = [[Sjedište Ujedinjenih nacija]] | predlagač = | imenujega = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Države članice Generalne skupštine]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = 1 godina | mandat_kvalificiran = | osnivački_akt = [[Povelja Ujedinjenih nacija]] | prethodnik = | inauguralni = [[Paul-Henri Spaak]] | osnivanje = 1946. | prvi = | posljednji = | ukinuto = | zamijenjeno = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija''' je pozicija koju biraju predstavnici u [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija]] (GSUN) na godišnjem nivou. Predsjednik je predsjedavajući Generalne skupštine. == Izbori == [[File:UNGA President states.svg|thumb|left|300px|Karta svijeta koja prikazuje matične zemlje predsjednika Generalne skupštine Ujedinjenih nacija do 76. zasjedanja Generalne skupštine 2021-22, s umetnutim historijskim prikazom država članica.]] Zasjedanje skupštine zakazuje se svake godine počevši od septembra - svim posebnim ili hitnim posebnim skupštinama tokom sljedeće godine predsjedavat će predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija. Predsjedavanje se rotira godišnje između pet geografskih grupa: afričke, azijsko-pacifičke, istočnoevropske, latinoameričke i karipske, te zapadnoevropske i druge države.<ref>{{Cite web |title=About the General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref> Zbog svog moćnog statusa na globalnom nivou, neke od najvećih i najmoćnijih zemalja nikada nisu predsjedavale, uključujući pet [[Stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|stalnih članica Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] i [[Japan]]. Nekoliko zemalja imalo je državljanina izabranog za predsjednika Generalne skupštine dva puta: [[Argentina]], [[Čile]], [[Ekvador]], [[Mađarska]] i [[Nigerija]]; sve ostale države članice imale su državljanina koji je ovu funkciju obavljao jednom (ne računajući dodatne posebne i hitne posebne sjednice Generalne skupštine UN-a, a također ne uzimajući u obzir da su tada odvojene [[Zapadna Njemačka]] i [[Istočna Njemačka]] predsjedavale po jednom tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]). Pored predsjednika, za svaku sjednicu Generalne skupštine bira se i 21 potpredsjednik. Potpredsjednici imaju ista ovlaštenja i dužnosti kao i predsjednik, a predsjednik može odrediti jednog od njih da zamijeni njegovo odsustvo s bilo kojeg sastanka ili njegovog dijela.<ref>{{cite web |title=Who are the Vice-Presidents of the General Assembly? |url=https://ask.un.org/faq/14364 |website=Dag Hammarskjöld Library |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=UNGA: Rules of procedure |url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/prez.shtml |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref> == Spisak predsjednika == == List of presidents == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Godina izbora !Fotografija !Ime<ref>{{Cite web |title=Past Presidents |url=https://www.un.org/en/ga/president/index.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=General Assembly of the United Nations}}</ref><br /><small>(Rođenje–Smrt)</small> !Članica UN-a |- |1946 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-39998-0427, Paul-Henri Spaak.jpg|60px]] |[[Paul-Henri Spaak]]<br />{{small|(1889–1972)}} |{{ZID|Belgija}} |- |1947 |[[File:Osvaldo Euclides de Sousa Aranha, Ministro das Relações Exteriores..tif|60px]] |[[Oswaldo Aranha]]<br />{{small|(1894–1960)}} |{{ZID|Brazil|1889}} |- |{{sort|1948.1|1948}} |[[File:José Arce.jpg|60px]] |[[José Arce]]<br />{{small|(1881–1968)}} |{{ZID|Argentina}} |- |{{sort|1948.2|1948}} |[[File:Herbert V. Evatt.jpg|60px]] |[[H. V. Evatt|Herbert Vere Evatt]]<br />{{small|(1894–1965)}} |{{ZID|Australija}} |- |1949 |[[File:Carlos P. Romulo (1949 UN photo).jpg|60px]] |[[Carlos P. Romulo]]<br />{{small|(1898–1985)}} |{{ZID|Filipini|1936}} |- |1950 |[[File:Nas entezam.jpg|60px]] |[[Nasrollah Entezam]]<br />{{small|(1900–1980)}} |{{ZID|Iran|1925}} |- |1951 |[[File:Luis Padilla Nervo in Paris (1951 UN photo) (cropped).jpg|60px]] |[[Luis Padilla Nervo]]<br />{{small|(1894–1985)}} |{{ZID|Meksiko|1934}} |- |1952 |[[File:Lester B. Pearson (1963 ABC press photo).jpg|60px]] |[[Lester B. Pearson]]<br />{{small|(1897–1972)}} |{{ZID|Kanada|1921}} |- |1953 |[[File:Vijaya Lakshmi Pandit 1965b.jpg|60px]] |[[Vijaya Lakshmi Pandit]]<br />{{small|(1900–1990)}} |{{ZID|Indija}} |- |1954 |[[File:Eelco van Kleffens 1945.jpg|60px]] |[[Eelco van Kleffens]]<br />{{small|(1894–1983)}} |{{ZID|Nizozemska}} |- |1955 |[[File:José Maza Fernández (1955 UN photo).jpg|60px]] |[[José Maza Fernández]]<br />{{small|(1889–1964)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.1|1956}} |[[File:Rudecindo Ortega Mason (cropped).png|60px]] |[[Rudecindo Ortega Mason]]<br />{{small|(1896–1962)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.2|1956}} | |[[Wan Waithayakon]]<br />{{small|(1891–1976)}} |{{ZID|Tajland}} |- |1957 |[[File:Sir Leslie Munro (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Leslie Munro]]<br />{{small|(1901–1974)}} |{{ZID|Novi Zeland}} |- |1958 |[[File:Dr Charles Malik Emergency Session (1958 UN photo).jpg|60px]] |[[Charles Malik]]<br />{{small|(1906–1987)}} |{{ZID|Liban}} |- |1959 |[[File:Víctor Andrés Belaúnde.jpg|60px]] |[[Víctor Andrés Belaúnde]]<br />{{small|(1893–1966)}} |{{ZID|Peru}} |- |1960 |[[File:Frederick H. Boland (cropped).png|60px]] |[[Frederick Boland]]<br />{{small|(1904–1985)}} |{{ZID|Irska}} |- |1961 |[[File:Mongi Slim portrait (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Mongi Slim]]<br />{{small|(1908–1969)}} |{{ZID|Tunis|1959}} |- |1962 |[[File:Muhammad Zafarullah Khan (1961).jpg|60px]] |[[Muhammad Zafarullah Khan]]<br />{{small|(1893–1985)}} |{{ZID|Pakistan}} |- |1963 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Carlos Sosa Rodríguez]]<br />{{small|(1912–1997)}} |{{ZID|Venecuela|1954}} |- |1964 |[[File:Alex Quaison Sackey (portrait).jpg|60px]] |[[Alex Quaison-Sackey]]<br />{{small|(1924–1992)}} |{{ZID|Gana|1964}} |- |1965 |[[File:Amintore Fanfani 1965.jpg|60px]] |[[Amintore Fanfani]]<br />{{small|(1908–1999)}} |{{ZID|Italija}} |- |1966 | |[[Abdul Rahman Pazhwak]]<br />{{small|(1919–1995)}} |{{ZID|Afganistan|1931}} |- |1967 |[[File:Corneliu Manescu (1967 UN photo).jpg|60px]] |[[Corneliu Mănescu]]<br />{{small|(1916–2000)}} |{{ZID|Rumunija|1965}} |- |1968 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Emilio Arenales Catalán]]<br />{{small|(1922–1969)}} |{{ZID|Gvatemala}} |- |1969 |[[File:Françoise Foliot - Togo - 035 - Angie Brooks-Randolph.jpg|60px]] |[[Angie Brooks]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Liberija}} |- |1970 |[[File:Edvard Hambro (1971 UN photo).jpg|60px]] |[[Edvard Hambro]]<br />{{small|(1911–1977)}} |{{ZID|Norveška}} |- |1971 |[[File:Adam Malik 1970.jpg|60px]] |[[Adam Malik]]<br />{{small|(1917–1984)}} |{{ZID|Indonezija}} |- |1972 |[[File:Stanislaw Trepczynski (1972 UN photo).jpg|60px]] |[[Stanisław Trepczyński]]<br />{{small|(1924–2002)}} |{{ZID|Poljska}} |- |1973 |[[File:Leopoldo Benites (cropped).jpg|60px]] |[[Leopoldo Benites]]<br />{{small|(1905–1996)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |1974 |[[File:Abdelaziz Bouteflika 1975 (cropped 3x4).jpg|60px]] |[[Abdelaziz Bouteflika]]<br />{{small|(1937–2021)}} |{{ZID|Alžir}} |- |1975 |[[File:Gaston Thorn (cropped).jpg|60px]] |[[Gaston Thorn]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Luksemburg}} |- |1976 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Hamilton Shirley Amerasinghe]]<br />{{small|(1913–1980)}} |{{ZID|Šri Lanka}} |- |1977 |[[File:Lazar Mojsov (1977 UN photo).jpg|60px]] |[[Lazar Mojsov]]<br />{{small|(1920–2011)}} |{{ZID|Jugoslavija}} |- |1978 | |[[Indalecio Liévano]]<br />{{small|(1917–1982)}} |{{ZID|Kolumbija}} |- |1979 |[[File:Salim.JPG|60px]] |[[Salim Ahmed Salim]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{ZID|Tanzanija}} |- |1980 |[[File:Rudiger Freiherr von Wechmar (1974 UN photo).jpg|60px]] |[[Rüdiger von Wechmar]]<br />{{small|(1923–2007)}} |{{ZID|Zapadna Njemačka}} |- |1981 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Ismat T. Kittani]]<br />{{small|(1929–2001)}} |{{ZID|Irak|1963}} |- |1982 |[[File:Hollai Imre.jpg|60px]] |[[Imre Hollai]]<br />{{small|(1925–2017)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |1983 |[[File:Jorge Illueca 1984 (cropped).jpg|60px]] |[[Jorge Illueca]]<br />{{small|(1918–2012)}} |{{ZID|Panama}} |- |1984 | |[[Paul J. F. Lusaka]]<br />{{small|(1935–1996)}} |{{ZID|Zambija|1964}} |- |1985 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Jaime de Piniés]]<br />{{small|(1917–2003)}} |{{ZID|Španija}} |- |1986 | |[[Humayun Rashid Choudhury]]<br />{{small|(1928–2001)}} |{{ZID|Bangladeš}} |- |1987 |[[File:Peter Florin (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Florin]]<br />{{small|(1921–2014)}} |{{ZID|Istočna Njemačka}} |- |1988 |[[File:Dante Caputo 1984.jpg|60px]] |[[Dante Caputo]]<br />{{small|(1943–2018)}} |{{ZID|Argentina}} |- |1989 |[[File:Joseph Nanven Garba 2.jpg|60px]] |[[Joseph Nanven Garba]]<br />{{small|(1943–2002)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |1990 |[[File:Guido de Marco 2003 crop.jpg|60px]] |[[Guido de Marco]]<br />{{small|(1931–2010)}} |{{ZID|Malta}} |- |1991 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Samir Shihabi]]<br />{{small|(1925–2010)}} |{{ZID|Saudijska Arabija}} |- |1992 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Stoyan Ganev]]<br />{{small|(1955–2013)}} |{{ZID|Bugarska}} |- |1993 |[[File:Rudy Insanally 2006.jpg|60px]] |[[Rudy Insanally]]<br />{{small|(1936–2023)}} |{{ZID|Gvajana}} |- |1994 |[[File:Essy.jpg|60px]] |[[Amara Essy]]<br />{{small|(1944–2025)}} |{{ZID|Obala Slonovače}} |- |1995 |[[File:Freitas do Amaral, XV Cimeira Ibero-Americana - Salamanca, Espanha (cropped).jpg|60px]] |[[Diogo de Freitas do Amaral]]<br />{{small|(1941–2019)}} |{{ZID|Portugal}} |- |1996 |[[File:Tan Sri Razali Ismail (cropped).jpg|60px]] |[[Razali Ismail]]<br />{{small|(born 1939)}} |{{ZID|Malezija}} |- |1997 |[[File:Hennadiy Udovenko.jpg|60px]] |[[Hennadiy Udovenko]]<br />{{small|(1931–2013)}} |{{ZID|Ukrajina}} |- |1998 |[[File:Opertti.jpg|60px]] |[[Didier Opertti]]<br />{{small|(born 1937)}} |{{ZID|Urugvaj}} |- |1999 |[[File:Theo-Ben Gurirab (cropped) 01.jpg|60px]] |[[Theo-Ben Gurirab]]<br />{{small|(1938–2018)}} |{{ZID|Namibija}} |- |2000 |[[File:Holkeri-2.jpg|60px]] |[[Harri Holkeri]]<br />{{small|(1937–2011)}} |{{ZID|Finska}} |- |2001 |[[File:Closeup Han Seung-soo.jpg|60px]] |[[Han Seung-soo]]<br />{{small|(born 1936)}} |{{ZID|Južna Koreja}} |- |2002 |[[File:Jan Kavan, IEIS conference «Russia and the EU the question of trust»-101.jpg|60px]] |[[Jan Kavan]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Češka}} |- |2003 |[[File:Julian Hunte.jpg|60px]] |[[Julian Hunte]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Sveta Lucija}}} |- |2004 |[[File:Jean Ping 080202-F-1644L-081 0YWDF.jpg|60px]] |[[Jean Ping]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{GZID|Gabon}} |- |2005 |[[File:Jan Eliasson at Tällberg Forum 2009 cropped.jpg|60px]] |[[Jan Eliasson]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Švedska}} |- |2006 |[[File:Haya Rashed Al Khalifa (cropped).jpg|60px]] |[[Haya Rashed Al-Khalifa]]<br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Bahrein}} |- |2007 |[[File:Dr. Srgjan Kerim (cropped).jpg|60px]] |[[Srgjan Kerim]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Sjeverna Makedonija}} |- |2008 |[[File:Miguel d'Escoto Brockmann2.jpg|60px]] |[[Miguel d'Escoto Brockmann]]<br />{{small|(1933–2017)}} |{{ZID|Nikaragva}} |- |2009 |[[File:Ali Treki.JPG|60px]] |[[Ali Treki]]<br />{{small|(1937–2015)}} |{{ZID|Libija|1977|name=Libya}} |- |2010 |[[File:Joseph Deiss.gif|60px]] |[[Joseph Deiss]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Švicarska}} |- |2011 |[[File:Nassir Abdulaziz Al-Nasser.jpg|60px]] |[[Nassir Abdulaziz Al-Nasser|Nassir Al-Nasser]]<ref>{{Cite web |date=22. 6. 2011 |title=Nassir Abdulaziz Al-Nasser of Qatar Elected President of General Assembly's Sixty-Sixth Session; Vice-Presidents, Main Committee Chairs Also Named |url=https://www.un.org/press/en/2011/ga11105.doc.htm |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref><br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Katar}} |- |2012 |[[File:Vuk-Jeremic-cirsd-2014.jpg|60px]] |[[Vuk Jeremić]]<br />{{small|(born 1975)}} |{{ZID|Srbija}} |- |2013 |[[File:John William Ashe.jpg|60px]] |[[John William Ashe]]<br />{{small|(1954–2016)}} |{{ZID|Antigva i Barbuda}} |- |2014 |[[File:Sam Kutesa - 2018 (32521275868) (cropped).jpg|60px]] |[[Sam Kutesa]]<br />{{small|(born 1949)}} |{{ZID|Uganda}} |- |2015 |[[File:Mogens Lykketoft-2011-09-03.jpg|60px]] |[[Mogens Lykketoft]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Danska}} |- |2016 |[[File:Peter Thomson at IMO Headquarters in London - 2017 (37102010524) (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Thomson (diplomat)|Peter Thomson]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Fidži}} |- |2017 |[[File:Miroslav Lajcak 2014 (11981540724).jpg|60px]] |[[Miroslav Lajčák]]<br />{{small|(born 1963)}} |{{ZID|Slovačka}} |- |2018 |[[File:Entrevista de Canciller María Fernanda Espinosa (36388035054) (cropped).jpg|60px]] |[[María Fernanda Espinosa]]<br />{{small|(born 1964)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |2019 |[[File:Tijjani Muhammad-Bande (48791461812) (cropped).jpg|60px]] |[[Tijjani Muhammad-Bande]]<br />{{small|(born 1957)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |2020 |[[File:Volkan Bozkır April 2016 (26358127551) (cropped).jpg|60px]] |[[Volkan Bozkır]]<br />{{small|(born 1950)}} |{{ZID|Turska}} |- |2021 |[[File:Abdulla Shahid April 2021.png|60px]] |[[Abdulla Shahid]]<br />{{small|(born 1962)}} |{{ZID|Maldivi}} |- |2022 |[[File:Csaba Kőrösi 20230217.jpg|60px]] |[[Csaba Kőrösi]]<br />{{small|(born 1958)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |2023 |[[File:Dennis Francis 20240215.jpg|60px]] |[[Dennis Francis (diplomat)|Dennis Francis]]<br />{{small|(born 1956)}} |{{ZID|Trinidan i Tobago}} |- |2024 |[[File:Philemon Yang, Prime Minister of Cameroon in London, 21 June 2010. (4720521915) cropped.jpg|60px]] |[[Philémon Yang]]<br />{{small|(born 1947)}} |{{ZID|Kamerun}} |- |2025 |[[File:2024-05-27 Event, Konferenz, re-publica STP 5327 by Stepro (cropped).jpg|60px]] |[[Annalena Baerbock]]<br />{{small|(born 1980)}} |{{ZID|Njemačka}} |- |2026 |[[File:2026-03-04 Dr. Khalilur Rahman, Foreign Minister, Dhaka (cropped).jpg|60px]] |[[Khalilur Rahman]]<br />{{small|(born 1954)}} |{{ZID|Bangladeš}} |} ==Reference== {{Refspisak}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Predsjednici Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] 8wljf9ilnc5tjnlscsrfcme9ttk19dd 3924412 3924411 2026-09-08T14:42:51Z Martin Macha 2111 126373 /* List of presidents */ 3924412 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik Generalne skupštine | tijelo = [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] | nativni_naziv = | oznaka = Emblem of the United Nations.svg | oznakavel = 140px | oznakatekst = Amblem Ujedinjenih nacija | oznakaalt = | zastava = Flag of the United Nations.svg | zastavavel = 140px | zastavaalt = | zastavaokvir = | zastavatekst = [[Zastava Ujedinjenih nacija]] | slika = 2026-03-04 Dr. Khalilur Rahman, Foreign Minister, Dhaka (cropped).jpg | slikavel = | alt = | slikatekst = | trenutno = [[Khalilur Rahman]] ( od 8 septembra 2026) | vršilac_dužnosti = | trenutnood = | odjel = | stil = Njegova Ekselencija | vrsta = | status = Predsjedavajući/a | skraćenica = | član = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] | izvještava = | prebivalište = [[New York]] | sjedište = [[Sjedište Ujedinjenih nacija]] | predlagač = | imenujega = [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Države članice Generalne skupštine]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = 1 godina | mandat_kvalificiran = | osnivački_akt = [[Povelja Ujedinjenih nacija]] | prethodnik = | inauguralni = [[Paul-Henri Spaak]] | osnivanje = 1946. | prvi = | posljednji = | ukinuto = | zamijenjeno = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija''' je pozicija koju biraju predstavnici u [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija]] (GSUN) na godišnjem nivou. Predsjednik je predsjedavajući Generalne skupštine. == Izbori == [[File:UNGA President states.svg|thumb|left|300px|Karta svijeta koja prikazuje matične zemlje predsjednika Generalne skupštine Ujedinjenih nacija do 76. zasjedanja Generalne skupštine 2021-22, s umetnutim historijskim prikazom država članica.]] Zasjedanje skupštine zakazuje se svake godine počevši od septembra - svim posebnim ili hitnim posebnim skupštinama tokom sljedeće godine predsjedavat će predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija. Predsjedavanje se rotira godišnje između pet geografskih grupa: afričke, azijsko-pacifičke, istočnoevropske, latinoameričke i karipske, te zapadnoevropske i druge države.<ref>{{Cite web |title=About the General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref> Zbog svog moćnog statusa na globalnom nivou, neke od najvećih i najmoćnijih zemalja nikada nisu predsjedavale, uključujući pet [[Stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|stalnih članica Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] i [[Japan]]. Nekoliko zemalja imalo je državljanina izabranog za predsjednika Generalne skupštine dva puta: [[Argentina]], [[Čile]], [[Ekvador]], [[Mađarska]] i [[Nigerija]]; sve ostale države članice imale su državljanina koji je ovu funkciju obavljao jednom (ne računajući dodatne posebne i hitne posebne sjednice Generalne skupštine UN-a, a također ne uzimajući u obzir da su tada odvojene [[Zapadna Njemačka]] i [[Istočna Njemačka]] predsjedavale po jednom tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]). Pored predsjednika, za svaku sjednicu Generalne skupštine bira se i 21 potpredsjednik. Potpredsjednici imaju ista ovlaštenja i dužnosti kao i predsjednik, a predsjednik može odrediti jednog od njih da zamijeni njegovo odsustvo s bilo kojeg sastanka ili njegovog dijela.<ref>{{cite web |title=Who are the Vice-Presidents of the General Assembly? |url=https://ask.un.org/faq/14364 |website=Dag Hammarskjöld Library |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=UNGA: Rules of procedure |url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/prez.shtml |publisher=United Nations |access-date=1. 4. 2024}}</ref> == Spisak predsjednika == == List of presidents == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Godina izbora !Fotografija !Ime<ref>{{Cite web |title=Past Presidents |url=https://www.un.org/en/ga/president/index.shtml |access-date=7. 3. 2022 |website=General Assembly of the United Nations}}</ref><br /><small>(Rođenje–Smrt)</small> !Članica UN-a |- |1946 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-39998-0427, Paul-Henri Spaak.jpg|60px]] |[[Paul-Henri Spaak]]<br />{{small|(1889–1972)}} |{{ZID|Belgija}} |- |1947 |[[File:Osvaldo Euclides de Sousa Aranha, Ministro das Relações Exteriores..tif|60px]] |[[Oswaldo Aranha]]<br />{{small|(1894–1960)}} |{{ZID|Brazil|1889}} |- |{{sort|1948.1|1948}} |[[File:José Arce.jpg|60px]] |[[José Arce]]<br />{{small|(1881–1968)}} |{{ZID|Argentina}} |- |{{sort|1948.2|1948}} |[[File:Herbert V. Evatt.jpg|60px]] |[[H. V. Evatt|Herbert Vere Evatt]]<br />{{small|(1894–1965)}} |{{ZID|Australija}} |- |1949 |[[File:Carlos P. Romulo (1949 UN photo).jpg|60px]] |[[Carlos P. Romulo]]<br />{{small|(1898–1985)}} |{{ZID|Filipini|1936}} |- |1950 |[[File:Nas entezam.jpg|60px]] |[[Nasrollah Entezam]]<br />{{small|(1900–1980)}} |{{ZID|Iran|1925}} |- |1951 |[[File:Luis Padilla Nervo in Paris (1951 UN photo) (cropped).jpg|60px]] |[[Luis Padilla Nervo]]<br />{{small|(1894–1985)}} |{{ZID|Meksiko|1934}} |- |1952 |[[File:Lester B. Pearson (1963 ABC press photo).jpg|60px]] |[[Lester B. Pearson]]<br />{{small|(1897–1972)}} |{{ZID|Kanada|1921}} |- |1953 |[[File:Vijaya Lakshmi Pandit 1965b.jpg|60px]] |[[Vijaya Lakshmi Pandit]]<br />{{small|(1900–1990)}} |{{ZID|Indija}} |- |1954 |[[File:Eelco van Kleffens 1945.jpg|60px]] |[[Eelco van Kleffens]]<br />{{small|(1894–1983)}} |{{ZID|Nizozemska}} |- |1955 |[[File:José Maza Fernández (1955 UN photo).jpg|60px]] |[[José Maza Fernández]]<br />{{small|(1889–1964)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.1|1956}} |[[File:Rudecindo Ortega Mason (cropped).png|60px]] |[[Rudecindo Ortega Mason]]<br />{{small|(1896–1962)}} |{{ZID|Čile}} |- |{{sort|1956.2|1956}} | |[[Wan Waithayakon]]<br />{{small|(1891–1976)}} |{{ZID|Tajland}} |- |1957 |[[File:Sir Leslie Munro (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Leslie Munro]]<br />{{small|(1901–1974)}} |{{ZID|Novi Zeland}} |- |1958 |[[File:Dr Charles Malik Emergency Session (1958 UN photo).jpg|60px]] |[[Charles Malik]]<br />{{small|(1906–1987)}} |{{ZID|Liban}} |- |1959 |[[File:Víctor Andrés Belaúnde.jpg|60px]] |[[Víctor Andrés Belaúnde]]<br />{{small|(1893–1966)}} |{{ZID|Peru}} |- |1960 |[[File:Frederick H. Boland (cropped).png|60px]] |[[Frederick Boland]]<br />{{small|(1904–1985)}} |{{ZID|Irska}} |- |1961 |[[File:Mongi Slim portrait (1957 UN photo).jpg|60px]] |[[Mongi Slim]]<br />{{small|(1908–1969)}} |{{ZID|Tunis|1959}} |- |1962 |[[File:Muhammad Zafarullah Khan (1961).jpg|60px]] |[[Muhammad Zafarullah Khan]]<br />{{small|(1893–1985)}} |{{ZID|Pakistan}} |- |1963 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Carlos Sosa Rodríguez]]<br />{{small|(1912–1997)}} |{{ZID|Venecuela|1954}} |- |1964 |[[File:Alex Quaison Sackey (portrait).jpg|60px]] |[[Alex Quaison-Sackey]]<br />{{small|(1924–1992)}} |{{ZID|Gana|1964}} |- |1965 |[[File:Amintore Fanfani 1965.jpg|60px]] |[[Amintore Fanfani]]<br />{{small|(1908–1999)}} |{{ZID|Italija}} |- |1966 | |[[Abdul Rahman Pazhwak]]<br />{{small|(1919–1995)}} |{{ZID|Afganistan|1931}} |- |1967 |[[File:Corneliu Manescu (1967 UN photo).jpg|60px]] |[[Corneliu Mănescu]]<br />{{small|(1916–2000)}} |{{ZID|Rumunija|1965}} |- |1968 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Emilio Arenales Catalán]]<br />{{small|(1922–1969)}} |{{ZID|Gvatemala}} |- |1969 |[[File:Françoise Foliot - Togo - 035 - Angie Brooks-Randolph.jpg|60px]] |[[Angie Brooks]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Liberija}} |- |1970 |[[File:Edvard Hambro (1971 UN photo).jpg|60px]] |[[Edvard Hambro]]<br />{{small|(1911–1977)}} |{{ZID|Norveška}} |- |1971 |[[File:Adam Malik 1970.jpg|60px]] |[[Adam Malik]]<br />{{small|(1917–1984)}} |{{ZID|Indonezija}} |- |1972 |[[File:Stanislaw Trepczynski (1972 UN photo).jpg|60px]] |[[Stanisław Trepczyński]]<br />{{small|(1924–2002)}} |{{ZID|Poljska}} |- |1973 |[[File:Leopoldo Benites (cropped).jpg|60px]] |[[Leopoldo Benites]]<br />{{small|(1905–1996)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |1974 |[[File:Abdelaziz Bouteflika 1975 (cropped 3x4).jpg|60px]] |[[Abdelaziz Bouteflika]]<br />{{small|(1937–2021)}} |{{ZID|Alžir}} |- |1975 |[[File:Gaston Thorn (cropped).jpg|60px]] |[[Gaston Thorn]]<br />{{small|(1928–2007)}} |{{ZID|Luksemburg}} |- |1976 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Hamilton Shirley Amerasinghe]]<br />{{small|(1913–1980)}} |{{ZID|Šri Lanka}} |- |1977 |[[File:Lazar Mojsov (1977 UN photo).jpg|60px]] |[[Lazar Mojsov]]<br />{{small|(1920–2011)}} |{{ZID|Jugoslavija}} |- |1978 | |[[Indalecio Liévano]]<br />{{small|(1917–1982)}} |{{ZID|Kolumbija}} |- |1979 |[[File:Salim.JPG|60px]] |[[Salim Ahmed Salim]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{ZID|Tanzanija}} |- |1980 |[[File:Rudiger Freiherr von Wechmar (1974 UN photo).jpg|60px]] |[[Rüdiger von Wechmar]]<br />{{small|(1923–2007)}} |{{ZID|Zapadna Njemačka}} |- |1981 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Ismat T. Kittani]]<br />{{small|(1929–2001)}} |{{ZID|Irak|1963}} |- |1982 |[[File:Hollai Imre.jpg|60px]] |[[Imre Hollai]]<br />{{small|(1925–2017)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |1983 |[[File:Jorge Illueca 1984 (cropped).jpg|60px]] |[[Jorge Illueca]]<br />{{small|(1918–2012)}} |{{ZID|Panama}} |- |1984 | |[[Paul J. F. Lusaka]]<br />{{small|(1935–1996)}} |{{ZID|Zambija|1964}} |- |1985 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Jaime de Piniés]]<br />{{small|(1917–2003)}} |{{ZID|Španija}} |- |1986 | |[[Humayun Rashid Choudhury]]<br />{{small|(1928–2001)}} |{{ZID|Bangladeš}} |- |1987 |[[File:Peter Florin (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Florin]]<br />{{small|(1921–2014)}} |{{ZID|Istočna Njemačka}} |- |1988 |[[File:Dante Caputo 1984.jpg|60px]] |[[Dante Caputo]]<br />{{small|(1943–2018)}} |{{ZID|Argentina}} |- |1989 |[[File:Joseph Nanven Garba 2.jpg|60px]] |[[Joseph Nanven Garba]]<br />{{small|(1943–2002)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |1990 |[[File:Guido de Marco 2003 crop.jpg|60px]] |[[Guido de Marco]]<br />{{small|(1931–2010)}} |{{ZID|Malta}} |- |1991 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Samir Shihabi]]<br />{{small|(1925–2010)}} |{{ZID|Saudijska Arabija}} |- |1992 |[[File:Blank.png|60px]] |[[Stoyan Ganev]]<br />{{small|(1955–2013)}} |{{ZID|Bugarska}} |- |1993 |[[File:Rudy Insanally 2006.jpg|60px]] |[[Rudy Insanally]]<br />{{small|(1936–2023)}} |{{ZID|Gvajana}} |- |1994 |[[File:Essy.jpg|60px]] |[[Amara Essy]]<br />{{small|(1944–2025)}} |{{ZID|Obala Slonovače}} |- |1995 |[[File:Freitas do Amaral, XV Cimeira Ibero-Americana - Salamanca, Espanha (cropped).jpg|60px]] |[[Diogo de Freitas do Amaral]]<br />{{small|(1941–2019)}} |{{ZID|Portugal}} |- |1996 |[[File:Tan Sri Razali Ismail (cropped).jpg|60px]] |[[Razali Ismail]]<br />{{small|(born 1939)}} |{{ZID|Malezija}} |- |1997 |[[File:Hennadiy Udovenko.jpg|60px]] |[[Hennadiy Udovenko]]<br />{{small|(1931–2013)}} |{{ZID|Ukrajina}} |- |1998 |[[File:Opertti.jpg|60px]] |[[Didier Opertti]]<br />{{small|(born 1937)}} |{{ZID|Urugvaj}} |- |1999 |[[File:Theo-Ben Gurirab (cropped) 01.jpg|60px]] |[[Theo-Ben Gurirab]]<br />{{small|(1938–2018)}} |{{ZID|Namibija}} |- |2000 |[[File:Holkeri-2.jpg|60px]] |[[Harri Holkeri]]<br />{{small|(1937–2011)}} |{{ZID|Finska}} |- |2001 |[[File:Closeup Han Seung-soo.jpg|60px]] |[[Han Seung-soo]]<br />{{small|(born 1936)}} |{{ZID|Južna Koreja}} |- |2002 |[[File:Jan Kavan, IEIS conference «Russia and the EU the question of trust»-101.jpg|60px]] |[[Jan Kavan]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Češka}} |- |2003 |[[File:Julian Hunte.jpg|60px]] |[[Julian Hunte]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Sveta Lucija}} |- |2004 |[[File:Jean Ping 080202-F-1644L-081 0YWDF.jpg|60px]] |[[Jean Ping]]<br />{{small|(born 1942)}} |{{ZID|Gabon}} |- |2005 |[[File:Jan Eliasson at Tällberg Forum 2009 cropped.jpg|60px]] |[[Jan Eliasson]]<br />{{small|(born 1940)}} |{{ZID|Švedska}} |- |2006 |[[File:Haya Rashed Al Khalifa (cropped).jpg|60px]] |[[Haya Rashed Al-Khalifa]]<br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Bahrein}} |- |2007 |[[File:Dr. Srgjan Kerim (cropped).jpg|60px]] |[[Srgjan Kerim]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Sjeverna Makedonija}} |- |2008 |[[File:Miguel d'Escoto Brockmann2.jpg|60px]] |[[Miguel d'Escoto Brockmann]]<br />{{small|(1933–2017)}} |{{ZID|Nikaragva}} |- |2009 |[[File:Ali Treki.JPG|60px]] |[[Ali Treki]]<br />{{small|(1937–2015)}} |{{ZID|Libija|1977|name=Libya}} |- |2010 |[[File:Joseph Deiss.gif|60px]] |[[Joseph Deiss]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Švicarska}} |- |2011 |[[File:Nassir Abdulaziz Al-Nasser.jpg|60px]] |[[Nassir Abdulaziz Al-Nasser|Nassir Al-Nasser]]<ref>{{Cite web |date=22. 6. 2011 |title=Nassir Abdulaziz Al-Nasser of Qatar Elected President of General Assembly's Sixty-Sixth Session; Vice-Presidents, Main Committee Chairs Also Named |url=https://www.un.org/press/en/2011/ga11105.doc.htm |access-date=7. 3. 2022 |website=United Nations}}</ref><br />{{small|(born 1952)}} |{{ZID|Katar}} |- |2012 |[[File:Vuk-Jeremic-cirsd-2014.jpg|60px]] |[[Vuk Jeremić]]<br />{{small|(born 1975)}} |{{ZID|Srbija}} |- |2013 |[[File:John William Ashe.jpg|60px]] |[[John William Ashe]]<br />{{small|(1954–2016)}} |{{ZID|Antigva i Barbuda}} |- |2014 |[[File:Sam Kutesa - 2018 (32521275868) (cropped).jpg|60px]] |[[Sam Kutesa]]<br />{{small|(born 1949)}} |{{ZID|Uganda}} |- |2015 |[[File:Mogens Lykketoft-2011-09-03.jpg|60px]] |[[Mogens Lykketoft]]<br />{{small|(born 1946)}} |{{ZID|Danska}} |- |2016 |[[File:Peter Thomson at IMO Headquarters in London - 2017 (37102010524) (cropped).jpg|60px]] |[[Peter Thomson (diplomat)|Peter Thomson]]<br />{{small|(born 1948)}} |{{ZID|Fidži}} |- |2017 |[[File:Miroslav Lajcak 2014 (11981540724).jpg|60px]] |[[Miroslav Lajčák]]<br />{{small|(born 1963)}} |{{ZID|Slovačka}} |- |2018 |[[File:Entrevista de Canciller María Fernanda Espinosa (36388035054) (cropped).jpg|60px]] |[[María Fernanda Espinosa]]<br />{{small|(born 1964)}} |{{ZID|Ekvador}} |- |2019 |[[File:Tijjani Muhammad-Bande (48791461812) (cropped).jpg|60px]] |[[Tijjani Muhammad-Bande]]<br />{{small|(born 1957)}} |{{ZID|Nigerija}} |- |2020 |[[File:Volkan Bozkır April 2016 (26358127551) (cropped).jpg|60px]] |[[Volkan Bozkır]]<br />{{small|(born 1950)}} |{{ZID|Turska}} |- |2021 |[[File:Abdulla Shahid April 2021.png|60px]] |[[Abdulla Shahid]]<br />{{small|(born 1962)}} |{{ZID|Maldivi}} |- |2022 |[[File:Csaba Kőrösi 20230217.jpg|60px]] |[[Csaba Kőrösi]]<br />{{small|(born 1958)}} |{{ZID|Mađarska}} |- |2023 |[[File:Dennis Francis 20240215.jpg|60px]] |[[Dennis Francis (diplomat)|Dennis Francis]]<br />{{small|(born 1956)}} |{{ZID|Trinidan i Tobago}} |- |2024 |[[File:Philemon Yang, Prime Minister of Cameroon in London, 21 June 2010. (4720521915) cropped.jpg|60px]] |[[Philémon Yang]]<br />{{small|(born 1947)}} |{{ZID|Kamerun}} |- |2025 |[[File:2024-05-27 Event, Konferenz, re-publica STP 5327 by Stepro (cropped).jpg|60px]] |[[Annalena Baerbock]]<br />{{small|(born 1980)}} |{{ZID|Njemačka}} |- |2026 |[[File:2026-03-04 Dr. Khalilur Rahman, Foreign Minister, Dhaka (cropped).jpg|60px]] |[[Khalilur Rahman]]<br />{{small|(born 1954)}} |{{ZID|Bangladeš}} |} ==Reference== {{Refspisak}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije|Predsjednik Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Predsjednici Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] ppwrrajwjv4as3smjpx1rrx3yqz9zou 0 531033 3924453 3848295 2026-09-09T05:00:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924453 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Snježana Sinovčić-Šiškov | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1964|2|10}} | mjesto_rođenja = [[Split]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Snježana Sinovčić-Šiškov''' ([[Split]], 10, februar 1964) je [[hrvatska]] [[Pozorište|pozorišna]], [[Film|filmska]] i [[Televizija|televizijska]] [[Glumac|glumica]].<ref>{{Cite web|url=https://radiobrcko.ba/internacionalna-teatarski-susreti/ljubav-je-rjesenje-ali-svako-treba-imati-svoju-privatnost-i-mir/|title=Ljubav je rješenje, ali svako treba imati svoju privatnost i mir|last=Brčko|first=Radio|date=2023-10-23|website=RNU "Radio Brčko" Brčko distrikt BiH|language=bs-BA|access-date=2025-04-12}}</ref> Diplomirala je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]] 1987, ubrzo postaje stalni član dramske družine [[Hrvatsko narodno pozorište u Splitu|Hrvatskog narodnog pozorišta u Splitu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hnk-split.hr/o-kazalistu/ansambl/detalj/article/snjezana-sinovcic-siskov|title=Snježana Sinovčić Šiškov|website=HNK Split|access-date=2025-04-12|archive-date=12. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012192724/https://www.hnk-split.hr/o-kazalistu/ansambl/detalj/article/snjezana-sinovcic-siskov|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://susreti.co.ba/2021/11/19/razgovor-sa-glumicom-snjezanom-sinovcic-siskov-svi-vape-za-ljubavlju/|title=Razgovor sa glumicom Snježanom Sinovčić Šiškov: Svi vape za ljubavlju!|last=susreti|date=2021-11-19|website=Internacionalni teatarski susreti Brčko distrikta BiH|access-date=2025-04-12}}</ref> Glumila je u filmu ''[[Ljeto kada sam naučila da letim]]''.<ref>{{Cite web|url=https://www.beforeafter.rs/kultura/leto-kada-sam-naucila-da-letim-film-za-sve-generacije/|title=“Leto kada sam naučila da letim”: Film za sve generacije|last=Jovanović|first=Marko|date=2023-01-08|website=Before After|access-date=2025-04-12|archive-date=15. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005724/https://www.beforeafter.rs/kultura/leto-kada-sam-naucila-da-letim-film-za-sve-generacije/|url-status=dead}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable sortable" |Godina |Naziv |Uloga |Bilješke |- |2026. |[[Svadba (film)|''Svadba'']] |baba Ivanka, Marijina majka | |- | rowspan="3" |2022. |''[[Ples na groblju]]'' |Cvita |kratki film |- |''[[Sigurno mjesto]]'' |majka | |- |''[[Ljeto kada sam naučila da letim]]'' |Luce | |- | rowspan="2" |2021. |''[[Tuđa posla]]'' |Kate |kratki film |- |[[Marko (film)|''Marko'']] | |kratki film |- | rowspan="2" |2020. |''[[Tereza37]]'' |Katja | |- |''[[Njemački inat]]'' |Anđelka |kratki film |- |2019. |[[Južno voće (film)|''Južno voće'']] |Antica |kratki film |- | rowspan="2" |2018. |''[[Sam samcat]]'' |tetka | |- |''[[Likemeback]]'' |službenica | |- | rowspan="2" |2016. |''[[Morska pjena]]'' |Mirina majka |kratki film |- |''[[Ministarstvo ljubavi]]'' |kuma Kijevljanka | |- | rowspan="2" |2013. |''[[Priča o Mari iz Velog Varoša]]'' |mama |kratki film |- |''[[Svećenikova djeca]]'' |Lukina žena | |- |1999. |''[[Da mi je biti morski pas]]'' |Mare | |- |1989. |''[[Kuduz]]'' | | |- |1987. |''[[Ovo malo duše]]'' |Hanifa | |} == Nagrade == * [[Zlatna arena]] za najbolji hrvatski doprinos u manjinskoj koprodukciji za film ''Ljeto kad sam naučila da letim'' [[Radivoj Andrić|Radivoja Andrića]], 2022. * Nagrada za najbolju glumicu na 31. danima hrvatskog filma za ulogu u filmu Marko [[Marko Šantić|Marka Šantića]], 2022. * Nagrada Marko Fotez za najbolje umetničko ostvarenje u drami HNK Split u sezoni 2020/2021. i 2021/2022. * Nagrada publike na 31. Marulićevim danima za predstavu Francuzica, 2021. * Nagrada Judit za najbolje umjetničko ostvarenje 66. Splitskog ljeta u dramskom programu (Francuzica), 2020. * Srebrna nagrada Orion za najbolju sporednu glumicu na Filmskom festivalu glumaca, za ulogu tetke u filmu Sam, 2019. * Nominacija za nagradu Zlatnog studija Jutarnjeg lista za najbolju filmsku glumicu, 2018. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=1022214|name=Snježana Sinovčić-Šiškov}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sinovčić-Šiškov, Snježana}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Split]] [[Kategorija:Hrvatske glumice]] lv1ye8dmmyb0yg8od3zdo4xc0f0kuyi 0 532563 3924403 3822625 2026-09-08T12:06:25Z Palapa 383 /* Reference */ 3924403 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Selma Kadić-Maglajlić | datum_rođenja = 1984. | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | polje = [[marketing]] | radne_institucije = [[Ekonomski fakultet u Sarajevu]]<br>Copenhagen Business School | poznat_po = istraživanjima iz [[B2B marketing]]a, prodaje, uslužnog marketinga, etike u prodaji i digitalizacije }} '''Selma Kadić-Maglajlić''' (rođena 1984.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je naučnica iz oblasti [[marketing]]a i univerzitetska profesorica. Vanredna je profesorica na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], a potom i vanredna profesorica marketinga na Copenhagen Business Schoolu, gdje djeluje u Odsjeku za marketing i povezana je s istraživanjima iz oblasti [[B2B]] marketinga, usluga, [[Digitalizacija|digitalizacije]], [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] i prodaje.<ref name="cbs-profile">{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://www.cbs.dk/en/research/departments/department-marketing/selma-kadic-maglajlic |website=CBS – Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}</ref><ref name="cbs-portal">{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://research.cbs.dk/en/persons/selma-kadic-maglajlic/ |website=CBS Research Portal |access-date=27. 3. 2026}}</ref> U regionalnom pregledu katedri za marketing iz 2018. navedena je kao doktorica ekonomskih nauka u zvanju vanredne profesorice na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu u Sarajevu]], pri Katedri za marketing. U istom izvoru njena područja interesa opisana su kao lična prodaja i upravljanje prodajom, kvantitativne metode u marketingu te etika i psihologija u marketingu i prodaji.<ref name="efzg2018">{{cite web |title=Regionalni interkatedarski susret katedri za marketing 2018: Popis članova katedri za marketing |url=https://www.efzg.unizg.hr/UserDocsImages/MAR/tkomarac/Popis%20%C4%8Dlanova%20katedri%20za%20marketing_2018.pdf |website=Ekonomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}</ref> U dokumentaciji [[Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu|Centra za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu]] iz 2023. navedena je među voditeljicama interdisciplinarnog doktorskog programa "Globalne studije".<ref name="cis2023">{{cite web |title=Interdisciplinarni doktorski program iz društvenih nauka: Globalne studije – Nastavni plan i program, izmjene i dopune |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/02/Elaborat_Doktorski-studij-sa-syllabusima_2024.pdf |website=Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}</ref> Njeni radovi objavljeni su u međunarodnim časopisima kao što su ''Journal of Business Ethics'', ''Journal of Business Research'' i ''Industrial Marketing Management''.<ref name="jbe2019">{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Micevski |first2=Milena |last3=Lee |first3=Nick |last4=Boso |first4=Nathaniel |last5=Vida |first5=Irena |title=Three Levels of Ethical Influences on Selling Behavior and Performance: Synergies and Tensions |journal=Journal of Business Ethics |year=2019 |volume=156 |issue=2 |pages=377–397 |doi=10.1007/s10551-017-3588-1}}</ref><ref name="jbr2018">{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Boso |first2=Nathaniel |last3=Micevski |first3=Milena |title=How Internal Marketing Drive Customer Satisfaction in Matured and Maturing European Markets? |journal=Journal of Business Research |year=2018 |volume=86 |pages=291–299 |doi=10.1016/j.jbusres.2017.09.024}}</ref><ref name="imm2023">{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sheshadri |last2=Chaudhuri |first2=Ribhu |last3=Vrontis |first3=Demetris |last4=Kadic-Maglajlic |first4=Selma |title=Adoption of AI Integrated Partner Relationship Management (AI-PRM) in B2B Sales Channels: Exploratory Study |journal=Industrial Marketing Management |year=2023 |volume=109 |pages=164–173 |doi=10.1016/j.indmarman.2022.12.014}}</ref> Na Copenhagen Business Schoolu vodi se i kao jedna od predsjedavajućih istraživačkog klastera za B2B marketing i prodaju.<ref name="b2b-cluster">{{cite web |title=B2B Marketing and Sales Research Cluster (B2BMSRC) |url=https://www.cbs.dk/research/departments/department-marketing/b2b-marketing-research-cluster-b2bmrc |website=Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Citation|title=Selma Kadić-Maglajlić otkriva kako posao mijenja vašu ličnost? - Životna škola|url=https://www.youtube.com/watch?v=qViyedkOCqY|date=2026-04-08|accessdate=2026-09-08|last=Oslobođenje}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kadic-Maglajlic, Selma}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] ka4nrsarupqa40md2uwx70ic3lqpyam 3924404 3924403 2026-09-08T12:06:58Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3924404 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Selma Kadić-Maglajlić | datum_rođenja = 1984. | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | polje = [[marketing]] | radne_institucije = [[Ekonomski fakultet u Sarajevu]]<br>Copenhagen Business School | poznat_po = istraživanjima iz [[B2B marketing]]a, prodaje, uslužnog marketinga, etike u prodaji i digitalizacije }} '''Selma Kadić-Maglajlić''' (rođena 1984.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je naučnica iz oblasti [[marketing]]a i univerzitetska profesorica. Vanredna je profesorica na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], a potom i vanredna profesorica marketinga na Copenhagen Business Schoolu, gdje djeluje u Odsjeku za marketing i povezana je s istraživanjima iz oblasti [[B2B]] marketinga, usluga, [[Digitalizacija|digitalizacije]], [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] i prodaje.<ref name="cbs-profile">{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://www.cbs.dk/en/research/departments/department-marketing/selma-kadic-maglajlic |website=CBS – Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}</ref><ref name="cbs-portal">{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://research.cbs.dk/en/persons/selma-kadic-maglajlic/ |website=CBS Research Portal |access-date=27. 3. 2026}}</ref> U regionalnom pregledu katedri za marketing iz 2018. navedena je kao doktorica ekonomskih nauka u zvanju vanredne profesorice na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu u Sarajevu]], pri Katedri za marketing. U istom izvoru njena područja interesa opisana su kao lična prodaja i upravljanje prodajom, kvantitativne metode u marketingu te etika i psihologija u marketingu i prodaji.<ref name="efzg2018">{{cite web |title=Regionalni interkatedarski susret katedri za marketing 2018: Popis članova katedri za marketing |url=https://www.efzg.unizg.hr/UserDocsImages/MAR/tkomarac/Popis%20%C4%8Dlanova%20katedri%20za%20marketing_2018.pdf |website=Ekonomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}</ref> U dokumentaciji [[Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu|Centra za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu]] iz 2023. navedena je među voditeljicama interdisciplinarnog doktorskog programa "Globalne studije".