Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 100 3924653 3892067 2026-09-11T00:18:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924653 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Philbar 3.png|mini|desno|200px|Platon, Kant, Nietzsche, Buda, Konfučije, Ibn-Rušd]] '''Filozofija''' se može definisati kao pokušaj razumijevanja misterija [[Egzistencijalizam|egzistencije]] i stvarnosti. Također, filozofija pokušava razumjeti prirodu istine i znanja, ali i pronaći osnovne ljudske vrijednosti u životu. Odnos između ljudskog društva i prirode je isto bitan dio filozofije koja pokušava iskoristiti ljudsku sklonost ka čuđenju, zanimanju i želji za razumijevanjem, kako bi se došlo do bitnog, kako bi se došlo do istine. Dakle, filozofija je proces analiziranja, kritiziranja, interpretacije i špekuliranja. Filozofija potječe od riječi ''philein'' i ''sophia'', što bukvalno znači ljubav prema znanju ili mudrosti. Ona pokušava spoznati istinu i svijet. Javlja se u VI vijeku p. n. e. u staroj [[Grčka|Grčkoj]]. To što se javlja imalo je svoje razloge jer je vladalo robovlasničko društvo i [[demokratija]] koji su omogućavali dokolicu. Pored toga [[Grčka]] je imala povoljan geografski položaj i ekonomski razvoj. Robovi su omogućavali robovlasnicima da se bave umovanjem jer su robovi obavljali sve fizičke poslove. == Periodizacija == * [[Antička filozofija]] * [[Srednjovjekovna filozofija]] * [[Novovjekovna filozofija]] * [[Savremena filozofija]] == Filozofske discipline == 1. [[Metafizika]] i [[ontologija]] (opća metafizika) :'''Pravci''': :* [[Materijalizam]], [[idealizam]] :* [[Monizam]], [[dualizam]], [[pluralizam]] 2. [[Gnoseologija]] :'''Pravci''': :* [[Empirizam]] :* [[Senzualizam]] :* [[Racionalizam]] :* [[Intuicionalizam]] :* [[Kriticizam]] :* [[Iracionalizam]] :(''i drugi'') 3. [[Etika]]<br /> 4. [[Estetika]]<br /> 5. [[Antropologija]]<br /> 6. [[Logika]] i [[metodologija]] == Metodologija == * [[Analiza]] * [[Sinteza]] * [[Apstrakcija]] * [[Generalizacija]] * [[Specifikacija]] * [[Definicija]] * [[Divizija (filozofija)]] * [[Dedukcija]] * [[Indukcija]] * [[Analogija]] * [[Eksperiment]] * [[Dekonstrukcija]] (''i drugo'') * [[Okamova britva]] == Također pogledajte == * [[Paradoks]] * [[Dobro]] * [[Ljubav]] == Literatura == * Aristotel: Metafizika, Zagreb: Sveučilišna naklada Liber, 1985. Središnje djelo filozofa koji je tokom 2000 godina snažno uticao na filozofiju i teologiju u Evropi i u islamskom svijetu, a i danas je nezaobilazan. Ovdje je dato u vrlo zahtjevnom prijevodu Tomislava Ladana. Vrlo teško za čitanje. Nije preporučljivo za početnike, za razliku od elegantnih Platonovih dijaloga. * Diels, Hermann: Predsokratovci. Fragmenti, u dvije knjige, Zagreb: Naprijed, 1983. Dielsovo dvojezično izdanje (grčko i njemačko) zbirke svih poznatih fragmenata filozofa prije Sokrata, uz skrupuloznu kritičku obradu, osnovni je izvor za svakoga ko proučava početke filozofije. Prvo izdanje izašlo je još 1903., kasnije je sam autor radio na brojnim dopunama i poboljšanjima u sljedećim izdanjima, a nakon njegove smrti je po njegovim idejama pripremljeno izmijenjeno peto izdanje (1934.–1937.). * Edmonds, David i Eidinow, John: Wittgensteinov žarač. Priča o desetminutnoj svađi dvojice velikih filozofa, Zagreb: Algoritam, 2004. (Wittgenstein's Poker, 2001) Knjiga koju su pisali dvojica publicista o jednom banalnom incidentu, u kojem su se sukobile oprečne filozofske koncepcije dvojice bečlija Ludwiga Wittgensteina i Karla Poppera, odlična je lektira za početnike u filozofiji, a vrijedna i za one naprednije. Obojica sudionika spadaju među ključne mislioce XX stoljeća. * Kalin, Boris: Povijest filozofije. S odabranim tekstovima filozofa, Zagreb: Školska knjiga, 2001. (25. izdanje). Ovo je udžbenik za predmet Povijest filozofije u gimnazijama. * Wittgenstein, Ludwig: Tractatus logico-philosophicus, Ovaj kratki tekst, pisan u rovovima i u zarobljeništvu u vrijeme i po svršetku Prvog svjetskog rata je, po mnogima, najvažnije filozofsko djelo XX stoljeća. Ovo izdanje (prema izdanju "Veselina Masleše" u Sarajevu 1987.). je dvojezično (njemačko i hrvatsko), sa predgovorom Bertranda Russella za prvo englesko izdanje iz 1922. i opsežnom popratnom studijom Gaje Petrovića (koji je i prevodilac) * Logički atomizam i filozofija neizrecivog u Tractatusu Ludwiga Wittgensteina. == Dalje čitanje == === Opći uvod === {{Refbegin|30em}} * {{cite book|author=Aristotle|title=The Basic Works of Aristotle|url=https://archive.org/details/basicworksofaris00aris|date=1941|publisher=Random House|editor=Richard McKeon|editor-link=Richard McKeon|location=New York|author-link=Aristotle}} * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. {{ISBN|978-0-907845-33-1}} * [[Edward Craig (philosopher)|Craig, Edward]]. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285421-6}} * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. {{ISBN|978-0-333-69343-8}} * [[Bertrand Russell|Russell, Bertrand]]. ''[https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy]''. {{ISBN|978-0-19-511552-9}} * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, {{ISBN|978-1-903765-94-4}} * [[Elliott Sober|Sober, Elliott]]. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. {{ISBN|978-0-13-189869-1}} * [[Robert C. Solomon|Solomon, Robert C.]] ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. {{ISBN|978-0-534-16708-0}} * [[Nigel Warburton|Warburton, Nigel]]. ''Philosophy: The Basics''. {{ISBN|978-0-415-14694-4}} * Nagel, Thomas. ''What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy''. {{ISBN|978-0-19-505292-3}} * ''Classics of Philosophy (Vols. 1, 2, & 3)'' by Louis P. Pojman * Cottingham, John. Western Philosophy: An Anthology. 2nd ed. Malden, MA: Blackwell Pub., 2008. Print. Blackwell Philosophy Anthologies. * [[Richard Tarnas|Tarnas, Richard]]. ''The Passion of the Western Mind: Understanding the Ideas That Have Shaped Our World View''. {{ISBN|978-0-345-36809-6}} {{Refend}} === Tematski uvodi === {{Refbegin|30em}} ====Afrička==== * Imbo, Samuel Oluoch. ''An Introduction to African Philosophy.'' {{ISBN|978-0-8476-8841-8|}} ====Istočna==== * ''A Source Book in Indian Philosophy'' by Sarvepalli Radhakrishnan, Charles A. Moore * Hamilton, Sue. ''Indian Philosophy: a Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285374-5|}} * Kupperman, Joel J. ''Classic Asian Philosophy: A Guide to the Essential Texts''. {{ISBN|978-0-19-513335-6|}} * Lee, Joe and Powell, Jim. ''Eastern Philosophy For Beginners''. {{ISBN|978-0-86316-282-4|}} * Smart, Ninian. ''World Philosophies''. {{ISBN|978-0-415-22852-7|}} * Copleston, Frederick. ''Philosophy in Russia: From Herzen to Lenin and Berdyaev''. {{ISBN|978-0-268-01569-5|}} ====Islamska==== * ''Medieval Islamic Philosophical Writings'' edited by Muhammad Ali Khalidi * {{cite book|last=Leaman|first=Oliver|title=A Brief Introduction to Islamic Philosophy|date=14. 4. 2000|isbn=978-0-7456-1960-6}} * {{cite book|last=Corbin|first=Henry|url={{google books |plainurl=y |id=UNfgAwAAQBAJ}}|title=History Of Islamic Philosophy|date=23. 6. 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-19888-6|translator1-last=Sherrard|translator1-first=Liadain|author-link=Henry Corbin|orig-year=1993|translator2-last=Sherrard|translator2-first=Philip|translator2-link=Philip Sherrard}} * {{cite book|last1=Aminrazavi|first1=Mehdi Amin Razavi|url={{google books |plainurl=y |id=WNVcAgAAQBAJ}}|title=The Islamic Intellectual Tradition in Persia|last2=Nasr|first2=Seyyed Hossein|last3=Nasr, PH.D.|first3=Seyyed Hossein|date=16. 12. 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-78105-6}} {{Refend}} === Historijski uvodi === {{Refbegin|30em}} ====Opće==== * {{cite book|last=Oizerman|first=Teodor|url=http://su-ltd.mylivepage.ru/file/2715/6529_OizermanT.I.-Main_trends_in_Philosophy.pdf|title=The Main Trends in Philosophy. A Theoretical Analysis of the History of Philosophy|publisher=[[Progress Publishers]]|others=translated by H. Campbell Creighton, M.A., Oxon|year=1988|isbn=978-5-01-000506-1|edition=2nd|location=[[Moscow]]|format=DjVu, etc.|author-link=Teodor Oizerman|access-date=20. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000629/http://su-ltd.mylivepage.ru/file/2715/6529_OizermanT.I.-Main_trends_in_Philosophy.pdf|archive-date=6. 3. 2012|url-status=dead}} First published in Russian as {{lang|ru|Главные философские направления}}. * [[Kathleen Higgins|Higgins, Kathleen M.]] and [[Robert C. Solomon|Solomon, Robert C.]] ''A Short History of Philosophy''. {{ISBN|978-0-19-510196-6|}} * [[Will Durant|Durant, Will]], ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, {{ISBN|978-0-671-73916-4|}} * {{cite book|last=Oizerman|first=Teodor|url=http://leninist.biz/en/1973/PHP462/index.html|title=Problems of the History of Philosophy|publisher=[[Progress Publishers]]|others=translated from Russian by Robert Daglish|year=1973|edition=1st|location=[[Moscow]]|author-link=Teodor Oizerman|access-date=20. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706145426/http://leninist.biz/en/1973/PHP462/index.html|archive-date=6. 7. 