<ref name="cis2023">{{cite web |title=Interdisciplinarni doktorski program iz društvenih nauka: Globalne studije – Nastavni plan i program, izmjene i dopune |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/02/Elaborat_Doktorski-studij-sa-syllabusima_2024.pdf |website=Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}</ref> Njeni radovi objavljeni su u međunarodnim časopisima kao što su ''Journal of Business Ethics'', ''Journal of Business Research'' i ''Industrial Marketing Management''.<ref name="jbe2019">{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Micevski |first2=Milena |last3=Lee |first3=Nick |last4=Boso |first4=Nathaniel |last5=Vida |first5=Irena |title=Three Levels of Ethical Influences on Selling Behavior and Performance: Synergies and Tensions |journal=Journal of Business Ethics |year=2019 |volume=156 |issue=2 |pages=377–397 |doi=10.1007/s10551-017-3588-1}}</ref><ref name="jbr2018">{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Boso |first2=Nathaniel |last3=Micevski |first3=Milena |title=How Internal Marketing Drive Customer Satisfaction in Matured and Maturing European Markets? |journal=Journal of Business Research |year=2018 |volume=86 |pages=291–299 |doi=10.1016/j.jbusres.2017.09.024}}</ref><ref name="imm2023">{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sheshadri |last2=Chaudhuri |first2=Ribhu |last3=Vrontis |first3=Demetris |last4=Kadic-Maglajlic |first4=Selma |title=Adoption of AI Integrated Partner Relationship Management (AI-PRM) in B2B Sales Channels: Exploratory Study |journal=Industrial Marketing Management |year=2023 |volume=109 |pages=164–173 |doi=10.1016/j.indmarman.2022.12.014}}</ref> Na Copenhagen Business Schoolu vodi se i kao jedna od predsjedavajućih istraživačkog klastera za B2B marketing i prodaju.<ref name="b2b-cluster">{{cite web |title=B2B Marketing and Sales Research Cluster (B2BMSRC) |url=https://www.cbs.dk/research/departments/department-marketing/b2b-marketing-research-cluster-b2bmrc |website=Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Citation|title=Selma Kadić-Maglajlić otkriva kako posao mijenja vašu ličnost? - Životna škola|url=https://www.youtube.com/watch?v=qViyedkOCqY|date=2026-04-08|accessdate=2026-09-08|last=Oslobođenje}}Youtube video {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kadic-Maglajlic, Selma}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] 15obcynjf12wxph1k5lenhbkz91j3lo 0 533925 3924449 3839572 2026-09-09T02:38:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924449 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Seda Bakan | slika = Seda Bakan at Tolgshow 1 (cropped).png | opis_slike = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1985|10|10}} | mjesto_rođenja = [[Gebze]], [[Kocaeli]], [[Turska]] | nacionalnost = [[Turci|turska]] | zanimanje = [[glumica]] | godine_aktivnosti = 2007– | supružnik = Ali Erel (v. 2014) | djeca = 2 | alma_mater = [[Univerzitet Sakarya]] }} '''Seda Bakan''' (rođena 10. oktobra 1985. u [[Gebze]]u) [[Turska|turska]] je [[glumica]]. Prepoznatljivost je stekla ulogom Ede u [[kriminalistička serija|kriminalističkoj seriji]] ''Behzat Ç. Bir Ankara Polisiyesi'', a zatim ulogom Feyze u [[komedija|komedijskoj]] seriji ''Kardeş Payı''.<ref name="Beyazperde">{{cite web |title=Seda Bakan |website=Beyazperde |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-530349/ |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> Igrala je i u [[film]]ovima ''Arif V 216'', ''Kara Bela'', ''Gelin Takımı'' i ''Adile'', kao i u [[Netflix]]ovoj seriji ''Zeytin Ağacı'' (''Drugo ja'').<ref name="Sinemalar">{{cite web |title=Seda Bakan Filmografi |website=Sinemalar.com |url=https://www.sinemalar.com/filmleri/49618/seda-bakan |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Rođena je 10. oktobra 1985. u [[Gebze]]u, gradu u [[provincija Kocaeli|provinciji Kocaeli]]. Majčina porodica porijeklom je iz [[Solun]]a, a po očevoj liniji vuče porijeklo od [[Bošnjaci u Turskoj|bošnjačkih doseljenika]] iz [[Sarajevo|Sarajeva]]. Završila je odsjek [[vanjska trgovina|vanjske trgovine]] na [[Univerzitet Sakarya|Univerzitetu Sakarya]], a zatim se usmjerila prema [[gluma|glumi]].<ref name="KocaeliAnsiklopedisi">{{cite web |title=Seda Bakan |website=Kocaeli Ansiklopedisi |url=https://kocaeliansiklopedisi.com/Default/MaddeDetay/1342 |language=tr |access-date=5. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Godine 2014. udala se za [[muzika|muzičara]] Alija Erela. Ima dvoje djece.<ref name="Haberturk2026">{{cite web |title=Seda Bakan: Kocam aristokrat bir aileden geliyor, ben ise Gebze'den |website=Habertürk |date=28. 3. 2026 |url=https://www.haberturk.com/seda-bakan-kocam-aristokrat-bir-aileden-geliyor-ben-ise-gebze-den-3872992-magazin |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> == Karijera == Na [[televizija|televiziji]] je počela igrati 2007. u seriji ''Sana Mecburum''.<ref name="Beyazperde"/><ref name="Sinemalar"/> Od 2014. do 2015. igrala je Feyzu u seriji ''Kardeş Payı'', uz [[Ahmet Kural|Ahmeta Kurala]] i [[Murat Cemcir|Murata Cemcira]].<ref name="ATVKardesPayi">{{cite web |title=Kardeş Payı - Seda Bakan |website=ATV |url=https://www.atv.com.tr/kardes-payi/kadro/feyza |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> Nakon toga igrala je u seriji ''Bana Sevmeyi Anlat'', koja je u regionalnim televizijskim pregledima i programima navođena pod naslovima ''Nauči me voljeti'' i ''Nauči me da volim''.<ref name="MojTVNauciMe">{{cite web |title=Nauči me voljeti |website=MojTV |url=https://mojtv.hr/serije/52319/nauci-me-voljeti.aspx |language=hr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> U [[naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] [[komedija|komediji]] ''Arif V 216'' iz 2018. tumačila je lik Pembe Şeker. Film je u Turskoj otvorio prikazivanje s više od 1,3 miliona gledalaca i oborio tadašnji januarski rekord otvaranja.<ref name="AAArif">{{cite web |title='Arif v 216'dan izlenme rekoru |website=Anadolu Agency |date=9. 1. 2018 |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/arif-v-216dan-izlenme-rekoru/1026213 |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> Godine 2022. igrala je Leylu u [[Netflix|Netflixovoj]] seriji ''Zeytin Ağacı'', koja je u regionalnoj Netflixovoj ponudi navođena pod naslovom ''Drugo ja''.<ref name="HRFlixDrugoJa">{{cite web |title=Drugo ja |website=HRFlix |url=https://hrflix.eu/detalji/another_self_2022 |language=hr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> Godine 2024. igrala je Ayçu u [[romantična komedija|romantičnoj komediji]] ''Gelin Takımı'', a istu ulogu ponovila je u nastavku ''Gelin Takımı 2'' iz 2025.<ref name="GelinTakimi">{{cite web |title=Gelin Takımı |website=Sinemalar.com |url=https://www.sinemalar.com/film/286180/gelin-takimi |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref><ref name="AAGelinTakimi2">{{cite web |title="Gelin Takımı 2" filmi izleyiciyi eğlenceli ve macera dolu bir hikayeye davet ediyor |website=Anadolu Agency |date=24. 10. 2025 |url=https://www.aa.com.tr/tr/kultur/gelin-takimi-2-filmi-izleyiciyi-eglenceli-ve-macera-dolu-bir-hikayeye-davet-ediyor/3725603 |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> U [[biografski film|biografskom filmu]] ''Adile'' iz 2025, posvećenom glumici [[Adile Naşit]], igrala je [[Müjde Ar]].<ref name="Adile">{{cite web |title=Adile |website=Beyazperde |url=https://www.beyazperde.com/filmler/film-1000023465/ |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> Od 2025. do 2026. igrala je Aydan u seriji ''Rüya Gibi'', koja je završena finalnom epizodom u martu 2026.<ref name="RuyaGibi">{{cite web |title=Rüya Gibi ekran yolculuğunu tamamladı! |website=Show TV |date=9. 3. 2026 |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/haber/3866183-ruya-gibi-ekran-yolculugunu-tamamladi |language=tr |access-date=5. 5. 2026}}</ref> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! Napomena |- | 2009 | ''Umut'' (''Nada'') | Meryem | |- | 2011 | ''Behzat Ç. Seni Kalbime Gömdüm'' | Eda | |- | 2013 | ''Behzat Ç. Ankara Yanıyor'' | Eda | |- | 2014 | ''Zaman Makinesi 1973'' (''Vremenska mašina 1973'') | Yasemin / Deniz | |- | 2015 | ''Kara Bela'' | Burcu | |- | 2018 | ''Arif V 216'' | Pembe Şeker / Alev | |- | 2019 | ''Öldür Beni Sevgilim'' (''Ubij me, ljubavi'') | Demet | |- | 2020 | ''Kara Komik Filmler 2: Emanet'' | ona sama | segment ''Emanet'' |- | 2024 | ''Gelin Takımı'' (''Tim mladenki'') | Ayça | glavna uloga |- | 2024 | ''Takıntılar'' | Işıl | |- | 2025 | ''Gelin Takımı 2'' (''Tim mladenki 2'') | Ayça | glavna uloga |- | 2025 | ''Adile'' | Müjde Ar | biografski film o [[Adile Naşit]] |} === Televizija === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! Kanal ! Napomena |- | 2007 | ''Sana Mecburum'' | Leyla | [[ATV (Turska)|ATV]] | |- | 2008 | ''Pars: Narkoterör'' | Zülfiye / Zülüf | [[Show TV]] | |- | 2008–2009 | ''Adanalı'' | Başak | [[ATV (Turska)|ATV]] | |- | 2009 | ''Makber'' | Güneş | [[Star TV (Turska)|Star TV]] | |- | 2010 | ''Geniş Aile'' | Esma | [[Kanal D]] | gostujuća uloga |- | 2010 | ''Şen Yuva'' | Oya | [[ATV (Turska)|ATV]] | |- | 2010–2013 | ''Behzat Ç. Bir Ankara Polisiyesi'' | Eda | [[Star TV (Turska)|Star TV]] | |- | 2014–2015 | ''Kardeş Payı'' | Feyza | [[Star TV (Turska)|Star TV]] / [[ATV (Turska)|ATV]] | |- | 2015–2016 | ''Bana Sevmeyi Anlat'' (''Nauči me voljeti'' / ''Nauči me da volim'') | Leyla | [[NOW (Turska)|Fox]] | glavna uloga |- | 2020 | ''Mucize Doktor'' (''Čudesni doktor'') | Ferda | [[NOW (Turska)|Fox]] | |- | 2025–2026 | ''Rüya Gibi'' | Aydan | [[Show TV]] | glavna uloga |} === Digitalne serije === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! Platforma ! Napomena |- | 2022–2024 | ''Zeytin Ağacı'' (''Drugo ja'') | Leyla | [[Netflix]] | glavna uloga |- | 2024 | ''Esas Oğlan'' | Selma | [[GAİN]] | glavna uloga |} === Glasovne uloge === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Naslov ! Uloga ! Napomena |- | 2017 | ''Prenses Elena'' | Elena | [[turski jezik|turska]] sinhronizacija |} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bakan, Seda}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Biografije, Gebze]] [[Kategorija:Turski glumci]] [[Kategorija:Turski državljani bošnjačkog porijekla]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 787dgm50girb0zarh3bdhie67q0pyy1 0 534662 3924416 3894583 2026-09-08T15:16:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924416 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Paljanska Miljacka | slika = | opis = | dužina = 13 | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = on | nadmorska visina izvora = 1010 | prosječni protok = | površina sliva = 58 | izvor = [[Vrelo Paljanske Miljacke]], [[Gornje Pale]], podnožje [[Jahorina|Jahorine]] i sjeverni obronci [[Ravna planina|Ravne planine]] | ušće = [[Miljacka]], sastavom s [[Mokranjska Miljacka|Mokranjskom Miljackom]] kod sela [[Bulozi]] / Dovlići | pritoke = Jahorinski potok, Manjača, Repašnica, Kaloviti potok | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | gradovi kroz koje protiče = [[Pale]] | sliv = [[Crno more|crnomorski]] | progresija = [[Miljacka]] → [[Bosna (rijeka)|Bosna]] → [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | plovna = ne | veličina_slike = }} '''Paljanska Miljacka''' jest rijeka u istočnoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i jedan od dva izvorna kraka [[Miljacka|Miljacke]]. Izvire na [[Vrelo Paljanske Miljacke|Vrelu Paljanske Miljacke]] u [[Gornje Pale|Gornjim Palama]], [[Republika Srpska]], na sjevernim obroncima [[Ravna planina|Ravne planine]] u masivu [[Jahorina|Jahorine]], a sa [[Mokranjska Miljacka|Mokranjskom Miljackom]] se spaja u području sela [[Bulozi]] i Dovlići, gdje nastaje Miljacka.<ref name="sarajevo">{{cite web |title=Vrelo Paljanske Miljacke |url=https://sarajevo.travel/ba/sta-raditi/vrelo-paljanske-miljacke/919 |website=Destination Sarajevo |access-date=18. 5. 2026}}</ref><ref name="studija">{{cite web |title=Konačna studija uticaja na životnu sredinu za površinski kop Rogoušići, Pale |url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D1%83%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%98%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%83%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83%20%D0%9F%D0%9A%20%D0%A0%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%83%D1%88%D0%B8%D1%9B%D0%B8%2C%20XXX%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%20-%20Copy_597376658.pdf |publisher=Vlada Republike Srpske |access-date=18. 5. 2026}}</ref> Duga je oko 13–15&nbsp;km, zavisno od načina mjerenja izvorišnog dijela, a pripada slivu [[Bosna (rijeka)|Bosne]], [[Sava|Save]], [[Dunav]]a i [[Crno more|Crnog mora]].<ref name="sarajevo"/><ref name="studija"/> == Tok == Paljanska Miljacka izvire jugoistočno od centra [[Pale|Pala]], u području Gornjih Pala, na nadmorskoj visini od oko 1010 m.<ref name="sarajevo"/><ref name="toopale">{{cite web |title=Vrelo Miljacke |url=https://toopale.com/vrelo-miljacke/ |website=Turistička organizacija opštine Pale |access-date=18. 5. 2026 |archive-date=15. 6. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615110152/https://toopale.com/vrelo-miljacke/ |url-status=dead }}</ref> Izvorište se nalazi ispod ostataka srednjovjekovne [[Pavlovići|Gradine Pavlovića]], u blizini izletišta i ribnjaka poznatog kao Vrelo Miljacke.<ref name="sarajevo"/> Od izvorišta rijeka teče kroz područje Pala, prima više manjih pritoka i nastavlja prema zapadu i sjeverozapadu. U području Buloza, odnosno Dovlića, sastaje se s Mokranjskom Miljackom; od tog mjesta tok se naziva Miljacka i nastavlja prema [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje se na području Butila ulijeva u Bosnu.<ref name="studija"/> == Hidrologija == Izvorišni dio Paljanske Miljacke čine jači kraški izvori gravitacionog tipa. Voda izvire iz krečnjačke podloge Ravne planine, a temperatura vode na vrelu gotovo je stalna i kreće se oko 6–6,5&nbsp;°C.<ref name="toopale"/> U gornjem toku rijeka ima izražen pad i planinski karakter, sa manjim kaskadama i sedrenim oblicima u okolini izvorišta.<ref name="sarajevo"/> Prema hidrološkim podacima korištenim u studijama za područje Pala, površina sliva Paljanske Miljacke iznosi oko 58&nbsp;km², dužina toka od izvorišta do ušća približno 15&nbsp;km, a ukupni pad oko 425 m.<ref name="studija"/> Kao pritoke se navode Jahorinski potok, Manjača, Repašnica i Kaloviti potok, uz nekoliko manjih i povremenih vodotokova.<ref name="studija"/> == Vrelo Paljanske Miljacke == [[Vrelo Paljanske Miljacke]] jedno je od poznatijih prirodnih izletišta na području Pala. Nalazi se oko 20&nbsp;km jugoistočno od centra Sarajeva i nekoliko kilometara od središta Pala, u podnožju Jahorine.<ref name="sarajevo"/> Lokalitet je značajan kao izvor jednog od dvaju krakova Miljacke i kao dio šire prirodne i historijske cjeline, jer se neposredno iznad izvora nalaze ostaci [[Gradina Pavlovića|Gradine Pavlovića]].<ref name="sarajevo"/> Turistička organizacija općine Pale opisuje vrelo kao grupu kraških izvora na sjevernim obroncima Ravne planine. Okolina izvora obrasla je šumom, a tok u izvorišnoj zoni formira manje slapove preko sedrenih blokova, naročito u periodima većeg vodostaja.<ref name="toopale"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{coord|43|47|11|N|18|34|14|E|region:BA_type:river_source|display=title}} {{DEFAULTSORT:Paljanska Miljacka}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Bosne]] [[Kategorija:Istočno Sarajevo]] j8dahz50x5pp3x1i2xbwgnjnk8oxrcr 6 536761 3924426 3922966 2026-09-08T19:04:13Z ~2026-48891-38 185521 3924426 wikitext text/x-wiki Benjamin Skopljak Benjamin Skopljak dijete iz Sarajeva sa 15 godina postaje najbolji gamer i kreator sadržaja koji se bavi gamingom i objavljivanjem sadržaja na društvenim mrežama, posebno na TikToku. Benjamin je pažnju publike privukao svojim gaming sadržajem i vremenom stekao popularnost na TikToku. Na svojim profilima objavljuje sadržaj povezan s igrama, streamingom i gamingom. == Sažetak == Slika za Wikimaraton Male države i teritorije 2026. Ako vam se svidi, napravljeno je još par verzija i za naredne godine. == Licenciranje == {{JD-ja}} {{NowCommons|Male-drzave-i-teritorije-2026.png}} p2tn9vrub5d47czb6jxlexqwmdn7sx1 0 536803 3924458 3923238 2026-09-09T07:56:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924458 wikitext text/x-wiki {{Kurzivan naslov}} {{Taksokvir | boja = #f2e5c7 | naziv = Strugač<br>Sval<br>''Squalius svallize'' | slika = FMIB 48058 Leuciscus svallize (Heckel and Kner).jpeg | slika_širina = 250px | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=Ford, M. |year=2024 |title=''Squalius svallize'' |article-number=e.T61346A137330155 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T61346A137330155.en |access-date=31 August 2026}}</ref> | regnum = [[Životinje|Animalia]] | phylum = [[Hordati|Chordata]] | classis = [[Zrakoperke|Actinopterygii]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Leuciscidae]] | genus = ''[[Squalius]]'' | species = ''Squalius svallize'' | dvoimeno_autorstvo = [[Johann Jakob Heckel|Heckel]] & [[Rudolf Kner|Kner]], 1858 | sinonimi = ''Leuciscus svallize'' (Heckel & Kner, 1858) | sinonimi_ref = <ref name="CoF">{{Cof genus|genus=Squalius|access-date=31 August 2026}}</ref><ref name="Tutman2026">{{cite journal |last=Tutman |first=Pero |last2=Ćaleta |first2=Marko |last3=Marčić |first3=Zoran |last4=Buj |first4=Ivana |last5=Hamzić |first5=Adem |display-authors=etal |year=2026 |title=Freshwater fishes (Petromyzonti, Elasmobranchii, and Actinopteri) of Bosnia and Herzegovina: an updated inventory on the biodiversity and distribution |journal=European Journal of Taxonomy |volume=1042 |pages=1–166 |doi=10.5852/ejt.2026.1042.3201}}</ref> }} '''''Squalius svallize''''' je [[vrsta]] slatkovodne [[Actinopterygii|zrakoperke]] iz porodice [[Leuciscidae]] i roda ''[[Squalius]]''.<ref name="Tutman2026">{{cite journal |last1=Tutman |first1=Pero |last2=Ćaleta |first2=Marko |last3=Marčić |first3=Zoran |last4=Buj |first4=Ivana |last5=Hamzić |first5=Adem |last6=Kalamujić Stroil |first6=Belma |last7=Golub |first7=Dragojla |last8=Šanda |first8=Radek |last9=Adrović |first9=Avdul |last10=Spasojević |first10=Pavle |last11=Pavličević |first11=Jerko |last12=Rozić |first12=Irena |last13=Zovko |first13=Nikola |last14=Hasković |first14=Edhem |last15=Škrijelj |first15=Rifat |last16=Kazić |first16=Amra |last17=Dekić |first17=Radoslav |last18=Dulčić |first18=Jakov |last19=Mustafić |first19=Perica |last20=Zanella |first20=Davor |last21=Bakrač |first21=Azra |last22=Avdić |first22=Subha |last23=Sofradžija |first23=Avdo |last24=Glamuzina |first24=Branko |title=Freshwater fishes (Petromyzonti, Elasmobranchii, and Actinopteri) of Bosnia and Herzegovina: an updated inventory on the biodiversity and distribution |journal=European Journal of Taxonomy |volume=1042 |pages=1–166 |year=2026 |doi=10.5852/ejt.2026.1042.3201 |issn=2118-9773 |url=https://doi.org/10.5852/ejt.2026.1042.3201 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] poznata je pod narodnim nazivima '''strugač''' i '''sval''', dok se u izvorima navodi i naziv '''svalić'''; na engleskom jeziku poznata je kao ''Neretva chub''.<ref name="Tutman2026"/><ref name="GBIF">{{cite web |title=Squalius svallize Heckel & Kner, 1857 |url=https://www.gbif.org/taxon/6ZDV5 |website=GBIF (Global Biodiversity Information Facility) |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> Vrsta je endemska za sliv rijeke [[Neretva|Neretve]] u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.<ref name="Tutman2026" /> == Taksonomija == Vrstu su [[Johann Jakob Heckel|Johann Jakob Heckel]] i [[Rudolf Kner]] opisali 1858.<ref name="Tutman2026" /><ref name="BISE_Squalius_svallize">{{cite web |title=Squalius svallize |url=https://biodiversity.europa.eu/species/10529 |website=BISE – Biodiversity Information System for Europe |publisher=European Environment Agency |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref><ref name="FishBase_Leuciscus_svallize">{{cite web |title=Synonym Summary: Leuciscus svallize Heckel & Kner, 1858 |url=https://www.fishbase.net.br/Nomenclature/SynonymSummary.php?ID=60547&SpecCode=26624 |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> U starijoj literaturi bila je svrstavana u rod ''Leuciscus'' pod nazivom ''Leuciscus svallize'', a korišten je i naziv ''Leuciscus svallize svallize''.<ref name="Tutman2026" /> Savremena taksonomija prihvata naziv ''Squalius svallize'' Heckel & Kner, 1858.<ref name="NCBI">{{cite web |title=Taxonomy browser (Squalius svallize) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=882993 |website=NCBI Taxonomy Browser |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> Taksonomska pripadnost vrste ranije je bila predmet promjena, što je bilo karakteristično za brojne vrste roda ''Squalius'' na području jadranskog sliva.<ref name="Buj2020">{{cite journal |last1=Buj |first1=Ivana |last2=Marčić |first2=Zoran |last3=Čavlović |first3=Kristina |last4=Ćaleta |first4=Marko |last5=Tutman |first5=Pero |last6=Zanella |first6=Davor |last7=Duplić |first7=Aljoša |last8=Raguž |first8=Lucija |last9=Ivić |first9=Lucija |last10=Horvatić |first10=Sven |title=Multilocus phylogenetic analysis helps to untangle the taxonomic puzzle of chubs (genus Squalius: Cypriniformes: Actinopteri) in the Adriatic basin of Croatia and Bosnia and Herzegovina |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=189 |issue=3 |pages=953–974 |year=2020 |doi=10.1093/zoolinnean/zlz133 |url=https://academic.oup.com/zoolinnean/article-abstract/189/3/953/5666230 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> Molekularno-filogenetička istraživanja potvrdila su ''S. svallize'' kao jednu od zasebnih evolucijskih linija roda ''Squalius'' u jadranskom slivu. <ref name="Buj2020"/> Istraživanja zasnovana na mitohondrijskim i nuklearnim genima pokazala su visoku genetičku različitost među vrstama roda ''Squalius'' na području [[Hrvatska|Hrvatske]] i Bosne i Hercegovine. <ref name="Buj2020"/> == Nazivi == Najnoviji pregled slatkovodne ihtiofaune Bosne i Hercegovine iz 2026. navodi "strugač" i "sval" kao narodne nazive vrste.<ref name="Tutman2026"/> U bazi [[GBIF]] za bosanski jezik naveden je naziv "svalić", dok je za hrvatski jezik također naveden naziv "svalić".<ref name="GBIF"/> U stručnoj literaturi koja se bavi populacijom ove vrste u Bosni i Hercegovini koristi se i naziv "strugač", uključujući izraz "endemski strugač". Zbog toga je naziv "strugač" najprikladniji kao osnovni naziv na bosanskom jeziku, dok se "sval" i "svalić" mogu navesti kao alternativni narodni nazivi. <ref name="Tutman2026"/><ref name="GBIF"/> == Rasprostranjenost == ''Squalius svallize'' je endemska vrsta jadranskog sliva čije je prirodno rasprostranjenje ograničeno na područje sliva Neretve u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.<ref name="Tutman2026" /> Najnoviji pregled ihtiofaune Bosne i Hercegovine iz 2026. posebno navodi da je vrsta endemska za sliv [[Neretva|Neretve]] u obje države.<ref name="Tutman2026" /> Podaci iz FishBase navode njeno prisustvo u slivovima [[Neretva|Neretve]], [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Ljuta (rijeka)|Ljute]] u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.<ref name="FishBase_Squalius_svallize">{{cite web |title=Squalius svallize (Heckel & Kner, 1858), Neretva chub |url=https://www.fishbase.net.br/summary/26624 |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> U Bosni i Hercegovini vrsta je zabilježena u Neretvi i njenim pritokama, kao i u pojedinim vodama povezanima s neretvanskim slivom.<ref name="Buj2020"/> Istraživanja su obuhvatila područje Neretve, močvarno područje [[Hutovo blato|Hutovog blata]] i pritoke neretvanskog sliva.<ref name="Buj2020"/> U istraživanju ishrane i rasta vrste uzorci su prikupljani na području [[Bregava|Bregave]], [[Krupa (rijeka)|Krupe]] i jezera Deran u Hutovom blatu.<ref name="Ivankovic2010">{{cite journal |last1=Ivanković |first1=Predrag |last2=Treer |first2=Tomislav |last3=Piria |first3=Marina |last4=Knezović |first4=Zrinka |title=Diet and growth of the endemic Neretva chub, Squalius svallize from the Neretva river area, Bosnia and Herzegovina |journal=Folia Zoologica |volume=59 |issue=1 |pages=51–56 |year=2010 |doi=10.25225/fozo.v59.i1.a8.2010 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.25225/fozo.v59.i1.a8.2010 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Stanište == Vrsta nastanjuje slatkovodne ekosisteme, uključujući vodotoke s bržim tokom i jezera u krškim područjima.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se">{{cite web |title=Squalius svallize (Heckel & Kner, 1858), Neretva chub |url=https://www.fishbase.se/summary/Squalius-svallize |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> Zabilježena je i u podzemnim vodama, što je povezano s karakteristikama krškog hidrološkog sistema njenog areala.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Odrasle jedinke mogu naseljavati i nizinska vodena tijela sa sporijim tokom.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Vrsta je bentopelagična, a zabilježena je u umjerenom klimatskom području.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> ==Izgled i morfologija== Tijelo vrste ''Squalius svallize'' je vretenastog oblika.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Od srodnih vrsta roda ''Squalius'' na području zapadnog Balkana i jadranskog sliva može se razlikovati na osnovu kombinacije karakteristika ljuski, peraja, glave i usta.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Bočna linija ima između 44 i 51 ljuske.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Slobodni rub svake ljuske na bočnoj strani tijela ima niz crnih pigmenata koji oblikuju pravilnu mrežastu šaru.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Na prednjoj polovini izložene površine ljuski nema izražene široke tamne mrlje.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Leđna peraja obično ima 8–9½ razgranatih žbica, dok podrepna peraja ima 9–10½, najčešće 10½ razgranatih žbica. <ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Promjer oka iznosi približno 19–23% dužine glave.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Glava je relativno niska i konusnog oblika, a njuška snažna i izrazito zaobljena.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Donja vilica je kratka i kraća od dubine škržnog poklopca, dok su usta smještena subterminalno<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Najveća zabilježena dužina iznosi 27,7 cm ukupne dužine tijela.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> == Ishrana i rast == ''Squalius svallize'' hrani se prvenstveno vodenim beskralješnjacima.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> Istraživanje provedeno na području Neretve u Bosni i Hercegovini obuhvatilo je 60 jedinki, pri čemu je najstarija analizirana jedinka imala sedam godina.<ref name="Ivankovic2010" /> Tokom zime u ishrani su dominirale larve tulara ([[Trichoptera]]) i dvokrilaca ([[Diptera]]), dok su larve dvokrilaca bile najzastupljenije i tokom proljeća i ljeta.<ref name="Ivankovic2010"/> U jesen su među najzastupljenijim sastojcima ishrane bile larve tulara i puževi ([[Gastropoda]]).<ref name="Ivankovic2010"/> Biljni materijal također je pronađen u sadržaju probavnog trakta, ali nije predstavljao dominantnu komponentu ishrane.<ref name="Ivankovic2010"/> Analiza rasta pokazala je pozitivan alometrijski odnos dužine i mase, s vrijednošću eksponenta ''b'' od 3,47.<ref name="Ivankovic2010"/> == Genetička istraživanja == Genetička istraživanja roda ''Squalius'' u jadranskom slivu pokazala su da ''S. svallize'' pripada grupi evolucijski nezavisnih vrsta koja uključuje i ''S. illyricus'', ''S. microlepis'', ''S. tenellus'' i ''S. zrmanjae''.<ref name="Buj2020"/> Analiza mitohondrijskog gena za citohrom ''b'' i dva nuklearna gena pokazala je izraženu genetičku diferencijaciju između istraživanih vrsta.<ref name="Buj2020"/> Rezultati ukazuju da su se različite vrste roda ''Squalius'' u jadranskom slivu razvijale pod utjecajem alopatričke specijacije i dugotrajne geografske izolacije.<ref name="Buj2020"/> == Zaštita == Prema [[Crveni popis IUCN-a|Crvenom popisu Međunarodne unije za zaštitu prirode]] (IUCN), ''Squalius svallize'' ima status '''gotovo ugrožena''' (NT – ''Near Threatened''). Procjena je izvršena 9. januara 2024, a u verziji Crvenog popisa 2024-2 vrsta je zadržana u kategoriji NT.<ref name="IUCN_RedList_Table7_2024">{{cite web |title=The IUCN Red List of Threatened Species: 2024-2 Red List Table 7 |publisher=IUCN |year=2024 |url=https://nc.iucnredlist.org/redlist/content/attachment_files/2024-2_RL_Table_7.pdf |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> U Bosni i Hercegovini vrsta je u najnovijem nacionalnom pregledu navedena kao '''ranjiva''' (VU) za područje [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], dok je za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] označena kao zaštićena vrsta.<ref name="Tutman2026"/> U istom pregledu ''S. svallize'' je navedena u Prilogu II [[Direktiva o staništima|Direktive o staništima]] Evropske unije i u Prilogu III [[Bernska konvencija|Bernske konvencije]].<ref name="Tutman2026"/> Glavne prijetnje vrsti povezane su s degradacijom staništa, zagađenjem voda i drugim promjenama riječnih ekosistema.<ref name="FishBase_Squalius_svallize_se" /> U literaturi se među faktorima koji mogu negativno utjecati na populacije navode i brane, predacija i krivolov. <ref name="Piria2012">{{cite journal |last1=Piria |first1=Marina |last2=Treer |first2=Tomislav |last3=Ivanković |first3=Predrag |last4=Tomljanović |first4=Tee |last5=Aničić |first5=Ivica |last6=Safner |first6=Roman |last7=Matulić |first7=Daniel |last8=Šprem |first8=Nikica |title=THREATENED FISHES OF THE WORLD: Squalius svallize (HECKEL & KNER, 1858) (CYPRINIDAE) |journal=Croatian Journal of Fisheries |volume=70 |issue=3 |pages=143–146 |year=2012 |issn=1330-061X |url=https://hrcak.srce.hr/file/137643 |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> Autori navode da je degradacija okoliša jedan od važnih razloga smanjenja populacija ove endemske vrste.<ref name="Piria2012"/> Ograničeno područje rasprostranjenosti dodatno povećava osjetljivost vrste.<ref name="Tutman2026"/> == Također pogledajte == * [[Bregava]] * [[Glavatica]] * [[Mehkousna pastrmka]] * [[Neretva]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački endemi]] 3dnm6vr4lvsh55shghpggkevducqsl4 0 536807 3924446 3924233 2026-09-09T01:35:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924446 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Wiki}}{{Prijevod}} {{Infokutija ostrvo | veličina slike = | karta_opis = | arhipelag = [[Djevičanska ostrva]], [[Ostrva Leeward]] | broj ostrva = | nadmorska_visina = 1165 | država administrativna podjela naslov = [[Teritorije Sjedinjenih Država|Teritorije]] | država administrativna podjela = [[Američka Djevičanska ostrva|Djevičanska ostrva]] | populacija najvećeg grada države = 2020 census<ref>{{Cite web |title=2020 Island Areas Censuses: U.S. Virgin Islands |url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-us-virgin-islands.html |access-date=2022-12-01 |website=US Census Bureau}}</ref> | etničke grupe = [[Afro-Karipci]], [[Portorikanci]], [[Bijeli Amerikanci|bijelci]], [[Indijci na Američkim Djevičanskim ostrvima|Indijci]], [[Arapski Amerikanci|Arapi]], [[Azijski Amerikanci|Azijci]], [[Domorodački narodi Amerike|Američki starosjedioci]], [[melezi]] }} '''Saint Croix''' ({{jez-nl|Sint-Kruis}}; {{jez-fr|Sainte-Croix}}; [[Danski jezik|danski]] i {{jez-no|Sankt Croix}}) ostrvo je na [[Karibi|Karibima]], te okrug i sastavni [[Distrikti i poddistrikti Američkih Djevičanskih ostrva|distrikt]] [[Američka Djevičanska ostrva|Američkih Djevičanskih ostrva]], koja su [[Neuključene teritorije Sjedinjenih Američkih Država|neuključena teritorija Sjedinjenih Američkih Država]]. St. Croix je najveće od ostrva teritorije. Prema popisu SAD iz 2020, njegova populacija iznosila je 41.004.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-us-virgin-islands.html|title=2020 Island Areas Censuses: U.S. Virgin Islands|last=|first=|website=US Census Bureau|access-date=1. 12. 2022}}</ref> Procjene iz 2026. za cijelu teritoriju Američkih Djevičanskih ostrva iznose oko 76.900 stanovnika,<ref name="britannica2026">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands|title=United States Virgin Islands summary|website=Britannica|access-date=1. 9. 2026}}</ref> što ukazuje na nastavak pada populacije. Najviša tačka ostrva je [[Mount Eagle (Američka Djevičanska Ostrva)|Mount Eagle]], na 355 metara. Nadimak St. Croixa je "Twin City", po njegova dva grada, [[Frederiksted|Frederikstedu]] na zapadnom kraju i [[Christiansted|Christianstedu]] na sjeveroistočnom dijelu ostrva. == Ime == Autohtono ime ostrva Taíno je {{Jezik|tnq|[[List of indigenous names of Eastern Caribbean islands#Leeward Islands|Ay Ay]]}} ('rijeka').<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3p_aNANtoQMC|title=St. Croix, Virgin Islands, Historical Park and Ecological Preserve|date=1992|work=Hearing Before the Subcommittee on National Parks and Public Lands of the [[United States House Committee on Interior and Insular Affairs|Committee on Interior and Insular Affairs]], House of Representatives, 24. 9. 1991, Washington, D.C..|isbn=978-0-16-039761-5|page=103|language=en}}</ref> Njegovo autohtono karipsko ime je {{Jezik|crb|Cibuquiera}} ('kamenita zemlja').<ref name=":0" /> Njegovo moderno ime, ''Saint Croix'', izvedeno je od francuskog imena ''{{Jezik|fr|Sainte-Croix}}'', koje je i samo prevod španskog imena {{Jezik|es|Isla de la Santa Cruz}} (što znači 'ostrvo Svetog Križa') koje je [[Kristofor Kolumbo]] dao ostrvu 1493.<ref name=":1">{{Cite book|last=Allsopp|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C|title=Dictionary of Caribbean English Usage|last2=Allsopp|first2=Jeannette|date=2003|publisher=University of the West Indies Press|isbn=978-976-640-145-0|page=180|language=en}}</ref> Francusko ime je djelimično zadržano pod danskom vlašću kao {{Jezik|da|Sankt Croix}}, a ostrvo je dobilo svoj sadašnji pravopisni nazivni oblik nakon američkog preuzimanja 1917. [[Demonim]] povezan s ostrvom je Crucian (bos. ''krucijanski''), izveden iz originalnog španskog naziva.<ref name=":1" /> == Historija == [[Datoteka:St_Croix_map.jpg|mini| Danska karta ostrva iz 1754.]] [[Datoteka:Bark_MARY_og_Frederiksted.jpg|mini| Frederiksstad na Saint Croixu, 1848.]] [[Datoteka:Mary´s_Fancy,_Saint_Croix.jpg|mini| Afrički radnici-robovi na plantaži Mary Fancy, u vlasništvu Georgea Ryana]] [[Datoteka:H._K._H._Prins_Valdemars_Ankomst_til_Sankt_Croix.jpg|mini| Dolazak princa Valdemara u St. Croix, 1879.]] [[Datoteka:Last_Danish_Parade_at_Saint_Croix.jpg|mini| [[Zastava Danske|Dannebrog]] se posljednji put spušta u Guvernerovoj rezidenciji (31. mart 1917)]] Igneri grnčarija ukazuje na ljudsko prisustvo na ostrvu od 1. do 700. nove ere, nakon čega slijedi prisustvo Taíno naroda od 700. do 1425, prije dolaska Karibljana 1425; ostrvo je bilo nenaseljeno do 1590..<ref name="VINPS">{{Cite book|title=U.S. Virgin Islands: a guide to national parklands in the United States Virgin Islands|publisher=Division of Publications, National Park Service, U.S. Dept. of the Interior|year=1999|isbn=0-912627-68-9|location=Washington, D.C.|pages=81–99}}</ref> Razne autohtone grupe naseljavale su ostrvo tokom njegove prahistorije. Kolumbo se iskrcao na Santa Cruz, kako ga je nazvao, 14. novembra 1493, i odmah su ga napali Kalinago narodi, koji su živjeli u Salt Riveru na sjevernoj obali. Ovo je prva zabilježena borba između Španaca i domorodačkog stanovništva [[Novi svijet|Novog svijeta]], a Kolumbo je mjestu bitke dao ime ''Cabo de la Flecha'' (Rt Strijele).<ref>{{Cite book|last=Morison|first=Samuel|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185259|title=Admiral of the Ocean Sea|publisher=Little, Brown and Company|year=1991|isbn=0-316-58478-9|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185259/page/n419 414]–418|orig-year=1942}}</ref> Španci nikada nisu kolonizovali ostrva, ali većina ili svo domaće stanovništvo je na kraju rastjerano ili pobijeno. Do kraja 16. vijeka, za ostrva se govorilo da su nenaseljena.<ref>{{Cite book|last=Hubbard|first=Vincent|url=https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/14|title=A History of St. Kitts|date=2002|publisher=Macmillan Caribbean|isbn=978-0-333-74760-5|page=[https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/14 14]}}</ref> === Kolonijalni period === {{Glavni|Holandska Djevičanska ostrva|||Hospitaljerska kolonizacija Amerika|Francuska zapadnoindijska kompanija|Danska Zapadna Indija}} Holandski i engleski doseljenici su se iskrcali na Saint Croixu 1625, a pridružile su im se i neke francuske izbjeglice sa [[Sveti Kristofor i Nevis|Svetog Kristofora]]. Englezi su protjerali holandske i francuske doseljenike prije nego što su i sami bili protjerani španskom invazijom iz [[Portoriko|Portorika]] u augustu 1650. Oko 1650, francuske snage su napale i osnovale koloniju od 300 stanovnika. Od 1651. do 1664, [[Malteški red|Malteški vitezovi]] (u to vrijeme [[vazalna država]] [[Kraljevina Sicilija|Kraljevine Sicilije]]) vladali su ostrvom u ime [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]]. Ostrvo je potom pripalo Francuskoj Zapadnoindijskoj kompaniji. Kolonija je evakuisana u [[Hispaniola|Saint-Domingue]] 1695., kada se [[Kraljevina Francuska|Francuska]] borila protiv Engleza i Holanđana u Ratu Velike alijanse. Ostrvo je potom bilo nenaseljeno i napušteno narednih 38 godina.<ref name="Westergaard">{{Cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691/page/n252 206]–209, 222–225, 235, 243}}</ref> Godine 1725, guverner St. Thomasa, [[Frederik Moth]], ohrabrio je direktore Danske zapadnoindijske kompanije da razmotre kupovinu Santa Cruza (St. Croix). Dana 15. juna 1733, Francuska i [[Danska-Norveška]] zaključile su ugovor prema kojem je [[Danska zapadnoindijska kompanija]] kupila St. Croix za 750.000 [[Livre tournois|livri]].<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia|title=St. Croix: island, United States Virgin Islands|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/place/Saint-Croix|access-date=20. 4. 2021}}</ref> [[Luj XV, kralj Francuske|Luj XV]] ratifikovao je ugovor 28. juna 1733. i primio polovinu uplate u francuskim kovanicama, a preostala polovina plaćena je u roku od 18 mjeseci. Dana 16. novembra 1733, Moth je imenovan za prvog danskog guvernera St. Croixa. Popis iz 1742. navodi 120 plantaža šećera, 122 plantaže pamuka, 1.906 robova i 360 bijelaca. Do 1754, robova je bilo 7.566. Te godine, kralj [[Frederik V od Danske|Frederik V]] preuzeo je direktnu kontrolu nad St. Croixom od kompanije.<ref>{{cite web|url=http://www.vinow.com/stcroix/history/|title=Saint Croix, Virgin Islands: Facts & History|publisher=Vinow.com|access-date=27. 7. 2017}}</ref><ref name="Westergaard2">{{cite book|last1=Westergaard|first1=Waldemar|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691/page/n252 206]–209, 222–225, 235, 243}}</ref> Gotovo 200 godina, St. Croix, St. Thomas i St. John bili su danski Zapadni Indijski otoci . Do sredine ili kraja 18. vijeka, vrhunca plantažne ekonomije, porobljeno stanovništvo St. Croixa brojalo je između 18.000 i 20.000 ljudi. Broj bijelaca u tom periodu kretao se između 1.500 i 2.000.<ref>Loftsdóttir, Kristin, and Gísli Pálsson, "Black on White: Danish Colonialism, Iceland and the Caribbean", in Magdalena Naum and Jonas M. Nordin (eds), ''Scandinavian Colonialism and the Rise of Modernity: Small Time Agents in a Global Arena'', Contributions To Global Historical Archaeology Volume, 37 (New York: Springer, 2013), pp. 37–52 (pp. 41–42). {{Doi|10.1007/978-1-4614-6202-6_3}}.</ref> Budući američki revolucionarni vođa Alexander Hamilton i njegov brat živjeli su u Christianstedu sa svojom majkom, Rachel Faucette, na St. Croixu nakon što se ona vratila na otok 1765.. Njihov dom bio je na gornjem spratu kuće na adresi Company Street 34, dok je Rachel koristila donji sprat kao prodavnicu prehrambenih proizvoda. U dvije godine, Hamilton je izgubio oca, Jamesa Hamiltona, koji ga je napustio, a majka mu je umrla. Zvanični dokumenti sa ostrva, svjedočenje njegovog ujaka na sudu za ostavinsku raspravu iz 1768, utvrdili su da je Alexander imao 13 godina. Do 1769, Hamiltonov rođak, tetka, ujak i baka su također umrli. Alexanderov brat James postao je stolarski šegrt, a Alexander je postao štićenik Thomasa Stevensa, trgovca u ulici King. Hamilton je ubrzo radio kao činovnik u izvozno-uvoznom preduzeću Beekman and Cruger na raskrsnici ulica King i King's Cross. 1772. lokalni biznismeni su finansirali Hamiltonovo daljnje obrazovanje u New Yorku.<ref name="Chernow">{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher/page/16|title=Alexander Hamilton|date=2004|publisher=The Penguin Press|isbn=1-59420-009-2|location=New York|pages=[https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher/page/16 16–17, 22–40]}}</ref> Trgovina robljem je u danskim kolonijama ukinuta 1792, iako je zabrana stupila na snagu tek 1802. Robovi su oslobođeni 1848, nakon Pobune robova na Saint Croixu 1848, koju je predvodio general John "Buddhoe" Gottlieb.<ref>{{Cite web|url=https://www.virgin-islands-history.org/en/timeline/the-slave-rebellion-on-st-croix-and-emancipation/|title=The slave rebellion on St. Croix and Emancipation|website=The Danish West-Indies – Sources of history|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216121514/https://www.virgin-islands-history.org/en/timeline/the-slave-rebellion-on-st-croix-and-emancipation/|archive-date=16. 12. 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|title=Danish West Indies – The Abolition of Slavery|website=National Museum of Denmark|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924175409/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|archive-date=24. 9. 