2011|url-status=dead}} First published in Russian as {{lang|ru|Проблемы историко-философской науки}}. ====Antička==== * Knight, Kelvin. ''Aristotelian Philosophy: Ethics and Politics from Aristotle to MacIntyre''. {{ISBN|978-0-7456-1977-4|}} ====Srednjovjekovna==== * ''The Phenomenology Reader'' by Dermot Moran, Timothy Mooney * Kim, J. and Ernest Sosa, Ed. (1999). ''Metaphysics: An Anthology''. Blackwell Philosophy Anthologies. Oxford, Blackwell Publishers Ltd. * {{cite book|last1=Husserl|first1=Edmund|url={{google books |plainurl=y |id=hC2Ac8VGLacC}}|title=The Essential Husserl: Basic Writings in Transcendental Phenomenology|last2=Welton|first2=Donn|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21273-3}} ====Savremena==== * ''The English Philosophers from Bacon to Mill'' by Edwin Arthur * ''European Philosophers from Descartes to Nietzsche'' by Monroe Beardsley * ''Existentialism: Basic Writings (Second Edition)'' by Charles Guignon, Derk Pereboom * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, {{ISBN|978-0-691-00067-1|}} * [[Alan Bullock|Bullock, Alan]], R.B. Woodings, and John Cumming, ''eds''. ''The Fontana Dictionary of Modern Thinkers'', in series, ''Fontana Original[s]''. Hammersmith, Eng.: Fontana Press, 1992 [1983]. xxv, 867 p. {{ISBN|978-0-00-636965-3|}} * [[Roger Scruton|Scruton, Roger]]. ''A Short History of Modern Philosophy''. {{ISBN|978-0-415-26763-2|}} * ''Contemporary Analytic Philosophy: Core Readings'' by James Baillie * [[Kwame Anthony Appiah|Appiah, Kwame Anthony]]. ''Thinking it Through&nbsp;&nbsp;– An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, {{ISBN|978-0-19-513458-2|}} * Critchley, Simon. ''Continental Philosophy: A Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285359-2|}} {{Refend}} === Referentni radovi === {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last=Chan|first=Wing-tsit|url={{google books |plainurl=y |id=dzmMaVTvUzAC}}|title=A Source Book in Chinese Philosophy|publisher=Princeton University Press|year=1963|isbn=978-0-691-01964-2|author-link=Wing-tsit Chan}} * {{cite book|last=Huang|first=Siu-chi|url={{google books |plainurl=y |id=sjzPPg8eK7sC}}|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=978-0-313-26449-8}} * ''The Cambridge Dictionary of Philosophy'' by Robert Audi * ''The Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (10 vols.) edited by Edward Craig, [[Luciano Floridi]] (available online by subscription); or * ''The Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy'' edited by Edward Craig (an abridgement) * {{cite book|url={{google books |plainurl=y |id=uqaajgEACAAJ}}|title=The Encyclopedia of Philosophy|publisher=Macmillan & Free Press|year=1967|editor1-last=Edwards|editor1-first=Paul|editor-link=Paul Edwards (philosopher)}}; in 1996, a ninth supplemental volume appeared that updated the classic 1967 encyclopedia. * ''[[International Directory of Philosophy and Philosophers]]''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * ''[[Directory of American Philosophers]]''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * ''Routledge History of Philosophy'' (10 vols.) edited by John Marenbon * ''History of Philosophy'' (9 vols.) by [[Frederick Copleston]] * ''A History of Western Philosophy'' (5 vols.) by [[W.T. Jones (philosopher)|W.T. Jones]] * ''History of Italian Philosophy'' (2 vols.) by [[Eugenio Garin]]. Translated from Italian and Edited by Giorgio Pinton. Introduction by Leon Pompa. * ''Encyclopaedia of Indian Philosophies'' (8 vols.), edited by Karl H. Potter et al. (first 6 volumes out of print) * ''Indian Philosophy'' (2 vols.) by [[Sarvepalli Radhakrishnan]] * ''A History of Indian Philosophy'' (5 vols.) by [[Surendranath Dasgupta]] * ''History of Chinese Philosophy'' (2 vols.) by Fung Yu-lan, Derk Bodde * ''Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming'' by Chan, Wing-tsit * ''Encyclopedia of Chinese Philosophy'' edited by Antonio S. Cua * ''Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religion'' by Ingrid Fischer-Schreiber, Franz-Karl Ehrhard, Kurt Friedrichs * ''Companion Encyclopedia of Asian Philosophy'' by Brian Carr, Indira Mahalingam * ''A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English'' by John A. Grimes * ''History of Islamic Philosophy'' edited by Seyyed Hossein Nasr, Oliver Leaman * ''History of Jewish Philosophy'' edited by Daniel H. Frank, Oliver Leaman * ''A History of Russian Philosophy: From the Tenth to the Twentieth Centuries'' by Valerii Aleksandrovich Kuvakin * Ayer, A.J. et al., Ed. (1994) ''A Dictionary of Philosophical Quotations''. Blackwell Reference Oxford. Oxford, Basil Blackwell Ltd. * Blackburn, S., Ed. (1996)''The Oxford Dictionary of Philosophy''. Oxford, Oxford University Press. * Mautner, T., Ed. ''The Penguin Dictionary of Philosophy''. London, Penguin Books. * {{Cite book|url=http://www.ditext.com/runes/|title=The Dictionary of Philosophy|publisher=The Philosophical Library, Inc.|year=1942|editor-last=Runes|editor-first=D.|location=New York|access-date=27. 12. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424155352/http://www.ditext.com/runes/|archive-date=24. 4. 2014|url-status=live}} * Angeles, P.A., Ed. (1992). ''The HarperCollins Dictionary of Philosophy''. New York, Harper Perennial. * {{cite book|url={{google books |plainurl=y |id=HNWIcgEswrsC}}|title=The Blackwell Companion to Philosophy|date=15. 4. 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99787-1|editor-last1=Bunnin|editor-first1=Nicholas|editor-last2=Tsui-James|editor-first2=Eric}} * Hoffman, Eric, Ed. (1997) ''Guidebook for Publishing Philosophy''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * Popkin, R.H. (1999). ''The Columbia History of Western Philosophy''. New York, Columbia University Press. * Bullock, Alan, and Oliver Stallybrass, ''jt. eds''. ''The Harper Dictionary of Modern Thought''. New York: Harper & Row, 1977. xix, 684 p. ''N.B''.: First published in England under the title, "''The Fontana Dictionary of Modern Thought''". {{ISBN|978-0-06-010578-5}} * [[William L. Reese|Reese, W.L.]] ''Dictionary of Philosophy and Religion: Eastern and Western Thought''. Atlantic Highlands, N.J.: Humanities Press, 1980. iv, 644 p. {{ISBN|978-0-391-00688-1}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLG6HMr6sRAxmKMCMr_EXT37ab612jNoMr Filozofija i...], RTS Obrazovno - naučni program - Zvanični kanal * http://plato.stanford.edu/ * http://www.iep.utm.edu/ * http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=8. 3. 2008 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 http://maps.google.com: mapa zapadnih filozofa] * http://philosophyreview.blogspot.com/ * http://ocw.nd.edu/philosophy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717072803/http://ocw.nd.edu/philosophy |date=17. 7. 2014 }} {{Wikicitat|Filozofija}} {{Spisak_filozofa}} {{Filozofija}} {{Commonscat|Philosophy}} [[Kategorija:Filozofija|*]] [[Kategorija:Akademske discipline]] [[Kategorija:Vjera]] byxzxo9yg09vk43fakt44o91mdq2x7a 0 2304 3924598 3707789 2026-09-10T13:31:30Z Palapa 383 3924598 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1775.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1775|title=What Happened in 1775|date=1775|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ('''[[rimski brojevi|MDCCLXXV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] ili [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1775. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == *[[20. januar]] - [[André-Marie Ampère]], francuski fizičar i matematičar *[[16. decembar]] - [[Jane Austen]], britanska književnica == Umrli == * [[15. januar]] - [[Giovanni Battista Sammartini]], italijanski kompozitor, violinista, orguljaš, horovođa i učitelj {{Commonscat|1775|1775.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} sk2mulai8j3ao3kb1qqe5b4svqj9yy7 0 2920 3924685 3902235 2026-09-11T11:15:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924685 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Islam (višeznačnica)}} {{Čišćenje}} {{Islam}} '''Islam''' ({{ArJ|الإسلام}} ''al-islām''; ''predanost jednom [[Bog]]u'') jeste [[Monoteizam|monoteistička]] [[religija]] koja je nastala na [[Arapsko poluostrvo|Arapskom poluostrvu]] u 7. vijeku. Prema broju pripadnika, danas je druga najrasprostranjenija religija<ref>[http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/''Pregled religija''] Pristupljeno 9.11.2016.</ref> i religija s najbržom stopom rasta broja pripadnika na svijetu.<ref>[http://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/ ''Najbrže rastuće religije''] Pristupljeno 9.11.2016.</ref><ref>[http://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html ''PBS-Islam:Carstvo vjere- islam danas''] Pristupljeno 9.11.2016.</ref> Sljedbenici islama, [[musliman]]i, vjeruju u postojanje samo jednog boga ([[Allah]]a) te da je posljednji [[Poslanici u islamu|poslanik]] [[Muhammed]] Njegov rob i poslanik. Zajedno s [[Judaizam|judaizmom]] i [[kršćanstvo]]m, islam je jedna od tri [[abrahamske religije|abrahamske]] ili ibrahimske religije, nazvane po [[Ibrahim]]u, rodočelniku sve tri navedene religije. Muslimani vjeruju da je islam originalna, potpuna i univerzalna verzija prvobitne vjere koja je kroz historiju više puta objavljivana posredstvom većeg broja [[Allah|Božijih]] poslanika, uključujući između ostalih i [[Adem]]a, [[Nuh]]a, [[Ibrahim]]a, [[Musa|Musu]] i [[Isus|Isaa]]. Isto tako, vjeruju da je [[Kur'an]] nepromijenjena i posljednja Božija objava. Islamski koncept i praksa sadrže i [[Islamski šarti|pet stubova islama]], koji su obavezni za sve muslimane kao i islamsko pravo, odnosno [[šerijat]], kojim se dotiče gotovo svaki aspekt ljudskog života i općenito društva, od [[Islamsko bankarstvo|bankarstva]] i blagostanja do položaja žena u društvu. Pojavivši se početkom 7. vijeka, prvobitno u [[Mekka|Mekki]], islam se brzo proširio Arapskim poluostrvom da bi se u 8. vijeku halifat prostirao od [[Pirenejsko poluostrvo|Iberijskog poluostrva]] na zapadu do rijeke [[Ind]] na istoku. ''[[Zlatno doba islama]]'' se odnosi na period između 8. i 13. vijeka kada je islamski svijet doživio naučni, privredni i kulturni procvat. Većina muslimana pripada jednoj od dvije najzastupljenije denominacije. Prema podacima iz 2009. godine, [[Sunitski islam|sunita]] je oko 87% do 90%,<ref name=PEW2009/> dok je [[Šiitski islam|šiitskih muslimana]] oko 10 do 13%. Oko 13% od ukupnog broja muslimana živi u [[Indonezija|Indoneziji]], državi sa najvećom muslimanskom većinom. Oko 32% muslimana naseljava [[Južna Azija|Južnu Aziju]], svaki peti musliman živi na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] a oko 15% njih su stanovnici [[Supsaharska Afrika|podsaharske Afrike]]. Znatne muslimanske zajednice egzistiraju u [[Evropa|Evropi]], [[Kina|Kini]], [[Rusija|Rusiji]] i obje Amerike. Konvertiti u islam i imigrantske muslimanske zajednice danas postoje u gotovo svakom dijelu svijeta. == Etimologija i značenje == [[Datoteka:Minaret_roof_in_constanta.jpg|mini|desno|Kupola [[Džamija Karla I|džamije Karla I]], sa islamskim polumjesecom na vrhu, [[Constanța]], [[Rumunija]]]] Na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]] {{ArJ|الإسلام}}, ''islām'' što znači ''predanost'' (jednom Bogu, [[Allah]]u) i opisan je kao ''dīn'' (ar. ''dîn el-islâm''), što znači ''način života'' ili ''religija''. [[Etimologija|Etimološki]], izvodi se iz istog korijena س ل م (s-l-m) kao i ''selām'' (''mir''; čest pozdrav među muslimanima). Termin ''musliman'' (''muslim'') također je povezana s riječju ''islām'' i u [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] ima značenje ''onaj koji se predaje Bogu''. == Historija == {{Glavni|Historija islama|Hronologija historije islama}} Muhammed je rođen u [[Mekka|Mekki]] 570. godine. Oko 610. godine počeo je [[ashabi]]ma prenositi objavu koju je primao od Allaha posredstvom meleka [[Džibril|Džebraila]]. Objava je poslije objedinjena u [[Kur'an]]. U Kur'anu se tvrdi da je Allah jedan, milostiv i svemoćan, kao i da nadzire tok događaja. Na [[Sudnji dan|Sudnjem danu]] ljudima će se suditi prema njihovim djelima što će rezultirati njihovim odlaskom u [[džennet]] ili [[džehennem]]. Bogati sloj Kerejšija pobunio se protiv nove religije kao i zbog osude njihovog ponašanja u Kur'anu i počeo progoniti Muhammeda i njegove sljedbenike. Godine 622. Muhammed se iz Mekke seli u Medinu i taj čin zvan [[hidžra]] označava prekretnicu u islamu te je iskorišten kao period u odnosu na koji se [[Islamski kalendar|računa vrijeme u islamskom svijetu]]. Kur'anom su propisane mnoge stvari između ostalih i [[namaz]], [[zekat]], [[post]] (tokom mjeseca [[ramazan]]a) i [[Hadždž|hodočašće]] (hadždž) u Mekku. Objavom Kur'ana, i primanjem islama od strane Muhammedovih najbližih poznanika, prvobitno je uspostavljena zajednica a potom i islamska država. Država je u početku bila savez plemena ili rodova ali vremenom je i organizaciono jačala. Nakon Muhammedove smrti, na čelu države bio je [[halifa]]. Kako su Arapi bili nomadski i ratnički narod, učestali su njihovi napadi i osvajanja susjednih zemalja. U dvanaest godina nakon Muhammedove smrti osvojena su područja današnjih država [[Sirija|Sirije]], [[Irak]]a, Libije i [[Iran]]a. Ta teritorijalna ekspanzija nastavila se i tokom narednih vijekova. Na zapadu je zauzeta [[Sjeverna Afrika]] do Atlantika, [[Tarik ibn Zijad]] je 711. godine sa svojim trupama prešao na teritoriju današnje [[Španija|Španije]] a islam se proširio do Carigrada i Pakistana. U mnogim od tih područja islam je postao glavna religija. Islam se širio miroljubivim načinom: muslimanski trgovci s karavanima deva proširili su ga u Sjevernu Afriku, pomorci na istočnu obalu Afrike, iz Indije se proširio na Indoneziju, Maleziju i Filipine. Tokom 15. i 16. vijeka postojala su tri velika muslimanska carstva: [[Osmanlijsko carstvo]] koje je zauzimalo dijelove [[Bliski istok|Bliskog istoka]], [[Jugoistočna Evropa|Balkana]] i dijelove Sjeverne Afrike; zatim [[Safavidska dinastija]] u širem području današnjeg [[Iran]]a, [[Pakistan]]a, [[Irak]]a, [[Kavkaz|kavkaskih]] država i zapadne Turske, te [[Mogulsko carstvo]] u Indiji i jugoistočnoj Aziji. Ova carstva su svoj uspon zasnovale na otkriću i iskorištavanju modernih oružja za to doba, kao što je [[barut]] i topovi, te daleko efikasnijoj administraciji od zemalja srednjovjekovne Evrope.<ref name="armstrong116"/> Novi period u historiji islama počinje oko 1500. kada se [[Vasco da Gama]] iskrcao u Indiji, čime počinje evropski uticaj na taj dio islamskog svijeta. Puna snaga zapadnog ekonomskog uticaja osjetila se s industrijskom revolucijom, a vojna s [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovim]] prodorom u Egipat, što je u konačnici utjecalo na opadanje moći muslimanskih država.<ref name="vol7"/> {{široka slika|Madina_Haram_at_evening.jpg|1000px|align-cap=center|Panoramski pogled na [[Poslanikova džamija|Poslanikovu džamiju]] u [[Medina|Medini]], [[Saudijska Arabija]], drugu najvažniju džamiju u islamu}} == Vjerovanja == Sljedbenici islama, poznati kao muslimani, vjeruju da je [[Bog]] ([[Arapski jezik|arapski]]: ''[[Allah|Allāh]]'') poslao svoju direktnu objavu čovječanstvu tj. [[Muhammed]]u, preko [[melek]]a [[Džibril]]a (Gabrijela) kao što je poslao objave ostalim [[Poslanici u islamu|poslanicima]], [[Adem]]u, [[Nuh]]u, [[Ibrahim]]u, [[Musa|Musāu]] i [[Isus|Isāu]]. Muslimani vjeruju da je [[Kur'an]] posljednja od Allahovih knjiga objavljenih čovječanstvu, da je potpuno tačna (bez grešaka) i da je nepromjenjiva, što obećava i Allah, a u djelo sprovode ljudi koji Kur'an znaju napamet, ti ljudi zovu se [[hafiz]]i. Budući da su prethodne knjige koje je Allah slao ljudima, a to su: Suhufi - Ibrahimu, [[Tevrat]] - [[Tora]]- Musau (Mojsiju), [[Zebur]] - [[Davud]]u, [[Indžil]] ([[Evanđelje]]) izmijenjene od strane ljudi ili djelimično zaboravljene (prepričavane) Allah je poslao Kur'an da bi ukazao čovječanstvu na pravi put. Kur'an se do danas sačuvao u izvornom obliku, zahvaljujući izuzetnoj pažnji da se ne izmijeni niti slovo u njemu. Muslimani smatraju da je islam ista ona vjera koju su vijekovima propovijedali Božiji poslanici sve od Adema i da je Kur'an (sveta knjiga muslimana) posljednja Božija objava, a Muhammed posljednji Božiji poslanik. Islamsko učenje vidi kršćanstvo i judaizam kao derivacije učenja određenih poslanika - Ibrahima (Abrahama); i u tome prepoznaje njihove zajedničke Abrahamske korijene, a Kur'an ih naziva "ljudima Knjige" (Ehlul-Kitab). Islam ima tri primarne grane podjele nastale iz razilaženja u podjeli vlasti nakon Muhammedove smrti, te tri podjele su: [[Sunitski islam|suniti]], [[Šiitski islam|šiiti]] i [[Haridžijski islam|haridžije]] (riječi sunnit, šiit ili haridžija ne spominju se u Kur'an ili hadisu). Temelj islamskog vjerovanja nalazi se u šehadetu (svjedočenju) da nema drugog Boga sem Allaha i da je Muhammed Božiji rob i Božiji poslanik. Pripadnost islamu iskazuje se sljedećim riječima (transkript Arapskog pisma), da bi neko postao musliman mora jezikom izgovoriti i srcem vjerovati sljedeće riječi: {{citat|''Ešheddu en la illahe ilallah we ešheddu enne Muhammeden abd'uhu we resuluhu.''<br />("Srcem vjerujem i jezikom očitujem da nema drugog Boga osim Allaha, i vjerujem i očitujem da je Muhammed Božiji rob i Božiji poslanik.")}} === Šest osnovnih članova vjerovanja === Postoji šest osnovnih vjerovanja koja dijele svi muslimani: # Vjerovanje u Allaha (Amentu billahi) # Vjerovanje u [[melek]]e (we melaiketihi) # Vjerovanje u Božije knjige (we kutubihi) # Vjerovanje u sve [[Poslanici u islamu|Božije poslanike]] (we rusulihi) # Vjerovanje u Sudnji dan (we'l jewmil ahiri) # Vjerovanje u sudbinu, vjerovanje da sve što biva, biva s Allahovom voljom i određenjem (we bil kaderi hajrihi we šerrihi minAllahi teala) Spojeno u jednu rečenicu glasi: {{citat|''Amentu billahi we melaiketihi we kutubihi we rusulihi wel jewmil ahiri we bil kaderi hajrihi we šerrihi minallahi teala.''<br />"Ja vjerujem u Allaha i meleke i Knjige i poslanike i Sudnji dan i vjerujem da sve što biva, biva sa Allahovom voljom i određenjem."}} === Osnovni principi islama === Dvije najveće podgrupe muslimana su [[Sunitski islam|sunniti]] i [[Šiitski islam|šiiti]]. Sunniti sačinjavaju veliki postotak muslimanskog svijeta iako je moguće pronaći velike većine šiita koje žive u zemljama [[Bliski istok|Bliskog istoka]] kao što su [[Iran]] ili [[Irak]]. Ipak, u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]] sunniti su većina. Osnovni uslovi za pripadnost islamu kod [[Sunitski islam|sunnitskih muslimana]] nazivaju se još i [[Pet stubova islama|islamskim šartima]], dok kod [[Šiitski islam|šiitske]] manjine postoji blago različita terminologija koja opisuje pet osnovnih vjerovanja, "korijeni religije". Svi muslimani se slažu sa stavom da su i sunnitska i šiitska osnovna vjerovanja ispravna. [[Datoteka:Mosque.jpg|mini|307px|desno|Vjernici tokom molitve, džamija u [[Damask]]u]] * [[Šehadet]]: Svjedočenje da niko osim Allaha nije vrijedan obožavanja i da je [[Muhammed]] Njegov rob i [[poslanik]]. * [[Namaz]]: Obavljanje pet dnevnih namaza. (''salah''). * [[Zekat]]: Davanje zekata (milostinja) * [[Post ramazana|Post]]: Post svakog dana mjeseca [[Ramazan]]a od zore pa do zalaska sunca. * [[Hadždž]]: Hodočašće u [[Mekka|Mekku]] u prvoj trećini mjeseca [[Zul-hidždže]] koje je obavezno bar jednom za vrijeme života onima koji imaju mogućnost da ga obave. Šiiti i sunniti se također slažu sa sljedećim vjerovanjima, iako ih klasificiraju drugačije: * [[Adl]]: Pravednost Allaha * [[Sudnji dan (islam)|Kijamet]]: Sudnji dan * [[Amr-Bil-Ma'rūf]]: Upućivanje na dobro * [[Nahi-Anil-Munkar]]: Zabranjivanje zla * [[Džihad|Borba na Allahovom putu]]: Nastojanje da se postigne zadovoljstvo Allaha * [[Khums]] ili jedna petina: Plaćanje jedne petine od dohotka Vjerovanja šiita u čiju obaveznost ne vjeruju sunniti: * [[Šiitski imamat]]: Vodstvo, vjerovanje u svetost [[imam]]a [[Alija ibn Ebu-Talib|Alije]] i nasljednika njegove loze * [[Tawalla]]: Ljubav prema [[Ehli-bejt|Poslanikovoj porodici]] i njenim sljedbenicima * [[Tabarra]]: Odvajanje od neprijatelja Poslanikove porodice == Kur'an == {{Glavni|Kur'an}} Kur'an ({{ArJ|القرآن}} ''al-qur'ān''), u prenesenom prijevodu "čitanje", također zvan El-Kur'ān el-Karīm, jest sveta [[knjiga]] islama, objavljen na arapskom jeziku.<ref>Kur'an, sura Eš-Šu'ara, 195. ajet</ref> Muslimani vjeruju da je Kur'an objava Božijih riječi i kulminacija Božije objave čovječanstvu, preko Božijeg poslanika [[Muhammed]]a u periodu od 23 godine preko meleka [[Džibril]]a. === Objava Kur'ana === Objava Kur'ana je počela u mjesecu [[Ramazan]]u.<ref>Kur'an, sura [[El-Bekare]], 185. ajet</ref> Božiji poslanik Muhammed je kao i obično meditirao u pećini Hira, kad mu se [[melek]] [[Džibril]] ukazao i počeo sa: "Čitaj u ime Gospodara svoga koji stvara!"