2019|url-status=live}}</ref> Britanci su okupirali danske Zapadnoindijske otoke u martu 1801, dolaskom britanske flote u St. Thomas. Danska i Norveška su prihvatile Kapitulacijske sporazume, a Britanci su okupirali ostrva bez ispaljenog metka. Okupacija je trajala do aprila 1802, kada je Britanija vratila ostrva Danskoj-Norveškoj. Britanci su ponovo napali danske otoke u decembru 1807. Britanska flota je zauzela St. Thomas 22. decembra i St. Croix 25. decembra. Danska i Norveška nisu pružile otpor i invazija je ponovo prošla bez prolivanja krvi. Ova okupacija je trajala do 20. novembra 1815. Obje invazije su bile posljedica saveza Danske s Francuskom tokom Napoleonskih ratova. Nakon sklapanja mira s Francuskom, ostrva su vraćena Danskoj. === Kao teritorija Sjedinjenih Američkih Država === Radnička buna na St. Croixu 1878. pogodila je ostrvo. Danska je 1916. prodala St. Croix, St. Thomas i St. Johna SAD-u, formalizujući transfer Ugovorom o danskim Zapadnoindijskim otocima, u zamjenu za 25 miliona dolara u zlatu. Na nacionalnom referendumu o tom pitanju, 64,2% danskih birača odobrilo je prodaju. Na neslužbenom referendumu održanom na ostrvima, 99,83% je glasalo za kupovinu. Zvanični transfer ostrva SAD-u dogodio se 1. aprila 1917. Stanovnici St. Croixa dobili su američko državljanstvo 1927. Ostrvo se industrijalizovalo i udaljilo od agrarnog društva 1960-ih. Masakr u Fountain Valleyu 1972, masovna pucnjava tokom pljačke golf kluba, dovela je do razornog smanjenja turizma koje je trajalo mnogo godina. Uragan Hugo je 1989. pogodio ostrvo vjetrovima četvrte kategorije. [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|Vojska Sjedinjenih Američkih Država]], [[FBI|Federalni istražni biro]] i Služba američkih maršala angažovani su da uspostave red.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/09/22/us/troops-find-looting-and-devastation-on-st-croix.html|title=Troops Find Looting and Devastation on St. Croix|last=Schmalz|first=Jeffrey|date=22. 9. 1989}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hurricane Hugo Haunts Virgin Islands|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/hurricane/archives/hugo89a.htm|date=31. 10. 1989}}</ref> Zatvaranje rafinerije Hovensa 2012. rezultovalo je gubitkom mnogih radnih mjesta. Poljoprivreda se sporo oporavlja zbog povećane potražnje za lokalnim proizvodima i poljoprivrednim proizvodima. U septembru 2017., St. Croix je pogođen sa dva uzastopna uragana kategorije 5. Uragan Irma pogodio je ostrvo 6. septembra, a samo 13 dana kasnije, uragan Maria je pogodio St. Croix još jačim udarima, sa vjetrovima koji su na nekim mjestima dostizali i do 400 km/h.<ref name="plaskett2025">{{Cite web|url=https://www.virginislandsdailynews.com/plaskett-billions-received-in-federal-funds-can-fortify-local-infrastructure/article_7686c4a0-0fef-4fd3-895c-9cedf4b1a004.html|title=Plaskett: Billions received in federal funds can fortify local infrastructure|last=Bhola|first=Alexandra|date=19. 9. 2025|website=Virgin Islands Daily News|access-date=1. 9. 2026}}</ref> Maria je oštetila ili uništila 70% zgrada na St. Croixu, uključujući škole i jedinu bolnicu. Opsežni napori na obnovi nakon uragana Irma i Maria nastavljeni su i tokom 2024. i 2025.. Guverner Albert Bryan Jr. je krajem 2024. istakao značajan napredak u projektima obnove nakon uragana, obnovi domova i škola te kritičnim nadogradnjama infrastrukture poput puteva i vodovodnih sistema.<ref name="bryan2024">{{Cite web|url=https://www.vi.gov/governor-bryan-and-lieutenant-governor-roach-reflect-on-2024-accomplishments-and-welcome-president-biden-to-st-croix-2/|title=Governor Bryan and Lieutenant Governor Roach Reflect on 2024 Accomplishments and Welcome President Biden to St. Croix|date=30. 12. 2024|website=Government of the United States Virgin Islands|access-date=1. 9. 2026}}</ref> Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama (FEMA) obavezala je 989 miliona dolara za jačanje kanalizacionog sistema na St. Croixu,<ref name="fema2024">{{Cite web|url=https://www.vi.gov/fema-commits-989-million-to-strengthen-st-croixs-wastewater-system/|title=FEMA Commits $989 Million to Strengthen St. Croix's Wastewater System|date=19. 7. 2024|website=Government of the United States Virgin Islands|access-date=1. 9. 2026}}</ref> a dodatnih 3,2 milijarde dolara za obnovu sistema za distribuciju vode za piće i popločavanje puteva širom St. Croixa.<ref name="fema2024b">{{Cite web|url=https://www.usviodr.com/fema-commits-additional-3-2-billion-toward-utility-road-paving-and-education-projects-in-the-u-s-virgin-islands/|title=FEMA Commits Additional $3.2 Billion Toward Utility, Road Paving and Education Projects in the U.S. Virgin Islands|date=2024-10-07|website=USVI Office of Disaster Recovery|access-date=2026-09-01}}</ref> Ukupno je više od 20 milijardi dolara federalnih sredstava za obnovu nakon katastrofa dodijeljeno Američkim Djevičanskim ostrvima.<ref name="plaskett2025" /> Kongresna delegatkinja Stacey Plaskett istakla je da je administracija predsjednika Bidena 2024. odobrila povećanje federalnog udjela u troškovima na 95% za sve kategorije javne pomoći, odnosno 98% za projekte kritične infrastrukture, čime je teritorija uštedjela milijardu dolara.<ref name="plaskett2025" /> U augustu 2025., uragan Erin pogodio je područje, ali je poštedio ostrvo St. Croix veće štete. Nacionalni parkovi St. Croixa ponovo su otvoreni 18. augusta 2025. nakon što je uragan prošao.<ref name="erin2025">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/sari/learn/news/national-parks-of-st-croix-reopen-following-hurricane-erin.htm|title=National Parks of St. Croix Reopen Following Hurricane Erin|date=18. 8. 2025|website=National Park Service|access-date=1. 9. 2026}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:St._Croix_geologic_map.png|mini| Geološka karta Saint Croixa, gdje je Km [[Kreda (period)|kredna]] grupa Mt. Eagle, Kd je kredni diorit, Kg je kredni gabro, Tbf je [[Pliocen|pliocenska]] formacija Blessing, Tmb i Tlr su [[Miocen|miocenski]] [[krečnjak]] King shall, Qab je [[Kvartar|kvartarni]] aluvijum, a Qr je kvartarni greben.]] [[Datoteka:Northwest,_St_Croix_00840,_USVI_-_panoramio.jpg|mini| Obala Saint Croixa]] Saint Croix leži na koordinatama {{Coord|17|45|N|64|45|W|}}. Na istočnom vrhu ostrva, [[Point Udall (Američka Djevičanska Ostrva)|Point Udall]] je [[Spisak ekstremnih tačaka Sjedinjenih Država#Istočne tačke|najistočnija tačka]] (po putovanju, ne po [[geografskoj dužini]]) Sjedinjenih Država uključujući [[Ostrvsku teritoriju|ostrvske teritorije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-easternmost-point-in-north-america-is-actually-west-of-alaska.html|title=The Easternmost Point in North America Is Actually West of Alaska|date=17. 2. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=17. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npca.org/articles/2554-the-easternmost-national-park|title=The Easternmost National Park|website=National Parks Conservation Association|language=en|access-date=17. 2. 2025}}</ref> Najviša tačka ostrva, [[Mount Eagle (Američka Djevičanska Ostrva)|Mount Eagle]], visoka je 355 m.<ref>{{Cite book|last=Sciences|first=New York Academy of|url=https://books.google.com/books?id=aeOJSZH2jWEC&dq=The+island's+highest+point,+Mount+Eagle,+is+1,165+feet%C2%A0&pg=PA79|title=Scientific Survey of Porto Rico and the Virgin Islands|date=1926|publisher=The Academy|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Service|first=United States Soil Conservation|url=https://books.google.com/books?id=oSsN0f5MZegC&dq=The+island's+highest+point,+Mount+Eagle,+is+1,165+feet%C2%A0&pg=PA1|title=Soil Survey, Virgin Islands of the United States|date=1970|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> Većina istočnog kraja je prilično brdovita i strma,<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/coris/library/NOAA/CRCP/other/other_crcp_publications/Watershed_USVI/stx_ee_existing_conditions/02_EE_Characteristics_110719.pdf|title=Characteristics of St. Croix's East End|website=[[National Centers for Environmental Information]] (ncei.noaa.gov)|access-date=1. 9. 2026|archive-date=29. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829153718/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/coris/library/NOAA/CRCP/other/other_crcp_publications/Watershed_USVI/stx_ee_existing_conditions/02_EE_Characteristics_110719.pdf|url-status=dead}}</ref> kao i sjeverna strana od [[Christiansted, Američka Djevičanska Ostrva|Christiansteda]] prema zapadu. Od brda na sjevernoj strani, prilično ravna ravnica spušta se prema južnoj obali; ovo je bilo glavno šećerno zemljište ostrva. Ostrvo ima površinu od 214.66 km2,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lz65zgpJXiYC&dq=st.+croix+82.88+sq+miles&pg=PA95|title=U.S. Virgin Islands, 2000: 2000 Census of Population and Housing. Social, economic, and housing characteristics|date=2003|publisher=U.S. Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, U.S. Census Bureau|isbn=978-0-16-067821-9|language=en}}</ref> što ga čini najvećim ostrvom Američkih Djevičanskih ostrva.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/st-croix-national-heritage-area-place-page.htm|title=St. Croix National Heritage Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=17. 2. 2025}}</ref> Ima neravan teren s raznolikim ekosistemima, uključujući [[Kišna šuma|suptropske prašume]], obalne ravnice, grmlje, stjenovita brda, doline i plaže, kao i [[Koralni greben|koralne grebene]] uz obalu.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/st-croix-national-heritage-area-place-page.htm|title=St. Croix National Heritage Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=18. 2. 2025}}</ref> Godine 2023, St. Croix je proglašen područjem nacionalne baštine — prvim područjem nacionalne baštine koje se nalazi na Teritorijama SAD-a.<ref name=":4" /> == Klima == [[Datoteka:Saint_Croix_2012_Wade_22.JPG|mini| Plaža na Saint Croixu]] St. Croix ima tropsku do polusušnu klimu.<ref name=":5" /> [[Trgovački vjetrovi|Pasati]] pušu duž cijele dužine ostrva tokom cijele godine.<ref>{{Cite journal|last=Chérubin|first=Laurent Marcel|last2=Garavelli|first2=Lysel|date=4. 3. 2016|title=Eastern Caribbean Circulation and Island Mass Effect on St. Croix, US Virgin Islands: A Mechanism for Relatively Consistent Recruitment Patterns|journal=PLOS ONE|language=en|volume=11|issue=3|bibcode=2016PLoSO..1150409C|doi=10.1371/journal.pone.0150409|issn=1932-6203|pmc=4778804|pmid=26942575|access-date=31. 8. 2026|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0150409}}</ref><ref name=":5" /> Temperatura se kreće od 20 do 30 stepeni Celzijusevih,<ref>{{Cite web|url=https://tieronetravel.com/best-time-to-visit-u-s-virgin-islands-2024-travel-guide|title=Best Time to Visit U.S. Virgin Islands – Travel Guide|last=Barth|first=Kennedy|date=18. 7. 2022|website=TierOneTravel.com – Online Canadian Travel Agency {{!}}|language=en-CA|access-date=19. 2. 2025}}</ref> sa prosječnom temperaturom od 29,2 stepena Celzijusa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=K2q88d_8o-4C&dq=average+temperature+st+croix&pg=PA418|title=United States Coast Pilot: Atlantic Coast. Gulf of Mexico, Puerto Rico, and Virgin Islands|date=2000|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> Prosječna godišnja količina padavina je oko 1.000 mm godišnje, ali količina padavina varira ovisno o sezoni i lokaciji na otoku. Brda zapadnog dijela ostrva primaju znatno više kiše nego istočni kraj,<ref name=":5" /> s godišnjom količinom padavina od 50 inča godišnje na sjeverozapadu do 25-38 inča godišnje na istoku.<ref name=":5" /> Zapadni kraj ima bujnu vegetaciju i palme, dok je istočni kraj ostrva suhi pustinjski lanac sa znatnom količinom kaktusa. Od augusta do novembra je vlažna sezona na Američkim Djevičanskim ostrvima, a ostatak godine je sušna sezona.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.drought.gov/states/us-virgin-islands|title=U.S. Virgin Islands|website=www.drought.gov|publisher=National Integrated Drought Information System|language=en|publication-date=|access-date=19. 2. 2025}}</ref> Oko 40% godišnjih padavina obično se javi od septembra do novembra.<ref name=":6" /> Tokom sušne sezone, prilično jaka i dugotrajna suša može predstavljati problem za ostrvo,<ref>{{Cite web|url=https://www.drought.gov/drought-status-updates/drought-update-puerto-rico-and-us-virgin-islands-2024-01-18|title=Drought Update for Puerto Rico and the U.S. Virgin Islands|date=18. 1. 2024|website=www.drought.gov|publisher=National Integrated Drought Information System|language=en|access-date=19. 2. 2025}}</ref> posebno imajući u vidu nedostatak [[Slatka voda|slatke vode]] na Američkim Djevičanskim ostrvima.<ref>{{Cite journal|last=Lancellotti|first=Brittany V.|last2=Hensley|first2=David A.|date=2024|title=The state of knowledge of freshwater resources in the U.S. Virgin Islands: Data scarcity and implications|journal=JAWRA Journal of the American Water Resources Association|language=en|volume=60|issue=6|pages=1270–1292|bibcode=2024JAWRA..60.1270L|doi=10.1111/1752-1688.13241|issn=1752-1688}}</ref> St. Croix ima postrojenje za [[Desalinizacija|desalinizaciju]],<ref>{{Cite web|url=https://cgtc-usvi.org/water|title=Water|website=Caribbean Green Technology Center|language=en-US|access-date=19. 2. 2025}}</ref> ali većina stambenih kuća i poslovnih prostora ima ugrađene [[Cisterna|cisterne]] koje se koriste za sakupljanje kišnice.<ref name=":6" /> == Demografija == Stanovnici se nazivaju '''Krucijanci''' (eng. ''Crucians'') {{IPAc-en|ˈ|k|r|uː|ʒ|ən}} <ref>{{Cite web|url=http://cruciandictionary.com/|title=Crucian Dictionary|website=cruciandictionary.com}}</ref> (često se se piše kao "Kružani"). Zbog imigracijske historije St. Croixa, vodi se velika debata o tome šta predstavlja autohtonog Kružana. Konsenzus u društvu Kružana je da svako ko je ''"bahn ya"'' ("rođen ovdje" na krucijanskom dijalektu) na St. Croixu može tvrditi da je Kružan, ali ne nužno i da je ''autohtoni Kružan''. Ljudi koji se smatraju ''autohtonim narodom'', ili ''precima autohtonih naroda'', su oni čije porijeklo potiče iz doba prije nego što su Kružani dobili američko državljanstvo 1927. Predački domorodački Kružani (jedna četvrtina do jedna trećina stanovništva St. Croixa) uglavnom se sastoje od potomaka porobljenih Afrikanaca koje su Evropljani doveli na ostrvo tokom 18. i 19. vijeka i potomaka plaćenih radnika koje su Danci regrutovali iz britanskih i holandskih Zapadnoindijskih područja nakon danskog zakona o emancipaciji 1848. Kao i na drugim karipskim ostrvima, mnogi preci domorodaca također potiču od evropskih doseljenika i radnika na plantažama koji su migrirali tokom 17, 18. i 19. vijeka. Zbog malog broja evropskih žena na kolonijalnim ostrvima, mnogi evropski muškarci na kolonijalnom St. Croixu imali su djecu sa većinski afričkim stanovništvom, čiji potomci miješanog porijekla nose prezimena svojih evropskih predaka. Na ostrvu također postoji nekolicina starosjedilačkih porodica (tradicionalno poznate kao ''bukra''), "čistog" europskog porijekla. Zbog historijskih ekonomskih i političkih razlika, kao i ostataka kastinskog sistema iz 19. vijeka zasnovanog na tenu kože, socioekonomske klasne razlike među predačkim Kružanima mogu se znatno razlikovati, čak i unutar iste porodice. Većina predaka autohtonih Kružana danas je zaposlena u Vladi Djevičanskih ostrva, dok su drugi uključeni u turističku industriju, te pravna i medicinska zanimanja. Migracija Portorikanaca bila je prevalentna 1930-ih, 40-ih i 50-ih godina, kada su se mnogi Portorikanci preselili u St. Croix zbog posla nakon kolapsa šećerne industrije. Ukupan broj stanovnika opao je za 50% u vijeku prije 1945. Kupovina dvije trećine obližnjeg portorikanskog ostrva Vieques od strane [[Ratna mornarica Sjedinjenih Američkih Država|američke mornarice]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] rezultovala je raseljavanjem hiljada stanovnika ''Viequesa'', od kojih su se mnogi preselili na St. Croix zbog slične veličine i geografskog položaja. Lokalni praznik, Dan prijateljstva Južnog Djevičanskog ostrva i Portorika slavi se od 1960-ih drugog ponedjeljka u oktobru, istog datuma kao i [[Kolumbov dan]]. Portorikanci sa St. Croixa, od kojih većina živi na ostrvu više od jedne generacije, održali su svoju kulturu živom, integrirajući je u kulturu i društvo izvornih Kružana. Naprimjer, u neformalnim situacijama, mnogi Portorikanci u St. Croixu govore kombinacijom portorikanskog španskog i kreolskog engleskog jezika sličnom španskom engleskom. Migracije sa "nižih otoka" (lokalni kolokvijalni izraz za otoke na [[Mali Antili|Malim Antilima]] na istoku i jugoistoku) dogodile su se uglavnom 1960-ih i 70-ih. U tom periodu, poljoprivreda je opala kao glavna industrija St. Croixa, a zamijenili su je turizam, proizvodnja [[Aluminij-oksid|aluminija]] i [[Rafinerija nafte|rafiniranje nafte]]. U ovim industrijama bilo je mnogo poslova, a hiljade stanovnika sa zabačenih dijelova ostrva dolazile su na St. Croix. Potražnja za uvoznom radnom snagom u St. Croixu bila je pogoršana činjenicom da su mnogi preci, domorodački stanovnici Kružana, nakon što su decenijama ranije stekli američko državljanstvo, migrirali na kopneni dio SAD-a kako bi ostvarili obrazovne i karijerne prilike. Mnogim stanovnicima otok St. Croix postao je stalni dom, dok su se drugi preselili na kopno SAD-a ili vratili u svoje rodne zemlje. Većina stanovnika nižih ostrva došla je sa [[Sveti Kristofor i Nevis|Svetog Kittsa i Nevisa]], Antigve, [[Sveta Lucija|Svete Lucije]] i [[Dominika|Dominike]], ali ljudi iz svake anglofone karipske nacije mogu se naći na St. Croixu. Stanovnici nižih ostrva i njihovi potomci rođeni na St. Croixu čine većinu srednje klase na St. Croixu, koja se smanjila od globalne recesije 2008. Migracija na ostrvo St. Croix najčešće se smatra fenomenom sredine 20. vijeka, uzrokovanim američkom imigracijskom politikom, ali ljudi i evropskog i afričkog porijekla sa obližnjih ostrva [[Angvila]], [[Sveti Martin (ostrvo)|St. Martin]], Sint Eustatius, [[Saba]], St. Kitts, Nevis, Antigva i [[Montserrat]] migriraju na St. Croix od 17. vijeka. Mnogi preci starosjedilačkog stanovništva Kružana također dijele porodične veze s [[Barbados|Barbadosom]], budući da su Bajani krajem 19. vijeka u velikoj mjeri regrutirani na St. Croix za rad na plantažama šećera. Kontinentalni Amerikanci, iako malobrojni u poređenju sa karipskim imigrantima, također su bili dio zajednice St. Croix. Većina ih živi na istočnom kraju ostrva i uglavnom rade u turizmu, nekretninama i pravnim profesijama. Mnogi su privremeni stanovnici ili penzioneri. [[Palestinci|Arapski Palestinci]] su uticajan dio lokalne ekonomije od 1960-ih, kada su prvi put počeli migrirati u St. Croix kako bi otvorili trgovine, supermarkete i benzinske pumpe. U 21. vijeku, valovi migracija na St. Croix uključivali su ljude iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti|Haitija]], [[Jamajka|Jamajke]], [[Filipini|Filipina]] i raznih južnoameričkih zemalja. Historija migracija na St. Croixu ponekad je uzrokovala napetosti između imigranata i Kružana čiji preci na ostrvu datiraju generacijama unazad. Tenzije su se donekle smirile posljednjih godina, uglavnom zbog mješovitih brakova između Kružana i drugih karipskih naroda. Krajem 1990-ih, mnogi ljudi su podržali zakon kojim bi se kao "autohtoni stanovnik Američkih Djevičanskih ostrva" definisao svaki čovjek čije porijeklo na ostrvu vodi od 1927, godine u kojoj su stanovnici Američkih Djevičanskih ostrva dobili američko državljanstvo. Ovaj pokušaj odabrane grupe nacionalističkih senatora propao je nakon mnogo javnog negodovanja i kontroverzi. Saznalo se da većina stanovnika Američkih Djevičanskih ostrva rođenih na ovim ostrvima ne bi ispunjavala uslove za "starosjedioce" prema predloženom zakonu, jer su njihovi preci imigranti stigli kasnije od 1927., ali bi hiljade danskih građana ispunjavale uslove. Godine 2009, predloženi Ustav Američkih Djevičanskih Ostrva, koji je predložila Peta Ustavna Konvencija, uspostavio je tri definicije stanovnika [[Američka Djevičanska ostrva|Američkih Djevičanskih ostrva]]: "Predački starosjedioci Djevičanskih ostrva" - oni sa predačkim vezama (i njihovi potomci); "Starosjedioci Djevičanskih ostrva" - oni rođeni na ostrvu (i njihovi potomci); i "Stanovnici Djevičanskih ostrva" - bilo koji državljanin SAD-a koji je boravio na toj teritoriji pet godina. Kongres Sjedinjenih Američkih Država odbacio je predloženi ustav 2010. zbog kršenja principa jednakih prava za sve građane teritorije, "starosjedioce" ili ne, i vratio ga konvenciji na daljnje razmatranje. Prema popisu stanovništva SAD-a iz 2020, broj stanovnika St. Croixa bio je 41.004, a broj stanovnika koji su živjeli u domaćinstvima bio je 39.442.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALDPVI2020.DP2?q=st.+croix+island+demographics&d=DECIA+U.S.+Virgin+Islands+Demographic+Profile|title=Explore Census Data: Selected Social Characteristics (U.S. Virgin Islands: St. Croix)|website=data.census.gov|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=18. 3. 2025}}</ref> Od stanovništva koje živi u domaćinstvima, 51,6% rođeno je na Američkim Djevičanskim ostrvima; 15,6% rođeno je u Sjedinjenim Američkim Državama; 3,9% rođeno je na ostrvskom području SAD-a ili u Portoriku; a 29% rođeno je negdje drugdje.<ref name=":3" /> Od onih rođenih drugdje, 91,4% rođeno je na Karibima; 3% rođeno je u Aziji; 2,5% rođeno je u Evropi; 1,9% rođeno je u Centralnoj ili Južnoj Americi; a 1,2% rođeno je negdje drugdje.<ref name=":3" /> {| class="wikitable" |+<blockquote> Mjesto rođenja stanovnika St. Croixa u domaćinstvima (2020)<ref name=":3" /></blockquote> ! Mjesto rođenja ! Broj ! Procenat |- | Američki Djevičanski otoci | 20.366 | 51,6% |- | Sjedinjene Američke Države | 6.098 | 15,5% |- | Karibi | 10.443 | 26,5% |- | Ostrvsko područje SAD-a ili Portoriko | 1.555 | 3,9% |- | Azija | 342 | 0,9% |- | Evropa | 282 | 0,7% |- | Centralna Amerika i Južna Amerika | 222 | 0,6% |- | Drugdje | 135 | 0,3% |} == Pododjele == Za potrebe popisa stanovništva i planiranja, St. Croix je podijeljen na sljedeće poddistrikte (s brojem stanovnika prema popisu stanovništva SAD-a iz 2020. god): * Anna's Hope Village (3.282 stanovnika) * Christiansted (1.866 stanovnika) * East End (2.336 stanovnika) * Frederiksted (2.303 stanovnika) * Northcentral (4.197 stanovnika) * Northwest (3.431 stanovnika) * Sion Farm (10.332 stanovnika) * Southcentral (7.415 stanovnika) * Southwest (5.842 stanovnika) Historijski gledano, St. Croix, kao i ostatak Djevičanskih ostrva, bio je podijeljen na četvrti, a ove su dalje bile podijeljene na imanja. Ovi nazivi su korišteni za popis stanovništva do 1980, dok ih nisu zamijenili gore navedeni podokruzi, a naziv imanja se i dalje često koristi za navigaciju, pisanje adresa i raspravu o nekretninama.<ref name="outlying">{{Cite web|url=https://www2.census.gov/geo/pdfs/reference/GARM/Ch7GARM.pdf|title=Puerto Rico and the Outlying Areas|last=[[United States Census]]|year=1990|access-date=20. 7. 2021}}</ref> == Jezik == Engleski je dominantan jezik na St. Croixu od 18. vijeka, a službeni jezik od 1917, kada su Sjedinjene Američke Države kupile danska Zapadnoindijska ostrva. Ranije je službeni jezik bio danski, ali nije bio široko rasprostranjen. Među drugim jezicima koji su se govorili tokom kolonijalne historije St. Croixa su irski, škotski, španski i francuski, kao i sada izumrli holandski kreolski jezik kojim su govorili ljudi rođeni na St. Thomasu i St. Johnu koji žive u St. Croixu, kao i lokalni kreolski engleski jezik koji i danas postoji.<ref>{{Cite web|url=http://www.vinow.com/general_usvi/culture/virgin-islands-language/|title=Virgin Islands Language|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=2016|website=Vinow|publisher=VI Now|access-date=6. 7. 2016|quote=St. Croix was owned by the French until 1733 when the Danes bought it. By 1741 there were five times as many English on the island as Danes. English Creole emerged on St. Croix more so than Dutch Creole, which was more popular on St. Thomas and St. John. A dialect of English Creole called Crucian is heard on St. Croix today.}}</ref> Kreolski engleski jezik Djevičanskih ostrva, poznat na ostrvu kao krucijanski, govori većina stanovništva u neformalnim situacijama.<ref>{{Cite web|url=https://www.vinow.com/general_usvi/culture/virgin-islands-language/|title=Virgin Islands Language|website=Virgin Islands}}</ref> Španski govore migranti iz [[Portoriko|Portorika]] i [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i njihova djeca rođena na St. Croixu, a razne francuske kreolske jezike govore imigranti sa [[Sveta Lucija|Svete Lucije]], [[Dominika|Dominikanske Republike]] i Haitija. [[Arapski jezik|Arapski]] je uobičajen među [[Palestinci|arapsko-palestinskom]] zajednicom na St. Croixu. Imigranti iz anglofonih Kariba koji su došli na St. Croix nakon godina formativnog razvoja obično u neformalnim situacijama govore engleskim kreolskim jezikom svojih ostrva, koji je, uglavnom, obostrano razumljiv s kreolskim engleskim jezikom Djevičanskih ostrva. {| class="wikitable" |+<blockquote> Jezik koji se govori kod kuće (u domaćinstvima kod osoba starijih od 5 godina)<ref name=":3" /></blockquote> ! Jezik ! Broj ! Procenat |- | Samo engleski | 27.959 | 69,8% |- | Španski | 13.807 | 17,2% |- | Francuski, [[Haićanski kreolski jezik|haićanski kreolski]] ili kajunski | 7.101 | 8,8% |- | Drugi jezici | 3.349 | 4,2% |} == Religija == [[Datoteka:Christiansted,_Saint_Croix,_Virgin_Islands_1a33961v.jpg|mini| Anglikanska crkva Svetog Ivana, Christiansted]] [[Kršćanstvo]] je dominantna religija na St. Croixu; ostrvo je nazvano "Zemljom crkava"<ref>{{Cite web|url=https://www.coldwellbankervi.com/page-religion-on-st-croix-72.html|title=Religion on St Croix|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214729/https://www.coldwellbankervi.com/page-religion-on-st-croix-72.html|archive-date=3. 3. 2017|access-date=16. 5. 2015}}</ref> zbog otprilike 150 crkava koje opslužuju njegovih 50.000 stanovnika. [[Protestantizam|Protestantske]] denominacije su najprisutnije, ali postoji i značajno prisustvo [[Katolička crkva|rimokatoličke crkve]] zbog velike hispanske populacije St. Croixa, kao i irskog uticaja tokom danskog kolonijalnog perioda. Anglikanska, metodistička, moravska, prezbiterijanska, pentekostalna i adventistička crkva su među protestantskim denominacijama koje prevladavaju na ostrvu. Tu su i [[Jehovini svjedoci]] i članovi [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana|Crkve Isusa Krista svetaca posljednjih dana]]. Kao i u većem dijelu Kariba, na ostrvu se praktikuju različiti oblici rastafarijanstva. [[Islam]] je rasprostranjen među [[Palestinci|arapskom palestinskom]] zajednicom, a postoji i [[Jevreji|jevrejsko]] prisustvo. [[Hinduizam]] i islam također praktikuje indijsko stanovništvo. == Ekonomija == [[Datoteka:HOVENSA_refinery-06.jpg|lijevo|mini| Rafinerija nafte HOVENSA]] St. Croix je nekada bio [[Poljoprivreda|poljoprivredn]]<nowiki/>i centar. Danas je [[turizam]] glavni izvor prihoda St. Croixa.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-economy-of-the-u-s-virgin-islands.html|title=The Economy of the U.S. Virgin Islands|date=25. 4. 2017|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}</ref> Brojne druge industrije doprinose njenoj ekonomiji, uključujući rafiniranje nafte i destilaciju [[Rum|ruma]]. === Poljoprivreda === Taino narod je bio prvi koji je razvio organizovanu poljoprivredu na St. Croixu, uzgajajući kulture poput manioke, krompira i kukuruza.<ref>{{Cite web|url=https://mystcroix.vi/the-annual-st-croix-agrifest-festival-and-the-islands-rich-agricultural-history/|title=The Annual St Croix Agrifest Festival and the Island's Rich Agricultural History|last=MyStCroix.VI|first=Cindy @|date=2024-02-15|website=St Croix USVI Travel Guide Virgin Islands|language=en-US|access-date=2025-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/viis/learn/historyculture/indigenous-peoples.htm|title=Indigenous Peoples|last=John|website=[[National Park Service]]|language=en|access-date=22. 2. 2025}}</ref> Tokom kolonijalnog perioda ostrva, St. Croix je bio poljoprivredna sila na Karibima. Najveći izvozni proizvodi ostrva bili su šećerna trska, pamuk i duhan – koje su sadili, brali i prerađivali porobljeni Afrikanci.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://doa.vi.gov/our-history/|title=History of Agriculture in the USVI|website=Virgin Islands Department of Agriculture|publisher=[[U.S. Department of Agriculture]]|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/chri/planyourvisit/upload/CHRI-Small.pdf|title=Saint Croix's Golden Age of Sugar|website=[[National Park Service]]|publisher=[[U.S. Department of the Interior]]|publication-date=}}</ref> Šećerna trska je bila glavni izvozni proizvod ostrva u 18. i 19. vijeku.<ref name=":9" /> Sa više od 150 šećerana, St. Croix je bio jedno od najbogatijih ostrva šećerne industrije na Zapadnoindijskim ostrvima.<ref name=":9" /> Nakon ukidanja ropstva 1848, St. Croix je ostao pretežno poljoprivredno društvo.<ref name=":8" /> Taj period je završen brzom industrijalizacijom ostrvske ekonomije 1960-ih.<ref>{{Cite web|url=https://vilocalfoodandfarmcouncil.org/wp-content/uploads/2024/03/Virgin-Islands-Agricultural-Plan_12.26.21.pdf|title=Virgin Islands Agricultural Plan|date=29. 12. 2021|website=Virgin Islands Local Food and Farm Council|publisher=Virgin Islands Agricultural Plan Task Force}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stcroixsource.com/2008/10/20/back-garden-agriculture-virgin-islands/|title=Back To The Garden: Agriculture in The Virgin Islands|date=20. 10. 2008|website=St. Croix Source|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}</ref> === Ulje === {{Glavni|Hovensa}}St. Croix je lokacija jedne od najvećih svjetskih rafinerija nafte. 1966, Hess Oil Virgin Islands Corporation (HOVIC), odjel američke korporacije Hess, započeo je s radom na otoku.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://viconsortium.com/vi-business/virgin-islands-chevron-corp-to-acquire-hess-corp-in-deal-worth-53-billion|title=Chevron Corp. to Acquire Hess Corp. in Deal Worth $53 Billion|last=Gilbert|first=Ernice|date=23. 10. 2023|website=The Virgin Islands Consortium|access-date=22. 9. 2024}}</ref> Godine 1998, Hovensa LLC preuzela je upravljanje rafinerijom. Hovensa je bila kompanija s ograničenom odgovornošću u vlasništvu i pod upravom HOVIC-a i Petroleos de Venezuela, SA (PDVSA), nacionalne naftne kompanije [[Venecuela|Venecuele]]. Naziv rafinerije je promijenjen u HOVENSA. Cijene goriva na St. Croixu bile su nešto više od prosjeka nego u kontinentalnom dijelu SAD-a. Dana 18. januara 2012, Hovensa je objavila da će njena rafinerija biti trajno zatvorena.<ref>{{Cite web|url=https://www.toledoblade.com/Energy/2012/01/18/Hovensa-LLC-to-shut-Virgin-Islands-oil-refinery.html|title=Hovensa LLC to shut Virgin Islands oil refinery|last=Bronis|first=Jason|date=18. 1. 2012|website=The Blade|language=en|access-date=22. 2. 2025}}</ref> Ovo je imalo veliki negativan uticaj na ekonomiju St. Croixa i cijelih Američkih Djevičanskih ostrva, jer je rafinerija zapošljavala 1.200 stanovnika i 950 izvođača radova. Gotovo deceniju kasnije, rafinerija je ponovo pokrenuta u januaru 2021; ali je ponovo zatvorena u maju 2021. zbog nesigurnih emisija.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/05/29/us/epa-shutdown-limetree-st-croix-refinery/index.html|title=A Caribbean island bet its future on petrochemicals. Then oil rained down on homes.|last=Schouten|first=Fredreka|date=29. 5. 2021|website=CNN|language=en|access-date=22. 2. 2025}}</ref> [[Datoteka:Cruzan_Rum_Destillery_(1).jpg|mini| Destilerija ruma Cruzan]] === Rum === St. Croix također ima destileriju ruma Cruzan, <ref>{{Cite book|last=Sullivan|first=Lynne M.|url=https://books.google.com/books?id=Jnn44QjrJFEC&pg=PA186|title=Adventure Guide Virgin Islands|publisher=Hunter Publishing|year=2006|isbn=978-1-58843-581-1|edition=6.|page=186}}</ref> proizvođača ruma Cruzan, brenda kompanije Beam Suntory, Inc. Destilerija ruma Cruzan osnovana je 1760. kao Estate Diamond i dugi niz godina je koristila lokalno uzgojenu šećernu trsku za proizvodnju [[Rum|ruma]] jedinstvenog "tamnog" tipa. Sada uvozi melasu od šećerne trske iz drugih zemalja u regiji, prvenstveno [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i Južne Amerike. Posljednjih godina, Cruzan rum, zajedno s Bacardijem iz [[Portoriko|Portorika]] i Gosling'som s [[Bermudi|Bermuda]], doprinio je ponovnom porastu popularnosti super-premium single-barrel ruma. Rum Cruzan Estate-a osvojio je više od 30 nagrada Spirit Awards.<ref>{{Cite web|url=http://www.thatsthespirit.com/en/mixology/brands/Cruzan_Rum.asp|title=that's the SPIRIT! " Mixology > Cruzan Rum|publisher=Thatsthespirit.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213162236/http://www.thatsthespirit.com/en/mixology/brands/Cruzan_Rum.asp|archive-date=December 13, 2004|access-date=December 13, 2012}}</ref> Cruzan Estate Diamond Rum (odležan pet godina u bačvama od američkog hrasta) i Cruzan Single Barrel Estate Rum (odležan 12 godina u bačvama od američkog hrasta) su dva primjera. Diageo je završio izgradnju nove destilerije na industrijskoj lokaciji površine 26 hektara pored rafinerije HOVENSA. Nova destilerija proizvodi rum Captain Morgan.<ref>{{Cite web|url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R45235/3|title=Economic and Fiscal Conditions in the U.S. Virgin Islands|date=June 20, 2018|website=[[Congressional Research Service | Congressional Research Service Reports]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.diageo.com/en-row/NewsAndMedia/PressReleases/2008/New+Captain+Morgan+Distillery+on+St+Croix.htm|title=Virgin Islands governor John de Jongh announces initiative with Diageo for Captain Morgan rum distillery on Saint Croix|date=June 24, 2008|website=Diageo|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113044700/http://www.diageo.com/en-row/NewsAndMedia/PressReleases/2008/New+Captain+Morgan+Distillery+on+St+Croix.htm|archive-date=January 13, 2010|access-date=October 11, 2009}}</ref> Ulazak kompanije Diageo u industriju ruma na Američkim Djevičanskim ostrvima bio je kontroverzan. Vlada Američkih Djevičanskih ostrva, koja se suočava s financijskim problemima, osigurala je 250 dolara&nbsp;miliona u obveznicama za postrojenje, na što se vlada Portorika oštro žalila. === Turizam === Danas, turizam čini primarnu industriju St. Croixa, čineći 60% [[Bruto domaći proizvod|BDP-]] a Američkih Djevičanskih ostrva.<ref>{{Cite web|url=https://stthomassource.com/content/2023/04/01/usvi-department-of-tourism-attends-seatrade-cruise-global-trade-show-in-fort-lauderdale/|title=USVI Department of Tourism Attends Seatrade Cruise Global Trade Show in Fort Lauderdale|date=2023-04-01|website=St. Thomas Source|language=en-US|access-date=2025-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stthomassource.com/content/2022/07/17/usvi-tourism-gives-testimony-on-continued-success-plans-for-future-growth/|title=USVI Tourism Gives Testimony on Continued Success, Plans for Future Growth|date=2022-07-17|website=St. Thomas Source|language=en-US|access-date=2025-02-22}}</ref> Ostrvo je popularna luka za kruzere. U periodu 2023–24, luka za kruzere u Frederikstedu primala je 3–8 brodova mjesečno.<ref>{{Cite web|url=https://www.viport.com/_files/ugd/e0a2e7_d462137573c247c1b581f8c84e4f5ea1.pdf|title=Ann E. Abramson Marine Facility at Frederiksted Pier: Cruise Schedule|last=Virgin Islands Port Authority|date=February 6, 2024}}</ref> Osim toga, hoteli i odmarališta, restorani i barovi, te ture i aktivnosti donose prihod.<ref>{{Cite web|url=https://www.travelmarketreport.com/articles/USVI-Tourism-Poised-for-a-Huge-Year|title=USVI Tourism Poised for a Huge Year|date=1. 2. 2023|website=www.travelmarketreport.com|access-date=22. 2. 2025}}</ref> Popularne turističke aktivnosti uključuju plivanje, jedrenje, [[ronjenje]], snorkeling i golf.<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandleisure.com/best-things-to-do-st-croix-7967842|title=20 Best Things to Do in St. Croix|website=Travel + Leisure|language=en|access-date=22. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.afar.com/magazine/caribbean-islands-that-dont-require-a-passport|title=4 Beautiful Caribbean Islands Worth Visiting—No U.S. Passport Required|date=23. 1. 2025|website=AFAR Media|language=en|access-date=22. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dot.vi.gov/our-islands/st-croix/|title=St. Croix|website=Virgin Islands Department of Tourism|language=en-US|access-date=22. 2. 2025|archive-date=23. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223232144/https://dot.vi.gov/our-islands/st-croix/|url-status=dead}}</ref> == Prevoz == Automobili na ostrvu se voze lijevom stranom ceste, ali gotovo svi imaju volan na lijevoj strani. Ovo se pokazalo teškim za nove stanovnike i posjetioce iz područja s desnim prometom, poput kopnenog dijela SAD-a, francuskih i holandskih Zapadnih Indijskih otoka, Dominikanska Republika i Portoriko. Putevi imaju brojne rupe. Javni autobuski prevoz na Djevičanskim Ostrvima, poznat kao VITRAN, vodi Odjel za javne radove Djevičanskih Ostrva. Pored taksija i autobusa, St. Croix ima i dijeljene taksije, lokalno poznate kao "taksi busevi" (koji se mogu naći i na drugim Američkim Djevičanskim ostrvima). Taksi busevi su kombiji pune veličine koji voze od Frederiksteda do Christiansteda. U privatnom su vlasništvu i ne slijede redovan raspored i nemaju utvrđena stanice na kojim se zaustavljaju. Ljudi jednostavno čekaju pored puta dok se ne približi taksi autobus, a zatim mašu vozaču da se zaustavi. Putnici mogu izaći bilo gdje duž rute. Taksi autobusi nemaju taksimetar i zakon ih obavezuje da naplaćuju fiksnu cijenu od 2,50 dolara, bez obzira na to gdje putnik ulazi i izlazi. Taksiji do određenih lokacija su mnogo skuplji i obično ih koriste turisti. Trajektna linija do otoka St. Thomas ponovo je uspostavljena 2017.. Trajekt QE IV saobraća jednom dnevno, polazeći iz zaliva Gallows Bay u Christianstedu prema gradu Charlotte Amalie na otoku St. Thomas. Putovanje traje oko 2,5 sata, a karta košta 60 američkih dolara. Trajekt QE IV ne saobraća u slučaju opasnih vremenskih uslova. Neke trajektne kompanije sa sjedištem na otocima St. Thomas i St. John povremeno organizuju linije između St. Croixa i St. Thomasa za posebne prilike, kao što su Poljoprivredni sajam St. Croixa u februaru, Karneval Djevičanskih Ostrva, Božićni karneval na St. Croixu i konjske trke. Međunarodni aerodrom Henry E. Rohlsen opslužuje St. Croix redovnim letovima s kopna SAD-a, Portorika i istočnih Kariba. Hidroavioni, kojima upravlja Seaborne Airlines, lete od St. Croixa do St. Thomasa, a polaze i slijeću u luku Christiansted. Iako su Djevičanska Ostrva Sjedinjenih Američkih Država teritorija SAD-a, ona imaju status slobodne luke i nalaze se u posebnoj carinskoj zoni. Zbog toga putnici koji putuju između kontinentalnog dijela SAD-a i Portorika, uključujući državljane SAD-a, moraju proći američku carinsku kontrolu. Državljani SAD-a ne moraju pokazati pasoš pri ulasku na Djevičanska Ostrva SAD-a, ali pri odlasku mogu biti dužni dokazati svoje državljanstvo ili nacionalnost. Tokom tog postupka može se provjeravati i imigracioni status osoba koje nisu državljani SAD-a. == Obrazovanje == Školski okrug St. Croix upravlja nizom javnih škola u St. Croixu. Postoji i više privatnih škola, uključujući St. Croix Montessori, Star Apple Montessori School, The Good Hope Country Day School, Arizona Academy, katolička škola St. Mary, Free Will Baptist, St. Croix SDA School i The Manor School. Jedini fakulteti na ostrvu su Univerzitet Djevičanskih ostrva, kampus St. Croix i Univerzitet Barry, koji vodi program obuke za asistente ljekara. == Kultura == {{Glavni|Kultura Djevičanskih ostrva}} === Festivali === Najveći festival na otoku, Božićni karneval Crucian (Crucian Christmas Carnival), održava se na St. Croixu od kraja decembra do početka januara. Još jedan značajan festival je Poljoprivredni i prehrambeni sajam, koji se održava sredinom februara. Nekoliko puta godišnje u Christianstedu se održava noćni festival pod nazivom „Jump-Up“, a u Frederikstedu se svakog mjeseca održava događaj pod nazivom „Sunset Jazz“, na kojem lokalni jazz muzičari nastupaju na plaži Frederiksted. Svake godine, u subotu prije Mardi Grasa, održava se lokalna parada Mardi Croixa, kao i parada pasa duž sjeverne obale. St. Croix Half Ironman Triathlon održava se prve sedmice maja. Takmičenje uključuje plivanje na 1,9 km, vožnju bicikla na 90 km i trčanje na 21,1 km. Budući da biciklistička staza uključuje uspon na izuzetno strmo brdo poznato kao "The Beast" (Zvijer), ovaj triatlon se često naziva "Beauty and the Beast" (Ljepotica i Zvijer).<gallery mode="packed"> File:Saint_Croix_carnival_dancer.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Karnevalska plesačica u kostimu File:Saint_Croix_carnival_dancer2.jpg|alt=Parade of costumed carnival dancers| Parada kostimiranih karnevalskih plesača File:Saint_Croix_carnival_dancer3.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Karnevalska plesačica File:Saint_Croix_carnival_dancer4.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Kostimirana karnevalska plesačica Datoteka:Mochajombies.jpg|alt=A Moko jumbie| Moko jumbie </gallery> == Znamenitosti == [[Datoteka:Saint_Croix_2012_Wade_7.JPG|mini| Tvrđava Frederik u Frederikstedu]] Frederiksted zadržava svoju arhitekturu iz viktorijanskog doba i originalni dizajn sedam puta sedam ulica, te ima nekoliko historijskih građevina. Među njima su katolička crkva Svetog Patrika, izgrađena 1840-ih, i njena osnovna škola, carinarnica; apoteka iz 19. vijeka; i mnoge druge zgrade, od kojih su neke uragani pretvorili u scenske ruševine. Frederiksted funkcioniše opuštenijim tempom od većine mjesta na ostrvu, a živahniji je tokom [[Karneval|karnevala]] u januaru i kad god su kruzeri u luci. Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay sadrži jedino poznato mjesto gdje su članovi Kolumbove ekspedicije kročili na ono što je danas teritorija SAD-a. Također čuva planinske slivove, mangrove šume te estuarijska i morska okruženja koja podržavaju ugrožene i ugrožene vrste. Lokalitet obilježava Fort Salé, zemljani utvrđeni radovi iz vremena francuske okupacije, koji datira iz oko 1617.. Park čuva arheološka nalazišta iz praistorijskog i kolonijalnog doba, uključujući i jedino sačuvano igralište za loptu na Karibima. Ovo je jedno od dva mjesta na ostrvu za [[Bioluminiscencija|bioluminiscentne]] zaljeve (drugo je laguna Altona). [[Datoteka:Farmers_Market_St._Croix.jpg|alt=Farmers Market St. Croix|mini|194x194piksel| Pijaca na St. Croixu]] Tvrđava Christiansværn, izgrađena 1749, kao i druge zgrade održava Nacionalna parkovna služba u okviru Nacionalnog historijskog lokaliteta Christiansted. Nacionalni spomenik Buck Island Reef obuhvata ostrvo površine 176 hektara (71 hektar), koje se nalazi sjeverno od St. Croixa, kao i okolne koralne grebene. To je popularno mjesto za ronjenje s maskom i disaljkom. Ostrvo Buck Island je u vlasništvu američke vlade i služi kao stanište za mlade jedinke limunske ajkule. Green Cay (izgovara se „grin kej“) je malo ostrvo jugozapadno od Buck Islanda kojim upravlja Američka služba za ribu i divlje životinje. U njegovoj blizini nalazi se koralni greben Tamarind Reef, popularan među roniocima i ljubiteljima ronjenja s maskom i disaljkom. Pijaca poljoprivrednih proizvoda (1 Estate, Kingshill, 00850, St. Croix) nudi lokalno voće i povrće, kao i biljke, lokalnu hranu i sokove. Prodavači na otvorenom rade svake subote od 6 do 12 sati, a ponekad i duže. Pijaca je otvorena tokom cijele godine. Područje nacionalne baštine St. Croix osnovano je Zakonom o područjima nacionalne baštine 2022. kako bi se pomoglo u očuvanju i promovisanju historijskih i kulturnih lokaliteta širom otoka. === Ronjenje s bocom, maskom i disaljkom i vodeni sportovi === [[Datoteka:Discover_Scuba_Diving_--_St._Croix,_US_Virgin_Islands.jpg|mini| Ronjenje s bocom na St. Croixu]] [[Datoteka:Seahorse,_St._Croix,_Virgin_Islands.jpg|mini| Morski konjic na pristaništu u Frederikstedu]] Vode koje okružuju St. Croix tople su tokom cijele godine, s temperaturama od 25 °C do 30 °C, što ovo područje čini popularnim odredištem za vodene sportove, uključujući ronjenje s bocama, ronjenje s maskom i disaljkom, kajak, veslanje na dasci, surfanje, kitesurfing, parasailing, vožnju jet-skijem, ribolov i jedrenje. Dvije najpopularnije podvodne lokacije za ronioce na otoku su pristanište Frederiksted i strmi podvodni pad u duboku vodu kod Nacionalnog istorijskog parka i ekološkog rezervata Salt River Bay. Frederiksted je poznat po ronjenju na koralnim grebenima i pristupu lokacijama s potopljenim brodovima. Zapadna strana otoka ima mirne vode koje omogućavaju ronjenje s maskom i disaljkom direktno s plaže. Veslanje na dasci popularno je u blizini Frederiksteda iz istog razloga. Pristanište Frederiksted privlači ronioce i ljubitelje ronjenja s maskom i disaljkom, kao i one koji jednostavno skaču u vodu s njega. Plitke vode i pješčano dno oko pristaništa idealni su za početnike u ronjenju koji učestvuju u PADI programima Discover Scuba Diving (poznatim i kao probno ronjenje), za duže ronjenje uz obalu, noćno ronjenje i podvodnu fotografiju, posebno zbog velikog broja morskih konjića. Nekoliko stotina metara od sjeverne obale otoka, od Salt Rivera do Cane Baya, morsko dno naglo se spušta u duboki podvodni jarak. Tamo se mogu vidjeti koralni grebeni, brojne tropske ribe i morske kornjače selice. Kajak je također popularan u području Salt Rivera. Christiansted, koji se nalazi nedaleko od Buck Islanda i Green Caya, nekada je bio glavni grad Danskih Zapadnih Indija. Smješten je istočno od sjevernog podvodnog strmog pada i zaštićen je koralnim grebenom. === Bioluminiscentni zaljevi === Na St. Croixu postoje dva [[Bioluminiscencija|bioluminiscentna]] zaljeva ili bio zaljeva. Najpoznatiji i najposjećeniji je Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay . Drugi je u laguni Altona. Bio-zalivi su izuzetno rijetki; poznato je da na Karibima postoji samo sedam laguna koje su otvorene tokom cijele godine.<ref>{{Cite web|url=http://stcroixsource.com/content/news/local-news/2013/06/13/sea-launching-second-study-bioluminescence|title=SEA Launching Second Study on Bioluminescence|publisher=stcroixsource.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306021740/http://stcroixsource.com/content/news/local-news/2013/06/13/sea-launching-second-study-bioluminescence|archive-date=6. 3. 2016|access-date=13. 6. 2013}}</ref> Kombinacija faktora stvara neophodne uslove za bioluminiscenciju: crvena mangrova stabla okružuju vodu (organizmi su povezani sa mangrovom šumom,<ref>{{Cite book|last=Usup|first=G.|title=The physiological ecology of harmful algal blooms|last2=Azanza|first2=R. V.|publisher=Springer|year=1998|editor-last=Anderson|editor-first=D. M.|series=NATO ASI Series|location=Berlin|pages=81–94|chapter=Physiology and dynamics of the tropical dinoflagellate Pyrodinium bahamense|editor-last2=Cembella|editor-first2=A. D.|editor-last3=Hallegraeff|editor-first3=G. M.}}</ref> iako mangrova nije nužno povezana sa ovom vrstom).   Studija u biološkom zaljevu Salt River provodi se {{As of|2013}} od strane nastavnika i studenata sa Univerziteta Južne Karoline, Univerziteta Sjeverne Karoline-Wilmington i Univerziteta Djevičanskih ostrva. Njihovo istraživanje fokusira se na analizu kvalitete i nutrijentnog sastava vode, rasprostranjenost mikroorganizma, [[Dinoflagelate|dinoflagelata]] ''Pyrodinium bahamense'', koji svijetli kada je voda uznemirena, te obilje "cista", uspavanih dinoflagelata ugrađenih u morsko dno. Istovremenu komplementarnu studiju provodi Udruženje za zaštitu okoliša St. Croixa u saradnji sa Oceanografskim institutom Scripps. Fokusira se na brojanje gustine fotona fenomena tokom vremena i u različitim vremenskim uslovima. Analiza kvaliteta vode i taksonomija iz obje studije bit će podijeljene i povezane kako bi se stvorilo jedno od do sada najtemeljitijih istraživanja bioluminiscentnih zaljeva tokom cijele godine. Dva bio-zaljeva na St. Croixu imaju vrlo različite karakteristike. Onaj u laguni Altona je velik, ali plitak, što omogućava da se vidi razni morski život kako pliva i uzburkava vodu, osvjetljavajući je. Bio-zaljev kod rijeke Salt je manji, ali dublji od lagune Altona. Zbog svoje dubine, dom je i drugom obliku bioluminiscencije, [[Ctenophora]] ili češljastih meduza, koje se ne nalaze u laguni Altona. Treći bioluminiscentni organizam je također pronađen u Salt Riveru. Vrsta morskog vatrenog crva Odontosyllis izvodi svoj jarko zeleni ritual parenja u roku od 57 sati nakon punog mjeseca, ženke izlaze na površinu i ostavljaju luminiscentnu zelenu lokvicu kroz koju mužjaci jure i oplode jaja. === Zaštićena područja === * Nacionalni spomenik Buck Island Reef, kojim upravlja Služba nacionalnih parkova (savezna agencija) * Nacionalno historijsko mjesto Christiansted, kojim upravlja Služba nacionalnih parkova (savezna agencija) * Nacionalni rezervat za divlje životinje Green Cay, kojim upravlja Služba za ribu i divlje životinje SAD-a (savezna agencija) * Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay, kojim zajednički upravljaju Teritorija Djevičanskih ostrva i Služba nacionalnih parkova (savezna agencija) * Nacionalni rezervat za divlje životinje Sandy Point, kojim upravlja Služba za ribu i divlje životinje SAD-a (savezna agencija) * Point Udall * Morski park St. Croix East End : njime upravlja Vlada Djevičanskih ostrva putem Odjeljenja za upravljanje obalnim područjem pri Ministarstvu za planiranje i prirodne resurse <gallery mode="packed"> Datoteka:Christiansted,_US_Virgin_Islands,_from_Recovery_Hill.jpg|alt=Christiansted, looking north.| Christiansted, pogled prema sjeveru Datoteka:Csted2.jpg|alt=Downtown Christiansted and harbor| Centar Christiansteda i luka Datoteka:Csted3.jpg|alt=Old Danish Customs House, Christiansted| Stara danska carinarnica, Christiansted Datoteka:2008-01-27_Grapetree_Bay_St._Croix_USVI.jpg|alt=East End| Istočni kraj Datoteka:2008-01-28_Tague_Bay_St._Croix.jpg|alt=East End| Istočni kraj Datoteka:2008-01-27_Teague_Bay_Beach_St._Croix_USVI.jpg|alt=Teague Bay Beach| Plaža Teague Bay Datoteka:2008-03-30_Canegarden_Bay_St._Croix_USVI.jpg|alt=Canegarden Bay Beach| Plaža Canegarden Bay Datoteka:2008-07-17_St._George_Village_Botanical_Gardens_St._Croix_USVI.jpg|alt=St. George Village Botanical Gardens| Botanički vrt sela St. George Datoteka:Canebay1.jpg|alt=Scuba diver and sponges, Cane Bay wall| Ronilac i spužve, zid Cane Baya Datoteka:Canebay2.jpg|alt=Scuba diver and sponges, Cane Bay wall| Ronilac i spužve, zid Cane Baya </gallery> == Poznate osobe == [[Datoteka:Dezarie_cropped.jpg|mini| Dezarie, 2010.]] * Adassa (rođena 1987), reggaeton pjevačica i tekstopisac * Bennie Benjamin (1907–1989), muzičar, tekstopisac * Omari K. Chancellor, glumac i filmski stvaralac * De Apostle (rođen oko 1978), reggae pjevač i tekstopisac * Dezarie (rođena oko 1980), reggae pjevačica * Jack Gantos (rođen 1951), autor (spomenut u ''knjizi Rupa u mom životu'') * Jimmy Hamilton (1917–1994), američki jazz muzičar, umro u Saint Croixu. * Rea Irvin (1881–1972), američka ilustratorica, umjetnička direktorica časopisa ''The New Yorker'', umrla u Saint Croixu. * Audre Lorde (1934–1992), američka pjesnikinja i [[Feminizam|feministkinja]], umrla je u Saint Croixu. * Midnite (aktivan 1989–2015), roots reggae bend * Henry S. Whitehead (1882–1932), američki autor horor fikcije i fantastike; arhiđakon u St. Croixu od 1921. do 1929. * Mike Yard (rođen oko 1970), saradnik u ''emisiji The Nightly Show'' === Sport === [[Datoteka:Ray_Seales_1973.jpg|mini| Sugar Ray Seales, 1973.]] * Joe Aska (rođen 1972), bivši profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] * Raja Bell (rođen 1976), profesionalni [[Košarka|košarkaš]], [[Utah Jazz]]<ref>{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/b/bellra01.html|title=Raja Bell|publisher=Basketball-Reference.Com|access-date=15. 11. 2012}}</ref> * Cory Bishop (rođen oko 1990), fudbaler Američkih Djevičanskih Ostrva * Livingstone Bramble (rođen 1960), bokser, rođen u Montserratu, odrastao na St. Croixu * Horace Clarke (1939–2020), profesionalni igrač bejzbola, New York Yankeesi i San Diego Padresi * Quentin Coryatt (rođen 1970), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Indianapolis Colts<ref>{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/C/CoryQu20.htm|title=Quentin Coryatt|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}</ref> * Midre Cummings (rođen 1971), igrač u MLB-u * [[Tim Duncan]] (rođen 1976), bivši profesionalni [[NBA]] [[Košarka|košarkaš]]<ref>{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/d/duncati01.html|title=Tim Duncan|publisher=Basketball-Reference.Com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008092815/http://www.basketball-reference.com/players/d/duncati01.html|archive-date=8. 10. 2012|access-date=15. 11. 2012}}</ref> * Walt Frazier (rođen 1945), bivši profesionalni [[NBA]] [[Košarka|košarkaš]]<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/02/25/garden/25frazier.html|title=At Home With Walt Frazier|work=[[The New York Times]]|date=25. 2. 2010|access-date=24. 2. 2014|last=Araton|first=Harvey}}</ref> * Muhammad Halim (rođen 1986), olimpijski troskok * Peter Jackson (1861–1901), australijski bokserski prvak 19. vijeka * Linval Joseph (rođen 1988), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Minnesota Vikings<ref>{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/C/CoryQu20.htm|title=Linval Joseph|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}</ref> * Hanik Milligan (rođen 1979), bivši profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] * Elmo Plaskett (1938–1998), igrač bejzbola * Sugar Ray Seales (rođen 1952), bokser, osvajač zlatne medalje na [[Olimpijske igre 1972.|Ljetnim olimpijskim igrama 1972.]] * Andre Wadsworth (rođen 1974), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Arizona Cardinals<ref>{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/W/WadsAn20.htm|title=Andre Wadsworth|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}</ref> === Ostali === [[Datoteka:William_Leidesdorff.jpg|mini| William Leidesdorff, 1845.]] [[Datoteka:Historical_marker_for_Alexander_Hamilton,_Christiansted,_St._Croix.jpg|mini| Historijski spomenik Alexanderu Hamiltonu]] [[Datoteka:RoyInnisCirca1970.jpg|mini| Roy Innis, oko 1970.]] * [[Margaret Hartman Markoe Bache]] (1770–1836), američka štamparka i urednica * [[Judah P. Benjamin]] (1811–1884), američki i konfederacijski političar * [[Edmund Bourke]] (1761–1821), danski diplomata * [[Annie de Chabert]] (1908–1976), politička ličnost, poduzetnica * Frank Crosswaith (1892–1965), socijalistički političar i sindikalni organizator u New Yorku * [[Francis J. D'Eramo]] (rođen 1959), sudija Višeg suda Američkih Djevičanskih ostrva u St. Croix<ref>{{Cite web|url=http://www.visuperiorcourt.org/judges/pastjudges.aspx|title=Honor Roll of Judges|website=[[United States Virgin Islands Superior Court]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041111/http://www.visuperiorcourt.org/judges/pastjudges.aspx|archive-date=5. 6. 2016}}</ref> * [[Alexander Hamilton]] (1755/7-1804), jedan od očeva snivača Amerike, živio je na St. Croixu od svoje 10/11. do 17. * [[Hubert Harrison]] (1883–1927), harlemski aktivista i intelektualac, poznat kao "otac harlemskog radikalizma" * [[Elizabeth Hawes]] (1903–1971), dizajnerica odjeće, autorica i društvena kritičarka, koja je pisala o svom životu u St. Croixu pod naslovom ''Ali reci to pristojno'' * [[Arnold R. Highfield]] (1940–2019), historičar * [[Casper Holstein]] (1876–1944), njujorški mafijaš tokom Harlemske renesanse * [[D. Hamilton Jackson]] (1884–1946), zagovornik radničkih prava i lobirao je kod lidera u Danskoj * [[Roy Innis]] (1934–2017), zagovornik građanskih prava, predsjedavajući Kongresa za rasnu jednakost (CORE) * [[Hans Jonatan]] (1784–1827), vjerovatno prva osoba druge boje kože koja je živjela na Islandu * [[William Leidesdorff]] (1810–1848), poduzetnik, jedan od osnivača San Francisca * [[Abraham Markoe]] (1727–1806), biznismen, zemljoposjednik i plantažer; kasnije američka revolucionarna figura * [[Princ Monolulu]] (1881–1965), pravo ime ''Peter Carl Mackay'', savjetnik za konjske trke * Warren Mosler (rođen 1949), američki menadžer hedge fondova, poduzetnik i ekonomista; preselio se u St. Croix 2010. * [[Stacey Plaskett]] (rođena 1966), američka delegatkinja<ref>{{Cite web|url=https://clerk.house.gov/|title=Stacey E. Plaskett (Virgin Islands (VI)), 119th Congress Profile|website=Office of the Clerk, U.S. House of Representatives|language=en|access-date=5. 10. 2025}}</ref> * [[Jasmin St. Claire]] (rođena 1972), američka bivša pornografska glumica i hrvačica * [[Hannibal Ware]] (rođen oko 1970), generalni inspektor američke Uprave za mala preduzeća * [[Erika J. Waters]] (rođena oko 1950), akademkinja i kritičarka; preselila se u St. Croix početkom 1970-ih == Također pogledajte == * Radnička buna na St. Croixu 1878. * Kultura Djevičanskih ostrva * Muzika Djevičanskih ostrva * Botanički vrt sela St. George * Peč grebena Djevičanskih ostrva * WSVI, ABC TV stanica * WTJX-TV, Javna televizija Djevičanskih ostrva == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bivše španske kolonije]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] 09y6b5lf0ct15juvfbukk19x8pex3hp 0 536818 3924470 3924122 2026-09-09T11:04:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924470 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | name = Sint Eustatius | vrsta_naselja = [[Caribbean Netherlands|Special municipality]] of the [[Netherlands]] | zastava = Flag of Sint Eustatius.svg | veličina_zastave = 125 | grb = Sint Eustatius wapen.svg | motto = {{force singular}} {{native name|la|Superba et confidens}}<br />"Proud and confident" (English) | anthem = "[[Golden Rock (anthem)|Golden Rock]]"<br />{{center|[[File:Goldenrock.ogg]]}} | slika = Sint Eustatius from ISS.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Satellite image of Sint Eustatius | karta = Sint Eustatius in its region.svg | opis_karte = {{map caption|location_color=circled in red|region=the [[Caribbean]]|region_color=none}} | karta1 = SSS Islands Map.png | opis_karte1 = Map showing the location of St.&nbsp;Eustatius relative to [[Saba (island)|Saba]] and [[Saint Martin (island)|St.&nbsp;Martin]] | demografija_tip1 = Languages | demografija_naslov1 = Official | demografija_podatak1 = [[English language|English]]<ref name=languages>English can be used in relations with the government, see, {{Citation |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2012-07-28 |language=nl |mode=cs1 |via=Overheid.nl}}</ref>{{*}}[[Dutch language|Dutch]] | vrsta_podjele = [[Country]] | naziv_podjele = [[Netherlands]] | vrsta_podjele1 = Overseas region | naziv_podjele1 = [[Caribbean Netherlands]] | naslov_osnivanja = Incorporated into the&nbsp;Netherlands | datum_osnivanja = 10. oktobra 2010. ([[dissolution of the Netherlands Antilles]]) | government_footnotes = &nbsp;(see [[Politics of the Netherlands]]) | naslov_vođe = [[Lieutenant governor|Lt.&nbsp;Governor]] | vođa = [[Alida Francis]] (Government commissioner)<ref>{{Cite web |date=18. juna 2021. |title=Benoeming regeringscommissaris en plaatsvervanger Sint Eustatius |url=https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |access-date=19. decembra 2021. |website=Rijksoverheid |language=nl |archive-date=28. maja 2023. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528224336/https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |url-status=dead }}</ref> | vrsta_sjedišta = Municipal seat | sjedište = [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] | koordinate = {{coord|17|29|N|62|59|W|display=inline}} | area_footnotes = <ref name="auto2">{{Cite web |date=19. maja 2015. |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |access-date=5. aprila 2022. |website=Rijksoverheid |language=nl}}</ref> | površina_ukupno_km2 = 21 | population_footnotes = <ref name="CBS.nl">{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#:~:text=Population%20of%20the%20Caribbean%20Netherlands%20up%20by%20nearly%201.6%20thousand%20in%202024,-19. 5. 2025.&text=On%201%20January%202025%2C%20the%20population%20of%20Bonaire%20stood%20at,percent)%20than%20one%20year%20previously. |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |date=19. maja 2025. }}</ref> | stanovništvo_ukupno = 3,270 | stanovništvo_godine = 1. januara 2025. | gustina_stanovništva_km2 = 154 | demonym = {{hlist|St. Eustatian|Statian|Dutch}} | vremenska_zona = [[Atlantic Standard Time|AST]] | utc_pomak = −4 | vrsta_pozivnog_broja = [[Telephone numbers in Sint Eustatius|Calling code]] | pozivni_broj = [[+599]] | valuta_naziv = Currency | valuta = {{nowrap|[[United States dollar]]}} ($) ([[ISO 4217|USD]]) | internet_domena_naziv = [[Country code top-level domain|Internet TLD]] | internet_domena = {{ubl|[[.nl]]|[[.bq]]{{efn|.bq is designated, but not in use, for the Caribbean Netherlands.<ref>{{Cite web |title=BQ – Bonaire, Sint Eustatius and Saba |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |archive-date=17. juna 2016. |access-date=29. augusta 2014. |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] }}</ref><ref>{{Cite web |date=20. decembra 2010. |title=Delegation Record for .BQ |url=https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529125032/https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |archive-date=29. maja 2012. |access-date=30. decembra 2010. |website=[[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] }}</ref> Like the rest of the Netherlands, .nl is primarily in use.}}}} | iso_kod = [[ISO 3166-2:BQ|BQ-SE]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ3]] | gustina_stanovništva_mi2 = 405 }} '''Sveti Eustahije''' (poznat i kao '''Sint Eustatius''',<ref>Mangold, Max. ''Duden – Das Aussprachewörterbuch.'' In: ''Der Duden in zwölf Bänden,'' Band 6. 7. Auflage. Berlin: Dudenverlag; Mannheim : Institut für Deutsche Sprache, 2015, Seite 786.</ref> lokalno kao '''Statia'''<ref name="Tuchman 19882">{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Ballantine Books|location=New York}}</ref>) ostrvo je u [[Karibi|Karibima]]. To je [[Karipska Holandija|posebna općina]] (službeno "javno tijelo") [[Holandija|Holandije]].<ref name="WOLBES">{{Citation|title=Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028142/2021-07-01|trans-title=Law on the public bodies of Bonaire, Sint Eustatius and Saba|language=nl|mode=cs1|via=Overheid.nl}}</ref> Ostrvo se nalazi na sjeveru [[Ostrva privjetrine]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. Sveti Eustahije nalazi se neposredno sjeverozapadno od Saint Kittsa i jugoistočno od Sabe. Regionalni glavni grad je [[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]]. Ostrvo ima površinu od 21 km². Putnici koji na ostrvo dolaze zračnim putem koriste [[Aerodrom F. D. Roosevelt]]. Nekada dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]], Sveti Eustahije je 2010. [[Raspad Holandskih Antila|postao javno tijelo]] Holandije.<ref>{{Cite web|url=http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|title=Antillen opgeheven op 10-10-2010|date=18. 11. 2009|website=NOS Nieuws|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224143841/http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|archive-date=24. 12. 2009|url-status=dead|access-date=10. 10. 2010}}</ref> Dio je [[Karipska Holandija|Holandskih Kariba]], koje čine [[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]], [[Saba (otok)|Saba]], Sveti Eustahije i [[Sint Maarten]]. Zajedno sa Bonairom i Sabom formira BES ostrva, koja se još nazivaju Karipskom Holandijom.<ref>{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl|last=Zaken|first=Ministerie van Algemene|date=19. 5. 2015|website=www.rijksoverheid.nl|language=nl-NL|access-date=28. 3. 2023}}{{Dead link|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Sveti Eustahije imao je važnu ulogu u [[Američki rat za nezavisnost|Američkom ratu za nezavisnost]], snabdijevajući američke pobunjenike ratnim materijalom, posebno [[Barut|barutom]]. Britanci su zauzeli Svetog Eustahija, što je bio težak udarac za SAD i njegove evropske saveznike. Francuska mornarica je kasnije tokom rata ponovo zauzela ostrvo.<ref>Jameson, J. Franklin. "St. Eustatius in the American Revolution". ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683–708. https://www.jstor.org/stable/1834346</ref> == Etimologija == Ime ostrva, Sint Eustatius, holandski je izraz za [[Sveti Eustahije|Svetog Eustahija]] (ponegdje se piše i ''Eustathius''), poznatog kršćanskog [[Mučenik|mučenika]], koji se na španskom naziva ''San Eustaquio'', a na portugalskom ''Santo Eustáquio'' ili ''Santo Eustácio''. Prethodni holandski naziv ostrva bio je ''Nieuw Zeeland'' (Novi Zeland), nazvan prema Zelanđanima koji su se tamo naselili 1630-ih.<ref name=":3">{{Cite book|last=Attema|first=Y.|url=https://books.google.com/books?id=9RVsAAAAMAAJ&q=st+eustatius+%22Nieuw+Zeeland+%22|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and Its Monuments|date=1976|publisher=Walburg Pers|isbn=978-90-6011-153-6|pages=11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gB3SAAAAMAAJ&dq=st+eustatius+Nieuw+Zeeland&pg=PA299|title=De Gids. Nieuwe vaderlandsche letteroefeningen|date=1905|publisher=Stichting de Gids|location=Amsterdam|pages=299|language=nl}}</ref> Ubrzo nakon toga preimenovan je u Sint Eustatius.<ref name=":3" /> Naziv naroda [[Arawak]] za ostrvo je ''Aloi'' (Ostrvo oraha).<ref>{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|url=https://books.google.com/books?id=2BxsAAAAMAAJ&q=st.+eustatius+Aloi+cashew|title=History of St. Eustatius|date=1976|publisher=Central U.S.A. Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles : distributors, De Witt Stores N.V.|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|title=Archaeological Excavations at Old Gin House: Remains of a mid-18th to late 18th century domesticate area on a terrace in Lower Town, St. Eustatius, Dutch Caribbean.|last1=Soffers|first1=PJJF|last2=Zahedi|first2=P|year=2013|publisher=The St. Eustatius Center for Archaeological Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328023333/https://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|archive-date=28. 3. 2023}}</ref> == Historija == === Rana historija === [[Datoteka:St._Eustatius_-_Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indië-Antilles_part_2,_middle_right.gif|lijevo|mini|280x280piksel|Karta Sint Eustatiusa iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'' (1914–1917)]] Najraniji poznati stanovnici Sint Eustatiusa bili su Arawaci, a nakon njih Karibljani.<ref name="Hartog1964">Hartog, Johannes (1964). ''De Bovenwindse eilanden Sint Maarten – Saba – Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 1–3.</ref> Ove su se populacije doselile na sjever iz Južne Amerike preko [[Mali Antili|Malih Antila]].<ref name="Hartog1964" /><ref>{{Cite journal|last=Bérard|first=Benoît|date=2013|title=The First Inhabitants of the Western Antilles|journal=Journal of Caribbean Archaeology|volume=13|pages=41–45}}</ref> Arheološka iskopavanja početkom 20. vijeka otkrila su tragove pretkolumbovskih naselja u zaljevima Orange Bay i Golden Rock; drugi lokalitet služi za proučavanje ranog domorodačkog naseljavanja ostrva.<ref>{{Citation|last=Haviser|first=Jay B. Jr.|title=An Inventory of Prehistoric Sites on St. Eustatius, Netherlands Antilles|date=1981|url=http://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|access-date=19. 11. 2021|mode=cs1|archive-date=18. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118010613/https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Versteeg|first=Aad H.|title=The Archaeology of Sint Eustatius: The Golden Rock Site|last2=Schinkel|first2=Kees|date=1992|publisher=Foundation for Scientific Research in the Caribbean Region|isbn=978-90-74605-01-4|pages=12–18}}</ref> Prvo potvrđeno evropsko opažanje dogodilo se 1595. tokom putovanja [[Francis Drake|Francisa Drakea]] i [[John Hawkins (naval commander)|Johna Hawkinsa]].<ref name="Hartog1978">Hartog, Johannes (1978). ''St. Maarten, Saba, St. Eustatius''. De Wit Stores. p. 13.</ref><ref>{{Cite book|last=Marley|first=David F.|title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-027-7|pages=493}}</ref> Nakon početnog evropskog naseljavanja u 17. vijeku pa sve do početka 19. vijeka, kontrola nad Sint Eustatiusom mijenjala se dvadeset i jedan put između Nizozemske, Velike Britanije i Francuske.<ref name="Hartog1978" /><ref>{{Cite journal|last=Attema|first=Ypie|date=1976|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and its Monuments|journal=St. Eustatius Historical Foundation|pages=15–19}}</ref> Godine 1625. na ostrvo su stigli engleski i francuski kolonisti.<ref>{{Cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=Macmillan|pages=12}}</ref> Francuzi su 1629. izgradili drvenu bateriju na današnjem mjestu tvrđave [[Fort Oranje (Sint Eustatius)|Fort Oranje]].<ref>{{Cite book|last=Klingelhofer|first=Eric|title=First Forts: Essays on the Archaeology of Proto-colonial Fortifications|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18732-0|pages=61|chapter=French Fortifications in the New World}}</ref> Obje su grupe napustile naselje u roku od nekoliko godina zbog ograničenih zaliha slatke vode.<ref>{{Cite book|last=Panton|first=Kenneth J.|title=Historical Dictionary of the British Empire|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-7524-1|pages=452}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Barker|first=David|date=1991|title=Water Resources and Early Settlement Constraints in the Lesser Antilles|journal=Caribbean Geography|volume=3|issue=2|pages=102–106}}</ref> === Uprava Holandske zapadnoindijske kompanije === [[Datoteka:Sint_Eustatius_travel_map.png|desno|mini|291x291piksel|Savremena topografska karta Sint Eustatiusa]] Godine 1636. zelandska komora [[Holandska zapadnoistijska kompanija|Holandske zapadnoindijske kompanije]] (WIC) preuzela je vlasništvo nad ostrvom, koje je tada zabilježeno kao nenaseljeno.<ref>{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World|date=2016|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0667-7|pages=16}}</ref><ref>{{Cite book|last=Israel|first=Jonathan I.|title=The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806|date=1995|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-873072-9|pages=512}}</ref> Do 1678. ostrva Sint Eustatius, Sint Maarten i Saba bila su pod direktnom upravom WIC-a, a regionalni zapovjednik bio je stacioniran na Sint Eustatiusu.<ref>{{Cite journal|last=Kandle|first=Patricia Lynn|date=1985|title=St Eustatius: Acculturation in a Dutch Caribbean Colony|journal=[[College of William & Mary]]|pages=48–50|doi=10.21220/s2-3041-2b42}}</ref><ref>{{Cite book|last=Goslinga|first=Cornelis Ch.|title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580–1680|date=1971|publisher=University of Florida Press|isbn=978-0-8130-0326-9|pages=334–337}}</ref> Početne trgovačke aktivnosti bile su usmjerene na uzgoj [[Duhan|duhana]] i [[Šećerna trska|šećerne trske]], ali se privredna uloga ostrva preusmjerila prema transatlantskoj trgovini robljem i međukolonijalnoj trgovini.<ref name="Inikori1992">Inikori, Joseph E.; Engerman, Stanley L. (1992). ''The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe''. Duke University Press. pp. 292–295. {{ISBN|978-0-8223-1243-7}}.</ref><ref>{{Cite book|last=Postma|first=Johannes M.|title=The Dutch in the Atlantic Slave Trade, 1600–1815|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36585-7|pages=182–189}}</ref> === Status slobodne luke i trgovina robljem === [[Datoteka:StEustatius.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Historijska gravura prilaza Sint Eustatiusu s Karipskog mora]] Sint Eustatius služio je kao tranzitno skladište za transatlantsku trgovinu robljem kojom je upravljao WIC.<ref name="Emmer2020">Emmer, Pieter C.; Gommans, Jos J. L. (2020). ''The Dutch Overseas Empire, 1600–1800''. Cambridge University Press. pp. 175–179. {{ISBN|978-1-108-42837-8}}.</ref><ref>{{Cite book|last=Fatah-Black|first=Karwan|title=White Lies and Black Markets: Evading Metropolitan Authority in the Caribbean|date=2015|publisher=Brill|isbn=978-90-04-29013-6|pages=54–61}}</ref> Širom ostrva razvila se plantažna infrastruktura koja je koristila rad porobljenih ljudi za uzgoj šećerne trske, duhana, pamuka, kafe i indiga.<ref name="Smithsonian2021">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-18th-century-grave-enslaved-people-caribbean-island-180977870/|title=Remains of Enslaled People Found at Site of 18th-Century Caribbean Plantation|last=McGreevy|first=Nora|date=2. 6. 2021|website=Smithsonian Magazine|access-date=15. 4. 2023}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gilmore|first=John A.|title=The Archaeology of New World Slave Plantations|date=2003|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-2612-1|pages=88–94}}</ref> Do 1774. zapisi navode 75 aktivnih plantaža na ostrvu, uključujući Gilboa, Kuilzak, Zelandia, Zorg en Rust, Nooit Gedacht, Ruym Sigt i Golden Rock.<ref>{{Cite book|last=Teenstra|first=Marten D.|title=De Nederlandsche West-Indische Eilanden|date=1836|publisher=M.H. Schonegevel|pages=312–315}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stelten|first=Ruud|date=2019|title=The Sugar Plantations of Sint Eustatius: An Archaeological and Historical Perspective|journal=Sidestone Press|pages=45–52}}</ref> Sredinom 18. vijeka geografski položaj ostrva, u kombinaciji s velikom prirodnom lukom i statusom bescarinske [[free port|slobodne luke]] od 1756, učinili su ga glavnim središtem razmjene robe, pretovara porobljenih ljudi i trgovine kojom su zaobilazni regionalni monopolisti.<ref name="Emmer2020" /><ref name="Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sint-Eustatius|title=St Eustatius|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=28. 6. 2019}}</ref><ref>{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Atlantic World: Essays on Slavery, Migration, and Imagination|date=2005|publisher=Rutgers University Press|pages=211–215|chapter=The Dutch Diaspora in the Americas}}</ref> Radi olakšavanja međukolonijalne trgovine robljem prema susjednim ostrvima, unutar kompleksa [[Waterfort (Sint Eustatius)|Waterfort]], poznatog i kao tvrđava Amsterdam, izgrađeno je dvokatno skladište za porobljene ljude, koje je radilo do oko 1740.<ref>O'Malley, Gregory E.; Borucki, Alex (2017). "Patterns in the intercolonial slave trade across the Americas before the nineteenth century". ''Tempo''. 23 (2): 315–338.</ref><ref>{{Cite journal|last=Howard|first=David A.|date=2001|title=The Dutch Slave Supply to the Caribbean Networks|journal=Slavery and Abolition|volume=22|issue=3|pages=67–74}}</ref> U skladištu je obično bilo između 400 i 450 ljudi u bilo kojem trenutku.<ref>{{Cite journal|last=ENTHOVEN|first=VICTOR|date=2012|title="That Abominable Nest of Pirates": St. Eustatius and the North Americans, 1680—1780|journal=Early American Studies|volume=10|issue=2|pages=239–301|jstor=23547669}}</ref> Širenje ostrvske privrede donijelo mu je nadimak "Zlatna stijena".<ref name="Emmer2020" /><ref>Koot, Christian J. (2011). ''Empire at the Periphery: British Colonists, Anglo-Dutch Trade, and the Development of the British Atlantic, 1621–1713''. New York University Press. str.&nbsp;143. [[ISBN (identifikator)|ISBN]]&nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/978-0-8147-4882-5|<bdi>978-0-8147-4882-5</bdi>]].</ref> U obraćanju parlamentu 1781. britanski državnik [[Edmund Burke]] opisao je trgovačku ulogu ostrva:<blockquote>Ono nema vlastitih proizvoda, nema utvrđenja za odbranu, ni ratničkog duha ni vojnih propisa ... Njegova korisnost bila je njegova odbrana. Univerzalnost njegove upotrebe, neutralnost njegove prirode bili su njegova sigurnost i zaštita. Njegovi vlasnici su, u duhu trgovine, od njega napravili emporij za cijeli svijet... Njegovo bogatstvo bilo je ogromno, proizašlo iz njegove marljivosti i prirode njegove trgovine.</blockquote> === "Prvi pozdrav" === [[Datoteka:Johannes_de_Graeff.jpg|desno|mini|237x237piksel|Guverner Johannes de Graaff]] Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]], Sint Eustatius postao je izvor vojne opreme za kontinentalne snage, prodajući oružje i municiju američkim kolonijama.<ref>{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=26–30}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jameson|first=J. Franklin|date=1903|title=St. Eustatius in the American Revolution|journal=American Historical Review|volume=8|issue=4|pages=683–708|doi=10.2307/1834346}}</ref> Dana 16. novembra 1776. američki brig sa 14 topova ''[[USS Andrew Doria (1775)|Andrew Doria]]'', pod zapovjedništvom kapetana [[Isaiah Robinson|Isaiaha Robinsona]], uplovio je na sidrište ispod tvrđave Oranje, vijoreći [[Continental Colors|kontinentalnu zastavu]]. Robinson je ispalio pozdrav od trinaest topovskih hitaca, koji je predstavljao trinaest kolonija. Guverner [[Johannes de Graeff]] odgovorio je pozdravom od jedanaest hitaca iz topova tvrđave, u skladu s međunarodnim protokolom prema kojem se broj hitaca smanjivao pri pozdravu zastavi nesuverenog entiteta. Ovaj odgovor predstavljao je rani međunarodni čin priznanja američkog broda koji je nosio zastavu revolucionarnih snaga.<ref name="Britannica" /><ref>{{Cite book|last=Footner|first=Geoffrey M.|title=USS Andrew Doria: The First To Salute|date=2002|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-290-2|pages=112–115}}</ref> ''Andrew Doria'' je potom na ostrvu kupio municiju i De Graeffu predao primjerak [[Deklaracija nezavisnosti SAD-a|Deklaracije nezavisnosti]].<ref>{{Cite journal|last=Bundy|first=Fred S.|date=1924|title=The First Recognition of the American Flag|journal=Proceedings of the United States Naval Institute|volume=50|issue=11|pages=1821–1825}}</ref> Raniji primjerak namijenjen Holandiji Britanci su zaplijenili, umotan u dokumente napisane na [[Jidiš|jidišu]] i upućene jevrejskim trgovcima u Holandiji, koje su britanske vlasti isprva smatrale šifriranim tekstom.<ref>{{Cite book|last=Schappes|first=Morris U.|title=A Documentary History of the Jews in the United States 1654–1875|date=1950|publisher=Citadel Press|pages=57–59}}</ref> [[Datoteka:Andrew_Doria_NH_85510-KN.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Prikaz broda ''Andrew Doria'' koji prima „Prvi pozdrav“ iz tvrđave Oranje, 16. novembra 1776.]] Dana 27. februara 1939. američki predsjednik [[Franklin D. Roosevelt]] posjetio je Sint Eustatius na brodu [[USS Houston (CA-30)|USS ''Houston'']] kako bi postavio bronzanu ploču u spomen na pozdrav iz 1776.<ref>{{Cite journal|last=Wharton|first=Donald|date=1941|title=President Roosevelt's Cruise to the West Indies|journal=The American Magazine|volume=131|pages=45–48}}</ref> Ploča je postavljena na vrhu zidina tvrđave Oranje i navodi da je "ovdje suverenitet Sjedinjenih Američkih Država prvi put formalno priznat nacionalnom brodu od strane stranog zvaničnika".<ref>{{Cite book|last=Department of State|title=Despatches from United States Consuls in St. Eustatius, 1793–1906|date=1965|publisher=National Archives and Records Service}}</ref> Ovaj događaj poslužio je kao osnova za studiju historičarke [[Barbara W. Tuchman]] ''The First Salute'' iz 1988.<ref>{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=3–7}}</ref> === Britansko zauzimanje i privredni pad === Trgovina između Sint Eustatiusa i Sjedinjenih Američkih Država bila je jedan od glavnih razloga što je Velika Britanija objavila rat Republici Holadniji, čime je započeo [[Četvrti anglo-nizozemski rat]] (1780–1784).<ref name="Britannica" /><ref>{{Cite book|last=Scott|first=H.M.|title=British Foreign Policy in the Age of the American Revolution|date=1990|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-820195-3|pages=301–305}}</ref> Godine 1778. [[David Murray, 2nd Earl of Mansfield|Lord Stormont]] izjavio je u britanskom parlamentu da bi "da je Sint Eustatius potonuo u more tri godine ranije, Ujedinjeno Kraljevstvose se već obračunalo s [[George Washington|Georgeom Washingtonom]]", odražavajući historijske procjene prema kojima je značajan dio američkog revolucionarnog vojnog snabdijevanja i komunikacija prolazio preko ostrva.<ref>{{Cite book|last=Mahan|first=Alfred Thayer|title=The Major Operations of the Navies in the War of American Independence|date=1913|publisher=Little, Brown, and Company|pages=154–158}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chidsey|first=Donald Barr|title=The War in the North: An Informal History of the American Revolution|date=1967|publisher=Crown Publishers|pages=188}}</ref> Dana 3. februara 1781. britanska flota od 15 linijskih brodova pod admiralom [[George Brydges Rodney, 1st Baron Rodney|Georgeom Brydgesom Rodneyjem]] stigla je na ostrvo s 3.000 vojnika. Ne znajući da je rat formalno objavljen, guverner De Graeff predao je ostrvo nakon što je ispalio dva ceremonijalna hica kao znak otpora u čast holandskog admirala [[Lodewijk van Bylandt]], koji je komandovao brodom u luci.<ref name="Rodney1781">{{Cite web|url=https://snr.org.uk/avarice-and-rapacity-and-treasonable-correspondence-in-an-emporium-for-all-the-world-the-british-capture-of-st-eustatius-1781/|title=The British Capture of Sint Eustatius|date=3. 8. 2018|website=The Society for Nautical Research}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mundy|first=Godfrey Basil|title=The Life and Correspondence of the Late Admiral Lord Rodney|date=1830|publisher=John Murray|volume=2|pages=11–16}}</ref> Britanske snage zaplijenile su trgovačku robu ostrva, javne zalihe i privatnu imovinu.<ref name="Rodney1781" /> Deset mjeseci kasnije francuske snage zauzele su ostrvo. Nizozemska je 1784. ponovo preuzela kontrolu nad teritorijem na osnovu mirovnih pregovora.<ref name="Rodney1781" /><ref>{{Cite book|last=Bemiss|first=Samuel Merrifield|title=The Peace of Paris, 1783|date=1957|publisher=Virginia Quarterly Review|pages=87–91}}</ref> Naknadne francuske i britanske vojne okupacije između 1795. i 1815, tokom [[Francuski revolucionarni ratovi|Francuskih revolucionarnih ratova]] i [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]], poremetile su regionalne trgovačke puteve.<ref>{{Cite book|last=Clowes|first=William Laird|title=The Royal Navy: A History from the Earliest Times to the Present|date=1900|publisher=Sampson Low, Marston and Company|volume=5|pages=244}}</ref> Sint Eustatius se 1816. vratio pod holandsku upravu, ali njegova trgovačka uloga nije obnovljena jer su američke trgovačke mreže zaobilazile luku, a regionalna trgovina se preusmjerila prema [[Curaçao|Curaça]]u i [[Sint Maarten]]u.<ref>{{Cite book|last=Renkema|first=W.E.|title=Het Curaçaose plantagebedrijf in de negentiende eeuw|date=1981|publisher=Zutphen: Walburg Pers|isbn=978-90-6011-031-7|pages=14–17}}</ref> Popis stanovništva iz 1790. zabilježio je ukupno 8.124 stanovnika, a broj stanovnika opadao je tokom 19. i početkom 20. stoljeća, sve do 921 stanovnika 1948.<ref>{{Cite journal|last=Cruikshank|first=E.A.|date=1934|title=The Population Decline of the Dutch Leeward Islands|journal=Caribbean Historical Studies|volume=2|pages=67–72}}</ref><ref>{{Cite book|last=Central Bureau of Statistics|title=Historical Censuses of the Netherlands Antilles 1900–1950|date=1956|publisher=Government Printer|pages=44}}</ref> === Jevrejska zajednica i protjerivanje 1781. === [[Datoteka:Saint_Eustatius_synagogue_-_Honen_Dalim.jpg|desno|mini|200x200piksel|Sačuvani zidovi sinagoge Honen Dalim]] Jevrejski trgovci dokumentovani su na Sint Eustatiusu od 1660; bavili su se trgovinom, brodovlasništvom i upravljanjem plantažama.