<ref>Kur'an, sura El-Alek, 1-5. ajeta</ref> Tada je Muhammed odgovorio da ne zna čitati, ali je Džibril nekoliko puta ponovio "Čitaj!" To je bio Muhammedov prvi susret sa Džibrilom. Objava Kur'ana u potpunosti trajala je 23 godine, jedan dio objavljen je u [[Mekka|Mekki]], dok je drugi dio objavljen u [[Medina|Medini]]. U početku ljudi su ga učili napamet a kasnije su počeli i da ga zapisuju. Noć kada je Allah upotpunio Kur'an zove se [[Lejletul-kadr]] (Noć kadr). Muslimani kojim arapski jezik nije maternji, nastoje ga učiti koliko su u mogućnosti. Šafijski šerijatski pravnici smatraju da je dužnost (farz) da svaki musliman treba učiti arapski jezik što je više moguće, jer je on "savršen jezik" a istovremeno i jezik Objave.<ref name="objava2"/> Kur'an spada među najčitanije knjige na svijetu. Postoji veliki broj [[hafiz]]a, tj. ljudi koji znaju čitav Kur'an napamet. Prema registru Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, u toj zemlji zvanično ima 282 hafiza.<ref name="boshaf"/> === Kur'an kao uputa === Opisan je kao uputa za bogobojazne. U Kur'anu stoji: "Ramazan je mjesec u kojem je počelo objavljivanje Kur'ana, koji je uputa za sve ljude." Što se tiče bogobojaznih, njima je Kur'an uputa, jer oni uzimaju korist od njega i slijede "svjetlo koje iz njega svijetli". Što se tiče drugih, Kur'an je uputa za njih zato što im objašnjava pravi put, oni mogu da ga slijede ili ne, ali ipak znaju da je to Allahov govor. Postoje dvije vrste upute: * Uputa nadahnuća tj. da čovjek bude nadahnut od Allaha u slijeđenju pravog puta. Ograničena je samo na vjernike. * Uputa objašnjenja i namjeravanja tj. da čovjeku bude objašnjen pravi put, dobro i zlo, šteta i korist. Ova uputa je opća za sve ljude. Kur'an upućuje ka onome što je najispravnije tj. upućuje ka putu koji je najispravniji, najnepristrasniji i najpravedniji. Kaže Allah: {{citat|Zaista Kur'an upućuje ka onom što je najispravnije i donosi radosne vijesti vjernicima koji čine dobra djela da ih čeka velika nagrada|El-Isra, 9.}} == Šerijat == {{Glavni|Šerijat}} Vjerski zakon islama zove se šerijat. On je utemeljen na Božijoj objavi, i izveden je iz četiri glavna izvora. Prvi je Kur'an, za koga se vjeruje da je oduvijek postojao na nebu, a onda ga je melek Džibril (anđeo Gabrijel) postupno objavljivao Muhammedu, kako su to prilike zahtijevale. Zatim su tu sunna, knjiga predaja o Muhammedu i njegovom životu, idžma, suglasnost zajednice i kijas, zaključivanje iz prva tri izvora. Ishodište mu je zapravo u predislamskom običajnom pravu, a podijeljen je u pet kategorija: ono što je Allah naredio, ono što je Allah preporučio, ali nije propisao kao obavezno, ono što je Allah ostavio zakonom neodređeno, ono što je Allah otklonio, ali ne i izričito zabranio i ono što je Allah izričito zabranio. Pojam šerijata puno je širi od bilo kojeg zapadnjačkog poimanja prava, jer pokriva sva područja života. Kasnije, u 19. vijeku, moć šerijata slabi, i to prvo zbog evropskog uticaja, a drugo zbog ublažavanja strogih porodičnih zakona. Polahko se osjeća i već dešava lagahni proces prilagođavanja novom vremenu, ali i pritisaka posebno zapadnih zemalja koji vode velike kampanje i negoduju posebno kada je u pitanju odnos prema ženama, običajima njihovog obrezivanja, te običaja i zakona kažnjavanja kamenovanjem koje se dešavalo još ponegdje u nekim zemljama Afrike. Islam ima tri osnovne grupe vjernika: [[Sunitski islam|sunite]], [[Šiitski islam|šiiti]] i [[Haridžijski islam|haridžije]]. Do raskola (u učenju) došlo je kad se postavilo pitanje ko će naslijediti Muhammeda<ref name="rev"/><ref name="enes"/> Suniti (koji čine oko 90% muslimana) tvrdili su da niko ne može naslijediti Muhammeda, jer je Kur'an oblikovao i dovršio objavu Božijeg vodstva. Muhammedov nasljednik zato može biti samo čuvar nasljeđa, on će biti halifa s podređenom vlašću kao vođa vjernika, a bira ga zajednica postupkom idžme. Za šiitske muslimane glavna osoba vjerske vlasti je imam, koji je nasljednik zato što ima sposobnost nadahnutog i nepogrešivog tumačenja Kur'ana, a šiiti govore o sebi kao o pozvanom i određenom narodu. Najvažnija mistična tradicija, [[sufizam]], pridonosi sjedinjenju šijitske i sunitske svijesti. Neka od dostignuća arapskih, odnosno muslimanskih učenjaka i mislilaca koriste i nalaze se u temeljima zapadne civilizacije. Na Zapad su posredovala učenja koja su usvojena na Istoku, djela grčkih, perzijskih i indijskih pisaca, medicinski priručnik [[Ibn-Sina|Avicene]], koji se donosi na Zapad kao dostignuća perzijskih liječnika, decimalni sistem, astronomija. Zapad je ponovo otkrio Aristotela i usvojio njihov stil u arhitekturi i umjetnosti. Islamski stil osjetljiv je na ukrase i nastoji preokrenuti stvarni izgled stvari u apstraktni. Godine 1258. Mongoli razaraju [[Bagdad]], što se označava kao početak općeg stagniranja širenja islamskog carstva. == Islam širom svijeta == {{Glavni|Islamski svijet}} [[Datoteka:Muslim distribution.png|mini|lijevo|Rasprostranjenost islama u svijetu]] Prema podacima iz 2015, gotovo svaki četvrti stanovnik svijeta je musliman, a u brojkama to je preko 1,7 milijardi muslimana ili u procentima 23% stanovništva na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]].<ref name=":0"/> Gledajući po kontinentima, muslimana ima najviše u Aziji (1.022.692.000), ali oni nisu većina na tom kontinentu, nego ih ima 30%. Pravi "muslimanski kontinent" je, ustvari, [[Afrika]] gdje muslimani čine 59% stanovništva,{{izvor}} a ima ih ukupno 426.282.000.{{izvor}} Muslimani su apsolutna većina u 59 država svijeta, a država s najvećim brojem muslimana je [[Indonezija]] sa 202,9 miliona muslimana ili 87,2% od ukupnog broja stanovnika.<ref name=PEW2009/> Odmah iza su velike muslimanske zajednice u [[Pakistan]]u, [[Egipat|Egiptu]], [[Sudan]]u, [[Turska|Turskoj]] itd. U [[Kina|Kini]] muslimana ima oko 20,3 miliona ili 2%,<ref name="muslinkina"/> a u [[Indija|Indiji]] oko 180 miliona ili 14,2%.<ref name="popisind"/><ref name="express"/> Muslimani su apsolutna većina u zemljama kao što su [[Maldivi]], [[Mauritanija]] i [[Džibuti]]. Godišnja stopa porasta broja muslimana je 6,40%, a radi poređenja, kršćani imaju stopu porasta 1,46%.{{izvor}} Prema ovom u [[1997]]. godini muslimana je bilo 1.577.483.000, a procjena za 1998. je 1.678.442.000. Pokazatelj velikog porasta broja muslimana je podatak da se u posljednjih pedeset godina taj broj povećao za 500%{{izvor}} dok se broj kršćana za isto vrijeme povećao za 47%, [[Hinduizam|hindusa]] za 117% i [[Budizam|budista]] za 63%.{{izvor}} Najveći uzrok ovom je izrazito veliki natalitet kod muslimana, a ovom broju značajno doprinosi i primanje islama od strane nemuslimana što svjedoče podaci o velikom porastu broja muslimana na Zapadu. U periodu od 1989. do 1998. broj muslimana u [[Evropa|Evropi]] se povećao za 142,35%,{{izvor}} u Sjevernoj Americi za 25% i Australiji za 257,07%;{{izvor}} međutim što se Australije tiče, ovaj procenat i nije toliko značajan s obzirom da tamo do prije dvadeset godina gotovo da i nije bilo muslimana. Muslimani u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[Francuska|Francuskoj]] druga su najveća vjerska grupa. == Također pogledajte == * [[Islamofobija]] * [[Islam u Bosni i Hercegovini]] * [[Elhamdulillah]] * [[Zlatno pravilo]] * [[Učenje u islamu]] * [[Tekfir]] == Reference == {{refspisak|refs= <ref name=PEW2009>{{cite web|title=Mapping the Global Muslim Population|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|access-date=10. 12. 2014}}</ref> <ref name="armstrong116">{{Cite book| author=Armstrong Karen| title=Islam: A Short History | url=https://archive.org/details/islamshorthistor00arms| publisher=Modern Library | year=2000 | isbn=978-0-679-64040-0 |page=[https://archive.org/details/islamshorthistor00arms/page/116 116]}}</ref> <ref name="vol7">Pakistan Philosophical Congress (2015): ''A History of Muslim Philosophy vol. 2, knjiga 7'', pogl. 70: ''[https://www.al-islam.org/history-muslim-philosophy-volume-2-book-7/chapter-70-decline-muslim-world Decline In The Muslim World]'', {{ISBN|978-1519221834}}</ref> <ref name="objava2">Thérèse-Anne Druart: [https://dspace2.creighton.edu/xmlui/bitstream/handle/10504/64581/2007-27.pdf?sequence=1 Islam and Christianity, One Divine and Human Language or Many Human Languages], str. 3.</ref> <ref name="boshaf">[http://nap.ba/new/vijest.php?id=2905 Kur'an znaju napamet: U BiH trenutno 282 hafiza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210222002548/https://nap.ba/news/2905 |date=22. 2. 2021 }}, Patria, pristupljeno 8. jula 2017.</ref> <ref name="rev">Fikret Bečirović: ''[http://www.odjek.ba/?broj=24&id=10 Ambivalentnost religije, konflikti i zločini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210222002547/http://www.odjek.ba/?broj=24&id=10 |date=22. 2. 2021 }}'', revija Odjek, pristupljeno 8. jula 2017.</ref> <ref name="enes">Enes Karić: [http://www.tacno.net/interview/enes-karic-istina-o-unutarmuslimanskom-sukobu/ Istina o unutarmuslimanskom sukobu]{{Mrtav link}}, pristupljeno 8. jula 2017.</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|access-date=9. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="muslinkina">Dru C. Gladney, [http://www.islamsymposium.cityu.edu.hk "Islam in China: Accommodation or Separatism?", simpozij o islamu u jugoistočnoj Aziji i Kini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030208144043/http://www.islamsymposium.cityu.edu.hk/ |date=8. 2. 2003 }}, Hong Kong, 2002.</ref> <ref name="popisind">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece|title=Hindus 79.8%, Muslims 14.2% of population: census data}}</ref> <ref name="express">{{cite web| url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/indias-population-121-09-crores-hindus-79-8-pc-muslims-14-2-pc-census/| title= Census 2011: Muslims record decadal growth of 24.6 pc, Hindus 16.8 pc | author= Abantika Ghosh, Vijaita Singh | work=Indian Express| date= 24. 1. 2015 | publisher= Indian Express|access-date=27. 1. 2015}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.rijaset.ba Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini] * [http://www.minber.ba/ Islamski Internet Portal] * [http://www.islamskazajednica.org/ Islamska zajednica u Srbiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323123019/http://www.islamskazajednica.org/ |date=23. 3. 2016 }} * [http://www.dzemat-oberhausen.de/ Islamska zajednica - džemat Oberhausen, SR Njemačka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050612025236/http://www.dzemat-oberhausen.de/ |date=12. 6. 2005 }} * [https://web.archive.org/web/20070206001148/http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/euroislam.html Islam u zapadnoj Evropi] * [https://web.archive.org/web/20070213095533/http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/DIslam.html Islam u Njemačkoj] * [http://www.islambosna.ba Islamski forum na bosanskom jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303051429/http://www.islambosna.ba/ |date=3. 3. 2022 }} {{Islamske teme}} [[Kategorija:Islam|*]] [[Kategorija:Religije]] [[Kategorija:Vjera]] 8p4xstzv0bwg585zb2mixwxg6hkt6qm 0 5507 3924615 3915457 2026-09-10T15:06:13Z Bakir123 110053 3924615 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #EF0000 | Ime kluba = FK Velež Mostar | Puno ime = Fudbalski klub<br/>Velež Mostar<br /> | Grb = FK Velež Mostar logo.svg | veličina_grba = 160px | Nadimak = ''Rođeni'' | Osnovan = {{Početni datum i godine|1922|6|26}} | Lokacija = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#EF0000}} {{colorbox|#FFFFFF}} | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FSBIH]] | Konfederacija = UEFA | Liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] | Stadion = [[Stadion "Rođeni"|Rođeni]] | Kapacitet = 7.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Admir Rahimić]] | Trener = ''Upražnjeno'' | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = Adema Buća 6, <br />88104 Mostar<br /> | Plasman u prethodnoj sezoni = 4. mjesto | Prethodna sezona = ([[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]]) | Webstranica = [https://fkvelez.ba/ fkvelez.ba] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|20px]] [[FK Velež Mostar – sezona 2026/2027.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = _pumafinal24r | uzorak_t1 = _pumafinal24r | uzorak_dr1 = _pumafinal24r | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = EF0000 | tijelo1 = EF0000 | desna ruka1 = EF0000 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = EF0000 | uzorak_lr2 = _pumaglory22w | uzorak_t2 = _pumaglory24w | uzorak_dr2 = _pumaglory22w | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FF0000 | čarape2 = FFFFFF }} {{Velež Mostar}} '''Fudbalski klub Velež Mostar''' je [[nogomet]]ni klub iz [[Mostar]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. Osnovan je 1922. godine.<ref>{{Cite web|url=https://fkvelez.ba/prije-ii-svjetskog-rata/|title=Prije II Svjetskog rata|date=14. 10. 2019|website=FK Velež Mostar|language=bs-BA|access-date=18. 6. 2024}}</ref> Član je [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige BiH]]. Dvostruki je osvajač [[Kup Jugoslavije u nogometu|Kupa Maršala Tita]]. Nadimak kluba glasi ''"Rođeni"'', a tradicionalna boja je crvena. Domaće utakmice igra na [[stadion]]u [[Stadion "Rođeni"|"Rođeni"]] u [[Mostar]]u. == Historija == Historija fudbalskog kluba Velež počinje 26. juna 1922. Koristeći se iskustvima iz drugih krajeva tadašnje države, u Mostaru je, početkom 1922. godine, prihvaćena inicijativa za osnivanjem radničkog športskog društva koje bi kako okupljalo radnike i druge ljubitelje fudbala u Mostaru, tako i predstavljalo jedan od snažnih punktova za jačanje radničke klase i borbe za njena radnička i socijalna prava. Sama inicijativa potekla je od Gojka Vukovića, revolucionara i uglednog građanina Mostara koji je u tom periodu uživao veliki autoritet, ne samo među radnicima nego i kod ostalih građana. Tako su u ljeto 1922. godine na poljani kod Sjevernog logora, u zakazano vrijeme, okupljenim radnicima i đacima mahom Učiteljske škole pročitana prva Pravila kluba kao i imena predviđenih rukovodilaca. Osnivačka skupština novoformiranog Radničkog športskog društva održana je 26. juna 1922. godine te su istog dana vlastima na verifikaciju predata i Pravila kluba radi zakonom predviđenog odobrenja. Kada se raspravljalo o imenu kluba, bilo je više prijedloga, ali kada je predloženo ime obližnje [[Velež (planina)|planine]] Velež, jednom od simbola [[Mostar|Grada]] i [[Hercegovina|Hercegovine]], prisutni su se pogledali i nakon što je jedan od prisutnih glasno izrazio svoju saglasnost i ostali su prihvatili ime VELEŽ. Prvi dresovi bili su bijele i crne boje, a razlog za to bila je neimaština. U dresovima crvene boje fudbaleri Veleža zaigrali su tek 1925. godine, a u Mostar ih je iz Zagreba donio tadašnji član Uprave Vaso Pucarić. Prvu Upravu kluba činili su Anđelko Vlaho ''(predsjednik)'', Ranko Slijepčević ''(potpredsjednik)'', Borivoje Janjoš ''(prvi sekretar)'', Ljubomir Basta ''(drugi sekretar)'', Rudolf Beltram ''(blagajnik)'', te članovi Nadzornog odbora Mihajlo Cvetković, Milan Pavić i Bogdan Tepšić, a prvi kapiten Kluba bio je Lazar Radić. Nakon osnivanja i odobrenja klupskih pravila, Velež igra prijateljske utakmice. Startovao je sa ekipom: Marko Vučijak, Ljubo Zrimšek, Savo Turanjin, Mile Pavić, Lazar Radić, Milan Rajković, Bogdan Tepšić, Ranko Slijepčević, Branko Turanjanin, Savo Medan i jedan još nepoznat čovjek iz Srbije, koji je u Mostaru tražio posao. U svojim prvim danima Velež je odmjeravao snage s lokalnim rivalima, ali i onima iz drugih gradova. Godine 1924. bio je finalist olimpijskog turnira u Mostaru. Već u sezoni [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1934/1935.|1934/35.]] ubrajao se među kvalitetnije bosanskohercegovačke klubove. Veležu je privremeno zabranjivan rad. Još okrutniju sudbinu doživio je 1940, kad su Veležova vrata bila zapečaćena. To se desilo poslije utakimce sa [[Podgorica|podgoričkom]] "Crnom Gorom", igrane na godišnjicu napada [[Treći Rajh|Njemačke]] na [[Poljska|Poljsku]], nakon čega su uslijedile demonstracije i uzvikivanje parola poput "Dolje [[fašizam]]!" U martu 1945. Velež je, poslije gotovo petogodišnjeg prislinog mirovanja, obnovljen. Najprije se takmičio u Oblasno-podsaveznoj, zatim Republičkoj, Trećoj i Drugoj ligi, da bi napokon 1952. postao član Prve savezne lige. Premijera u toj eliti igrana je u Mostaru protiv [[FK Crvena zvezda|Crvene zvezde]], a u tom timu Veleža bili su [[Žarko Barbarić]], [[Mensud Dilberović]], [[Dane Prajo]], [[Anton Bolfek]], [[Hamdija Ćemalović]], [[Vlado Slišković]], [[Muhamed Mujić]], [[Hasan Momić]], [[Haldun Leo Hrvić]] i [[Slavko Hudarin]]. Velež se u prvoligaše vratio u sezoni [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1955/1956.|1955/56.]] i ostaje u ovoj konkurenciji sve do [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Igrao je sve do takmičarske [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1991/1992|1991/92.]] da bi [[Rat u BiH|ratom 1992.]] okončao takmičenje. Najveće uspjehe u prvenstvu države ostvario je u sezonama [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1972/1973.|1972/73]], [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1973/1974.|1973/74.]] i [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1987/1988.|1987/88]], kad je na kraju sezone osvajao drugo mjesto. Titula prvaka bila mu je najbliža 1973/74, ali od nje ga je odvojila samo gol-razlika. Na kraju jesenjeg dijela prvenstva 1987/88. bio je na prvom mjestu. U Veležu je stasao veliki broj državnih reprezentativaca, članova svih selekcija. U državnoj reprezentaciji igrali su: [[Enver Marić]], [[Boro Primorac]], [[Džemal Hadžiabdić]], [[Blaž Slišković]], [[Vladimir Matijević]], [[Ivica Barbarić]], [[Sead Kajtaz]], [[Muhamed Mujić]], [[Duško Bajević]], [[Franjo Vladić]],<ref>{{Cite web|url=https://www.hercegovina.info/vijesti/crna-kronika/mostarska-nogometna-legenda-preminuo-franjo-vladic-kulje/225138/|title=MOSTARSKA NOGOMETNA LEGENDA Preminuo Franjo Vladić - Kulje|date=18. 6. 2024|website=www.hercegovina.info|language=hr|access-date=18. 6. 2024}}</ref> [[Vahid Halihodžić]], [[Predrag Jurić]], [[Semir Tuce]] i [[Meho Kodro]]. === U kupu, do finala === Velež je četiri puta bio finalist [[Kup Jugoslavije|Kupa Jugoslavije]]. Dva puta su osvojili veliki srebreni trofej što je i najveći uspjeh jednog bosanskohercegovačkog tima u tom takmičenju. Do prvog su stigli [[Kup Jugoslavije u nogometu 1980/1981.|1981]], kad su sa trenerom [[Miloš Milutinović|Milošem Milutinovićem]] trofej izborili: [[Enver Marić]] ([[kapiten (nogomet)|kapiten]]), [[Avdo Kalajdžić]], [[Aleksandar Micić]], [[Dubravko Ledić]], [[Vladimir Matijević]], [[Veselin Đurasović]], [[Dragan Okuka]], [[Blaž Slišković]], [[Vahid Halilhodžić]], [[Adnan Međedović]], [[Vladimir Skočajić]] i rezerve [[Momčilo Vukoje]] i [[Mirsad Mulahasanović]]. U finalu je pobijeđen [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] rezultatom 3:2. Trebalo je proći pet godina da "veležovci" po drugi osvoje Kup [[Kup Jugoslavije u nogometu 1985/1986.|1986.]] godine u sastavu: [[Vukašin Petranović]], [[Draženko Prskalo]], [[Goran Jurić]], [[Nenad Bijedić]], [[Vladimir Matijević]] (kapiten), [[Ismet Šišić]], [[Sead Kajtaz]], [[Vladimir Skočajić]], Predrag Jurić, [[Anel Karabeg]], [[Vladimir Gudelj]] i [[Semir Tuce]]. Njihov trener bio je [[Duško Bajević]], a u finalu je savladan zagrebački [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo]] s 3:1. Velež je prvi put bio finalist kupa [[Kup Jugoslavije u nogometu 1957/1958.|1958]]. Akteri toga događaja bili su [[Zdravko Brkljačić]], [[Mensud Dilberović]], [[Meho Handžić]], [[Zdravko Rodin]], [[Nikola Benco]], [[Kruno Radiljević]] (kapiten), [[Milan Maksimović]], [[Franjo Džidić]], [[Omer Oručević]], [[Šefik Alajbegović]] i [[Milorad Lazović]]. Tada je ekipu vodio [[Radomir Čabrić]], a protivnik je bila [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]. Rezultat je bio 0:4 za Zvezdu. Posljednje učešće Veleža u kupu bilo je [[Kup Jugoslavije u nogometu 1988/1989.