<ref name="Miller2013">Miller, Derek Robert (2013). "A Medley of Contradictions: The Jewish Diaspora in St. Eustatius and Barbados". ''Dissertations, Theses, and Masters Projects''. College of William & Mary. doi:10.21220/s2-c1t3-w516.</ref><ref>{{Cite book|last=Emmanuel|first=Isaac S.|title=History of the Jews of the Netherlands Antilles|last2=Emmanuel|first2=Suzanne A.|date=1970|publisher=American Jewish Archives|volume=1|pages=513–522}}</ref> Do 1750. jevrejski stanovnici činili su značajan dio slobodnog stanovništva ostrva, s više od 450 ljudi od približno 800 slobodnih građana.<ref name="JVL">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/la-nacion|title=La Nacion: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean|website=Jewish Virtual Library}}</ref><ref>{{Cite journal|last=August|first=Anna|date=1936|title=The Sephardic Enclave on Saint Eustatius|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=34|pages=119–125}}</ref> Stanovništvo je obuhvatalo i sefardske i aškenaske zajednice.<ref>{{Cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|date=2002|publisher=Gefen Publishing House|isbn=978-965-229-244-5|pages=245–249}}</ref> Popis iz 1781. zabilježio je da su jevrejski stanovnici posjedovali 86 porobljenih ljudi, što je činilo približno 6,4% ukupnog broja porobljenog stanovništva ostrva.<ref name="JPost2026">{{Cite news|last=Tadmor|first=Dan|date=24. 4. 2026|title=Sint Eustatius island played pivotal role in American revolution|work=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/diaspora/article-894083|access-date=30. 6. 2026}}</ref> Nakon britanskog zauzimanja ostrva 3. februara 1781, admiral Rodney usmjerio je mjere odmazde protiv jevrejske zajednice, navodeći u naredbama general-majoru Sir Johnu Vaughanu njihovu trgovačku podršku američkim i francuskim snagama.<ref name="Rodney1781" /><ref>{{Cite book|last=Rodney|first=George Brydges|title=The Letters and Papers of Vice-Admiral Lord Rodney|date=1932|publisher=Naval History Society|volume=1|pages=412–417}}</ref> Dana 13. februara 1781. Rodney je naredio punoljetnim muškarcima jevrejske zajednice da se okupe, nakon čega su britanske snage protjerale 31 glavu jevrejskih porodica na susjedni St. Kitts.<ref name="Abbattista2008">Abbattista, Guido (2008). "Edmund Burke, the Atlantic American War and the 'Poor Jews at St. Eustatius': Empire and the Law of Nations". ''Cromohs''. 13: 1–39.</ref><ref>{{Cite book|last=Hart|first=Arthur D.|title=The Jew in Canada|date=1926|publisher=Jewish Publications|pages=18}}</ref> Dodatnih 71 muškarac zadržan je tri dana u skladištu za vaganje u Donjem gradu.<ref name="Abbattista2008" /><ref>{{Cite journal|last=Ezratty|first=Harry A.|date=1974|title=The Expulsion of the Jews from St. Eustatius|journal=American Jewish Historical Quarterly|volume=63|issue=4|pages=377–383}}</ref> Naredna protjerivanja pogodila su američke trgovce 23. februara, amsterdamske trgovce 24. februara, a druge holandske i francuske građane 5. marta.<ref>{{Cite book|last=Jameson|first=J. Franklin|title=The Fourth Anglo-Dutch War and the West Indies|date=1904|publisher=Macmillan|pages=44–49}}</ref> Posade zarobljenih holandskih brodova zatvorene su na St. Kittsu.<ref>{{Cite book|last=Southey|first=Thomas|title=Chronological History of the West Indies|date=1827|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|volume=2|pages=482–486}}</ref> Mnogi protjerani jevrejski stanovnici vratili su se na Sint Eustatius nakon nekoliko sedmica i zatekli svoju imovinu zaplijenjenu i prodatu na aukciji.<ref>{{Cite journal|last=Kohler|first=Max J.|date=1902|title=Jewish Activity in American Colonial Commerce|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=10|pages=61–64}}</ref> Jedan član otočnog vijeća, Pieter Runnels, umro je nakon zatočenja na Rodneyjevom admiralskom brodu.<ref>{{Cite book|last=Hannay|first=David|title=Life of Rodney|date=1891|publisher=Macmillan and Co.|pages=162}}</ref> Britanske snage su također pretresale imovinu, praznile skladišta i oštetile lokalno jevrejsko groblje.<ref name="Norton2006">Norton, Louis Arthur (October 2006). "Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius". ''Jewish Magazine''.</ref><ref>{{Cite book|last=Klinger|first=Jerry|title=The Jews of Statia and the American Revolution|date=2018|publisher=Jewish American Society for Historic Preservation|pages=35–42}}</ref> Mjere provedene protiv jevrejske zajednice postale su predmet političke rasprave u Velikoj Britaniji. U februaru 1782. [[Edmund Burke]] osudio je Rodneyjeve postupke tokom parlamentarne rasprave:<blockquote>Progon je započeo protiv ljudi koje bi, više nego bilo koga drugog, ljudski narodi trebali željeti i nastojati zaštititi, Jevreja... Zajedno s ostalim stanovnicima pretrpjeli su gubitak svoje robe, mjenica, kuća i zaliha; nakon toga naređeno im je da napuste ostrvo, a dat im je samo jedan dan za pripremu; molili su i ukazivali na nepravdu tako stroge odluke, ali uzalud; odluka je bila neopoziva.<ref name="Abbattista2008" /></blockquote> ==== Sinagoga i groblje ==== Lokalnu sinagogu ''Honen Dalim'' osnovala je zajednica 1737.<ref name="Miller2013" /> Zvanično odobrenje za izgradnju zgrade WIC je dao 1739, a gradnja je djelimično finansirana donacijama jevrejske zajednice na [[Curaçao|Curaça]]u. Dozvola je izdata pod uslovom da se bogomolja nalazi na mjestu gdje neće ometati kršćanske vjerske službe.<ref>{{Cite journal|last=Merrill|first=Gordon|date=1958|title=The Historical Geography of St. Kitts and Nevis, the West Indies|journal=Instituto Panamericano de Geografía e Historia|volume=2|pages=112}}</ref> Zgrada je podignuta uz malu uličicu pod nazivom Synagogue Path, odvojenu od glavnih saobraćajnica.<ref name="Miller2013" /><ref>{{Cite book|last=Postal|first=Bernard|title=The Landmarks of a People: A Guide to Jewish Sites in Europe and the Americas|last2=Abramson|first2=Samuel H.|date=1962|publisher=Hill and Wang|pages=288}}</ref> Nakon pada trgovine na ostrvu i iseljavanja trgovaca, sinagoga je nakon 1815. prestala biti u upotrebi.<ref name="JVL" /><ref>{{Cite journal|last=Breakstone|first=David|date=2003|title=Fading Shadows: The Ruined Synagogues of the Caribbean|journal=Heritage Studies|volume=12|issue=1|pages=34–39}}</ref> Godine 2001. kameni obodni zidovi ''Honen Dalim'' stabilizovani su u okviru Projekta obnove historijske jezgre ostrva.<ref>{{Cite report|title=Annual Report of the Sint Eustatius Historical Foundation|date=2001|publisher=SEHF Publications|pages=14–16}}</ref> Arheološka iskopavanja kompleksa otkrila su ostatke ritualne kupke ([[mikveh]]) i peći povezane s pripremom za [[Pasha|Pesah]].<ref name="Miller2013" /><ref>{{Cite journal|last=Barker|first=R.|date=2005|title=Excavations at Synagogue Path, Oranjestad|journal=Caribbean Archaeological Review|volume=4|pages=78–83}}</ref> Historijsko jevrejsko groblje nalazi se uz Staro crkveno groblje u Oranjestadu.<ref name="Britannica" /><ref>{{Cite book|last=Oliver|first=Vere Langford|title=Caribbeana: Being Miscellaneous Papers Relating to the History, Genealogy, Topography, and Antiquities of the British West Indies|date=1914|publisher=Mitchell, Hughes and Clarke|volume=3|pages=165}}</ref> === Pobuna porobljenih ljudi 1848. === [[Datoteka:Saint_Eustatius-_Jewish_Cemetery.jpg|lijevo|mini|200x200piksel|Historijsko jevrejsko groblje na Sint Eustatiusu]] Ukidanje ropstva u obližnjim francuskim i britanskim kolonijama dovelo je do radničkih nemira u danskim i nizozemskim karipskim posjedima.<ref>{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|date=1995|title=The Economics of Slave Emancipation in the Dutch Caribbean|journal=Essays on Caribbean History|pages=114–119}}</ref> Nakon proglašenja slobode porobljenih ljudi na francuskom Sint Maartenu u junu 1848, slični zahtjevi razvili su se i na Sint Eustatiusu.<ref>{{Cite journal|last=Drescher|first=Seymour|date=1994|title=The Long Goodbye: Dutch Capitalism and Antislavery in Comparative Perspective|journal=The American Historical Review|volume=99|issue=1|pages=44–69|doi=10.2307/2166164}}</ref> Dana 12. juna 1848. grupa slobodnih i porobljenih Afrikanaca okupila se ispred rezidencije viceguvernera Johannesa de Veera kako bi zahtijevala emancipaciju, povećane količine hrane i određeno slobodno vrijeme.<ref>{{Cite news|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|work=The Daily Herald|date=13. 6. 2023|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|access-date=30. 6. 2026}}</ref> Kada se okupljeni nisu razišli, Kolonijalno vijeće mobilizovalo je lokalnu miliciju.<ref>{{Cite journal|last=Paula|first=A.F.|date=1993|title=Vrije slaven: een sociaal-historische studie over de dualistische slavenmaatschappij op Sint Eustatius|journal=Centraal Historisch Archief van de Nederlandse Antillen|pages=143–148}}</ref> Oružane snage otvorile su vatru na demonstrante i potisnule ih iz centra grada na obližnje brdo. Odred od 35 pripadnika milicije potom je krenuo na brdo, što je rezultovalo s dvije pogibije među demonstrantima i nekoliko povrijeđenih.<ref>{{Cite journal|last=Johansen|first=Bernard|date=1954|title=The Leeward Slaves Outbreak of 1848|journal=West Indian Historical Bulletin|volume=5|pages=92–98}}</ref> Šest vođa pokreta, među njima slobodni Afrikanac [[Thomas Dupersoy]], prognano je na Curaçao.<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|last=Department|first=Graphics|date=13. 6. 2023|website=The Daily Herald|language=en-gb|access-date=1. 9. 2026}}</ref> Nakon događaja, nekoliko vlasnika plantaža na Sint Eustatiusu uvelo je politiku najamnog rada prije zvanične emancipacije.<ref>Hartog, Johannes (1969). ''De Bovenwindse eilanden: Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 296–297.</ref><ref>{{Cite journal|last=Fatah-Black|first=Karwan|date=2016|title=Land of hope and dreams: slavery and abolition in the Dutch Leeward islands, 1825–1865|journal=Slavery and Abolition|volume=37|issue=3|pages=581–599|doi=10.1080/0144039X.2016.1140457}}</ref> === Od ukidanja ropstva do danas === Holandija je 1863. službeno ukinula ropstvo u svojim kolonijama.<ref>{{Cite book|last=Oostindie|first=Gert|title=Fifty Years Later: Antislavery, Capitalism and Modernity in the Dutch Orbit|date=1996|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-5614-3|pages=22–29}}</ref> Nakon emancipacije, mnogi ranije porobljeni radnici preselili su se u Oranjestad.<ref>{{Cite book|last=Green|first=Edward C.|title=The Social Organization of a Caribbean Island: Sint Eustatius|date=1974|publisher=North-Holland Publishing Company|pages=62–67}}</ref> Bez prvobitne plantažne radne snage i velike pomorske trgovine, otočna privreda ušla je u recesiju, na koju su dodatno uticali uragani u septembru 1928. i maju 1929.<ref>{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|title=History of the Netherlands Antilles: Vol 4|date=1968|publisher=De Wit|pages=411}}</ref><ref>{{Cite report|title=Rapport van de Rijkscommissie voor de Noodlijdende Eilanden der Bovenwinden|date=1931|publisher=Algemeene Landsdrukkerij|pages=102–105}}</ref> Sint Eustatius postao je administrativni dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]] nakon njihovog osnivanja 1954.<ref>{{Cite book|last=Kasteel|first=Annemarie|title=De staatkundige ontwikkeling der Nederlandse Antillen|date=1956|publisher=Van Loghum Slaterus|pages=219–224}}</ref> Tokom statusnog referenduma 8. aprila 2005, 77% birača na Sint Eustatiusu izjasnilo se za zadržavanje strukture Nizozemskih Antila, dok je 21% glasao za bliže odnose s Nizozemskom.<ref>{{Cite report|title=Referendum BES-eilanden 2005|date=2005|publisher=Directie SFE|pages=12}}</ref> Međutim, pošto su druga ostrva članice glasala za raspuštanje političke unije, lokalno otočno vijeće odlučilo je da postane posebna općina (''openbaar lichaam'') Holandije, zajedno sa Sabom i Bonaireom.<ref>{{Cite journal|last=Veenendaal|first=Wouter|date=2013|title=The Dutch Caribbean Municipalities in Comparative Perspective|journal=Island Studies Journal|volume=8|issue=2|pages=221–226}}</ref> Ova administrativna tranzicija završena je 10. oktobra 2010.<ref>{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|last2=Klinkers|first2=Inge|date=2012|title=Decolonising the Caribbean: Dutch Policies in a Comparative Perspective|journal=Amsterdam University Press|pages=189–194}}</ref> Ostrvo je 2011. zamijenilo nizozemskoantilski gulden [[Američki dolar|američkim dolarom]] kao službenom valutom.<ref>{{Cite report|title=Invoering van de dollar als officieel betaalmiddel op de BES-eilanden|date=2010|publisher=Ministerie van Financiën|pages=6–9}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Sint_Eustatius_from_ISS.jpg|lijevo|mini|Sint Eustatius snimljen s [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodne svemirske stanice]]]] [[Datoteka:Quill_dormant_vulcano.jpg|mini|Pogled prema jugoistoku duž atlantske obale: u srednjoj udaljenosti nalazi se aerodromska pista, iza nje plaža Lynch, zatim [[The Quill (volcano)|Quill]], uspavani vulkan Sint Eustatiusa, a u daljini, preko vode, sjeverni kraj ostrva St. Kitts]] Sint Eustatius dug je 10&nbsp;km i širok do 5&nbsp;km.<ref name="Britannica" /> Topografski, ostrvo je sedlastog oblika, s uspavanim vulkanom [[The Quill (volcano)|Quill]] (Mount Mazinga), visokim 602 metra, na jugoistoku, i manjim vrhovima Signal Hill/Little Mountain (ili ''Bergje'') i Boven Mountain na sjeverozapadu. Naziv Quill potječe od nizozemske riječi ''kuil'', koja znači "jama" i izvorno se odnosila na krater. Krater Quilla popularna je turistička atrakcija na ostrvu. Većina stanovništva živi na ravnom [[Col|sedlu]] između dva uzvišena područja, koje čini središte ostrva.<ref name="Britannica" /><!--Contemporary eyewitness Cornelius de Jong mentions some ruined warehouses as a result of the [[Great Hurricane of 1780]] but does not speak of anything like "cataclysmic damage" or the loss of over 4,000 lives on St. Eustatius.--> === Klima === Sint Eustatius ima [[Monsunska klima|tropsku monsunsku klimu]]. Tropske oluje i uragani su česti. Sezona atlantskih uragana traje od 1. juna do 30. novembra, a vrhunac dostiže od kraja augusta do septembra. === Priroda === [[Datoteka:Statia_Zeelandia_Beach_2012.jpg|mini|Plaža Zeelandia]] Budući da je Sint Eustatius vulkansko i veoma malo ostrvo, sve plaže na ostrvu sastavljene su od crnog vulkanskog pijeska. Ovaj vulkanski pijesak, naročito na jednoj od popularnijih plaža za gniježđenje, Zeelandiji, veoma je važan za gniježđenje nekoliko ugroženih vrsta morskih kornjača, među kojima su [[Zelena morska kornjača|zelena kornjača]], [[Kožasta kornjača|kožasta kornjača]], [[Glavata želva|glavata želva]] i [[Kareta|kareta]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius/attractions/zeelandia-bay/a/poi-sig/1396449/358147|title=Zeelandia Bay|website=Lonely Planet|access-date=4. 4. 2022}}</ref> Sint Eustatius je stanište jedne od posljednjih preostalih populacija [[kritično ugrožene vrste|kritično ugroženog]] [[Mali antilski iguan|malog antilskog iguana]] (''Iguana delicatissima'').<ref name="van den BurgMeirmansvan Wagensveld2018">{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P|last2=Meirmans|first2=Patrick G|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P|last4=Kluskens|first4=Bart|last5=Madden|first5=Hannah|last6=Welch|first6=Mark E|last7=Breeuwer|first7=Johannes A J|date=19. 2. 2018|title=The Lesser Antillean Iguana (Iguana delicatissima) on St. Eustatius: Genetically Depauperate and Threatened by Ongoing Hybridization|url=https://www.researchgate.net/publication/323366938_The_Lesser_Antillean_Iguana_Iguana_delicatissima_on_St_Eustatius_Genetically_Depauperate_and_Threatened_by_Ongoing_Hybridization|journal=Journal of Heredity|volume=109|issue=4|pages=426–437|doi=10.1093/jhered/esy008|issn=0022-1503|pmid=29471487|eissn=1465-7333|doi-access=free|access-date=1. 9. 2026}}</ref> Populacija je teško pogođena tokom 2017, godine s veoma intenzivnim uraganima, posebno tokom [[Uragan Maria|uragana Maria]], kada se smanjila za 25%.<ref name="van den BurgMaddenvan Wagensveld2022">{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P.|last2=Madden|first2=Hannah|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P.|last4=Boman|first4=Erik|date=21. 3. 2022|title=Hurricane-associated population decrease in a critically endangered long-lived reptile|url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/53/381553.pdf|journal=Biotropica|volume=54|issue=3|pages=708–720|bibcode=2022Biotr..54..708V|doi=10.1111/btp.13087|issn=0006-3606|pmid=|eissn=1744-7429|s2cid=}}</ref> === Nacionalni parkovi === Sint Eustatius ima tri parka prirode – na kopnu i moru: Nacionalni morski park Sint Eustatius, [[Quill/Boven National Park|Nacionalni park Quill/Boven]] i Botanički vrt Miriam Schmidt. Dva od njih imaju status nacionalnog parka. Ova područja proglašena su važnim područjima za ptice. Parkovima prirode upravlja [[STENAPA|Fondacija nacionalnih parkova Sint Eustatius]] (STENAPA).<ref>{{Cite web|url=https://www.statiapark.org/about-us/|title=About Us|website=St. Eustatius National Parks|access-date=4. 4. 2022}}</ref> == Arheologija == Zbog svoje burne historije, Sint Eustatius je bogat arheološkim nalazištima. Dokumentovano je gotovo 300 lokaliteta.<ref>{{Cite thesis|last=Eastman|first=John|title=An Archaeological Assessment of St Eustatius, Netherlands Antilles|date=1996|degree=MA|publisher=College of William and Mary|url=https://scholarworks.wm.edu/etd/1539626031|doi=10.21220/s2-aq12-3j05|doi-access=free}}</ref> Navodi se da ostrvo ima najveću koncentraciju arheoloških nalazišta među područjima slične veličine.<ref>{{Cite web|url=https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|title=Underwater Archaeology on St. Eustatius – The Caribbean's Historic Gem|website=The Shipwreck Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409180321/https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|archive-date=9. 4. 2022|url-status=dead|access-date=4. 4. 2022}}</ref> Tokom 1920-ih, [[J. P. B. de Josselin de Jong]] provodio je arheološka istraživanja [[Saladoid|saladoidnih]] lokaliteta na ostrvu, a tokom 1980-ih arheolog Aad Versteeg sa [[Leiden University|Univerziteta u Leidenu]] proveo je opsežna istraživanja na lokalitetu [[Golden Rock (archaeological site)|Golden Rock]]. Oko 1981, pod vodstvom arheologa Normana F. Barke, [[College of William & Mary]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu u Virginiji]] također je započeo arheološka istraživanja na Sint Eustatiusu. Dokumentovana arheološka nalazišta uključuju prahistorijske lokalitete, plantaže, vojne lokalitete, trgovačka mjesta (uključujući brodolome) i urbana nalazišta (crkve, državne zgrade, groblja i stambene objekte). Center za arheološka istraživanja St. Eustatius (SECAR) provodi arheološka istraživanja na ostrvu od 2004.<ref>{{Cite web|url=https://secar.org/organisation/|title=About Us|website=St. Eustatius Center for Archaeological Research|access-date=4. 4. 2022|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607200114/https://secar.org/organisation/|url-status=dead}}</ref> Istraživanja uključuju iskopavanja na [[Godet African Burial Ground|afričkom groblju Godet]] i [[Golden Rock African Burial Ground|afričkom groblju Golden Rock]]. U junu 2021. SECAR se uključio u proteste protiv iskopavanja na groblju Golden Rock iz 18. vijeka ([[Golden Rock Burial Ground|Golden Rock Burial Ground]]). [[Ubuntu Connected Front]] i drugi zabrinuti građani Sint Eustatiusa osudili su neuključivanje zajednice u proces iskopavanja putem peticije i pisama vladi.<ref>{{Cite press release|title="Let Our Enslaved Ancestors Rest" – Says UCF Caribbean Chair|date=17. 6. 2021|publisher=Ubuntu Connected Front|url=https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|last1=Ubuntu Connected Front|access-date=1. 9. 2026|archive-date=19. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119102456/https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/07/14/statia-suspends-archeological-dig-at-the-airport|title=Statia Suspends Archaeological Dig at the Airport|date=14. 7. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}</ref><ref>{{Citation|last=Meijer|first=J. H. T.|title=[Letter from J.H.T. (Jan) Meijer]|date=9. 10. 2021|url=https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/10/2021.10.09_Sint-Eustatius_EN-Jan-Meijer.pdf|mode=|via=Caraïbisch Uitzicht}}</ref> Većina stanovništva Sint Eustatiusa afričkog je porijekla. Uključivanje zajednice u kulturnu baštinu, odnosno uključivanje zajednice čiji se preci iskopavaju, smatra se dobrom praksom u savremenoj arheologiji.<ref>{{Cite web|url=https://english.cultureelerfgoed.nl/topics/faro---participation-in-cultural-heritage|title=Faro – Participation in Cultural Heritage –|date=3. 7. 2019|website=Cultural Heritage Agency|access-date=4. 4. 2022}}</ref> Arheološka iskopavanja na Sint Eustatiusu očigledno potpadaju pod stari Zakon o spomenicima za BES ostrva<ref>{{Citation|title=Monumentenwet BES|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028429/2010-10-10|language=nl|via=Overheid.nl|mode=cs1}}</ref>, koji je vrlo kratak u pogledu ovih pitanja. Nizozemski Zakon o baštini iz 2016.<ref>Heritage Act https://english.inspectie-oe.nl/publications/publication/2016/9/14/{{Dead link|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> pruža veću zaštitu kulturnoj baštini. Odbor za odnose unutar Kraljevine postavio je [[List of ministers of the interior of the Netherlands|državnom sekretaru]] [[Raymond Knops|Raymondu Knopsu]] pitanja o ovom pitanju.<ref>{{Cite web|url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail/2021Z17561/2021D37657|title=Reactie op verzoek commissie over de stand van zaken voortgang opgravingen vliegveld Sint Eustatius|website=Tweede Kamer der Staten-Generaal|language=nl|access-date=4. 4. 2022}}{{Dead link|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Komisija za baštinu i istraživanje Statije (SHRC), koju je osnovala vlada Sint Eustatiusa, istražila je navode protestnih grupa i objavila izvještaj u januaru 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/09/22/statia-heritage-research-commission-officially-installed|title=Statia Heritage Research Commission Officially Installed|date=22. 9. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/documents/media-articles/2022/01/28/report-of-the-statia-heritage-research-commission-shrc-for-the-government-of-st.-eustatius-netherlands-caribbean|title=Report of the Statia Heritage Research Commission (SHRC) for the Government of St. Eustatius, Netherlands Caribbean|date=28. 1. 2022|website=St. Eustatius Government|access-date=29. 8. 2023}}</ref> == Demografija == === Stanovništvo === U januaru 2025. broj stanovnika iznosio je 3.270,<ref>{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#|title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024|last=Netherlands|first=Statistics|date=19. 5. 2025|website=Statistics Netherlands|language=en-GB|access-date=21. 5. 2025}}</ref> s gustinom naseljenosti od 154 stanovnika po kvadratnom kilometru. Većina stanovništva Sint Eustatiusa je [[Afro-Karibi|afričkog]] porijekla, dok su prisutne i manjine [[Etničke grupe u Evropi|evropskog]] i [[Azijati|azijskog]] porijekla. Na ostrvu živi i oko 20 nacionalnosti.<ref>{{Cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|language=en-US|access-date=9. 9. 2025|archive-date=18. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918031136/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:AgeSexPyramid_2023_Sint_Eustatius.svg|mini|Dobno-spolna piramida]] === Jezik === {{Bar box|title=Prvi jezici stanovnika Sint Eustatiusa (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years|title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years|publisher=[[Statistics Netherlands]]|date=18. 11. 2025}}</ref>|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|81.2}} {{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|12.8}} {{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|3.6}} {{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|1.1}} {{bar percent|Ostali|Green|1.2}}}}{{clear}}{{Bar box|title=Jezici koji se govore na Sint Eustatiusu (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/1377799/caribbean-netherlands-spoken-languages-2021/|title=Spoken languages of Bonaire, Sint-Eustatius and Saba in 2021|publisher=[[Statista]]}}</ref>|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|93.6}} {{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|38.2}} {{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|31.5}} {{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|18.5}} {{bar percent|Ostali|Green|3.4}}}}{{clear}}Službeni jezik je holandski, ali engleski je "jezik svakodnevnog života" na ostrvu, a obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku.<ref>{{Cite web|url=http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|title=English to Be Sole Language of Instruction in St Eustatian Schools|date=19. 6. 2014|website=Government of the Netherlands|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224093715/http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|archive-date=24. 2. 2015|url-status=dead|access-date=20. 2. 2015}}</ref> Lokalni [[kreolski jezik]] zasnovan na engleskom također se neformalno govori. Više od 52% stanovništva govori više od jednog jezika. Najrašireniji jezici su engleski (92,7%), nizozemski (36%), španski (33,8%) i [[Papiamento]] (20,8%). === Religija === Stanovništvo Sint Eustatiusa pretežno je [[Kršćanstvo|kršćanske]] vjere. Glavne denominacije su [[Methodist|metodizam]] (28,6%), [[Roman Catholic|rimokatolicizam]] (23,7%), [[Seventh-Day Adventist|adventizam sedmog dana]] (17,8%), [[Pentecostal|pentekostalizam]] (7,2%) i [[Anglican|anglikanizam]] (2,6%).<ref name="religion">{{Citation|last=Statistics Netherlands|title=Trends in the Caribbean Netherlands 2018|date=2018|url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2018/50/trends%20in%20the%20caribbean%20netherlands%202018_web.pdf|page=80|place=The Hague|publisher=Statistics Netherlands|isbn=978-90-357-2238-5|mode=cs1}}</ref>{{Pie chart|thumb=right|caption=Religija na Sint Eustatiusu (2018):<ref name="religion" />|label1=[[Protestant]]|value1=56.2|color1=DarkBlue|label2=[[Roman Catholic]]|value2=23.7|color2=Purple|label3=Druga [[Christian denomination|kršćanska denominacija]] ili religija|value3=5.2|color3=DodgerBlue|label4=Bez denominacije|value4=14.9|color4=lightgrey}} [[Datoteka:Collectie_Nationaal_Museum_van_Wereldculturen_TM-20030082_Monument_ter_ere_en_herinnering_aan_het_50-jarige_(1898-1948)_regeringsjubileum_van_Koningin_Wilhelmina_Sint_Eustatius_Boy_Lawson.jpg|mini|Katolička crkva na Sint Eustatiusu]] == Privreda == [[Datoteka:Lower_Town_Sint_Eustatius.jpg|mini|Ruševine brojnih skladišta u zaljevu Oranje]] U 18. vijeku Statia je bila najvažnije holandsko ostrvo na Karibima i centar velikog bogatstva stečenog trgovinom. U to vrijeme bila je poznata kao "Zlatna stijena" zbog svog ogromnog bogatstva. Veliki broj skladišta nizao je cestu koja prolazi uz zaljev Oranje; većina, ali ne sva, ta skladišta danas su u ruševinama, a neke ruševine djelimično su pod vodom. Francuska okupacija 1795. označila je početak kraja velikog prosperiteta Sint Eustatiusa. Vlada je najveći poslodavac na ostrvu, a naftni terminal u vlasništvu kompanije [[GTI Statia]] najveći je privatni poslodavac.<ref>{{Cite web|url=https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&1curvers=engels&0Lang=E|title=St. Eustatius|website=Rijksdienst Caribisch Nederland|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081926/https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&1curvers=engels&0Lang=E|archive-date=6. 10. 2014|url-status=dead|access-date=22. 4. 2014}}</ref> === Energija i voda === [[Datoteka:Aerial_view_on_the_solar_park_on_Sint_Eustatius.jpg|mini|Solarni park na Sint Eustatiusu 2016.]] Kompanija Statia Utility Company N.V. snabdijeva ostrvo [[Električna energija|električnom energijom]], kao i pitkom vodom putem cisterni, a na dijelu ostrva i vodovodnom mrežom. Proizvodnja električne energije brzo prelazi na obnovljive izvore. Do 2016. sva električna energija proizvodila se dizelskim generatorima. U martu 2016. prva faza solarnog parka kapaciteta 1,89 [[MWp]] puštena je u rad, pokrivajući 23% ukupne potražnje za električnom energijom. U novembru 2017.<ref>{{Cite news|last=Bouma|first=Joop|date=3. 11. 2017|title=Sint-Eustatius haalt nu al de helft van de stroombehoefte uit zon|language=nl|work=Trouw|url=https://www.trouw.nl/gs-b440121e|access-date=4. 4. 2022}}</ref> dodato je još 2,15 MWp, čime je ukupno instalirano 14.345 solarnih panela, kapaciteta 4,1 MW i godišnje proizvodnje 6,4 [[Gigawatt-hour|GWh]]. Solarni park uključuje litij-ionske baterije kapaciteta 5,9 MWh. One osiguravaju stabilnost mreže i omogućavaju vremensko pomjeranje potrošnje energije. Za sunčanog dana dizelski generatori se isključuju od 9 sati ujutro do 20 sati. To omogućavaju [[Inverter-based resource|mrežno-formirajući invertori]] koje proizvodi [[SMA Solar Technology|SMA]]. Ovo je jedan od prvih takvih solarnih parkova u svijetu i osigurava 40–50% električne energije na ostrvu.{{citation needed|date=November 2024}} == Saobraćaj == [[Aerodrom F. D. Roosevelt]] (IATA: EUX) nudi letove prema [[Međunarodni aerodrom Princess Juliana|Sint Maartenu]] i [[Međunarodni aerodrom Clayton J. Lloyd|Angvili]].<ref>{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/how-to-get-here/|title=How to get here|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> Od marta 2025. [[Makana Ferry Service|Makana]] je održavao trajektne linije šest dana sedmično prema i iz [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburga]] na nizozemskom dijelu [[Sint Maarten]]a, s nastavkom linije prema nizozemskom ostrvu [[Saba (island)|Saba]], kao i direktnu trajektnu vezu prema i iz [[St. Kitts]]a (Port Zante u [[Basseterre]]u).<ref>{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/#schedules|title=Schedules|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/about-us/|title=About Us|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}</ref> Na Statiji nema redovno organiziranog javnog prijevoza, poput javnih autobusa ili minibuseva.<ref>{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025|archive-date=30. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430235308/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}</ref> == Obrazovanje == Politika nizozemske vlade prema Sint Eustatiusu i drugim SSS ostrvima promovisala je obrazovanje na engleskom jeziku. Sint Eustatius je imao dvojezično obrazovanje na engleskom i nizozemskom jeziku.<ref name="Sociolinguisticsp2108">Dijkhoff, Marta, Silvia Kowenberg, and Paul Tjon Sie Fat. Chapter 215 "The Dutch-speaking Caribbean Die niederländischsprachige Karibik." In: ''Sociolinguistics / Soziolinguistik''. [[Walter de Gruyter]], 1. 1. 2006. {{ISBN|3110199874}}, 9783110199871. Start: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&pg=PA2105 2105]. CITED: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&pg=PA2108 2108].</ref> Međutim, od 2014. obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku. [[Gwendoline van Putten School]] (GVP) je srednja škola na ostrvu. Ostale škole uključuju: Golden Rock School, Gov. de Graaff School, Methodist School i SDA School.<ref>{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/key-topics/education|title=Education|date=16. 6. 2020|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}</ref> == Sport == Najpopularniji sportovi na Sint Eustatiusu su [[Association football|fudbal]],<ref name="statia history">{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tabless/statiachamp.html|title=Sint Eustatius – Football History|last=Stokkermans|first=Karel|date=29. 6. 2012|website=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|publisher=[[RSSSF]]|access-date=29. 6. 2012}}</ref> [[futsal]],<ref>{{Cite web|url=https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|title=Cruyff Courts Sint Maarten / Sint Eustatius / Saba|website=Windward Roads|access-date=4. 4. 2022|archive-date=22. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522012035/https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesc/cruijff-youth07.html|title=1st Cruyff Court Dutch Caribbean Futsal Championship 2007 (Aruba)|date=6. 2. 2008|website=RSSSF|access-date=5. 4. 2022}}</ref> [[softball]],<ref>{{Cite web|url=http://pearlfmradio.sx/2011/06/27/saba-and-st-eustatius-compete-in-softball/|title=Saba and St. Eustatius Compete in Softball|date=27. 6. 2011|website=Pearl FM Radio – Pearl of the Caribbean|access-date=5. 4. 2022}}</ref> [[basketball]], [[Swimming (sport)|plivanje]] i [[odbojka]]. Zbog malog broja stanovnika postoji malo sportskih udruženja. Jedno od njih, [[Sint Eustatius Volleyball Association]], član je [[ECVA]] i [[NORCECA]]. Sint Eustatius trenutno nije aktivni član karipske zone lige [[PONY Baseball and Softball|Pony Baseball and Softball]]. == Značajni stanovnici == * [[Mariana Franko]] (1718–1779), borkinja za slobodu * [[Antony Beaujon]] ({{circa}} 1763–1805), kolonijalni guverner * [[Edward Wilmot Blyden]] (1832–1912), pedagog i diplomata; rođen na [[Saint Thomas, U.S. Virgin Islands|Svetom Tomi]] od roditelja sa Statije * [[Gerald Berkel]] (r. 1969), političar * [[Black Harry (Sint Eustatius)|Black Harry]] (18. stoljeće), metodistički propovjednik * [[Kizzy (entertainer)|Kizzy]] (r. 1979), umjetnica * [[Lolita Euson]] (1914–1994), spisateljica i pjesnikinja * [[Ziggi Recado]] (r. 1981), umjetnik * [[Shirma Rouse]] (r. 1980), pjevačica == Reference == {{Reflist}} == Literatura == * {{cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean, The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|publisher=Geffen Press|year=2002|isbn=978-9652292797|place=Jerusalem}} * {{cite book|last=Attema|first=Y|title=A Short History of St. Eustatius and its Monuments|publisher=Walburg Pers|year=1976|isbn=978-9060111536|place=Zutphen}} * {{cite book|title=The Jews and the Expansion of Europe to the West, 1450–1800|publisher=Berghahn Books|year=2001|isbn=978-1571811530|editor1-last=Bernardini|editor1-first=P|place=New York|editor2-last=Fierling|editor2-first=N}} * {{cite book|last=Ezratty|first=Harry|title=500 Years in the Jewish Caribbean – The Spanish and Portuguese Jews in the West Indies|publisher=Omni Arts|year=2002|isbn=978-0942929188|place=Baltimore, MD|orig-date=1997}} * {{cite book|last=Hartog|first=J|title=History of St. Eustatius|publisher=Central USA Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles|year=1976}} * {{cite book|last=Hearst|first=Ronald|title=The Golden Rock|publisher=Naval Institute Press|year=1996|isbn=|place=Annapolis, MD}} * Jameson, J. Franklin. "St. Eustatius in the American Revolution". ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683-708. https://www.jstor.org/stable/1834346 * {{cite book|last=Morse|first=Jedidiah|title=The American Gazetteer|publisher=At the presses of S. Hall, and Thomas & Andrews|year=1797|place=Boston, MA|chapter=St. Eustatius|ol=23272543M|author-link=Jedidiah Morse|chapter-url=https://archive.org/stream/americangazettee00mors#page/n175/mode/2up}} * {{cite book|last=Spinney|first=David|title=Rodney|publisher=Allen & Unwin|year=1969|isbn=978-0049200227|place=London}} * {{cite book|last=O'Shaughessy|first=Andrew Jackson|title=The men who lost America: British Command during the Revolutionary War and the Preservation of the Empire|publisher=Yale University Press|year=2013|isbn=978-1-78074-246-5|place=New Haven, CT}} * Schulte Nordholt, Jan Willem. ''The Dutch Republic and American Independence'', trans. Herbert H. Rowen. Chapel Hill: University of North Carolina Press 1982 {{ISBN|0807815306}} * {{cite book|last=Tuchman|first=Babara W|title=The First Salute|publisher=Alfred A. Knopf|year=1988|isbn=978-0394553337|place=Westminster, MD}} == Vanjski linkovi == {{Commons category}}{{Wikivoyage}} * [http://www.statiagovernment.com/ Vlada Sint Eustatiusa] * [http://www.statiatourism.com Početna stranica Turističkog ureda Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207172906/http://www.statiatourism.com/|date=7. 2. 2011.}} * [http://www.statiapark.org Web stranica STENAPA-e, Nacionalnih parkova Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802013807/http://www.statiapark.org/ |date=2. 8. 2008 }} * [http://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius Informacije o Sint Eustatiusu na stranici Lonely Planet] * [http://www.secar.org St. Eustatius Center for Archaeological Research] * [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Invazija Sabe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308223707/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf|date=8. 3. 2016.}} * [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Veza s Bermudama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005048/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf|date=5. 3. 2016.}} * [http://www.jewishmag.com/107mag/jewsofeustatius/jewsofeustatius.htm "Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius"], Louis Arthur Norton [[Kategorija:Sveti Eustahije (ostrvo)]] [[Kategorija:Karipska ostrva]] [[Kategorija:Ostrva Holandije]] [[Kategorija:Karipska Holandije]] [[Kategorija:Ostra Malih Antila]] [[Kategorija:Ostrva Karipskog mora]] [[Kategorija:Posebne općine Nizozemske]] [[Kategorija:SSS ostrva]] 7wcmyehbvbn81zxigcq21fogql9sjq3 0 536864 3924459 3924398 2026-09-09T08:16:13Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3924459 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {| class="infobox" style="width:22em; font-size:88%; line-height:1.5em; border-collapse:collapse; background-color:#ffffff; border:1px solid #a2a9b1;" |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; font-size:125%; font-weight:bold; padding:8px; text-align:center;" | Suđenje Ratku Mladiću |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px 0 4px 0; background-color:#ffffff; border-bottom:1px solid #a2a9b1;" | [[Datoteka:Mladić Trial Judgement (crop).jpg|250px|Ratko Mladić u sudnici MKSJ-a]]<br /><small style="font-size:90%; color:#555;">Ratko Mladić u sudnici MKSJ-a tokom izricanja prvostepene presude 22. novembra 2017.</small> |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold; padding:4px;" | Informacije o predmetu |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; width:40%; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Tražen | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optuženi | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | [[Ratko Mladić]] |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Potjernica | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 25. juli 1995. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Status hapšenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Uhapšen |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Hapšenje | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 26. maj 2011. ([[Srbija]]) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Izručenje | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 31. maj 2011. ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorska jedinica UN-a]], [[Den Haag|Hag]]) |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Nagrada | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 5 miliona [[Američki dolar|USD]] ([[Sjedinjene Američke Države|SAD]], 1999.)<br />10 miliona [[Euro|EUR]] ([[Srbija]], 2010.) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | U bjekstvu | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 15 godina i 10 mjeseci |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optužnica | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | '''Prvobitna:''' 24. juli 1995.<br />'''Operativna:''' 16. decembar 2011. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optužbe | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | * [[Genocid]] (2 tačke) * [[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka) * [[Kršenja zakona ili običaja ratovanja]] (4 tačke) |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold; padding:4px;" | Tok suđenja |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Oznaka predmeta | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | IT-09-92 (MKSJ)<br />MICT-13-56 (MICT) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Početak suđenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 16. maj 2012. |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Kraj suđenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 15. decembar 2016. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Pretresno vijeće | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | [[Alphons Orie]] (predsjedavajući)<br />Bakone Justice Moloto<br />Christoph Flügge |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Prvostepena presuda | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 22. novembar 2017. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Žalbeno vijeće | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Prisca Matimba Nyambe (predsj.)<br />Aminatta Lois Runeni N’gums<br />Seymour Panton<br />Elizabeth Ibanda-Nahamya<br />Mustapha El Baaj |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Pravosnažna presuda | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 8. juni 2021. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Osuđujući nalog | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | * [[Genocid]] (1 tačka — [[Genocid u Srebrenici|Srebrenica]]) * [[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka) * [[Kršenja zakona ili običaja ratovanja]] (4 tačke) |- style="background-color:#f8d7da;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f5c6cb; color:#721c24;" | Kazna | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f5c6cb; color:#721c24;" | '''[[Doživotni zatvor]]''' |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Status predmeta | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Okončan |- |} '''''Suđenje Ratku Mladiću''''' (službeni naziv predmeta: '''''Tužilac protiv Ratka Mladića'''''; {{en|The Prosecutor v. Ratko Mladić}}) bio je krivični postupak pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) u [[Hag]]u protiv [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], generala i komandanta Glavnog štaba [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).<ref name="MKSJ_2010">{{cite web |title=Izjava Tužilaštva u vezi s predloženom izmijenjenom optužnicom protiv Ratka Mladića |url=https://www.icty.org/bcs/press/izjava-tu%C5%BEila%C5%A1tva-u-vezi-s-predlo%C5%BEenom-izmijenjenom-optu%C5%BEnicom-protiv-ratka-mladi%C4%87a |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=13. 5. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Mladić je bio optužen po 11 tačaka za zločine počinjene tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] od maja 1992. do novembra 1995: dvije tačke [[genocid]]a, pet tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i četiri tačke [[ratni zločin|kršenja zakona i običaja ratovanja]].<ref name="IRMCT_Mladic_Case">{{cite web |title=Ratko Mladić (MICT-13-56) |url=https://www.irmct.org/en/cases/mict-13-56 |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Optužnica ga je teretila za učešće u četiri udružena zločinačka poduhvata čiji su ciljevi, prema navodima Tužilaštva, bili trajno uklanjanje [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s teritorija na koje su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo, širenje terora među civilnim stanovništvom Sarajeva kampanjom granatiranja i snajperskih napada, uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce radi prisiljavanja [[NATO]]-a da obustavi zračne napade na snage [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]] te eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] iz [[Srebrenica|Srebrenice]] u julu 1995.<ref name="MKSJ_2010" /><ref name="IRMCT_Mladic_Case" /><ref name="ICTY_Indictment_2011">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić (Prosecution's Second Amended Indictment, Case No. IT-09-92-I) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/110601.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |date=1. 6. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="IRMCT_2021_Mladic">{{cite web |title=Appeal Judgement Summary for Prosecutor v. Ratko Mladić |url=https://www.irmct.org/sites/default/files/case_documents/210608-judgement-summary-mladic-13-56.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals |date=8. 6. 2021 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Mladić se pred Tribunalom prvi put pojavio 3. juna 2011, nakon što je uhapšen u [[Srbija|Srbiji]] i 31. maja 2011. prebačen u pritvor MKSJ-a u Hagu.<ref name="ICTY_Video_2011">{{cite web |title=Video of Initial Appearance of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/video-initial-appearance-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=3. 6. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Suđenje je počelo 16. maja 2012, a dokazni postupak trajao je više od četiri godine. Tokom 530 dana zasjedanja izvedeno je 592 svjedoka i uvedeno gotovo 10.000 dokaznih predmeta.<ref name="ICTY_Press_2017">{{cite web |title=ICTY convicts Ratko Mladić for genocide, war crimes and crimes against humanity |url=https://www.icty.org/en/press/icty-convicts-ratko-mladi%C4%87-for-genocide-war-crimes-and-crimes-against-humanity |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=22. 11. 2017 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Presuda Pretresnog vijeća izrečena je 22. novembra 2017. Vijeće je proglasilo Mladića krivim po 10 od 11 tačaka optužnice i osudilo ga na kaznu [[doživotni zatvor|doživotnog zatvora]].<ref name="Guard_verd">{{cite news |last1=Bowcott |first1=Owen |last2=Borger |first2=Julian |title=Ratko Mladić convicted of war crimes and genocide at UN tribunal |url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal |newspaper=The Guardian |date=22. 11. 2017 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oslobođen je optužbe za genocid iz tačke 1, koja se odnosila na zločine počinjene 1992. u šest općina u Bosni i Hercegovini. Istovremeno je proglašen krivim po tački 2 za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] počinjen u području [[Srebrenica|Srebrenice]] 1995, kao i za [[zločin protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja obuhvaćena tačkama 3–11. Presuda je obuhvatala osude za progon, istrebljivanje, ubistvo, deportaciju i prisilno premještanje kao zločine protiv čovječnosti, te za ubistvo, terorisanje, protivpravne napade na civile i uzimanje talaca kao kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_Press_2017" /><ref name="ICTY_Trial_Judgement_2017">{{cite web |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |url=https://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="IRMCT_Mladic_Case_BCS">{{cite web |title=Ratko Mladić (MICT-13-56) |url=https://www.irmct.org/bcs/cases/mict-13-56 |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Pretresno vijeće je utvrdilo da je Mladić za te zločine krivično odgovoran na osnovu svog učešća u četiri [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]] (UZP): sveobuhvatnom udruženom zločinačkom poduhvatu, udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za Sarajevo, udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za Srebrenicu i udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za uzimanje pripadnika Ujedinjenih nacija za taoce.<ref name="ICTY_Trial_Judgement_2017" /> Na prvostepenu presudu žalbe su podnijeli i Mladićeva odbrana i Tužilaštvo. Žalbeni pretres održan je 25. i 26. augusta 2020. pred Žalbenim vijećem [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove]] (IRMCT), koji je nakon zatvaranja MKSJ-a preuzeo njegove preostale funkcije. Pretres je ranije bio odgađan zbog Mladićevog zdravstvenog stanja i ograničenja povezanih s [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom bolesti COVID-19]].<ref name="IRMCT_Mladic_Appeals_2020">{{cite web |title=The Appeals Chamber of the International Residual Mechanism for Criminal Tribunals hears oral arguments in the Mladić case |url=https://www.irmct.org/en/news/20-08-26-appeals-chamber-hears-oral-arguments-mladic-case |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=26. 8. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Žalbeno vijeće je 8. juna 2021. odbilo Mladićevu žalbu u cijelosti i potvrdilo prvostepenu presudu, uključujući kaznu [[Doživotni zatvor|doživotnog zatvora]]. Istovremeno je odbijena i žalba Tužilaštva kojom je traženo da Mladić bude proglašen krivim za genocid po tački 1. optužnice. Time je prvostepena presuda postala pravosnažna.<ref name="IRMCT_Mladic_Appeal_Judgement_2021">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić, Judgement (Case No. MICT-13-56-A) |url=https://www.irmct.org/sites/default/files/case_documents/210608-appeal-judgement-JUD285R0000638396-mladic-13-56-en.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=8. 6. 2021 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Mladić je preminuo 27. augusta 2026. u Hagu, dok je izdržavao kaznu doživotnog zatvora.<ref name="IRMCT_Mladic_Remains_2026">{{cite web |title=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals hands over remains of Ratko Mladić to next of kin |url=https://www.irmct.org/en/news/international-residual-mechanism-criminal-tribunals-hands-over-remains-ratko-mladic-next-kin |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=3. 9. 2026 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Predmet i optužnica == === Podizanje optužnice 1995. === Prva optužnica protiv [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i Ratka Mladića podnesena je 24. jula 1995, a potvrdio ju je sudija [[Claude Jorda]] 25. jula. Označena kao predmet IT-95-5-I, sadržavala je 16 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, tri tačke [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]], pet tačaka teških povreda [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i sedam tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja. Obuhvatala je navode o progonu, zatočenju i deportaciji stanovništva, ubistvima, seksualnom nasilju, mučenju, pljački i uništavanju imovine, kao i o kampanji snajperskih napada na civilno stanovništvo Sarajeva i uzimanju pripadnika mirovnih snaga Ujedinjenih nacija za taoce.<ref name="ICTY_1995_Indictments">{{cite web |title=Evidence against Radovan Karadzic and Ratko Mladic will be publicly displayed beginning on 27 June |url=https://www.icty.org/en/press/evidence-against-radovan-karadzic-and-ratko-mladic-will-be-publicly-displayed-beginning-27 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 6. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017">{{cite web |title=Mladic Judgment Part I |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Judgement/NotIndexable/IT-09-92/JUD275R0000516224.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U vezi sa događajima u [[Srebrenica|Srebrenici]] u julu 1995, Tužilaštvo MKSJ-a podnijelo je 15. novembra 1995. drugu optužnicu protiv Karadžića i Mladića, označenu kao predmet IT-95-18-I. Potvrdio ju je sudija [[Fouad Riad]] 16. novembra. Optužnica je obuhvatala navode o zauzimanju Srebrenice i masovnim pogubljenjima hiljada njenih stanovnika, kao i o granatiranju grada, pljački i uništavanju civilne imovine te deportacijama. Sadržavala je 20 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, deset tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i devet tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_2011_Amendment">{{cite web |title=Decision on amendment of indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/110527.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=27. 5. 2011 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="ICTY_1996_Indictments">{{cite web |title=Evidence Hearing Against Radovan Karadžić and Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/evidence-hearing-against-radovan-karad%C5%BEi%C4%87-and-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 6. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> Obje optužnice bile su podignute protiv istih optuženika, Karadžića i Mladića. U postupku prema pravilu 61, Pretresno vijeće MKSJ-a spojilo je 16. jula 1996. predmete IT-95-5-R61 i IT-95-18-R61 radi njihovog zajedničkog razmatranja. Vijeće je utvrdilo da postoje razumni osnovi za zaključak da su Karadžić i Mladić počinili djela za koja su bili optuženi, potvrdilo svih 16 tačaka prve i svih 20 tačaka druge optužnice te izdalo međunarodne naloge za njihovo hapšenje.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /><ref name="ICTY_Rule61_1996">{{cite web |title=Rule 61 Review of the Indictments against Radovan Karadžić and Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/trans/en/960711IT.htm |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=11. 7. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Izmjene i objedinjavanje optužnice === Tužilaštvo MKSJ-a podnijelo je 11. oktobra 2002. zahtjev za izmjenu dviju važećih optužnica protiv Ratka Mladića i istog dana podnijelo novu izmijenjenu optužnicu. Predsjednik MKSJ-a odredio je sudiju [[Alphons Orie|Alphonsa Orieja]] za sudiju koji će razmotriti izmijenjenu optužnicu. Orie ju je potvrdio 11. novembra 2002, čime je postala nova operativna optužnica u predmetu.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> Izmijenjenom optužnicom objedinjene su dvije ranije optužnice iz 1995, a ukupan broj optužbi smanjen je tako da su zadržane najteže optužbe. Tužilaštvo je navelo da su izmjene bile usklađene s tadašnjom praksom podizanja optužnica i da su odražavale razvoj sudske prakse MKSJ-a.<ref name="ICTY_Amended_Indictment_2002">{{cite web |title=Izmijenjena optužnica protiv Ratka Mladića |url=https://www.icty.org/bcs/press/izmijenjena-optu%C5%BEnica-protiv-ratka-mladi%C4%87a |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=12. 11. 2002 |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izmijenjena optužnica sadržavala je ukupno 15 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, jednu tačku saučesništva u genocidu, sedam tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i šest tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja. Mladić se za ta djela teretilo na osnovu člana 7(1) i člana 7(3) [[Statut Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju|Statuta MKSJ-a]], odnosno na osnovu individualne krivične odgovornosti i odgovornosti nadređenog.<ref name="ICTY_Amended_Indictment_2002" /> Dana 15. oktobra 2009. Pretresno vijeće III razdvojilo je Mladićev predmet od predmeta IT-95-5/18 koji se odnosio na [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]]. Vijeće je zaključilo da je razdvajanje u interesu pravde i jasnoće postupka, budući da je Karadžić već bio pred Tribunalom, dok je Mladić i dalje bio nedostupan MKSJ-u.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1">{{cite web |title=Mladic Judgment Part IV |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tužilaštvo je 10. maja 2010. zatražilo izmjenu dotadašnje optužnice iz 2002. radi dodatnog pojašnjenja i preciziranja svojih činjeničnih i pravnih navoda.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> U prijedlogu izmjena Tužilaštvo je, između ostalog, predložilo preciziranje Mladićeve individualne odgovornosti, razdvajanje jednog ranijeg udruženog zločinačkog poduhvata na četiri povezana [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]], izmjene u činjeničnom obuhvatu pojedinih područja i smanjenje ukupnog broja tačaka optužnice sa 15 na 11.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> [[Alphons Orie|Sudija Orie]] je 27. maja 2011. djelimično odobrio zahtjev za izmjenu optužnice i naložio Tužilaštvu da podnese prijedlog izmijenjene optužnice, uz isključenje navoda o incidentu u [[Bišina|Bišini]] koji u toj fazi nije ispunjavao ''prima facie'' standard.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /><ref name="ICTY_2011_Amendment_1">{{cite web |title=Judge Issues Decision to Amend Mladić Indictment |url=https://www.icty.org/en/press/judge-issues-decision-amend-mladi%C4%87-indictment |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=27. 5. 2011 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tužilaštvo je 1. juna 2011. podnijelo drugu izmijenjenu optužnicu, bez tog incidenta.<ref name="ICTY_Indictment_2011" /> Tužilaštvo je 16. augusta 2011. zatražilo da se druga izmijenjena optužnica razdvoji na dvije optužnice i da se vode odvojena suđenja: prvo za zločine počinjene u [[Srebrenica|Srebrenici]] nakon pada enklave u julu 1995, a drugo za zločine u [[Sarajevo|Sarajevu]] i drugim općinama u Bosni i Hercegovini te za uzimanje pripadnika [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce. Istovremeno je zatražilo da se, na osnovu dodatnih dokaza, u optužnicu ponovo uključi incident u [[Bišina|Bišini]].<ref name="ICTY_Severance_2011">{{cite web |title=Decision on consolidated prosecution motion to sever the indictment, to conduct separate trials, and to amend the indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/111013a.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 10. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Pretresno vijeće je 13. oktobra 2011. odbilo zahtjev za razdvajanje optužnice i vođenje odvojenih suđenja, ali je odobrilo uključivanje incidenta u [[Bišina|Bišini]] i naložilo Tužilaštvu da podnese treću izmijenjenu optužnicu. Tužilaštvo je treću izmijenjenu optužnicu podnijelo 20. oktobra 2011.<ref name="ICTY_Severance_2011" /><ref name="ICTY_Third_Amended_Indictment">{{cite web |title=Third Amended Indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=20. 10. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom novembra 2011. Tužilaštvo je predložilo dodatno smanjenje obima predmeta radi ograničavanja broja pojedinačnih incidenata za koje bi izvodilo dokaze. Pretresno vijeće je 2. decembra 2011. prihvatilo taj prijedlog i naložilo Tužilaštvu da podnese novu izmijenjenu optužnicu.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /> Tužilaštvo je 16. decembra 2011. podnijelo četvrtu izmijenjenu optužnicu. Njome je zadržano svih 11 tačaka optužnice, ali je broj pojedinačnih krivičnih djela obuhvaćenih dokaznim postupkom smanjen sa 196 na 106, a broj općina sa 23 na 15.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment">{{cite web |title=Četvrta izmijenjena optužnica |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111216.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 12. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}</ref> Četvrta izmijenjena optužnica od 16. decembra 2011. postala je nova operativna optužnica u predmetu i predstavljala je osnovu za suđenje protiv Mladića.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /><ref name="UN_Completion_Strategy_2017">{{cite web |title=Completion Strategy of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/171129-completion-strategy-report-icty.pdf |publisher=[[Ujedinjene nacije]] |date=29. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Konačna optužnica === Četvrtom izmijenjenom optužnicom od 16. decembra 2011, Ratko Mladić je terećen po 11 tačaka za [[genocid]], [[zločin protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja počinjena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Optužnica je sadržavala dvije tačke [[genocid]]a, pet tačaka [[Zločini protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i četiri tačke kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Optužnica je Mladića teretila na osnovu člana 7(1) [[Statut Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju|Statuta MKSJ-a]] za individualnu krivičnu odgovornost, odnosno za planiranje, podsticanje, naređivanje, izvršenje te pomaganje i podržavanje zločina, kao i na osnovu člana 7(3) za krivičnu odgovornost nadređenog. U samoj optužnici navedeno je da se izraz "počinio" u kontekstu člana 7(1) odnosi na Mladićevo učešće u [[udruženi zločinački poduhvat|udruženim zločinačkim poduhvatima]], a ne nužno na njegovo neposredno fizičko izvršenje zločina.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Prema navodima optužnice, Mladić je učestvovao u četiri povezana [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]] (UZP). Sveobuhvatni UZP, koji je prema optužnici trajao najkasnije od oktobra 1991. do 30. novembra 1995, imao je za cilj trajno uklanjanje [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s područja [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] na koja su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo. U okviru tog poduhvata Tužilaštvo je navodilo i tri povezana UZP-a čiji su ciljevi bili širenje terora među civilnim stanovništvom [[Sarajevo|Sarajeva]] putem snajperskog djelovanja i granatiranja, eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] u [[Srebrenica|Srebrenici]] te uzimanje osoblja [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce kako bi se [[NATO]] prisilio da obustavi zračne napade na vojne ciljeve [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]].<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> ==== Tačke optužnice ==== Optužnica je sadržavala sljedećih 11 tačaka:<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> {| class="wikitable sortable" |+ Tačke Četvrte izmijenjene optužnice protiv Ratka Mladića |- ! Tačka optužnice !! Pravna kvalifikacija !! Opis i lokacija / Područje obuhvata |- | '''Tačka 1''' || [[Genocid]] || Genocid počinjen u općinama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1992. |- | '''Tačka 2''' || [[Genocid]] || Genocid počinjen u [[Srebrenica|Srebrenici]] u julu 1995. |- | '''Tačka 3''' || [[Progon]] || Progon na političkoj, rasnoj i vjerskoj osnovi kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 4''' || [[Istrebljenje]] || Istrebljenje kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 5''' || [[Ubistvo]] || Ubistvo kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 6''' || [[Ubistvo]] || Ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja. |- | '''Tačka 7''' || [[Zločini protiv čovječnosti|Deportacija]] || Deportacija kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 8''' || [[Zločini protiv čovječnosti|Nehumana djela]] || Prisilno premještanje kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 9''' || Djela nasilja čiji je primarni cilj širenje terora među civilnim stanovništvom || Terorisanje kao kršenje zakona i običaja ratovanja u [[Opsada Sarajeva|Sarajevu]]. |- | '''Tačka 10''' || Protivpravni napadi na civile || Protivpravni napadi na civile kao kršenje zakona i običaja ratovanja u [[Opsada Sarajeva|Sarajevu]]. |- | '''Tačka 11''' || Uzimanje talaca || Uzimanje pripadnika i vojnih posmatrača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce kao kršenje zakona i običaja ratovanja. |} '''Tačka 1''' odnosila se na optužbu za [[genocid]] nad [[Bošnjaci|bosanskim Muslimanima]] u općinama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Prema optužnici, u okviru sveobuhvatnog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a počinjeni su zločini s ciljem trajnog uklanjanja [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s područja na koja su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo. Tužilaštvo je navodilo da su u pojedinim općinama tokom 1992. počinjena djela koja su predstavljala genocid, uključujući ubistva i nanošenje teških tjelesnih ili psihičkih povreda pripadnicima zaštićene grupe.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačka 2''' odnosila se na [[genocid u Srebrenici]]. Prema navodima optužnice, cilj srebreničkog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] u [[Srebrenica|Srebrenici]], između ostalog ubistvom muškaraca i dječaka te prisilnim premještanjem žena, djece i dijela starijih muškaraca. Optužnica je obuhvatala događaje nakon zauzimanja enklave u julu 1995, uključujući zatočenje i pogubljenje muškaraca i dječaka te njihovo prisilno premještanje i druge radnje usmjerene protiv [[Bošnjaci|muslimanskog]] stanovništva.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačke 3 do 8''' odnosile su se prvenstveno na [[Ratni zločin|zločine]] počinjene u okviru sveobuhvatnog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a. Tačka 3 odnosila se na [[progon]] [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]], dok su tačke 4 i 5 obuhvatale [[Istrebljenje|istrebljenje]] i [[ubistvo]] kao [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]]. Tačka 6 odnosila se na ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja, dok su tačke 7 i 8 obuhvatale deportaciju i nehumana djela u obliku prisilnog premještanja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačke 9 i 10''' odnosile su se na zločine povezane s [[Opsada Sarajeva|opsadom Sarajeva]]. Prema optužnici, cilj sarajevskog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je širenje terora među civilnim stanovništvom provođenjem kampanje snajperskog djelovanja i granatiranja. Tačka 9 odnosila se na djela nasilja čiji je primarni cilj bio širenje terora među civilnim stanovništvom, dok se tačka 10 odnosila na protivpravne napade na [[civil]]e.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačka 11''' odnosila se na uzimanje pripadnika i vojnih posmatrača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce u maju i junu 1995. Prema optužnici, cilj ovog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je da se [[NATO]] prisili da obustavi ili se uzdrži od zračnih napada na vojne ciljeve [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]]. Tužilaštvo je navodilo da su pripadnici [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] zatočavani na različitim lokacijama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i korišteni radi ostvarivanja tog cilja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Četvrta izmijenjena optužnica sadržavala je i detaljne priloge s popisima incidenata i drugih činjenica na koje se Tužilaštvo namjeravalo oslanjati tokom dokaznog postupka. Nakon smanjenja njenog obima, optužnica je obuhvatala 15 općina i 106 pojedinačnih [[Krivično djelo|krivičnih djela]], u odnosu na 23 općine i 196 djela obuhvaćenih ranijom verzijom.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Četvrta izmijenjena optužnica od 16. decembra 2011. bila je operativna optužnica na osnovu koje je vođen postupak protiv Mladića. U kasnijoj prvostepenoj presudi Pretresno vijeće je utvrdilo da je Mladić bio krivično odgovoran za zločine iz tačaka 2 do 11, dok ga je oslobodilo optužbe za genocid iz tačke 1.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /> == Nedostupnost MKSJ-u i hapšenje == === Potraga za Mladićem === Nakon podizanja optužnice u julu 1995. Ratko Mladić ostao je nedostupan [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]]. Već u novembru 1995, nakon potvrđivanja druge optužnice, međunarodni nalozi za njegovo hapšenje poslani su, između ostalog, vlastima [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], uz navođenje adresa u [[Beograd|Beogradu]] na kojima su se, prema podacima Tribunala, nalazili Mladić i [[Radovan Karadžić]].<ref name="ICTY_AnnualReport_1997">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1997_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1997 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U postupku prema pravilu 61, Pretresno vijeće MKSJ-a je u julu 1996. utvrdilo da [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezna Republika Jugoslavija]] i [[Republika Srpska]] nisu izvršile svoje obaveze u vezi s hapšenjem i predajom optuženih. Vijeće je 11. jula 1996. izdalo međunarodne naloge za hapšenje Ratka Mladića i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] te ukorilo SRJ i Republiku Srpsku zbog neizvršavanja naloga Tribunala. U vezi s obavezama prema [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]], Vijeće je posebno navelo da je SRJ preuzela obavezu da osigura punu saradnju Republike Srpske s Tribunalom i da je, kao garant tih obaveza, odgovorna za njihovo neizvršavanje.<ref name="ICTY_ArrestWarrants_1996">{{cite web |title=Trial Chamber issues international arrest warrants against Karadzic and Mladic and rebukes Federal Republic of Yugoslavia and Republika Srpska for failing to arrest them |url=https://www.icty.org/en/press/trial-chamber-issues-international-arrest-warrants-against-karadzic-and-mladic-and-rebukes |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=11. 7. 1996 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_AnnualReport_1996">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1996_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1996 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 1996. navedeno je da [[Republika Srpska]] nije izvršila nijedan od brojnih naloga za hapšenje koje joj je Tribunal uputio. U izvještaju je također navedeno da su Mladić i Karadžić, uprkos optužnicama za [[genocid]], i dalje obavljali ili zadržavali službene funkcije. Za [[Savezna Republika Jugoslavija|Saveznu Republiku Jugoslaviju]] navedeno je da nije uhapsila nijednu optuženu osobu na svojoj teritoriji te da je omogućavala da se istaknuti optuženici, među njima Mladić, javno pojavljuju u [[Beograd]]u bez hapšenja.<ref name="ICTY_AnnualReport_1996_1">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://w.irmct.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1996_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1996 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Godišnji izvještaj za 1997. bilježi da su srbijanske vlasti i dalje omogućavale Mladiću, za kojim je postojao međunarodni nalog za hapšenje zbog optužbe za genocid, da se slobodno kreće na teritoriji [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]]. U istom izvještaju navedeno je da je SRJ odbijala predaju osoba optuženih pred Tribunalom, pozivajući se na vlastito ustavno uređenje i stav da bi osumnjičenima trebalo suditi pred domaćim sudovima, a ne ih predavati MKSJ-u.<ref name="ICTY_AnnualReport_1997" /> Opći odnos prema saradnji s Tribunalom počeo se mijenjati nakon političkih promjena u SRJ 2000, ali Mladić ni tada nije uhapšen. U kasnijoj presudi [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnog suda pravde]] u predmetu ''Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore'' navedeno je da je sama [[Srbija]] u postupku pred Sudom tvrdila da je obavezu saradnje s MKSJ-om počela izvršavati nakon promjene režima u Beogradu 2000. Međutim, Sud je zaključio da je Srbija odgovorna i za propuste svojih organa prije promjene režima.<ref name="ICJ_2007_Judgment">{{cite web |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |url=https://www.icj-cij.org/node/103164 |publisher=Međunarodni sud pravde |date=26. 2. 2007 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom 2002. MKSJ je i dalje smatrao da se Mladić nalazi na teritoriji SRJ. Glasnogovornica Tužilaštva [[Florence Hartmann]] navela je da Tužilaštvo raspolaže informacijama o njegovom kretanju po Srbiji, načinu putovanja i osobama koje su ga štitile. Tužilaštvo je istovremeno zahtijevalo od vlasti SRJ da izvrše međunarodni nalog za njegovo hapšenje i predaju Tribunalu.<ref name="ICTY_2002_Mladic">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 16th Oct 2002 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-16th-oct-2002 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 10. 2002 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon što je 2003. državna zajednica dobila naziv [[Srbija i Crna Gora]], pitanje Mladićevog hapšenja ostalo je jedno od osnovnih pitanja saradnje s Tribunalom. MKSJ je u izvještajima i javnim istupima kontinuirano zahtijevao od vlasti u Beogradu da izvrše međunarodne naloge za hapšenje. Tokom 2004. Tužilaštvo je ocijenilo da je saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] ozbiljno oslabljena: vlasti nisu bile spremne izvršavati naloge za hapšenje koje je Tribunal dostavio, čak ni kada su im bile dostavljene informacije o lokacijama optuženih.<ref name="ICTY_AnnualReport_2004">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2004_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2004 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Krajem 2004. saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] s Tribunalom počela se poboljšavati, ali još nije bila potpuna, dosljedna i brza. U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 2005. navedeno je da su vlasti [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] od kraja 2004. uspjele osigurati predaju određenog broja optuženih, ukupno 14 osoba prebačenih iz Beograda ili preko Beograda, ali da su i dalje bile nevoljne izvršavati naloge za hapšenje koje im je Tribunal dostavio. U izvještaju je navedeno i da se vjerovalo da se najmanje šest od deset preostalih optuženih u bijegu, uključujući Mladića, nalazi u Srbiji.<ref name="ICTY_AnnualReport_2005">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2005_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2005 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Glavna tužiteljica MKSJ-a [[Carla Del Ponte]] je u februaru 2006. odbacila tadašnje navode o Mladićevom hapšenju ili pregovorima o njegovoj predaji. Izjavila je da se Mladić i dalje nalazi na slobodi, da je u [[Srbija|Srbiji]] te da je, prema njenim informacijama, u toj zemlji od 1998. i da je tokom tog perioda bio u dosegu srbijanskih vlasti. Ove navode Tužilaštva treba razlikovati od kasnijih sudskih potvrda, jer su u tom trenutku predstavljali procjenu i informacije kojima je raspolagalo Tužilaštvo.<ref name="ICTY_DelPonte_2006">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 22nd Feb 2006 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-22nd-feb-2006 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 2. 2006 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 2006. navedeno je da saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] s Tribunalom nije bila potpuna, dosljedna ni brza. U izvještaju je Mladić označen kao prioritetni cilj, a navedeno je da vlasti nisu uspjele da ga lociraju, uhapse i prebace u [[Den Haag|Hag]], uprkos brojnim obećanjima i rokovima. U izvještaju je također navedeno da su vlasti, čini se, preferirale mogućnost da se Mladić dobrovoljno preda.<ref name="ICTY_AnnualReport_2006">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2006_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2006 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Važan pravni događaj dogodio se 26. februara 2007, kada je [[Međunarodni sud pravde]] izrekao presudu u predmetu ''Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore''. Sud je utvrdio da je [[Srbija]] prekršila obavezu da u okviru svojih mogućnosti spriječi [[genocid u Srebrenici]], kao i obavezu iz [[Konvencija o genocidu|Konvencije o genocidu]] da u potpunosti sarađuje s MKSJ-om. Posebno je utvrdio da je Srbija prekršila tu obavezu time što nije prebacila Ratka Mladića, optuženog za genocid i saučesništvo u [[genocid]]u, pred MKSJ. Sud je Srbiji naložio da odmah preduzme efikasne mjere radi potpunog izvršavanja obaveze da kazni djela genocida i da osobe optužene za ta djela prebaci MKSJ-u te da s Tribunalom u potpunosti sarađuje.<ref name="ICJ_2007_Judgment" /> Nakon formiranja nove vlade Srbije 2007. došlo je do vidljivog poboljšanja saradnje s Tribunalom. Tužilaštvo MKSJ-a je u junu 2007. navelo da je [[Srbija]] preduzela konkretne korake, uključujući hapšenje [[Zdravko Tolimir|Zdravka Tolimira]] u bliskoj saradnji sa [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]], te predaju većeg broja dokumenata. Ipak, Tužilaštvo je naglasilo da puna saradnja i dalje podrazumijeva hapšenje i transfer Ratka Mladića i drugih preostalih bjegunaca.<ref name="ICTY_2007_Belgrade">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 13th Jun 2007 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-13th-jun-2007 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 6. 2007 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Godišnji izvještaj MKSJ-a za 2007, međutim, zaključio je da, uprkos poboljšanju saradnje s vlastima [[Srbija|Srbije]] i uspješnim operacijama protiv drugih bjegunaca, nije bilo napretka u pogledu lociranja i hapšenja Mladića i [[Radovan Karadžić|Karadžića]].<ref name="ICTY_AnnualReport_2007">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2007_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2007 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom 2008. vlasti [[Srbija|Srbije]] intenzivirale su aktivnosti usmjerene na lociranje preostalih bjegunaca. Nakon hapšenja [[Stojan Župljanin|Stojana Župljanina]] i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] u Srbiji, Tužilaštvo MKSJ-a ocijenilo je da su poboljšano rukovođenje i koordinacija političkih, pravosudnih i sigurnosnih struktura omogućili napredak u saradnji. Istovremeno je navedeno da su službe zadužene za potragu pojačale aktivnosti usmjerene na Mladića i [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]].<ref name="ICTY_Brammertz_2008">{{cite web |title=Address of Serge Brammertz, Prosecutor of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the United Nations Security Council 12 December 2008 |url=https://www.icty.org/en/press/address-serge-brammertz-prosecutor-international-criminal-tribunal-former-yugoslavia-united |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=12. 12. 2008 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U julu 2009. predsjednik MKSJ-a [[Patrick Robinson]] posjetio je Srbiju i sastao se s najvišim pravosudnim i državnim zvaničnicima. Ocijenio je da je nivo saradnje poboljšan, ali je istovremeno naglasio da činjenica da su Mladić i Hadžić i dalje na slobodi narušava ukupnu pozitivnu sliku saradnje. Pozvao je srbijanske vlasti da ih što prije pronađu, uhapse i predaju Tribunalu.<ref name="ICTY_Robinson_2009">{{cite web |title=2009 |url=https://www.icty.org/en/outreach/activities-archive/2009 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2009 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Glavni tužilac [[Serge Brammertz]] je iste godine pred [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijećem sigurnosti Ujedinjenih nacija]] ocijenio da je potraga za Mladićem i Hadžićem ostala centralno pitanje saradnje Srbije s Tužilaštvom MKSJ-a.<ref name="ICTY_Brammertz_2009">{{cite web |title=Prosecutor Brammertz’s Address Before the Security Council |url=https://www.icty.org/en/press/prosecutor-brammertz%E2%80%99s-address-security-council |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2009 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U okviru intenziviranja potrage, srbijanske vlasti su 23. februara 2010. pretresle stan Mladićeve supruge u [[Beograd]]u. Prilikom pretresa zaplijenjeno je 18 bilježnica s više od 3.000 stranica Mladićevih rukom pisanih ratnih bilješki, kao i pripadajuće audio-traka. Vlada Srbije dostavila je Tužilaštvu MKSJ-a skenirane kopije bilježnica u martu 2010, a originale bilježnica i trake početkom maja iste godine. Tribunal je ocijenio da materijal sadrži veoma vrijedne informacije.<ref name="ICTY_AnnualReport_2010">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2010_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2010 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Iako je saradnja Srbije u drugim oblastima do tada bila znatno unaprijeđena, MKSJ je i dalje ocjenjivao hapšenje preostalih bjegunaca kao osnovni nedovršeni dio saradnje. U godišnjem izvještaju za 2010. navedeno je da su Mladić i Hadžić i dalje bili jedine osobe optužene pred Tribunalom koje su ostale na slobodi te da je njihov neuspjeh u hapšenju predstavljao ozbiljan razlog za zabrinutost Tribunala.<ref name="ICTY_AnnualReport_2010" /> U novembru 2010. glavni tužilac [[Serge Brammertz]] posjetio je Beograd i sastao se sa srbijanskim zvaničnicima, uključujući predstavnike institucija uključenih u Akcioni tim za lociranje i hapšenje haških bjegunaca. Kao glavno pitanje saradnje navedena je potreba da se lociraju i uhapse Mladić i Goran Hadžić.<ref name="ICTY_Brammertz_2010">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 10 November 2010 |url=https://www.icty.org/fr/node/5826 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=10. 11. 2010 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UN_SC10101_2010">{{cite web |title=Pressure to Conclude Trials, 'Staff Attrition' Among Obstacles Cited as Officials of International Criminal Tribunals Brief Security Council (SC/10101) |url=https://press.un.org/en/2010/sc10101.doc.htm |publisher=United Nations Meetings Coverage and Press Releases |date=6. 12. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 2011. MKSJ je i dalje zahtijevao od Srbije da locira i uhapsi Ratka Mladića i [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]]. Glavni tužilac Serge Brammertz najavio je novu posjetu Beogradu radi razgovora sa srbijanskim vlastima i operativnim službama zaduženim za potragu za bjeguncima, pri čemu je kao posebno pitanje naveo činjenicu da Mladić i Hadžić još nisu uhapšeni.<ref name="ICTY_Brammertz_Feb2011">{{cite web |title=Weekly Press Briefing - 17 February 2011 |url=https://www.icty.org/en/press/weekly-press-briefing-17-february-2011 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=17. 2. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U izvještaju podnesenom [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] u maju 2011. Tužilaštvo MKSJ-a navelo je da hapšenje Mladića i Hadžića predstavlja najviši prioritet te da je njihovo lociranje i hapšenje bila najvažnija preostala obaveza Srbije prema Tribunalu. Tužilaštvo je ocijenilo da dotadašnji napori Srbije nisu bili dovoljni i pozvalo vlasti da otklone operativne nedostatke i prošire obim istrage.<ref name="ICTY_CompletionStrategy_May2011">{{cite web |title=Completion Strategy: Prosecutor Brammertz's report |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/completion_strategy_18may2011_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=18. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Hapšenje u Srbiji === Ratko Mladić uhapšen je 26. maja 2011. u [[Srbija|Srbiji]], gotovo šesnaest godina nakon što je MKSJ protiv njega podigao prvu optužnicu. Hapšenje je istog dana objavio [[predsjednik Srbije]] [[Boris Tadić]], navodeći da je Mladić uhapšen u koordinisanoj akciji srbijanskih sigurnosnih službi. MKSJ je, također, potvrdio da je Mladić uhapšen u Srbiji nakon gotovo 16 godina bjekstva i pozdravio njegovo hapšenje.<ref name="ICTY_Arrest_26_05_2011">{{cite web |title=Tribunal Welcomes the Arrest of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/tribunal-welcomes-arrest-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SrbijaGov_2011_Mladic">{{cite web |title=Ratko Mladic arrested |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76522/ratko-mladic-arrested.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062325/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76522/ratko-mladic-arrested.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=26. 5. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Mladić je uhapšen u selu [[Lazarevo]], kod [[Zrenjanin|Zrenjanina]] u sjevernoj Srbiji. Prema službenim navodima srbijanskih vlasti, akciju su izveli pripadnici policijske Službe za otkrivanje ratnih zločina i [[Bezbednosno-informativna agencija|Bezbednosno-informativne agencije]] (BIA). [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije|Ministar unutrašnjih poslova]] [[Ivica Dačić]] izjavio je da je Mladić pronađen kao rezultat operativnog rada službi, da je živio kod rođaka i da je prilikom hapšenja potvrdio svoj identitet i predao se bez otpora. Kod njega su pronađeni lični dokumenti, uključujući vojnu legitimaciju i istekli lični dokument.