|1989.]] Igrali su: Petranović, [[Mili Hadžiabdić]], [[Ismet Šišić]] ([[Ahmed Gosto]]), [[Ivica Barbarić]], [[Veselin Đurasović]], [[Ibrahim Rahimić]], [[Zijad Repak]], [[Zdenko Jedvaj]] ([[Damir Čerkić]]), [[Predrag Jurić]], [[Anel Karabeg]] i [[Semir Tuce]] (kapiten), a predvodio ih je [[Žarko Barbarić]]. Protivnik je bio [[beograd]]ski [[FK Partizan|Partizan]], a rezultat 6:1. === Velež u Evropi === "Rođeni" su osam puta izlazili na evropsku scenu: četiri puta u [[Kup UEFA|Kupu UEFA]], dva puta u [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kupu pobjednika kupova]] i dva puta u kvalifikacijama za [[UEFA Konferencijska liga|Konferencijsku ligu]]. Najuspješniji su bili u sezoni 1974/75, kad su stigli do četvrtfinala Kupa UEFA. Dotad su eliminisali moskovski [[FK Spartak Moskva|Spartak]], zatim bečki [[Rapid Beč|Rapid]] i engleski [[Derby County FC|Derby County]] da bi s golom manjka (1:0, 0:2) ispali od [[FC Twente|Twentea]]. Dres Veleža nosili su [[Slobodan Mrgan]], [[Miomir Meter]], [[Džemal Hadžiabdić]], [[Marko Colić]], [[Boro Primorac]], [[Vladimir Pecelj]], [[Jadranko Topić]], [[Vahid Halilhodžić]], [[Duško Bajević]], [[Franjo Vladić]], [[Momčilo Vukoje]], [[Slavko Njeguš]], [[Mirsad Mulahasanović]], [[Dubravko Ledić]], [[Marijan Kvesić]], [[Milidrag Hodžić]], [[Dragan Okuka]] i [[Ahmed Glavović]] s trenerom [[Sulejman Rebac|Sulejmanom Repcom]]. Godine 1988. Velež je stigao do osmine finala Kupa UEFA s trenerom Žarkom Barbarićem. Ostat će upamćen i dvoboj s [[Borussia Dortmund|Borussijom Dortmund]]. Na prepunom Bijelom brijegu, pred više od 33.000 gledalaca, Velež je slavio 2:1, ali rezultat iz Dortmunda glasio je 2:0 u korist Borussije. Velež je bio finalist [[Mitropa kup|Srednjoevropskog kupa]] 1975. i pobjednik Balkanskog kupa 1981. Učestvovao je i na Rapan kupu (1962. i 1963). Rođeni su imali i nekoliko uspješnih turneja po inozemstvu. To su, prije svih, one po [[Srednja Amerika|Srednjoj]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] te [[Daleki istok|Dalekom istoku]] i [[Australija|Australiji]]. Od 1965. do 1992. Mostar i Velež bili su domaćini najuglednijeg evropskog turnira u zimskom razdoblju. Za to vrijeme na djelu je viđena 31 ekipa, među kojima i 16 stranih – dvije reprezentacije i 14 klubova. Na stadionu pod Bijelim brijegom na toj reviji učestvovali su timovi iz [[Austrija|Austrije]], [[Mađarska|Mađarske]], [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]], [[Rumunija|Rumunije]], [[Njemačka|Njemačke]], [[Švicarska|Švicarske]], [[Poljska|Poljske]], [[Iran]]a, [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], kao i s prostora bivše Jugoslavije, izuzev iz [[Sjeverna Makedonija|Makedonije]]. "Rođeni" su na svom tradicionalnom turniru bili prvi čak 15 puta. ===Nogometna škola=== Godine 1989. u četvrtom pokušaju (finalisti i 1969, 1977, 1987) i juniori Veleža osvojili su Omladinski kup Jugoslavije. Pobjednički trofej bio je u rukama Nenada Džidića (kapiten), Siniše Spaića, Slavena Muse, Zvonimira Matkovića, Dražena Madunovića, Sanjina Pintula, Nikole Jokišića, Asmira Džafića, Nikole Juričića, Damira Vučića (Marina Pušića) i Darmina Begića, a njihov trener bio je Salem Halilhodžić. == Stadion == Dugoročna budućnost kluba na [[Stadion "Rođeni"|stadionu "Rođeni"]] pravno je osigurana odlukom Gradskog vijeća Grada Mostara od 12. oktobra 2012. godine kojom je Velež dobio pravo na korištenje cijelog stadionskog kompleksa bez naknade na period od 40 godina. Ovim sporazumom prava kluba su proširena izvan prvobitnih 8.000 kvadratnih metara samog terena na sve izgrađene tribine, pristupne puteve i pomoćne objekte. Višedecenijski ugovor pružio je Veležu stabilan institucionalni okvir neophodan za dobijanje UEFA-inih licenci za domaća i evropska takmičenja, te za pokretanje kapitalnih projekata poput ugradnje hibridnog travnjaka i izgradnje južne tribine.<ref name="Jabuka.tv">{{cite web |url= https://www.jabuka.tv/fk-velez-dobio-stadion-u-vrapcicima-40-godina-na-koristenje/ |title= FK Velež dobio stadion u Vrapčićima 40 godina na korištenje |author = |publisher=Jabuka.tv |date= 12. 10. 2012 |access-date= 1. 6. 2026}}</ref><ref name="Hercegovina.info">{{cite web |url= https://www.hercegovina.info/sport/nogomet/velez-odustao-od-povratka-pod-bijeli-brijeg-dobili-vrapcice-na-40-god/50609/ |title=Velež odustao od povratka pod Bijeli brijeg: Dobili Vrapčiće na 40 god. |author = |publisher=Hercegovina.info |date= 13. 10. 2012 |access-date= 1. 6. 2026}}</ref> ==Uspjesi== {| valign=top |- |valign=top| *'''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2021/2022.|2021/22.]] **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2022/2023.|2022/23]], [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2025/2026.|2025/26.]] *'''[[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup maršala Tita]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1980/81, 1985/86. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 1958, 1989. *'''[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga Jugoslavije]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 1972/73, 1973/74, 1986/87. *'''[[Druga nogometna liga Jugoslavije|Druga liga Jugoslavije]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1951/52, 1954/55. *'''[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2005/06, 2018/19. **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 2003/04, 2004/05. |valign=top| *'''[[Mitropa kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1976. *'''[[Balkanski nogometni kup|Balkanski kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1981. *'''[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]]''' **Četvrtfinale '''(1)''': 1981. |} == Igrači == ''Posljednja izmjena: 21. april 2025.'' {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=BIH|ime=[[Đanis Gosto]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BIH|ime=[[Adin Bajrić]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=BIH|ime=[[Dino Halilović]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=BIH|ime=[[Omar Pršeš]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BIH|ime=[[Ante Hrkać]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=HAI|ime=[[Frantz Pierrot]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=HRV|ime=[[Mihael Mlinarić]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=BIH|ime=[[Faris Ribić]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=BRA|ime=[[Elzio Lohan]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=BIH|ime=[[Tarik Šikalo]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=BIH|ime=[[Nermin Haskić]]|poz=N}} ([[Kapiten (nogomet)|kap.]]) {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=SRB|ime=[[Nikola Savić (nogometaš)|Nikola Savić]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=BIH|ime=[[Selmir Pidro]]|poz=O}} ''(na posudbi iz [[St. Louis City FC|St. Louis Cityja]])'' {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=HRV|ime=[[Ivan Šarić (nogometaš)|Ivan Šarić]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=HRV|ime=[[Karlo Išasegi]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=SLO|ime=[[Klemen Šturm]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=BIH|ime=[[Edo Vehabović]]|poz=V}} ''(vicekapiten)'' {{Nogometna ekipa igrač|br=31|nac=BIH|ime=[[Osman Hadžikić]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=BIH|ime=[[Haris Jogunović]]|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=38|nac=BIH|ime=[[Dženan Puce]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=BIH|ime=[[Kenan Đuliman]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=47|ime=[[Amar Milak]]|nac=BIH|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|ime=[[Arman Rebac]]|nac=BIH|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=65|ime=[[Omar Kuko]]|nac=BIH|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=70|ime=[[Nikola Srećković]]|nac=SRB|poz=N}} {{Nogometna ekipa igrač|br=80|ime=[[Tino Blaž Lauš]]|nac=HRV|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=BIH|ime=[[Tarik Karić]]|poz=G}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|ime=[[Michael Ologo]]|nac=NIG|poz=O}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=SRB|ime=[[Vasilije Đurić]]|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|ime=[[Eldar Mehić]]|nac=BIH|poz=V}} {{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=BIH|ime=[[Samir Halilagić]]|poz=N}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Plasman po sezonama == {| class="wikitable" style="width: 50%;" |- |-style="background-color:#CCF;" ! style="width: 20%; text-align:left;" |Sezona ! style="width: 50%; text-align:left;" |Liga ! style="width: 15%; text-align:center;" |Rang ! style="width: 15%; text-align:center;" |Pozicija ! style="width: 15%; text-align:center;" |Bodovi |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000/01.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/22 | style="text-align:center;" | 69 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001/02.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 8/16 | style="text-align:center;" | 42 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/03.|2002/03.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 17/20 | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 45 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2003/2004.|2003/04.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBIH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 2/16 | style="text-align:center;" | 58 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004/05.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBIH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 2/16 | style="text-align:center;" | 63 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2005/06.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBIH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16 | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 64 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/07.|2006/07.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 9/16 | style="text-align:center;" | 43 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2007/08.|2007/08.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 9/16 | style="text-align:center;" | 44 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/09.|2008/09.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 12/16 | style="text-align:center;" | 37 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/10.|2009/10.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/16 | style="text-align:center;" | 43 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/11.|2010/11.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 13/16 | style="text-align:center;" | 36 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/12.|2011/12.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 11/16 | style="text-align:center;" | 33 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/13.|2012/13.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 13/16 | style="text-align:center;" | 34 |- |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/14.|2013/14.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/16 | style="text-align:center;" | 54 |- |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/15.|2014/15.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 9/16 | style="text-align:center;" | 38 |- |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16.]] |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 16/16 | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 9 |- |[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016/17.]] |[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 11/16 | style="text-align:center;" | 43 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017/18.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 3/16 | style="text-align:center;" | 55 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2018/19.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16 | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 76 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 8/12 | style="text-align:center;" | 32 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 3/12 | style="text-align:center;" | 61 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2021/22.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 5/12 | style="text-align:center;" | 44 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 6/12 | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2023/24.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 3/12 | style="text-align:center;" | 59 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/25.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/12 | style="text-align:center;" | 42 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 4/10 | style="text-align:center;" | 51 |} == Evropski nastupi == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align: center;" ! width="60"|Sezona ! width="150"|Takmičenje ! width="30"|Runda ! width="190"|Protivnik ! width="30"|Domaćin ! width="30"|Gost ! width="90"|Ukupno |- | [[Kup UEFA 1973/1974.|1973/74.]] | [[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | R1 | align="left" |{{ZD|ČSSR}} [[1. FC Tatran Prešov|Tatran Prešov]] | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | bgcolor="#ffdddd"|2–4 | 3–5 |-bgcolor=#EEEEEE | rowspan=4|[[Kup UEFA 1974/1975.|1974/75.]] | rowspan=4|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | R1 | align="left" |{{ZD|SSSR}} [[FK Spartak Moskva|Spartak Moskva]] | bgcolor="#ddffdd"|2–0 | bgcolor="#ffdddd"|1–3 | 3–3 (g. u g.) |-bgcolor=#EEEEEE | R2 | align="left" |{{ZD|AUT}} [[SK Rapid Beč|Rapid Beč]] | bgcolor="#ddffdd"|1–0 | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | 2–1 |-bgcolor=#EEEEEE | R3 | align="left" |{{ZD|ENG}} [[Derby County FC|Derby County]] | bgcolor="#ddffdd"|4–1 | bgcolor="#ffdddd"|1–3 | 5–4 |-bgcolor=#EEEEEE | ČF | align="left" |{{ZD|NIZ}} [[FC Twente|Twente]] | bgcolor="#ddffdd"|1–0 | bgcolor="#ffdddd"|0–2 | 1–2 |- | rowspan=2|[[UEFA Kup pobjednika kupova 1981/1982.|1981/82.]] | rowspan=2|[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] | R1 | align="left" |{{ZD|LUX}} [[Jeunesse Esch]] | bgcolor="#ddffdd"|6–1 | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | 7–2 |- | R2 | align="left" |{{ZD|NJDR}} [[1. FC Lokomotive Leipzig|Lokomotive Leipzig]] | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | 2–2 (1–4 p.) |-bgcolor=#EEEEEE | rowspan=2|[[UEFA Kup pobjednika kupova 1986/1987.|1986/87.]] | rowspan=2|[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] | R1 | align="left" |{{ZD|MAĐ}} [[Vasas SC|Vasas]] | bgcolor="#ddffdd"|3–2 | bgcolor="#ffffdd"|2–2 | 5–2 |-bgcolor=#EEEEEE | R2 | align="left" |{{ZD|BUG}} [[PFK Levski Sofija|Vitoša Sofija]] | bgcolor="#ddffdd"|4–3 | bgcolor="#ffdddd"|0–2 | 4–5 |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 1987/1988.|1987/88.]] | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | R1 | align="left" |{{ZD|ŠVI}} [[FC Sion|Sion]] | bgcolor="#ddffdd"|5–0 | bgcolor="#ffdddd"|0–3 | 5–3 |- | R2 | align="left" |{{ZD|SRNJ}} [[Borussia Dortmund]] | bgcolor="#ddffdd"|2–1 | bgcolor="#ffdddd"|0–2 | 2–3 |-bgcolor=#EEEEEE | rowspan=3|[[Kup UEFA 1988/1989.|1988/89.]] | rowspan=3|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA]] | R1 | align="left" |{{ZD|KIP}} [[APOEL FC|APOEL]] | bgcolor="#ddffdd"|1–0 | bgcolor="#ddffdd"|5–2 | 6–2 |-bgcolor=#EEEEEE | R2 | align="left" |{{ZD|POR}} [[CF Os Belenenses|Belenenses]] | bgcolor="#ffffdd"|0–0 | bgcolor="#ffffdd"|0–0 | 0–0 (4–3 p.) |-bgcolor=#EEEEEE | R3 | align="left" |{{ZD|ŠKO}} [[Heart of Midlothian FC|Hearts]] | bgcolor="#ddffdd"|2–1 | bgcolor="#ffdddd"|0–3 | 2–4 |- | rowspan=3|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2021/2022.|2021/22.]] | rowspan=3|[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | KV1 | align="left" |{{ZD|SJI}} [[Coleraine FC|Coleraine]] | bgcolor="#ddffdd"|2–1 | bgcolor="#ddffdd"|2–1 | 4–2 |- | KV2 | align="left" |{{ZD|GRČ}} [[AEK Atina FC|AEK]] | bgcolor="#ddffdd"|2–1 | bgcolor="#ffdddd"|0–1 | 2–2 (3–2 p.) |- | KV3 | align="left" |{{ZD|ŠVE}} [[IF Elfsborg|Elfsborg]] | bgcolor="#ffdddd"|1–4 | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | 2–5 |-bgcolor=#EEEEEE | [[UEFA Evropska konferencijska liga 2022/2023.|2022/23.]] | [[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | KV2 | align="left" | {{ZD|MLT}} [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] | bgcolor="#ffdddd"|0–1 | bgcolor="#ffdddd"|0–1 | 0–2 |- | [[UEFA Konferencijska liga 2024/2025.|2024/25.]] | [[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | KV1 | align="left" | {{ZD|AND}} [[Inter Club d'Escaldes|Inter d'Escaldes]] | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | bgcolor="#ffdddd"|1–5 | 2–6 |-bgcolor=#EEEEEE | rowspan=3|[[UEFA Konferencijska liga 2026/2027.|2026/27.]] | rowspan=3|[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | KV1 | align="left" | {{ZD|MOL}} [[FC Milsami|Milsami]] | bgcolor="#ffffdd"|1–1 | bgcolor="#ddffdd"|1–0 | 2–1 |-bgcolor=#EEEEEE | KV2 | align="left" | {{ZD|SVK}} [[FC DAC 1904 Dunajská Streda|DAC Dunajská Streda]] | bgcolor="#ffdddd"|0–3 | bgcolor="#ffdddd"|0–1 | 0–4 |} == Poznati igrači == {{div col|3}} *{{ZD|JUG}} [[Nenad Bijedić]] *{{ZD|JUG}} [[Ranko Borozan]] *{{ZD|JUG}} [[Ivan Ćurković]] *{{ZD|JUG}} [[Vladimir Gudelj]] *{{ZD|JUG}} [[Semir Tuce]] *{{ZD|JUG}} [[Dušan Bajević]] *{{ZD|JUG}} [[Zoran Čampara]] *{{ZD|JUG}} [[Damir Čerkić]] *{{ZD|JUG}} [[Zlatko Dalić]] *{{ZD|JUG}} [[Nikola Damjanac]] *{{ZD|JUG}} [[Veselin Đurasović]] *{{ZD|JUG}} [[Esad Dugalić]] *{{ZD|JUG}} [[Franjo Džidić]] *{{ZD|JUG}} [[Anto Grabo]] *{{ZD|JUG}} [[Vahid Halilhodžić]] *{{ZD|JUG}} [[Džemal Hadžiabdić]] *{{ZD|JUG}} [[Mili Hadžiabdić]] *{{ZD|JUG}} [[Blaž Slišković]] *{{ZD|JUG}} [[Tarik Hodžić]] *{{ZD|JUG}} [[Perica Ivetić]] *{{ZD|JUG}} [[Sead Kajtaz]] *{{ZD|SSSR}} [[Aleksej Prudnjikov]] *{{ZD|BIH}} [[Meho Kodro]] *{{ZD|BIH}} [[Sergej Barbarez]] *{{ZD|BIH}} [[Bakir Beširević]] *{{ZD|BIH}} [[Zlatko Đorić]] *{{ZD|BIH}} [[Amer Jugo]] *{{ZD|BIH}} [[Dejan Janković]] *{{ZD|BIH}} [[Ognjen Đelmić]] *{{ZD|BIH}} [[Admir Vladavić]] *{{ZD|BIH}} [[Danijel Majkić]] *{{ZD|BIH}} [[Darko Maletić]] *{{ZD|BIH}} [[Alidin Hajdarović]] *{{ZD|BIH}} [[Amir Zolj]] *{{ZD|BIH}} [[Adis Obad]] *{{ZD|BIH}} [[Admir Velagić]] *{{ZD|BIH}} [[Asim Škaljić]] *{{ZD|BIH}} [[Armel Škaljić]] {{div col end}} ==Treneri== {{div col|3}} *{{ZD|JUG}} [[Bernard Hügl]] (1953–1955) *{{ZD|JUG}} [[Ratomir Čabrić]] (1955–1959) *{{ZD|JUG}} [[Gustav Lechner]] (1959–1960) *{{ZD|JUG}} [[Ratomir Čabrić]] (1960–1961) *{{ZD|JUG}} [[Haldun Hrvić]] (1961–1964) *{{ZD|JUG}} [[Dragoslav Filipović]] (1964–1965) *{{ZD|JUG}} [[Domagoj Kapetanović]] (1965–1966) *{{ZD|JUG}} [[Mirko Kokotović]] (1966–1967) *{{ZD|JUG}} [[Haldun Hrvić]] (1967–1968) *{{ZD|JUG}} [[Sulejman Rebac]] (1968–1976) *{{ZD|JUG}} [[Muhamed Mujić]] (1976–1977) *{{ZD|JUG}} [[Vukašin Višnjevac]] (1977–1980) *{{ZD|JUG}} [[Miloš Milutinović]] (1980–1982) *{{ZD|JUG}} [[Muhamed Mujić]] (1982–1983) *{{ZD|JUG}} [[Dušan Bajević]] (1983–1987) *{{ZD|JUG}} [[Žarko Barbarić]] (1988–1989) *{{ZD|JUG}} [[Salem Halilhodžić]] (1989–1990) *{{ZD|JUG}} [[Enver Marić]] (1990) *{{ZD|JUG}} [[Franjo Džidić]] (1990–1992) *{{ZD|BIH|1992}} [[Zejnil Selimotić]] (1994–1996) *{{ZD|BIH|1992}} [[Zijad Tojaga]] ''(privremeno)'' (1996) *{{ZD|BIH|1992}} [[Sedin Tanović]] (1996–1998) *{{ZD|BIH}} [[Avdo Kalajdžić]] (1998–2000) *{{ZD|BIH}} [[Kemal Hafizović]] (2002–2003) *{{ZD|BIH}} [[Avdo Kalajdžić]] (2003) *{{ZD|BIH}} [[Mensud Duraković]] (2003) *{{ZD|BIH}} [[Husnija Arapović]] (2003–2005) *{{ZD|BIH}} [[Kemal Hafizović]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Šešlija]] (2005–2007) *{{ZD|BIH}} [[Kemal Hafizović]] (2007) *{{ZD|BIH}} [[Anel Karabeg]] (2007–2008) *{{ZD|BIH}} [[Emir Tufek]] (2008) *{{ZD|BIH}} [[Abdulah Ibraković]] (2008–2010) *{{ZD|BIH}} [[Veselin Đurasović]] (2010) *{{ZD|BIH}} [[Demir Hotić]] (2010) *{{ZD|BIH}} [[Enes