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Services">{{cite web |title=Mladic arrested by Serbian security services |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76594/mladic-arrested-by-serbian-security-services.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062330/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76594/mladic-arrested-by-serbian-security-services.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Digest_96_2011">{{cite web |title=ICTY Digest Nr. 96: Ratko Mladić arrested (Highlights of 09/05/2011 through 27/05/2011) |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/ICTYDigest/2011/icty_digest_96_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=30. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Hapšenjem Mladića Srbija je preuzela neposrednu odgovornost za provođenje domaćeg postupka koji je prethodio njegovoj predaji MKSJ-u. [[Vlada Srbije]] je 26. maja saopštila da će Mladić biti izveden pred istražnog sudiju, koji je trebao utvrditi jesu li ispunjene zakonske pretpostavke za njegovo izručenje Tribunalu. Protiv odluke istražnog sudije bila je dopuštena žalba, nakon čega je konačnu odluku o izručenju donosilo [[Ministarstvo pravde Republike Srbije|Ministarstvo pravde Srbije]].<ref name="SrbijaGov_2011_Rule_of_Law">{{cite web |title=Rule of law respected in Serbia |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76541/rule-of-law-respected-in-serbia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062335/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76541/rule-of-law-respected-in-serbia.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 27. maja istražni sudija Odjeljenja za ratne zločine Višeg suda u Beogradu saslušao je Mladića i donio rješenje kojim je utvrđeno da su ispunjene zakonske pretpostavke za njegovo izručenje MKSJ-u. Rješenje je Mladiću uručeno nakon saslušanja, a imao je pravo da protiv njega uloži žalbu u roku od tri dana.<ref name="SrbijaGov_2011_Extradition_Met">{{cite web |title=Conditions for extraditing Ratko Mladic met |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76601/conditions-for-extraditing-ratko-mladic-met.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062340/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76601/conditions-for-extraditing-ratko-mladic-met.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Odbrana je uložila žalbu na rješenje istražnog sudije, ali ju je Krivično vanpretresno vijeće Odjeljenja za ratne zločine u Beogradu odbilo kao neosnovanu i potvrdilo odluku o ispunjenosti pretpostavki za izručenje. Nakon toga je ministrica pravde [[Snežana Malović]] 31. maja 2011. donijela formalnu odluku o izručenju Mladića MKSJ-u.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Handover">{{cite web |title=Serbia fulfils its obligation by handing over Mladic to ICTY |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76715/serbia-fulfils-its-obligation-by-handing-over-mladic-to-icty.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603014210/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76715/serbia-fulfils-its-obligation-by-handing-over-mladic-to-icty.php |archive-date=3. 6. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=31. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> MKSJ je hapšenje ocijenio važnim korakom prema okončanju svog mandata. U saopštenju od 26. maja Tužilaštvo MKSJ-a navelo je da je Mladić bio u bjekstvu gotovo 16 godina te je zahvalilo srbijanskim vlastima, posebno [[Vijeće za nacionalnu sigurnost Republike Srbije|Vijeću za nacionalnu sigurnost]] i Akcijskom timu za lociranje bjegunaca, na radu koji je doveo do njegovog hapšenja. MKSJ je istovremeno naglasio da će Mladić, nakon transfera u [[Den Haag|Hag]], biti podvrgnut sudskom postupku i da se do pravosnažne odluke mora smatrati nevinim.<ref name="ICTY_OTP_Mladic_Arrest_2011">{{cite web |title=Statement of the Office of the Prosecutor on the arrest of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/statement-office-prosecutor-arrest-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Hapšenjem Mladića okončana je njegova gotovo šesnaestogodišnja nedostupnost MKSJ-u. U trenutku hapšenja bio je posljednji od dvojice preostalih bjegunaca Tribunala, dok je [[Goran Hadžić]] ostao jedini od ukupno 161 osobe koju je MKSJ optužio koja se još nalazila u bjekstvu.<ref name="ICTY_Arrest_26_05_2011" /> === Medijski izvještaji o okolnostima hapšenja === U prvim danima nakon hapšenja pojavile su se različite informacije o tome kako su srbijanske službe locirale Ratka Mladića. Razlike su se odnosile na pitanje da li je hapšenje rezultat konkretne dojave, prethodnog obavještajnog praćenja ili šire operacije usmjerene na osobe iz njegovog okruženja. [[Reuters]] je 26. maja 2011. prenio navode neimenovanog policijskog zvaničnika prema kojima je policija došla do osobe koja je koristila ime Milorad Komadić nakon anonimne dojave da muškarac koji odgovara Mladićevom opisu boravi u tom području. U trenutku prvog izvještavanja identitet uhapšenog još je bio predmet provjere, uključujući [[DNK-analiza|DNK analizu]].<ref name="Reuters_26_05_2011">{{cite news |last=Vasovic |first=Aleksandar |title=Serbian police arrest suspected most-wanted war criminal |url=https://globalnews.ca/news/121704/serbian-police-arrest-suspected-most-wanted-war-criminal/ |publisher=Reuters/Global News |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> CBS News je narednog dana objavio drugačiju verziju, pozivajući se na tri srbijanska policijska zvaničnika. Prema njihovim navodima, policija nije imala konkretne obavještajne podatke da se Mladić nalazi upravo u kući njegovog rođaka u [[Lazarevo|Lazarevu]], nego je u okviru šire potrage istovremeno izvršila pretres četiri kuće. Prema istim izvorima, Mladić je zatečen dok je izlazio u jutarnju šetnju, odmah se identifikovao i predao policiji dva pištolja.<ref name="CBSNews_2011_Mladic_Nabbed">{{cite news |title=Ratko Mladic nabbed in garden during routine raid |url=https://www.cbsnews.com/news/ratko-mladic-nabbed-in-garden-during-routine-raid/ |publisher=CBS News |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno su pojedini mediji objavili informacije koje su ukazivale na duže praćenje Mladićevog okruženja. The Guardian je 26. maja, pozivajući se na srbijanske službene izvore, izvijestio da je osoba koja je koristila ime Milorad Komadić bila pod nadzorom u Lazarevu najmanje dva mjeseca. Prema tom izvještaju, istražitelji su pratili muškarca koji je izgledom podsjećao na Mladića i koji nije pokušavao značajnije promijeniti svoj izgled.<ref name="Guardian_26_05_2011">{{cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Vasovic |first2=Aleksandar |title=Ratko Mladić arrested in Serbia after 16 years on the run |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/26/ratko-mladic-serbia-bosnia-lazarevo |newspaper=The Guardian |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Detaljniju verziju istrage Reuters je objavio nekoliko dana kasnije, na osnovu izjave [[Rasim Ljajić|Rasima Ljajića]], tadašnjeg predsjednika Nacionalnog savjeta Srbije za saradnju s MKSJ-om. Ljajić je rekao da su istražitelji pratili više pravaca, uključujući bivše Mladićeve ratne saradnike, mrežu [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]] u Srbiji i članove njegove porodice. Prema njegovim riječima, praćenje tih osoba na kraju je dovelo istražitelje do Lazareva i kuće u kojoj je Mladić pronađen.<ref name="Reuters_Ljajic_28_05_2011">{{cite web |title=Spying on relatives located Mladic |url=https://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2011/05/30/2003504546 |publisher=Reuters |date=30. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija rekonstrukcija [[BBC]]-ja, objavljena na osnovu razgovora s tadašnjim tužiocem za ratne zločine Vladimirom Vukčevićem, dodatno je razradila tu verziju. Prema njegovom iskazu, istražitelji su tokom porodičnog okupljanja u Lazarevu pratili članove Mladićeve porodice, očekujući da će ih dovesti do osobe koja je trebala preuzeti fotografije porodice. Umjesto očekivanog kurira, istražitelji su prema toj rekonstrukciji otkrili da se u kući nalazi sam Mladić. Vukčević je također naveo da su policajci nakon ulaska u kuću pronašli dokumente na ime Ratka Mladića, nakon čega je on potvrdio svoj identitet.<ref name="BBC_Mladic_2021">{{cite news |last=Miladinović |first=Aleksandar |title=Ratko Mladić, Bosna i ratni zločini: Kako je okončano skrivanje haškog begunca |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-57227400 |publisher=BBC News Serbian |date=26. 5. 2021 |access-date=6. 9. 2026 |language=sr-latn}}</ref> Medijski izvještaji nisu se u potpunosti podudarali u rekonstrukciji posljednje faze potrage. Dok su prvi izvještaji govorili o anonimnoj dojavi i slučajnom otkrivanju tokom šire policijske akcije, drugi su ukazivali na višemjesečno praćenje Mladićevih rođaka i pomagača. Službena verzija srbijanskih vlasti naglašavala je da je hapšenje rezultat operativnog rada Službe za istraživanje ratnih zločina i [[BIA]]-e, a ne pojedinačne dojave.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Services" /> === Reakcije javnosti i protesti === Hapšenje Ratka Mladića 26. maja 2011. izazvalo je podijeljene reakcije u [[Srbija|Srbiji]] i u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], s izraženo oprečnim stavovima u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji BiH]]. Dok su vlasti Srbije hapšenje predstavljale kao ispunjavanje međunarodnih obaveza i važan korak u saradnji s [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-om]], dio srpske javnosti i nacionalističkih organizacija izrazio je protivljenje hapšenju i najavljenom izručenju Mladića. U Republici Srpskoj održano je više skupova podrške, dok su porodice žrtava i preživjeli zločina koje su počinile snage pod Mladićevom komandom hapšenje uglavnom dočekali s olakšanjem, ali i sa snažnim osjećajem da je do njega došlo nakon predugog perioda nekažnjavanja.<ref name="RFERL_Reactions_26_05_2011">{{cite news |author=RFE/RL |title=In Belgrade And Sarajevo, A Mix Of Relief, Anger, And Painful Memories |url=https://www.rferl.org/a/in_belgrade_and_sarajevo_a_mix_of_relief_anger_and_pain/24206293.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==== Reakcije u Srbiji ==== Neposredno nakon objave hapšenja, reakcije u Srbiji bile su podijeljene. Predsjednik [[Boris Tadić]] izjavio je 26. maja 2011. da je hapšenjem završen "težak period" u historiji Srbije i da je time Srbiji otvoren put prema članstvu u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]]. Hapšenje je predstavio i kao dokaz pune saradnje Srbije s [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-om]], najavivši i istragu o osobama koje su Mladiću pomagale u skrivanju.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic" /> Tužilaštvo MKSJ-a pozdravilo je hapšenje i posebno odalo priznanje radu srbijanskih vlasti, uključujući [[Vijeće za nacionalnu sigurnost Republike Srbije|Vijeće za nacionalnu sigurnost]] i Akcionjski tim za lociranje bjegunaca. Glavni tužilac [[Serge Brammertz]] naglasio je da hapšenje predstavlja važan korak za žrtve i međunarodnu krivičnu pravdu.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic" /> Istovremeno, dio javnosti oštro se protivio hapšenju i izručenju Mladića. Nekoliko sati nakon objave hapšenja, grupa mladića okupila se na [[Trg republike (Beograd)|Trgu republike]] u [[Beograd]]u uzvikujući parole podrške Mladiću. Kasnije istog dana na istom mjestu okupilo se oko 200 ljudi, ali su se razišli nakon upozorenja policije da skup nije prijavljen. Tokom večeri policija je ponovo intervenisala protiv manje grupe demonstranata.<ref name="RSE_2011_Beograd_Demonstranti_Razisli">{{cite web |title=Beograd: Demonstranti se razišli nakon upozorenja policije |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24206305.html |publisher=Radio Slobodna Evropa |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="RSE_2011_Protest_Trg">{{cite web |title=Desetak ljudi protestuje u centru Beograda zbog hapšenja Mladića |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24206178.html |publisher=Radio Slobodna Evropa |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Širi indikator tadašnjeg raspoloženja javnosti bilo je istraživanje [[Javno mnijenje|javnog mnijenja]] provedeno početkom maja 2011. i objavljeno nekoliko dana prije hapšenja. Prema podacima koje je iznio [[Rasim Ljajić]], tadašnji predsjednik Nacionalnog vijeća za saradnju s MKSJ-om, 51% ispitanika protivilo se izručenju Mladića MKSJ-u, dok je 34% podržavalo njegovo hapšenje. Oko 40% ispitanika smatralo ga je herojem, 53% je MKSJ smatralo pristrasnim, a 78% ispitanih izjavilo je da ne bi prijavilo Mladićevo skrovište ni za nagradu od deset miliona eura.<ref name="RSE_2011_Ljajic_Istrazivanje">{{cite web |title=Ljajić: Više od 50 posto građana Srbije ne bi izručilo Mladića |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24109530.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=16. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Ovi podaci odnosili su se na period neposredno prije hapšenja. [[Srpska radikalna stranka]] (SRS) organizovala je masovni protest protiv hapšenja i izručenja, koji je održan 29. maja 2011. na platou ispred [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Doma Narodne skupštine]] u Beogradu. Prema procjeni Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije, na skupu je učestvovalo oko 15.000 ljudi, dok su medijski izvještaji govorili o više hiljada učesnika. Organizatori su skup predstavili kao vid otpora saradnji Srbije s MKSJ-om i politici tadašnje vlasti.<ref name="RSE_2011_Miting_Neredi">{{cite web |title=Preko 180 privedenih u neredima u Beogradu |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/incidenti_na_mitingu_podrske_mladicu_/24208949.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Politika_2011_Protest_Sukobi">{{cite news |title=Protest završen sukobima demonstranata i policije, 110 privedenih |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/178959/protest-zavrsen-sukobima-demonstranata-i-policije-110-privedenih |publisher=Politika |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Na skupu su prisustvovali visoki funkcioneri SRS-a, Mladićev sin Darko Mladić i supruga Bosiljka Mladić, te aktivisti ultradesničarskih organizacija [[Otačastveni pokret Obraz|Obraz]] i [[Pokret 1389]], predvođeni liderom Obraza [[Mladen Obradović|Mladenom Obradovićem]]. Učesnici su nosili zastave Srbije i SRS-a, [[Četnici|četnička]] obilježja te fotografije Mladića, [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]].<ref name="RSE_2011_Miting_Podrska">{{cite web |title=Beograd: Više hiljada ljudi na mitingu podrške Mladiću |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24208935.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Zoric_2011">{{cite web |last=Zorić |first=Ognjen |title=Na skupu podrške Mladiću prštale uvrede i govor mržnje |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/na_mitingu_podrske_mladicu_prstale_uvrede_i_govor_mrznje_/24209012.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=30. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Među govornicima bili su potpredsjednik SRS-a [[Dragan Todorović]], [[Zoran Krasić]], [[Kosta Čavoški]], [[Ivana Žigon]] i [[Darko Mladić]]. Todorović je na skupu pozvao na prekid saradnje Srbije s Haškim tribunalom, dok je Krasić Tribunal označio kao antisrpski sud i pozvao na prekid saradnje s njim. Čavoški je osporavao legitimitet Tribunala, navodeći da ga ne treba priznavati.<ref name="Politika_2011_Protest_Sukobi" /><ref name="Zoric_2011" /> Na skupu je pročitana i poruka [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], koji se tada nalazio u pritvoru MKSJ-a. Poruku je pročitao njegov trinaestogodišnji sin Vladimir Šešelj. U poruci je Šešelj osudio hapšenje i najavljeno izručenje Mladića, dok je odgovornost za takvu politiku pripisao predsjedniku Srbije Borisu Tadiću.<ref name="Zoric_2011" /><ref name="Nezavisne_2011_Miting_Podrska">{{cite news |title=Na mitingu podrške Mladiću više od 10.000 ljudi |url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/Na-mitingu-podrske-Mladicu-vise-od-10000-ljudi/91450 |publisher=Nezavisne novine |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Darko Mladić odbacio je optužbe protiv svog oca, navodeći da Ratko Mladić nije ratni zločinac, nego "borac za slobodu svog naroda". Istovremeno je pozvao okupljene da skup protekne mirno i prenio poruku svog oca da "ne udari Srbin na Srbina".<ref name="Zoric_2011" /><ref name="NSPM_2011_Darko_Mladic">{{cite web |title=Darko Mladić: Moj otac nije zločinac, već borac za slobodu svog naroda |url=https://www.nspm.rs/hronika/darko-mladic-moj-otac-nije-zlocinac-vec-borac-za-slobodu-svog-naroda.html |publisher=Nova srpska politička misao |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom skupa zabilježene su uvredljive i huškačke parole. Pred sam završetak mirnog dijela protesta, izbili su žestoki sukobi između grupe demonstranata i policije. Nekoliko desetaka izgrednika gađalo je policiju kamenjem, flašama i pirotehničkim sredstvima, na šta je policija odgovorila upotrebom suzavca, konjice i jedinica za razbijanje demonstracija. Potpredsjednik SRS-a Dragan Todorović izjavio je da stranka nije odgovorna za nerede i da su sukobe izazvale ubacivane grupe van kontrole organizatora.<ref name="RSE_2011_Todorovic_SRS">{{cite web |title=Todorović: SRS nije odgovorna za nerede |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24208977.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Ministar unutrašnjih poslova [[Ivica Dačić]] saopštio je da je tokom nereda privedeno 111 osoba (među kojima i 17 pripadnika [[Pokret 1389|Pokreta 1389]]), te da je povrijeđeno više od 30 policajaca i demonstranata uz materijalnu štetu na gradskoj imovini i policijskim vozilima.<ref name="VladaSrbije_2011_Dacic_Privedeni">{{cite web |title=111 persons taken in conflicts between police, hooligans following protest of support to Mladic |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76622/111-persons-taken-in-conflicts-between-police-hooligans-following-protest-of-support-to-mladic.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602181500/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76622/111-persons-taken-in-conflicts-between-police-hooligans-following-protest-of-support-to-mladic.php |archive-date=2. 6. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=30. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==== Reakcije u Republici Srpskoj ==== [[Datoteka:Бања Лука протести.jpg|mini|desno|300px|Pristalice Mladića na skupu podrške u [[Banja Luka|Banja Luci]]]] [[Datoteka:Митинг подршке генералу Ратку Младићу у Бањалуци4.jpg|mini|desno|300px|Skup podrške generalu Ratku Mladiću u [[Banja Luka|Banja Luci]]]] Hapšenje Mladića izazvalo je u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] niz skupova podrške, posebno među boračkim organizacijama i dijelom nacionalno orijentisane javnosti. Prema izvještajima od kraja maja 2011, protestni skupovi održani su na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], u [[Sokolac|Sokocu]], [[Han Pijesak|Han Pijesku]], [[Foča|Foči]], [[Kalinovik|Kalinoviku]], [[Nevesinje|Nevesinju]] i [[Zvornik|Zvorniku]], dok je centralni skup održan 31. maja u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Boračka organizacija Republike Srpske (BORS) bila je organizator ili glavni organizator više tih skupova.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka">{{cite news |title=Miting podrške Mladiću u Banjaluci |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/region/901072/miting-podrske-mladicu-u-banjaluci.html |publisher=Radio-televizija Srbije (RTS) |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref> Jedan od prvih većih skupova održan je 28. maja u [[Sokolac|Sokocu]], gdje se, prema izvještaju agencije Beta, okupilo više od hiljadu ljudi. Na skupu je Mladić predstavljen kao utemeljivač [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i BORS-a, dok je predsjednik Predsjedništva BORS-a [[Dražen Perendija]] kritikovao njegovo hapšenje i najavljeno izručenje [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-u]].<ref name="Blic_2011_Sokolac">{{cite news |title=Protesti na Sokocu zbog hapšenja Ratka Mladića |url=https://www.blic.rs/vesti/republika-srpska/protesti-na-sokocu-zbog-hapsenja-ratka-mladica/er5wtts |newspaper=Blic |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="RadioSarajevo_2011_Sokolac">{{cite news |title=Više hiljada ljudi na protestima na Sokocu |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/vise-hiljada-ljudi-na-protestima-na-sokocu/54604 |publisher=[[Radio Sarajevo|Radiosarajevo.ba]] |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Posebno značajan bio je skup 29. maja u [[Kalinovik|Kalinoviku]], Mladićevom rodnom mjestu. Organizovala ga je Boračka organizacija Republike Srpske, a prema izvještajima okupilo se nekoliko hiljada ljudi, uključujući učesnike iz Hercegovine, Sarajevsko-romanijske regije i gornjeg Podrinja. Na skupu je Mladić, također predstavljen kao utemeljivač [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i BORS-a. Predsjednik BORS-a [[Pantelija Ćurguz]] izjavio je da je Mladić ostavio zadatak srpskom narodu da čuva i gradi Republiku Srpsku, dok je predsjednik Predsjedništva BORS-a Dražen Perendija rekao da će Mladić ostati zapamćen među Kalinovčanima i Srbima. Okupljeni su nosili transparente na kojima je pisalo: "Uzeli ste nam orla, ali je ostalo gnezdo", a na ulasku u Kalinovik postavaljen je veliki transparent na kojem je ispisano "Dobro došli u Mladićevo, svi smo mi Ratko".<ref name="RTS_2011_Kalinovik">{{cite news |title=Skup podrške Mladiću u Kalinoviku |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/region/900060/skup-podrske-mladicu-u-kalinoviku.html |publisher=Radio-televizija Srbije (RTS) |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref><ref name="GlasSrpske_2011_Kalinovik">{{cite news |last=Domazet |first=Željka |title=Podrška Mladiću u rodnom Kalinoviku |url=https://www.glassrpske.com/lat/novosti/politika/podrska-mladicu-u-rodnom-kalinoviku/58521 |newspaper=Glas Srpske |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref> Centralni skup održan je 31. maja na [[Trg Krajine|Trgu Krajine]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Prema RTS-u, okupilo se oko 10.000 ljudi, dok je Politika izvijestila o više od 12.000 učesnika. Među okupljenima bili su bivši pripadnici VRS-a i građani iz različitih dijelova Republike Srpske. Učesnici su nosili zastave Republike Srpske, fotografije Mladića i ratne zastave Vojske Republike Srpske, a skup je, prema izvještajima, protekao bez većih incidenata.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka" /><ref name="Politika_2011_Miting">{{cite news |title=Miting podrške Mladiću |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/179244/miting-podrske-mladicu |newspaper=Politika |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Cyrl}}</ref> Na banjalučkom skupu govorio je predsjednik BORS-a [[Pantelija Ćurguz]], koji je predložio da Mladić bude proglašen "herojem odbrambeno-otadžbinskog rata Republike Srpske". Ćurguz je također pozvao Vladu Republike Srpske da osigura sredstva za odbranu Mladića, [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i drugih osoba optuženih za [[Ratni zločin|ratne zločine]] pred međunarodnim i domaćim sudovima, te da formira stručne timove za njihovu odbranu.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka" /> Za razliku od organizatora i govornika na skupu, predsjednik Republike Srpske [[Milorad Dodik]] nije prisustvovao banjalučkom protestu. Već 26. maja, neposredno nakon objave Mladićevog hapšenja, Dodik je izjavio da hapšenje predstavlja ispunjavanje međunarodnih obaveza koje su države regiona preuzele [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskim sporazumom]]. Istovremeno je naglasio da institucije Republike Srpske nisu niti će štititi osobe koje su počinile ratne zločine, bez obzira na njihovu etničku ili vjersku pripadnost.<ref name="B92_2011_Mladic_Arrest_Reactions">{{cite news |title=Dodik says Mladić arrest "fulfills Dayton obligations" |url=https://www.b92.net/o/eng/news/region-article?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74573 |newspaper=B92 |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528094522/https://www.b92.net/o/eng/news/region-article?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74573 |archive-date=28. 5. 2011 |url-status=live |language=en}}</ref> Dodikovo odsustvo sa skupa i njegova početna reakcija bili su predmet tadašnjih političkih analiza. Radio Slobodna Evropa ocijenio je da je političko rukovodstvo Republike Srpske nastojalo istovremeno izbjeći otvoreni sukob s nacionalno orijentiranim dijelom biračkog tijela i zadržati odnos saradnje sa zvaničnim Beogradom i obaveze proistekle iz Dejtonskog sporazuma. Isti izvor navodi da se na banjalučkom skupu gotovo uopće nije govorilo o zločinima za koje je Mladić bio optužen, već se o njemu govorilo kao o osobi zaslužnoj za stvaranje i opstanak Republike Srpske.<ref name="RSE_2011_Bjelajac">{{cite news |last=Bjelajac |first=Maja |title=Vlasti RS između Mladićevaca i Beograda |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/plp_ratko_mladic_ratni_zlocini_rs/24215155.html |newspaper=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=5. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Reakcije u Republici Srpskoj nisu, međutim, bile potpuno jedinstvene. Na dan hapšenja u Banjoj Luci zabilježene su različite reakcije građana: od otvorenog protivljenja hapšenju i izražavanja podrške Mladiću do stavova da osoba za koju se utvrdi da je počinila zločine treba za njih odgovarati. Pojedini građani istovremeno su izražavali uvjerenje da Mladić nije kriv i da je njegovo hapšenje negativno za Srbe, ali i stav da bi procesuiranje ratnih zločina moglo pomoći da se društvo prestane baviti ratnim naslijeđem.<ref name="RadioSarajevo_2011_BanjaLuka_1">{{cite news |title=Banja Luka: Reakcije na hapšenje Mladića |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka-reakcije-na-hapsenje-mladica/54444 |publisher=Radiosarajevo.ba |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Reakcije žrtava, porodica žrtava i zvaničnika Bosne i Hercegovine ==== [[Datoteka:Exhumations in Srebrenica 1996.jpg|mini|desno|300px|Ekshumacije žrtava [[genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] (1996)]] [[Datoteka:Srebrenica Massacre - Exhumed Grave of Victims - Potocari 2007.jpg|mini|desno|300px|Ekshumirana masovna grobnica žrtava [[genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] u [[Potočari|Potočarima]] (2007)]] Hapšenje Ratka Mladića 26. maja 2011. izazvalo je među preživjelima, porodicama žrtava i predstavnicima udruženja žrtava različite reakcije. U Sarajevu su pojedini građani izražavali zadovoljstvo zbog hapšenja, ali i ogorčenje zbog činjenice da je Mladić gotovo 16 godina bio nedostupan pravosuđu. Radio Slobodna Evropa zabilježio je neposredno nakon hapšenja reakcije u kojima su se zadovoljstvo zbog njegovog privođenja i bolna sjećanja na ratne događaje pojavljivali istovremeno.<ref name="RFERL_Reactions_26_05_2011"/> Među porodicama žrtava iz [[Srebrenica|Srebrenice]] reakcije su bile različite. [[Sabaheta Fejzić]], koja je u Srebrenici izgubila jedinog sina, supruga i mnoge druge muške članove porodice, izjavila je da hapšenje predstavlja "mali dio pravde" za njeno srce, dušu i bol. Prisjetila se i susreta s Mladićem u [[Potočari]]ma u julu 1995, kada je, prema njenom svjedočenju, Mladić obećavao sigurnost stanovništvu, nakon čega su počela ubistva. Fejzić je navela da su njenog sina odveli dok je porodica napuštala Potočare i da je njegove posmrtne ostatke pronašla u masovnoj grobnici i ukopala dvije godine prije intervjua, dok je još tragala za tijelom supruga.<ref name="IrishTimes_2011_Mladic_Arrest_Justice">{{cite news |title='A small bit of justice for my heart' |url=https://www.irishtimes.com/news/a-small-bit-of-justice-for-my-heart-1.582916 |newspaper=The Irish Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Munira Subašić]], predsjednica udruženja "[[Majke Srebrenice]]", pozdravila je hapšenje, ali je izrazila žaljenje što žrtve koje su ubijene nisu dočekale taj dan. Izjavila je da je sretna što je doživjela da Mladić bude priveden pravdi i da očekuje da odgovara za ono što je učinio u Srebrenici. Istovremeno je navela da su mnoge druge majke imale istu želju, ali nisu dočekale njegovo hapšenje. Subašić je u Srebrenici izgubila sina, supruga i još 20 članova porodice.<ref name="Guardian_Subasic_2011">{{cite news |last=Traynor |first=Ian |title=Serbia arrests Ratko Mladic to 'lift stain' of Bosnia atrocities |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/26/ratko-mladic-arrest-serbia-bosnia |newspaper=The Guardian |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Zejna Ademović]] i njene kćerke Sanela, Senada i Zejnija, koje su se nakon rata iz Srebrenice preselile u Irsku, također su reagovale na hapšenje. Porodica je u Srebrenici 1995. izgubila brojne članove u užoj i široj rodbini. Reagujući na vijest o hapšenju, Sanela Ademović je izjavila da je Mladić za njih predstavljao figuru poput [[Hitler]]a i da su im se objavom vijesti vratila sva potisnuta sjećanja na ratne traume. Članice porodice su naglasile da, iako dolazi sa velikim zakašnjenjem, privođenje optuženog predstavlja neophodan korak ka ostvarivanju pravde.<ref name="IrishTimes_2011_Memories_Flooding_Back">{{cite news |title=News brings memories flooding back |url=https://www.irishtimes.com/news/news-brings-memories-flooding-back-1.582924 |newspaper=The Irish Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Kada Hotić]], koja je u Srebrenici izgubila sina, supruga i dvojicu braće, također je komentarisala hapšenje. U izjavi koju je prenio [[Los Angeles Times]] dovela je u pitanje vrijeme hapšenja i ocijenila da je Srbija odlučila predati Mladića u trenutku kada joj je njegovo izručenje bilo politički korisno, posebno u kontekstu nastojanja da napreduje prema članstvu u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].<ref name="LATimes_2011_Chu_Cirjakovic_Mladic">{{cite news |last1=Chu |first1=Henry |last2=Cirjakovic |first2=Zoran |title=Ratko Mladic’s arrest a milestone for Serbia |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2011-may-27-la-fg-mladic-arrest-20110527-story.html |newspaper=Los Angeles Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Zumra Šehomerović]], članica udruženja "[[Majke Srebrenice]]", također je govorila o dugom čekanju na hapšenje. U izvještaju [[Deutsche Welle]] nekoliko dana nakon hapšenja izjavila je da joj Mladićevo privođenje znači, ali da je željela da se dogodilo mnogo ranije, dok je on bio mlađi i sposobniji da odgovara pred sudom. Naglasila je i da zločini ne bi trebali ostati nekažnjeni i da počinioci trebaju odgovarati pred pravdom.<ref name="DW_2011_Paas_Slanjankic_Srebrenica">{{cite news |last1=Paas |first1=Jörg |last2=Slanjankić |first2=Azer |title=Potresna sjećanja iz Srebrenice: 'Majko, ne daj me, ne ostavljaj me....' |url=https://www.dw.com/bs/potresna-sje%C4%87anja-iz-srebrenice-majko-ne-daj-me-ne-ostavljaj-me/a-15222950 |publisher=Deutsche Welle |date=10. 7. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525120000/https://www.dw.com/bs/potresna-sje%C4%87anja-iz-srebrenice-majko-ne-daj-me-ne-ostavljaj-me/a-15222950 |archive-date=25. 5. 2021 |url-status=live |language=bs}}</ref> [[Hajra Ćatić]], predsjednica udruženja "[[Žene Srebrenice]]", ocijenila je hapšenje kao veoma važan događaj nakon 16 godina čekanja. U Srebrenici je izgubila sina i supruga. U razgovoru nakon hapšenja govorila je o značaju Mladićevog privođenja za porodice žrtava.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011">{{cite news |title=Cynicism replaces relief after Mladic's arrest |url=https://www.abc.net.au/news/2011-05-27/cynicism-replaces-relief-after-mladics-arrest/2733362 |publisher=ABC News |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Među preživjelima Srebrenice bio je i [[Mevludin Orić]], koji je preživio strijeljanje zarobljenika u julu 1995. Nakon hapšenja govorio je o sjećanjima na događaje kojima je svjedočio i o ljudima koji su ubijeni u njegovoj blizini. Njegovo svjedočenje objavljeno je u izvještaju [[ABC News]] o reakcijama preživjelih nakon Mladićevog hapšenja.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011" /> Među preživjelima [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] Jasminka Pavlović izjavila je da je, nakon 44 mjeseca provedena pod opsadom, zadovoljna što je Mladić uhapšen i da je "pravda zadovoljena". Omer Hodžić, koji je također preživio opsadu Sarajeva, rekao je da će pravda na kraju biti zadovoljena, ali da je šteta što Mladić nije uhapšen ranije. Hasan Alagić, sedamdesetšestogodišnji Sarajlija koji je preživio opsadu, ocijenio je da je Srbija djelovala pod pritiskom [[Evropa|Evrope]], ali je istovremeno rekao da mu je drago što je Mladić uhapšen zbog žrtava, posebno onih u Srebrenici.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011" /> Reakcije preživjelih zabilježene su i u dijaspori. Hajreta Ćustović, koja je živjela u Australiji, izjavila je da je zbog rata izgubila oca, djeda, tetku i više od polovine muških članova porodice. Navela je da je sretna zbog Mladićevog hapšenja, ali i ogorčena zbog toga što je do njega došlo tek nakon 16 godina. Mina Kojić, čiji je otac ubijen u Srebrenici, rekla je da je veoma sretna zbog hapšenja i da ga doživljava kao zatvaranje jednog poglavlja svog života.<ref name="ABC_Diaspora_28_05_2011">{{cite news |last=Carbonell |first=Rachel |title=Mladic arrest bittersweet for Bosnian survivors |url=https://www.abc.net.au/news/2011-05-28/mladic-arrest-bittersweet-for-bosnian-survivors/2735160 |publisher=ABC News |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Senata Softić-Telalović]], predsjednica Australijsko vijeće bosanskohercegovačkih organizacija, govorila je o reakcijama bosanskohercegovačke zajednice u Australiji nakon hapšenja. Navela je da su članovi zajednice bili zadovoljni zbog hapšenja, ali istovremeno ljuti zbog činjenice da je Mladić toliko dugo izbjegavao hapšenje i suočavanje s pravosuđem.<ref name="ABC_Diaspora_28_05_2011" /> Nekoliko dana nakon hapšenja reakcije preživjelih ponovo su zabilježene povodom Mladićevog prvog pojavljivanja pred MKSJ-om. Suada Kapić, koja je preživjela opsadu Sarajeva i kasnije prikupljala dokumentaciju o životu pod opsadom, rekla je da joj je bilo dovoljno da ga konačno vidi pred sudom. Alma Mašić, koja je tokom rata radila za međunarodnu humanitarnu organizaciju i posjećivala različita ratišta, uključujući Srebrenicu, govorila je o reakcijama porodica žrtava koje je susrela nakon hapšenja. [[The Guardian]] je 3. juna 2011. objavio razgovore s preživjelima i osobama koje su tokom rata radile s civilnim stanovništvom.<ref name="Guardian_2011_Beaumont_1">{{cite news |last=Beaumont |first=Peter |title=Survivors react to Ratko Mladic's court appearance: 'It's too late for euphoria' |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/03/survivors-bosnian-war-ratko-mladic |newspaper=The Guardian |date=3. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Predstavnici žrtava i zvaničnici Bosne i Hercegovine također su reagovali na hapšenje. [[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] [[Sadik Ahmetović]] izjavio je 26. maja da hapšenje predstavlja "satisfakciju za sve žrtve u BiH" i da pokazuje da je pravda spora, ali dostižna. Očekivao je da će Mladiću biti suđeno pred MKSJ-om za zločine za koje je bio optužen.<ref name="RSE_2011_Kovacevic_Satisfakcija">{{cite news |last=Kovačević |first=Žana |title=BiH: Hapšenje Mladića satisfakcija za sve žrtve |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih_hpsenje_satisfakcija_za_sve_zrtve/24205952.html |newspaper=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić]] pozdravio je hapšenje i izrazio zadovoljstvo što će Mladić biti izveden pred sud i odgovarati za zločine počinjene u Bosni i Hercegovini, posebno za zločine počinjene u Srebrenici. Istovremeno je naveo da je hapšenje za porodice žrtava došlo mnogo kasnije nego što je trebalo.<ref name="Predsjednistvo_Komsic_2011">{{cite web |title=Statement of BiH Presidency Member Željko Komšić for the press over the arrest of Ratko Mladić |url=https://predsjednistvobih.ba/saop/saziv5/default.aspx?id=38161&langTag=en-US |publisher=[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Hapšenje je pozdravio i [[Sven Alkalaj]], [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], koji je izjavio da je hapšenje dugo očekivano i da predstavlja korak koji može doprinijeti pomirenju u regiji.<ref name="Reuters_Alkalaj_27_05_2011">{{cite news |last=Vasovic |first=Aleksandar |title=‘Mladic will finally be held accountable’ |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2011-05-27-mladic-will-finally-be-held-accountable/ |newspaper=Mail & Guardian |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne organizacije za ljudska prava također su hapšenje povezivale s pravdom za žrtve. [[Human Rights Watch]] ocijenio je 26. maja 2011. da hapšenje, gotovo 16 godina nakon podizanja optužnice, predstavlja završetak perioda nekažnjivosti povezanog s Mladićevim bijegom i važan događaj za žrtve.<ref name="HRW_Mladic_26_05_2011">{{cite news |title=Bosnia: Mladic Arrest Ends Reign of Impunity |url=https://www.hrw.org/news/2011/05/26/bosnia-mladic-arrest-ends-reign-impunity |publisher=Human Rights Watch |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Amnesty International]] je istog dana hapšenje opisao kao važan korak prema pravdi za žrtve [[Ratni zločin|ratnih zločina]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i [[genocid]]a u Bosni i Hercegovini.<ref name="Amnesty_Mladic_26_05_2011">{{cite news |title=Ratko Mladić arrest 'a major step towards justice' |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2011/05/ratko-mladic-arrest-e-major-step-towards-justicee/ |publisher=Amnesty International |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Američki predsjednik]] [[Barack Obama]] izjavio je 26. maja da hapšenje predstavlja važan dan za porodice Mladićevih žrtava, ali da ubijene osobe ne mogu biti vraćene. Izrazio je nadu da će hapšenje porodicama žrtava pružiti određenu utjehu i naglasio da će Mladić sada morati odgovarati pred sudom.<ref name="Obama_Mladic_2011">{{cite news |title=Statement by the President on the Arrest of Ratko Mladic |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2011/05/26/statement-president-arrest-ratko-mladic |publisher=[[Bijela kuća]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Transfer u Hag === Nakon što je 31. maja 2011. Krivično vanpretresno vijeće Odjeljenja za ratne zločine Višeg suda u Beogradu odbilo žalbu odbrane i potvrdilo da su ispunjeni uslovi za izručenje, ministrica pravde Srbije [[Snežana Malović]] istog je dana donijela formalnu odluku o izručenju Ratka Mladića [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]]. Prema navodima [[Vlada Republike Srbije|Vlade Srbije]], odluka je donesena na osnovu ustavnih i zakonskih ovlaštenja ministrice pravde i odluke nadležnog vijeća za ratne zločine.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Handover" /> Prije izručenja, Mladiću je 31. maja, pod jakim sigurnosnim mjerama, omogućeno da posjeti grob svoje kćerke Ane na beogradskom groblju. Posjeta je održana rano ujutro, a zamjenik tužioca za ratne zločine Srbije [[Bruno Vekarić]] naveo je da nije bila javno najavljena zbog sigurnosnih razloga. Nakon posjete Mladić je vraćen u pritvorsku jedinicu u Beogradu.<ref name="Guardian_Grave_2011"><ref name="Guardian_2011_Mladic_Daughter_Grave">{{cite news |agency=Associated Press |title=Ratko Mladic visits daughter's grave while waiting for extradition |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/31/mladic-daughter-grave-visit-extradition |newspaper=The Guardian |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Izručenje je izvršeno 31. maja 2011. Mladić je prebačen iz Srbije avionom Vlade Srbije, koji je u večernjim satima sletio na [[Aerodrom "Rotterdam–Den Haag"|aerodrom "Rotterdam–Den Haag"]] u Nizozemskoj. Nakon slijetanja uslijedio je transfer prema Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija u [[Scheveningen]]u, gdje su bili smješteni pritvorenici Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju.<ref name="IrishTimes_2011">{{cite web |title=Ratko Mladic extradited from Serbia to The Hague |url=https://www.irishtimes.com/news/ratko-mladic-extradited-from-serbia-to-the-hague-1.877425 |publisher=The Irish Times |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema izvještaju nizozemskog javnog servisa (NOS), avion je nakon slijetanja uveden u hangar, dok su s aerodroma istovremeno krenuli helikopteri i kolona vozila. Jedan od helikoptera sletio je u krug zatvora u Scheveningenu, dok su u zatvorski kompleks ušla i vozila; NOS u trenutku objavljivanja izvještaja nije mogao sa sigurnošću potvrditi kojim je prijevoznim sredstvom Mladić prebačen iz Rotterdama.<ref name="NOS_31_05_2011">{{cite web |title=Mladic aangekomen in Scheveningen |url=https://nos.nl/artikel/244909-mladic-aangekomen-in-scheveningen |publisher=NOS |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju potvrdio je 31. maja da je Mladić prebačen u pritvor Suda i primljen u Pritvorsku jedinicu Ujedinjenih nacija u Scheveningenu. MKSJ je saopštio da će nakon prijema biti obavljen potpuni ljekarski pregled, da će njegovo zdravstveno stanje biti kontinuirano praćeno kao i da će mu biti pruženo potrebno liječenje. Tribunal je također najavio da će datum njegovog prvog pojavljivanja pred sudijom biti naknadno objavljen.<ref name="ICTY_Custody_31_05_2011">{{cite web |title=Ratko Mladić u pritvoru Međunarodnog suda |url=https://www.icty.org/bcs/press/ratko-mladi%C4%87-u-pritvoru-me%C4%91unarodnog-suda |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> MKSJ je 1. juna objavio da je prvo pojavljivanje Mladića pred sudom zakazano za 3. juni 2011. u 10:00 sati u sudnici I.<ref name="ICTY_InitialAppearance_01_06_2011">{{cite web |title=Prvo stupanje Ratka Mladića pred sud u petak, 3. juna 2011. u 10:00 sati |url=https://www.icty.org/bcs/press/prvo-stupanje-ratka-mladi%C4%87a-pred-sud-u-petak-3-juna-2011-u-1000-sati |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Pretpretresni postupak == === Prvo pojavljivanje pred Sudom === Prvo pojavljivanje Ratka Mladića pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] održano je 3. juna 2011. u sudnici I u [[Hag]]u. Pretresnim vijećem predsjedavao je sudija [[Alphons Orie]], a članovi vijeća bili su [[Christoph Flügge]] i [[Bakone Justice Moloto]].<ref name="ICTY_Scheduling_01_06_2011">{{cite web |title=Scheduling Order for Initial Appearance |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tord/en/110601.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Za potrebe prvog pojavljivanja Mladiću je 1. juna 2011. dodijeljen branilac po službenoj dužnosti, advokat [[Aleksandar Aleksić]] iz Srbije. Njegovo imenovanje odnosilo se na prvo pojavljivanje i druga pitanja za koja je bila potrebna pravna zastupljenost do imenovanja stalnog branioca.<ref name="ICTY_Assignment_Aleksic">{{cite web |title=Decision on Assignment of Counsel |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/121108.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 11. 2012 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na početku ročišta sudija [[Alphons Orie|Orie]] utvrdio je identitet optuženog i objasnio mu njegova procesna prava. U skladu s pravilom 62 Pravilnika o postupku i dokazima, optuženom je trebalo pročitati optužnicu ili je omogućiti da bude pročitana na jeziku koji razumije. Orie je Mladića pitao želi li da mu se optužnica pročita u cijelosti. Mladić je odgovorio: "Ne želim da mi se pročita nijedno slovo ili rečenica te optužnice." Nakon što se odrekao prava da mu se optužnica pročita u cijelosti, sudija Orie pročitao je samo njen sažetak, kako bi sa sadržajem optužnice bili upoznati optuženi i javnost.<ref name="ICTY_Orie_Disqualification_2016">{{cite web |title=Decision on Defence motion seeking to disqualify the Honourable Judge Alphons Orie and the Honourable Judge Christoph Flugge |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/presdec/en/160826.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 8. 2016 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Sažetak optužnice obuhvatio je navode o zločinima za koje se Mladić teretio, uključujući [[genocid]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja počinjena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U okviru optužnice Mladiću se stavljala na teret individualna krivična odgovornost prema članu 7(1) Statuta MKSJ-a, kao i odgovornost nadređenog prema članu 7(3).<ref name="ICTY_KeyInformation">{{cite web |title=Ratko Mladić Case – Key Information & Timeline |url=https://www.icty.org/en/node/10764 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon čitanja sažetka optužnice, Mladić je odbio da se izjasni o krivici. Rekao je da želi dodatno vrijeme da pročita optužnicu i razmotri njene navode sa svojim advokatima. U vezi s optužnicom izjavio je da mu je potrebno više od mjesec dana za razmatranje onoga što je nazvao "monstruoznim riječima".<ref name="ICTY_Digest_14_06_2011">{{cite web |title=ICTY Digest, 14 June 2011 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/ICTYDigest/2011/icty_digest_97_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=14. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Branilac Aleksandar Aleksić rekao je da je sa Mladićem pregledao optužnicu, koja je imala 37 stranica, te da nije stekao utisak da Mladić nije razumio optužbe protiv njega. Mladić se, međutim, nije želio izjasniti o krivici tokom tog ročišta.<ref name="IWPR_03_06_2011">{{cite news |last=Irwin |first=Rachel |title=Mladić odbio da se izjasni o krivici |url=https://iwpr.net/sr/global-voices/mladic-odbio-da-se-izjasni-o-krivici |publisher=Institute for War & Peace Reporting |date=8. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Pretresno vijeće je zbog toga odgodilo izjašnjenje o krivici i zakazalo novo pojavljivanje za 4. juli 2011. Sudija Orie najavio je da će, ukoliko Mladić ni tada ne bude želio da se izjasni, u njegovo ime biti uneseno izjašnjenje da nije kriv.<ref name="ICTY_Digest_14_06_2011"/> === Izjašnjenje o krivici === Novo pojavljivanje Ratka Mladića pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] održano je 4. jula 2011. u sudnici I u Hagu. Ročište je bilo zakazano nakon što se Mladić na prvom pojavljivanju 3. juna nije izjasnio o krivici.<ref name="ICTY_FurtherInitial_04_07_2011"><ref name="MKSJ_2011_Ponovno_Prvo_Stupanje_Mladic">{{cite news |title=Ponovno prvo stupanje Ratka Mladića pred Sud – završen proces akreditovanja |url=https://www.icty.org/bcs/press/ponovno-prvo-stupanje-ratka-mladi%C4%87a-pred-sud-%E2%80%93-zavr%C5%A1en-proces-akreditovanja |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="ICTY_Weekly_08_06_2011">{{cite web |title=Weekly Press Briefing – 08 June 2011 |url=https://www.icty.org/en/press/weekly-press-briefing-08-june-2011 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ročištem je predsjedavao sudija [[Alphons Orie]], koji je zajedno sa sudijama [[Christoph Flügge|Christophom Flüggeom]] i [[Bakone Justice Moloto|Bakoneom Justiceom Molotom]] činio Pretresno vijeće I. Mladića je zastupao branilac po službenoj dužnosti [[Aleksandar Aleksić]], kojeg je zamjenik sekretara MKSJ-a odredio 2. juna 2011. za prvo pojavljivanje i druga pitanja za koja je do imenovanja stalnog branioca bila potrebna pravna zastupljenost.<ref name="ICTY_Aleksic_2013">{{cite web |title=Decision |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/130108.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 1. 2013 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na početku ročišta 4. jula 2011. Mladić je ponovo pokrenuo pitanje sastava svoje odbrane. Protivio se tome da ga u postupku zastupa tadašnji dežurni branilac Aleksandar Aleksić i insistirao je na advokatima koje je sam želio angažovati. U prethodnim sedmicama Sekretarijat MKSJ-a nastojao je omogućiti Mladiću razgovore s advokatima koje je predložio. Mladić je 22. juna Sekretarijatu dostavio listu od sedam advokata, poredanih prema njegovim preferencijama, a 29. juna podnio je zahtjev za dodjelu branioca koje bi finansirao Tribunal i izjavu o svom imovnom stanju. U tom zahtjevu naveo je [[Miloš Šaljić|Miloša Šaljića]] i [[Branko Lukić (advokat)|Branka Lukića]]. Budući da Šaljić i Lukić u tom trenutku nisu bili na listi branioca koje je Sekretarijat već smatrao kvalifikovanim za imenovanje, njihove kvalifikacije morale su biti provjerene prije eventualnog imenovanja.<ref name="ICTY_Registry_Lukic_22_07_2011">{{cite web |title=Decision (Assignment of Counsel) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/110722.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom ročišta Mladić je više puta prekidao sudiju Oriea. U jednom trenutku obraćao se i posjetiocima u galeriji, zbog čega ga je sudija upozorio da mora poštovati red u sudnici. Mladić je također stavio kapu, objašnjavajući da mu je hladno, a sudija mu je naložio da je skine. Mladić je, između ostalog, nastojao objasniti zbog čega želi da ga zastupaju advokati koje je sam izabrao, navodeći da ne želi da mu se odbrana nameće. Branilac Aleksić izvijestio je vijeće da Mladić nije želio razgovarati s njim o svom izjašnjenju.<ref name="Guardian_04_07_2011">{{cite news |last=Gabbatt |first=Adam |title=Ratko Mladic ejected from war crimes court after refusing to enter plea |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/04/ratko-mladic-ejected-court |newspaper=The Guardian |date=4. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IWPR_04_07_2011">{{cite news |title=Mladiću naloženo da napusti sudnicu |url=https://iwpr.net/sr/global-voices/mladicu-nalozeno-da-napusti-sudnicu |publisher=Institute for War & Peace Reporting |date=8. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Kada je Pretresno vijeće nastavilo s postupkom izjašnjenja o krivici, Mladić je odbio da se izjasni. Nastavio je prekidati sudiju i odbijao pratiti postupak, između ostalog skinuvši slušalice za simultani prijevod. Nakon više upozorenja, sudija Orie naredio je da Mladić bude udaljen iz sudnice. Ročište je nakratko prekinuto, nakon čega je nastavljeno bez njegovog prisustva u sudnici.<ref name="IWPR_04_07_2011"/><ref name="SENSE_04_07_2011">{{cite news |title=Mladic ejected from courtroom, judge enters a plea of not guilty on his behalf |url=https://archive.sensecentar.org/vijesti.php?aid=12956 |publisher=SENSE Agency |date=4. 7. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon udaljavanja Mladića, sudija Orie nastavio je postupak i pročitao tačke optužnice. Operativna optužnica koja je tada bila na snazi bila je Druga izmijenjena optužnica od 1. juna 2011. i sadržavala je 11 tačaka: dvije tačke za genocid, pet tačaka za zločine protiv čovječnosti i četiri tačke za kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_SecondAmendedIndictment">{{cite web |title=Prosecution's Second Amended Indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/110601.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se Mladić nije lično izjasnio o krivici, Pretresno vijeće je, u skladu s pravilom 62(A)(iv) Pravilnika o postupku i dokazima, u njegovo ime unijelo izjašnjenje da nije kriv po svih 11 tačaka optužnice. MKSJ je u kasnijim službenim dokumentima ovaj događaj evidentirao kao ''"not guilty plea"'' unesen u ime optuženog 4. jula 2011.<ref name="ICTY_Severance_2011" /><ref name="ICTY_CaseOverview">{{cite web |title=Predmet Ratko Mladić – Osnovne informacije i hronologija postupka |url=https://www.icty.org/bcs/cases/predmet-ratko-mladi%C4%87%E2%80%93osnovne-informacije-i-hronologija-postupka |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=8. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izjašnjenjem unesenim u njegovo ime Mladić je formalno negirao krivicu po svih 11 tada važećih tačaka optužnice. Time nije odlučeno o osnovanosti optužbi, već je ispunjen procesni zahtjev u pogledu izjašnjenja optuženog, čime su se stekli uslovi da postupak bude nastavljen u pretpretresnoj fazi.<ref name="ICC_Rules_of_Procedure_and_Evidence">{{cite web |title=Rules of Procedure and Evidence |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/RulesProcedureEvidenceEng.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="UN_2011_ICTY_S2011716">{{cite web |last=Robinson |first=Patrick |title=Assessment and report of Judge Patrick Robinson, President of the International Tribunal for the Former Yugoslavia, provided to the Security Council pursuant to paragraph 6 of Security Council resolution 1534 (2004) (S/2011/716) |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/completion_strategy_16nov2011_en.pdf |publisher=United Nations Security Council |date=16. 11. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Pitanje sastava odbrane riješeno je naknadno. Zamjenik sekretara MKSJ-a imenovao je [[Branko Lukić|Branka Lukića]] za glavnog branioca 22. jula 2011, na privremeni period od 120 dana,<ref name="ICTY_Registry_Lukic_22_07_2011" /> dok je Sekretarijat provjeravao Mladićeve imovinske mogućnosti i pravo na odbranu o trošku Tribunala. Kasnijom odlukom Sekretarijata od 18. novembra 2011, Lukićev privremeni angažman je produžen za dodatnih 120 dana.<ref name="MKSJ_2012_Decision_IT0992PT">{{cite news |title=Decision (Case No. IT-09-92-PT) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/120223.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=23. 2. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Na zahtjev glavnog branioca, Sekretarijat MKSJ-a je 23. februara 2012. imenovao [[Miodrag Stojanović (advokat)|Miodraga Stojanovića]] za njegovog subranioca.<ref name="MKSJ_2012_Decision_IT0992PT" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=Hb_WKgUps54 Uhapšen Ratko Mladić u Lazarevu] – videoprilog Glasa Amerike (VOA) na [[YouTube]]u {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:2011. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2011. u Srbiji]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Suđenja pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju|Mladic, Ratko]] [[Kategorija:21. vijek u Hagu]] c672dlaxwb2c3pjpyoasx3xgbbn5ae9 0 536902 3924464 2026-09-09T09:07:39Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio teksta 3924464 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = Perim | izvorno ime = جزيرة ميون | izvorno ime link = Arapski jezik | izvorni jezik = | nadimak = Mayyun | slika = Perim and Shaikh Said Peninsula.jpg | veličina slike = | opis = Perim i poluostrvo Sheikh Said | slika alt = | karta = Jemen | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva Perim u Jemenu | karta_reljef = | oznaka = | oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|12|39|24|N|43|24|54|E|region:YE_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = | lokacija = [[Bab el-Mandeb]] | GridReference = | arhipelag = | vodene mase = [[Crveno more]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 13 | rang = | dužina = 5.63 | širina = 2.85 | dužina obale = | nadmorska_visina = 65 | najviša tačka = 65 | država = Jemen | državna administrativna podjela naslov = [[Muhafaza]] | državna administrativna podjela = [[Taiz (muhafaza)|Taiz]] | državna administrativna podjela naslov 1 = Okrug | državna administrativna podjela 1 = [[Dhubab (okrug)|Dhubab / Bab al-Mandab]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = | stanovništvo godina = | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Arapski jezik|Arapski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = | utc_pomak1 = +3 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = }} '''Perim''' ({{ar|بريم|''Barīm''}}), poznat i kao '''Mayyun''' ({{ar|ميون|''Mayyūn''}}), [[Jemen|jemensko]] je [[vulkansko ostrvo]] u [[Bab-el-Mandeb|tjesnacu Bab el-Mandeb]], na južnom ulazu u [[Crveno more]], uz jugozapadnu obalu [[Jemen]]a. Površina ostrva iznosi oko 13 km², a najviša tačka doseže 65 m nadmorske visine. Na jugozapadnoj obali nalazi se prirodna luka, dok nedostatak slatke vode predstavlja jednu od glavnih prepreka stalnom naseljavanju ostrva.<ref name="USGS_1978_Geologic_Map_Yemen">{{cite web |title=Geologic map of the Yemen Arab Republic (San'a') |url=https://www.usgs.gov/maps/geologic-map-yemen-arab-republic-sana |publisher=U.S. Geological Survey |date=1978 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Perim dijeli tjesnac [[Bab el-Mandeb]] na dva morska prolaza i zbog svog položaja ima važan strateški značaj za pomorski saobraćaj između [[Crveno more|Crvenog mora]] i [[Adenski zaljev|Adenskog zaljeva]].<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island">{{cite journal |last1=Mallick |first1=D. I. J. |last2=Gass |first2=I. G. |last3=Cox |first3=K. G. |last4=De Vries |first4=B. V. W. |last5=Tindle |first5=A.G. |title=Perim Island, a volcanic remnant in the southern entrance to the Red Sea |journal=Geological Magazine |volume=127 |issue=4 |year=1990 |pages=309–318 |doi=10.1017/S0016756800014874 |url-access=subscription |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/abs/perim-island-a-volcanic-remnant-in-the-southern-entrance-to-the-red-sea/61691CFD712EF31F431B64794418297B |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Geološki, Perim predstavlja erodirani ostatak vulkana iz kasnog [[miocen]]a, čija se starost procjenjuje na oko 10,5 ± 1,0 miliona godina. Vulkanski kompleks Perima najstariji je u nizu vulkana poznatom kao Adenijska linija, koja se pruža duž južne obale [[Arapsko poluostrvo|Arabijskog poluostrva]] od Perima do [[Aden]]a.<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island" /> [[Britanija|Britanci]] su prvi put nakratko zauzeli ostrvo 1799. kako bi spriječili eventualni [[francuska|francuski]] prodor prema [[Indija|Indiji]], ali su ga ubrzo napustili zbog potpunog nedostatka pitke vode. Trajna britanska okupacija uspostavljena je 1857, kada je na Perimu započela izgradnja [[svjetionik]]a radi osiguranja plovidbe prema [[Sueski kanal|Sueskom kanalu]]. Od 1857. do 1967. ostrvo je bilo pod britanskom vlašću i administrativno povezano s [[Aden (kolonija)|Adenom]], sve do povlačenja Britanaca i ulaska u sastav [[Južni Jemen|Južnog Jemena]].<ref name="Hansard_1857_Island_of_Perim">{{cite web |title=The Island of Perim — Question |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1857/jun/22/the-island-of-perim-question |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=22. 6. 1857 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hansard_1967_Aden_Perim_Kuria_Muria_Bill">{{cite web |title=Aden, Perim and Kuria Muria Islands Bill |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1967/jun/19/aden-perim-and-kuria-muria-islands-bill |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=19. 6. 1967 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak ostrva u Jemenu]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ostrva u Crvenom moru]] [[Kategorija:Nenaseljena ostrva u Jemenu]] [[Kategorija:Bivše vojne baze]] [[Kategorija:Kolonija Aden]] [[Kategorija:Miocenski vulkani]] [[Kategorija:Vulkanska ostrva]] [[Kategorija:Bab el-Mandeb]] 96gbqt615x41jwdmrbafcmv4ttwkd3a 3924466 3924464 2026-09-09T09:14:23Z Bosancica by MK 173186 3924466 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = Perim | izvorno ime = جزيرة ميون | izvorno ime link = Arapski jezik | izvorni jezik = | nadimak = Mayyun | slika = Perim and Shaikh Said Peninsula.jpg | veličina slike = | opis = Perim i poluostrvo Sheikh Said | slika alt = | karta = Jemen | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva Perim u Jemenu | karta_reljef = | oznaka = | oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|12|39|24|N|43|24|54|E|region:YE_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = | lokacija = [[Bab el-Mandeb]] | GridReference = | arhipelag = | vodene mase = [[Crveno more]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 13 | rang = | dužina = 5.63 | širina = 2.85 | dužina obale = | nadmorska_visina = 65 | najviša tačka = 65 | država = Jemen | državna administrativna podjela naslov = [[Guverner]]at | državna administrativna podjela = [[Taiz (Guvernerat)|Taiz]] | državna administrativna podjela naslov 1 = Okrug | državna administrativna podjela 1 = [[Dhubab (okrug)|Dhubab / Bab al-Mandab]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = | stanovništvo godina = | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Arapski jezik|Arapski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = | utc_pomak1 = +3 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = }} '''Perim''' ({{ar|بريم|''Barīm''}}), poznat i kao '''Mayyun''' ({{ar|ميون|''Mayyūn''}}), [[Jemen|jemensko]] je [[vulkansko ostrvo]] u [[Bab-el-Mandeb|tjesnacu Bab el-Mandeb]], na južnom ulazu u [[Crveno more]], uz jugozapadnu obalu [[Jemen]]a. Površina ostrva iznosi oko 13 km², a najviša tačka doseže 65 m nadmorske visine. Na jugozapadnoj obali nalazi se prirodna luka, dok nedostatak slatke vode predstavlja jednu od glavnih prepreka stalnom naseljavanju ostrva.<ref name="USGS_1978_Geologic_Map_Yemen">{{cite web |title=Geologic map of the Yemen Arab Republic (San'a') |url=https://www.usgs.gov/maps/geologic-map-yemen-arab-republic-sana |publisher=U.S. Geological Survey |date=1978 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Perim dijeli tjesnac [[Bab el-Mandeb]] na dva morska prolaza i zbog svog položaja ima važan strateški značaj za pomorski saobraćaj između [[Crveno more|Crvenog mora]] i [[Adenski zaljev|Adenskog zaljeva]].<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island">{{cite journal |last1=Mallick |first1=D. I. J. |last2=Gass |first2=I. G. |last3=Cox |first3=K. G. |last4=De Vries |first4=B. V. W. |last5=Tindle |first5=A.G. |title=Perim Island, a volcanic remnant in the southern entrance to the Red Sea |journal=Geological Magazine |volume=127 |issue=4 |year=1990 |pages=309–318 |doi=10.1017/S0016756800014874 |url-access=subscription |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/abs/perim-island-a-volcanic-remnant-in-the-southern-entrance-to-the-red-sea/61691CFD712EF31F431B64794418297B |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Geološki, Perim predstavlja erodirani ostatak vulkana iz kasnog [[miocen]]a, čija se starost procjenjuje na oko 10,5 ± 1,0 miliona godina. Vulkanski kompleks Perima najstariji je u nizu vulkana poznatom kao Adenijska linija, koja se pruža duž južne obale [[Arapsko poluostrvo|Arabijskog poluostrva]] od Perima do [[Aden]]a.<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island" /> [[Britanija|Britanci]] su prvi put nakratko zauzeli ostrvo 1799. kako bi spriječili eventualni [[francuska|francuski]] prodor prema [[Indija|Indiji]], ali su ga ubrzo napustili zbog potpunog nedostatka pitke vode. Trajna britanska okupacija uspostavljena je 1857, kada je na Perimu započela izgradnja [[svjetionik]]a radi osiguranja plovidbe prema [[Sueski kanal|Sueskom kanalu]]. Od 1857. do 1967. ostrvo je bilo pod britanskom vlašću i administrativno povezano s [[Aden (kolonija)|Adenom]], sve do povlačenja Britanaca i ulaska u sastav [[Južni Jemen|Južnog Jemena]].<ref name="Hansard_1857_Island_of_Perim">{{cite web |title=The Island of Perim — Question |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1857/jun/22/the-island-of-perim-question |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=22. 6. 1857 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hansard_1967_Aden_Perim_Kuria_Muria_Bill">{{cite web |title=Aden, Perim and Kuria Muria Islands Bill |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1967/jun/19/aden-perim-and-kuria-muria-islands-bill |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=19. 6. 1967 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak ostrva u Jemenu]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ostrva u Crvenom moru]] [[Kategorija:Nenaseljena ostrva u Jemenu]] [[Kategorija:Bivše vojne baze]] [[Kategorija:Kolonija Aden]] [[Kategorija:Miocenski vulkani]] [[Kategorija:Vulkanska ostrva]] [[Kategorija:Bab el-Mandeb]] 03wfqpjq0boeuj34ww96qimcew46m3b 3924469 3924466 2026-09-09T10:43:34Z Bosancica by MK 173186 Drugi dio teksta 3924469 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = Perim | izvorno ime = جزيرة ميون | izvorno ime link = Arapski jezik | izvorni jezik = | nadimak = Mayyun | slika = Perim and Shaikh Said Peninsula.jpg | veličina slike = | opis = Perim i poluostrvo Sheikh Said | slika alt = | karta = Jemen | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva Perim u Jemenu | karta_reljef = | oznaka = | oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|12|39|24|N|43|24|54|E|region:YE_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = | lokacija = [[Bab el-Mandeb]] | GridReference = | arhipelag = | vodene mase = [[Crveno more]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 13 | rang = | dužina = 5.63 | širina = 2.85 | dužina obale = | nadmorska_visina = 65 | najviša tačka = 65 | država = Jemen | državna administrativna podjela naslov = [[Guverner]]at | državna administrativna podjela = [[Taiz (Guvernerat)|Taiz]] | državna administrativna podjela naslov 1 = Okrug | državna administrativna podjela 1 = [[Dhubab (okrug)|Dhubab / Bab al-Mandab]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = | stanovništvo godina = | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Arapski jezik|Arapski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = | utc_pomak1 = +3 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = }} '''Perim''' ({{ar|بريم|''Barīm''}}), poznat i kao '''Mayyun''' ({{ar|ميون|''Mayyūn''}}), [[Jemen|jemensko]] je [[vulkansko ostrvo]] u [[Bab-el-Mandeb|tjesnacu Bab el-Mandeb]], na južnom ulazu u [[Crveno more]], uz jugozapadnu obalu [[Jemen]]a. Površina ostrva iznosi oko 13 km², a najviša tačka doseže 65 m nadmorske visine. Na jugozapadnoj obali nalazi se prirodna luka, dok nedostatak slatke vode predstavlja jednu od glavnih prepreka stalnom naseljavanju ostrva.<ref name="USGS_1978_Geologic_Map_Yemen">{{cite web |title=Geologic map of the Yemen Arab Republic (San'a') |url=https://www.usgs.gov/maps/geologic-map-yemen-arab-republic-sana |publisher=U.S. Geological Survey |date=1978 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Perim dijeli tjesnac [[Bab el-Mandeb]] na dva morska prolaza i zbog svog položaja ima važan strateški značaj za pomorski saobraćaj između [[Crveno more|Crvenog mora]] i [[Adenski zaljev|Adenskog zaljeva]].<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island">{{cite journal |last1=Mallick |first1=D. I. J. |last2=Gass |first2=I. G. |last3=Cox |first3=K. G. |last4=De Vries |first4=B. V. W. |last5=Tindle |first5=A.G. |title=Perim Island, a volcanic remnant in the southern entrance to the Red Sea |journal=Geological Magazine |volume=127 |issue=4 |year=1990 |pages=309–318 |doi=10.1017/S0016756800014874 |url-access=subscription |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/abs/perim-island-a-volcanic-remnant-in-the-southern-entrance-to-the-red-sea/61691CFD712EF31F431B64794418297B |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Geološki, Perim predstavlja erodirani ostatak vulkana iz kasnog [[miocen]]a, čija se starost procjenjuje na oko 10,5 ± 1,0 miliona godina. Vulkanski kompleks Perima najstariji je u nizu vulkana poznatom kao Adenijska linija, koja se pruža duž južne obale [[Arapsko poluostrvo|Arabijskog poluostrva]] od Perima do [[Aden]]a.<ref name="GeolMag_1990_Mallick_Perim_Island" /> [[Britanija|Britanci]] su prvi put nakratko zauzeli ostrvo 1799. kako bi spriječili eventualni [[francuska|francuski]] prodor prema [[Indija|Indiji]], ali su ga ubrzo napustili zbog potpunog nedostatka pitke vode. Trajna britanska okupacija uspostavljena je 1857, kada je na Perimu započela izgradnja [[svjetionik]]a radi osiguranja plovidbe prema [[Sueski kanal|Sueskom kanalu]]. Od 1857. do 1967. ostrvo je bilo pod britanskom vlašću i administrativno povezano s [[Aden (kolonija)|Adenom]], sve do povlačenja Britanaca i ulaska u sastav [[Južni Jemen|Južnog Jemena]].<ref name="Hansard_1857_Island_of_Perim">{{cite web |title=The Island of Perim — Question |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1857/jun/22/the-island-of-perim-question |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=22. 6. 1857 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hansard_1967_Aden_Perim_Kuria_Muria_Bill">{{cite web |title=Aden, Perim and Kuria Muria Islands Bill |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1967/jun/19/aden-perim-and-kuria-muria-islands-bill |website=Hansard |publisher=UK Parliament |date=19. 6. 1967 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Etimologija == Ostrvo je kroz historiju bilo poznato pod više naziva. U antičkim grčkim i rimskim izvorima spominje se kao "Diodorovo ostrvo" ({{el|Διοδώρου νῆσος}}, {{la|Diodori insula}}). Nepoznati autor spisa ''[[Periplus Eritrejskog mora]]'' smješta Diodorovo ostrvo u uski morski prolaz koji tjesnac [[Bab el-Mandeb]] dijeli na dva kanala, što u potpunosti odgovara položaju Perima.<ref name="Periplus_1912_Schoff">{{cite book |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=https://archive.org/details/schoff-1912-periplus-erythraean-sea/page/n1/mode/2up |others=Translated and annotated by Wilfred H. Schoff |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=New York |year=1912 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SilkRoad_2004_Periplus_Jenott">{{cite web |last=Jenott |first=Lance |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=https://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |website=Silk Road Seattle |publisher=University of Washington |date=juni 2004 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Naziv ''Diodori insula'' zabilježen je i u kasnijoj kartografskoj i geografskoj tradiciji.<ref name="Perseus_Dictionary">{{cite book |last=Smith |first=William |title=Dictionary of Greek and Roman Geography |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:entry=diodori-insula-geo |website=Perseus Digital Library |publisher=John Murray |location=London |year=1854 |entry=Diodori Insula |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> U [[Arapski jezik|arapskom jeziku]] za ostrvo se koriste nazivi ''بريم'' (''Barīm'') i ''ميون'' (''Mayyūn''). Oblik ''Barīm'' zabilježen je i u savremenoj naučnoj literaturi kao naziv za Perim.<ref name="ZooKeys_2011_Frank">{{cite journal |last1=Frank |first1=J. Howard |last2=Ahn |first2=Kee-Jeong |title=Coastal Staphylinidae (Coleoptera): A worldwide checklist, biogeography and natural history |journal=ZooKeys |volume=107 |year=2011 |pages=1–98 |doi=10.3897/zookeys.107.1651 |url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/238809.pdf |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> [[Portugal]]ci su početkom 16. stoljeća ostrvo poznavali pod oblicima "Mehum" ili "Mium", koji su predstavljali prilagođavanje domaćeg naziva "Mayyūn". Tokom ekspedicije [[Afonso de Albuquerque|Afonsa de Albuquerquea]] u [[Crveno more]] 1513, ostrvo je nazvano ''Ilha da Vera Cruz'' ("ostrvo Pravog križa").<ref name="Castro_1988_Red_Sea_Rutter">{{cite book |last=Castro |first=João de |title=A Red Sea Rutter: The Roteiro do Mar Roxo of Dom Joam de Castro |others=Edited and translated by R. B. Serjeant |publisher=McGill University Library |year=1988 |isbn=9780771701832 |url=https://public-content.library.mcgill.ca/digitization/136388.pdf |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U evropskoj kartografskoj i pomorskoj literaturi iz kasnijih stoljeća upotrebljavani su i drugi oblici naziva, uključujući "Babelmandel", prema nazivu tjesnaca. Do trajnog britanskog zauzimanja ostrva 1857. naziv "Perim" već je bio u širokoj općoj upotrebi. == Također pogledajte == * [[Spisak ostrva u Jemenu]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ostrva u Crvenom moru]] [[Kategorija:Nenaseljena ostrva u Jemenu]] [[Kategorija:Bivše vojne baze]] [[Kategorija:Kolonija Aden]] [[Kategorija:Miocenski vulkani]] [[Kategorija:Vulkanska ostrva]] [[Kategorija:Bab el-Mandeb]] rf3o67ln6n95yhylt1dqms0a8z34h5n 1 536903 3924465 2026-09-09T09:11:19Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3924465 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} 3c1y6de9gsxtegymivxprlgwt5sldv0 0 536904 3924471 2026-09-09T11:48:28Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio teksta 3924471 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = La Désirade | izvorno ime = Dézirad / Déziwad | izvorno ime link = Gvadalupski kreolski jezik | izvorni jezik = gcf | nadimak = | slika = ISS034-E-12371 - View of the Lesser Antilles (cropped to La Désirade).jpg | veličina slike = | opis = Satelitski snimak ostrva La Désirade | slika alt = | karta = Gvadalupa | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva La Désirade na Gvadalupi | karta_reljef = | oznaka = | oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|16|19|06|N|61|03|05|W|region:GP_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = | lokacija = [[Karipsko more]] | GridReference = | arhipelag = [[Mali Antili]] | vodene mase = [[Atlantski okean]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 20.64 | rang = | dužina = 11 | širina = 2 | dužina obale = | nadmorska_visina = 276 | najviša tačka = Grande-Montagne | država = [[Datoteka:Flag of France.svg|22px|border]] [[Francuska]] | državna administrativna podjela naslov = [[Prekomorske teritorije Francuske|Prekomorske teritorije]] | državna administrativna podjela = [[Gvadalupe]] | državna administrativna podjela naslov 1 = [[Općine u Francuskoj|Općina]] | državna administrativna podjela 1 = [[La Désirade (općina)|La Désirade]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = 1595 | stanovništvo godina = 2006 | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = 77 | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Francuski jezik|Francuski]], [[gvadalupski kreolski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = [[Atlantska vremenska zona|AST]] | utc_pomak1 = -4 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = }} '''La Désirade''' ({{fr|la deziʁad}}) je ostrvo u [[Francuski Antili|Francuskim Antilima]], u arhipelagu [[Mali Antili|Malih Antila]] u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Nalazi se oko 11 km istočno od ostrva [[Grande-Terre]] i predstavlja najistočniji dio arhipelaga [[Gvadalupe]].<ref name="Conservatoire_Perim">{{cite web |title=Perim — Les paysages |url=https://www.conservatoire-du-littoral.fr/TPL_CODE/TPL_UNITELITTORAL/PAR_TPL_IDENTIFIANT/141/125-les-paysages-fiche.htm |website=Conservatoire du littoral |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Ostrvo je dio [[Gvadalupe]]a, [[Prekomorske teritorije Francuske|prekomorske teritorije]] [[Regije Francuske|Francuske]].<ref name="INSEE_DOM_Definition">{{cite web |title=Département d'outre-mer / DOM |url=https://www.insee.fr/fr/metadonnees/definition/c2031 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=7. 8. 2026 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Ostrvo je približno 11 km dugo i do 2 km široko, a njegov najviši dio doseže 275 m nadmorske visine. Građeno je pretežno od krečnjačkog platoa; sjevernu obalu karakterišu visoke litice, dok se na južnoj strani pružaju obalna ravnica i pješčane plaže.<ref name="Conservatoire_Perim"/> Ostrvo pripada istoimenoj [[La Désirade (općina)|općini La Désirade]], čije područje obuhvata i dva nenaseljena otočića [[Petite-Terre]].<ref name="Conservatoire_Perim" /> == Etimologija == == Etimologija == Naziv "La Désirade" potiče od španskog oblika ''La Deseada'', u značenju "željena" ili "priželjkivana". Prema tradicionalnom tumačenju, naziv je nastao tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493, kada je posada nakon višednevne plovidbe preko [[Atlantski okean|Atlantika]] 3. novembra ugledala kopno i ostrvo nazvala "Deseada", izražavajući radost zbog pronalaska dugo očekivane zemlje.<ref name="Mairie_La_Desirade_Histoire">{{cite web |title=L’histoire racontée |url=https://www.mairie-ladesirade.fr/vivre-a-la-desirade/culture-et-patrimoine/article/l-histoire-de-la-desirade |website=Mairie de La Désirade |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Isto objašnjenje navode i historiografski izvori koji ostrvo nazivaju "Deseada" ili "Désirée" i njegovo ime povezuju s okolnošću da je predstavljalo prvu zemlju koju je Kolumbova ekspedicija ugledala nakon prelaska okeana.<ref name="Bouinais_1881_Guadeloupe">{{cite book |last=Bouinais |first=Albert |title=La Guadeloupe physique, politique, économique avec une note historique |url=https://manioc.univ-antilles.fr/omeka-s/files/original/16399/ADG17017.pdf |publisher=Challamel Aîné, Libraire-Éditeur |location=Paris |year=1881 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=fr}}</ref> Francuski oblik "La Désirade" predstavlja adaptaciju tog španskog naziva, dok se u [[Gvadalupski kreolski jezik|gvadalupskom kreolskom jeziku]] za ostrvo koriste oblici "Dézirad" ili "Déziwad". == Također pogledajte == * [[Prekomorska Francuska]] * [[Spisak svjetionika u Gvadalupi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons category|La Désirade}} * [http://www.mairie-ladesirade.fr Službena web stranica ostrva] {{fr simbol}} * [https://www.iledesirade.fr/info/ Turistička web stranica ostrva] {{fr simbol}} * [https://www.desirade-sante.com/english Desirade-sante.com] Sve o velikoj javnozdravstvenoj krizi koja se dogodila na La Désiradeu {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Desirade, La}} [[Kategorija:La Désirade]] [[Kategorija:Zavisne teritorije Gvadalupe]] [[Kategorija:Ostrva u Gvadalupi]] [[Kategorija:Kolonije gubavaca]] [[Kategorija:Svjetionici u Gvadalupi]] qr9w6edmhge5tyyyddw2ryuk3bw4jqq 3924472 3924471 2026-09-09T11:50:11Z Bosancica by MK 173186 3924472 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = La Désirade | izvorno ime = Dézirad / Déziwad | izvorno ime link = Gvadalupski kreolski jezik | izvorni jezik = gcf | nadimak = | slika = ISS034-E-12371 - View of the Lesser Antilles (cropped to La Désirade).jpg | veličina slike = | opis = Satelitski snimak ostrva La Désirade | slika alt = | karta = Gvadalupa | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva La Désirade na Gvadalupi | karta_reljef = | oznaka = | oznaka_pozicija = | koordinate = {{coord|16|19|06|N|61|03|05|W|region:GP_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = | lokacija = [[Karipsko more]] | GridReference = | arhipelag = [[Mali Antili]] | vodene mase = [[Atlantski okean]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 20.64 | rang = | dužina = 11 | širina = 2 | dužina obale = | nadmorska_visina = 276 | najviša tačka = Grande-Montagne | država = [[Datoteka:Flag of France.svg|22px|border]] [[Francuska]] | državna administrativna podjela naslov = [[Prekomorske teritorije Francuske|Prekomorske teritorije]] | državna administrativna podjela = [[Gvadalupe]] | državna administrativna podjela naslov 1 = [[Općine u Francuskoj|Općina]] | državna administrativna podjela 1 = [[La Désirade (općina)|La Désirade]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = 1595 | stanovništvo godina = 2006 | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = 77 | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Francuski jezik|Francuski]], [[gvadalupski kreolski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = [[Atlantska vremenska zona|AST]] | utc_pomak1 = -4 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = }} '''La Désirade''' ({{fr|la deziʁad}}) je ostrvo u [[Francuski Antili|Francuskim Antilima]], u arhipelagu [[Mali Antili|Malih Antila]] u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Nalazi se oko 11 km istočno od ostrva [[Grande-Terre]] i predstavlja najistočniji dio arhipelaga [[Gvadalupe]].<ref name="Conservatoire_Perim">{{cite web |title=Perim — Les paysages |url=https://www.conservatoire-du-littoral.fr/TPL_CODE/TPL_UNITELITTORAL/PAR_TPL_IDENTIFIANT/141/125-les-paysages-fiche.htm |website=Conservatoire du littoral |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Ostrvo je dio [[Gvadalupe]]a, [[Prekomorske teritorije Francuske|prekomorske teritorije]] [[Regije Francuske|Francuske]].<ref name="INSEE_DOM_Definition">{{cite web |title=Département d'outre-mer / DOM |url=https://www.insee.fr/fr/metadonnees/definition/c2031 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=7. 8. 2026 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Ostrvo je približno 11 km dugo i do 2 km široko, a njegov najviši dio doseže 275 m nadmorske visine. Građeno je pretežno od krečnjačkog platoa; sjevernu obalu karakterišu visoke litice, dok se na južnoj strani pružaju obalna ravnica i pješčane plaže.<ref name="Conservatoire_Perim"/> Ostrvo pripada istoimenoj [[La Désirade (općina)|općini La Désirade]], čije područje obuhvata i dva nenaseljena otočića [[Petite-Terre]].<ref name="Conservatoire_Perim" /> == Etimologija == Naziv "La Désirade" potiče od španskog oblika ''La Deseada'', u značenju "željena" ili "priželjkivana". Prema tradicionalnom tumačenju, naziv je nastao tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493, kada je posada nakon višednevne plovidbe preko [[Atlantski okean|Atlantika]] 3. novembra ugledala kopno i ostrvo nazvala "Deseada", izražavajući radost zbog pronalaska dugo očekivane zemlje.<ref name="Mairie_La_Desirade_Histoire">{{cite web |title=L’histoire racontée |url=https://www.mairie-ladesirade.fr/vivre-a-la-desirade/culture-et-patrimoine/article/l-histoire-de-la-desirade |website=Mairie de La Désirade |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Isto objašnjenje navode i historiografski izvori koji ostrvo nazivaju "Deseada" ili "Désirée" i njegovo ime povezuju s okolnošću da je predstavljalo prvu zemlju koju je Kolumbova ekspedicija ugledala nakon prelaska okeana.<ref name="Bouinais_1881_Guadeloupe">{{cite book |last=Bouinais |first=Albert |title=La Guadeloupe physique, politique, économique avec une note historique |url=https://manioc.univ-antilles.fr/omeka-s/files/original/16399/ADG17017.pdf |publisher=Challamel Aîné, Libraire-Éditeur |location=Paris |year=1881 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=fr}}</ref> Francuski oblik "La Désirade" predstavlja adaptaciju tog španskog naziva, dok se u [[Gvadalupski kreolski jezik|gvadalupskom kreolskom jeziku]] za ostrvo koriste oblici "Dézirad" ili "Déziwad". == Također pogledajte == * [[Prekomorska Francuska]] * [[Spisak svjetionika u Gvadalupi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons category|La Désirade}} * [http://www.mairie-ladesirade.fr Službena web stranica ostrva] {{fr simbol}} * [https://www.iledesirade.fr/info/ Turistička web stranica ostrva] {{fr simbol}} * [https://www.desirade-sante.com/english Desirade-sante.com] Sve o velikoj javnozdravstvenoj krizi koja se dogodila na La Désiradeu {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Desirade, La}} [[Kategorija:La Désirade]] [[Kategorija:Zavisne teritorije Gvadalupe]] [[Kategorija:Ostrva u Gvadalupi]] [[Kategorija:Kolonije gubavaca]] [[Kategorija:Svjetionici u Gvadalupi]] dhvqgunn4vx467xu01v5f9q38bxus4u 1 536905 3924473 2026-09-09T11:54:17Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3924473 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} 3c1y6de9gsxtegymivxprlgwt5sldv0