Spahić]] ''(privremeno)'' (2010) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2011) *{{ZD|BIH}} [[Mirza Varešanović]] (2011–2012) *{{ZD|BIH}} [[Adnan Dizdarević]] (2012) *{{ZD|BIH}} [[Asmir Džafić]] (2012) *{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] (2012–2013) *{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]] (2013–2015) *{{ZD|BIH}} [[Dželaludin Muharemović]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Adis Obad]] ''(privremeno)'' (2015) *{{ZD|MAK}} [[Dragi Kanatlarovski]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Zijad Tojaga]] (2015–2016) *{{ZD|BIH}} [[Avdo Kalajdžić]] (2016) *{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] (2016–2019) *{{ZD|BIH}} [[Feđa Dudić]] (2019–2022) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2022) *{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]] (2022–2023) *{{ZD|HRV}} [[Dean Klafurić]] (2023–2024) *{{ZD|AUT}} [[Damir Čanadi]] (2024) *{{ZD|TUR}} [[İrfan Buz]] (2024–2025) *{{ZD|SRB}} [[Vladimir Janković (nogometaš)|Vladimir Janković]] (2025) *{{ZD|HRV}} [[Goran Sablić]] (2025) *{{ZD|BIH}} [[Ibrahim Rahimić]] (2025–2026) {{div col end}} ==Navijači== [[Datoteka:Mostarski rodjeni.png|mini|150px|Logo navijačke grupe Mostarski Rođeni]] Navijači Veleža su poznati po svojoj vjernosti. Postoji nekoliko udruženja navijača Veleža, a najpoznatija su [[Red Army|Red Army Mostar]] i [[Mostarski Rođeni]]. ==Također pogledajte== *[[Mostarski derbi]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|FK Velež Mostar}} {{portal|Nogomet|Bosna i Hercegovina}} *[http://www.fkvelez.ba/ Zvanični sajt] *[https://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50163/profile/index.html FK Velež Mostar] na [[UEFA|UEFA.com]] *[https://www.nfsbih.ba/stats/team/7857686/607-fk-velez/ FK Velež Mostar] na [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|NFSBiH.ba]] *[http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=2679 FK Velež Mostar] na ''Soccerbaseu'' *[https://www.transfermarkt.com/fk-velez-mostar/startseite/verein/628/ FK Velež Mostar] na ''Transfermarktu'' *[http://balkans.aljazeera.net/vijesti/velez-treci-put-pravi-stadion-prvi-put-vlastiti "Velež treći put pravi stadion, prvi put vlastiti"], Ibrahim Sofić, [[Al Jazeera Balkans]], 4. 11. 2017. {{FK Velež}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Prva liga FBiH}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:FK Velež]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini|Velež]] [[Kategorija:Sport u Mostaru|Velež]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1922.|Velež]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1922. u Bosni i Hercegovini]] luugg1buwyp71fep9jd89mexkn8c2sf 0 6031 3924633 3079275 2026-09-10T19:02:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924633 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Diogenes_von_Sinope.jpg|mini|Diogen iz Sinope]] '''Diogen''' iz Sinope, grčki [[filozof]], je najupečatljiviji predstavnik, iako ne osnivač, sokratovske škole Cinizma. Zadivljen predavanjima [[Antisten]]a, grčkog predstavnika asketizma, inače [[Sokrat]]ovog učenika, pridružio mu se u njegovom filozofskom učenju. Zgrožavao se na živote Atenjana koji su živjeli u izobilju u pretjerano i nekontrolirano razbacivali svoja imanja. Tako je i zaživjela njegova ideja apsolutnog cinizma, prema kojoj je i orijentirao svoj život. Sve što je imao bila je jedna toga, štap, drveno bure (u kome je i spavao) i posudu nalik čaši iz koje je pio.Kada je jednog dana vidio kako djeca piju vodu iz svojih ruku, shvatio je da mu ni čaša ne treba pa ju je bacio. Njegovo je životno učenje bilo da čovjek treba živjeti samo sa onim što mu je za život neophodno, uz adekvatnu samokontrolu. Mrzio je korupciju i zavjere u svome društvu, pa je tako jednog dana izašao i hodao Atenom sa svijećom usred bijela dana govoreći "Tražim čovjeka", smatrajući da u stanju u kojem je društvo tada bilo, nije bilo onog pravog čovjeka, već su svi bili podređeni trenutnom stanju. Često je bio gost i na Platonovim predavanjima, gdje je uvijek nastojao da mu oponira u mišljenju, pa se jednom prilikom desilo da je [[Platon]] rekao kako je čovjek biće bez krila i perja... objašnjavajući kako je um čovjeka nešto što je na prvom mjestu. Diogen je otišao napolje raščerupao prvog pijetla na kojeg je naišao, otkinuo mu krila, ušao u prostoriju u kojoj je Platon držao predavanje i rekao: "Evo Platonovog čovjeka." Bilo je i onih kojima nije smetala Diogenova [[filozofija]], npr. Aleksandar Makedonski je po dolasku u [[Atenu]] (nakon što ju je osvojio) posjetio Diogena u njegovom drvenom buretu na glavnom trgu, pošto je prije čuo zanimljive priče o njemu. Aleksandar je po dolasku zatekao Diogena kako spava. Probudio ga je, predstavio mu se i pitao ga: "Što želiš da ti učinim?". Diogen mu je odgovorio: "Makni mi se sa sunca". Zadivljen njegovom reakcijom i jednostavnošću, [[Aleksandar Makedonski]] je rekao: "Da nisam Aleksandar (Veliki) Makedonski, bio bih Diogen iz Sinope." Jedan ovako zanimljiv filozof nije imao slavan kraj. Naime, na jednom od svojih putovanja bio je zarobljen od strane gusara, koji su ga odveli u [[Korint]] i tamo ga prodavali kao [[rob]]a. Međutim, Diogenov duh je ostao jak, pa je on (za razliku od ostalih) rekao da neće da bude prodat, nego se nudi kao upravljač - [[guverner]] onome koji upravljanje treba. Završio je kao učitelj djece jednog od lokalnih upravitelja. Diogena je narod zvao i "Canis philosophae" - filozof [[pas]], zbog kostiju, kako ljudskih tako i životinjskih, koje su se nalazile u njegovoj bačvi i oko njega. Iritiran njihovim riječima, jednom prilikom je prolazeći pored njih pomokrio na drvo koje je bilo ispred njega imitirajući psa. Postoji legenda koja govori i da ga je Aleksandar upitao šta radi sa tolikim kostima, a ovaj je odgovorio kako traži kosti njegovog oca, ali ih ne može razlikovati od kostiju robova - što je imalo svoju filozofsku poruku, naravno. Među mnogobrojnim zanimljivostima iz života ovog filozofa, je i njegova rečenica:" Ja sam [[građanin]] cijeloga svijeta!", po čemu je postao prvi zabilježeni [[kosmopolit]] u historiji. Njegov je život detaljnije izučavao i zapisivao njegov imenjak, [[Diogenes Leartius]]. == Također pogledajte == * [[Kinička škola]] == Vanjski linkovi == * http://www.iep.utm.edu/diogsino * http://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=cynics:cynic_lives {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129232448/http://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=cynics:cynic_lives |date=29. 11. 2012 }} * https://web.archive.org/web/20130506100801/http://millionsofmouths.com/diogenes.html * https://web.archive.org/web/20130127140609/http://www.benbest.com/philo/diogenes.html * https://web.archive.org/web/20150522083638/http://members.optushome.com.au/davidquinn000/Diogenes%20Folder/Diogenes.html {{Commonscat|Diogenes of Sinope}} [[Kategorija:Biografije]] [[Kategorija:Grčki filozofi]] tsmb3ju4oc4v736h2b6i5vgv334nkpw 0 7708 3924641 3822602 2026-09-10T19:40:22Z Palapa 383 3924641 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1899.''' (MDCCCXCIX) bila je uobičajena godina<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1899|title=What Happened in 1899|date=1899|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja je počela u petak po julijanskom kalendaru, 1899. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 899. godina 2. milenija, 99. godina 19. stoljeća, te posljednja godina 1890-ih. Od njenog početka gregorijanski kalendar bio je 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. == Događaji<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/events/date/1899|title=Historical Events in 1899|date=1899|website=On This Day|language=en|access-date=28. 3. 2026}}</ref> == * [[1. januar]] – Okončana [[Španija|španska]] vladavina nad [[Kuba|Kubom]]. [[Datoteka:Cu-map.png|lijevo|mini|160x160piksel|1. januar: Kuba je slobodna.]] * [[17. januar]] – [[Sjedinjene Američke Države]] zauzele pozicije na [[Ostrvo Wake|ostrvu Wake]]. * [[19. januar]] – Formiran Anglo-egipatski [[Sudan]]. * [[21. januar]] – Opel Motors počeo s radom. * [[22. januar]] – Čelnici šest [[Australija|australijskih]] kolonija se sastali u [[Melbourne]]u radi dogovora o formiranju jedinstvene države. * [[6. februar]] – [[Senat Sjedinjenih Američkih Država]] ratificirao mirovni ugovor kojim je okončan [[Američko-španski rat|rat protiv Španije]]. * [[2. mart]] – Osnovan [[Nacionalni park Mount Rainier]] u saveznoj američkoj državi [[Washington (savezna država)|Washington]]. * [[6. mart]] – [[Felix Hoffmann]] patentirao [[aspirin]] da bi ga istog dana farmaceutska kompanija [[Bayer]] registrirala kao zaštićenu trgovačku marku. * [[20. mart]] – U američkom [[zatvor]]u [[Sing Sing]] Martha M. Place pogubljena na električnoj stolici te tako postala prva žena pogubljena na taj način. * [[17. juli]] – Osnovan NEC Corporation kao prvi [[japan]]ski [[zajednički poduhvat]] sa stranim [[kapital]]om. * [[24. august]] – Potpisana Prva [[Haške konvencije 1899. i 1907.|Haška konvencija]] o [[rat]]u i [[Ratni zločin|ratnim zločinima]]. * [[11. oktobar]] – Počeo [[Drugi burski rat]]. * [[8. novembar]] – Otvoren zoološki vrt u [[Bronx]]u. * [[29. novembar]] – Osnovan španski nogometni klub [[FC Barcelona]]. * [[David Hilbert]] kreirao moderni koncept [[Geometrija|geometrije]] u knjizi ''Grundlagen der Geometrie''. == Rođeni == === Januar === * [[17. januar]] – [[Al Capone]], američki gangster * [[30. januar]] – [[Max Theiler]], južnoafričko-američki virusolog i ljekar, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1951. godine za razvoj vakcine protiv žute groznice 1937. godine === Februar === * [[23. februar]] – [[Erich Kästner]], njemački književnik === Mart === === April === * [[22. april]] – [[Vladimir Nabokov]], rusko-američki književnik i književni kritičar * [[29. april]] – [[Duke Ellington]], američki pijanist, dirigent i džez-kompozitor === Maj === === Juni === === Juli === * [[15. juli]] – [[Georgios Averoff]], grčki industrijalac i [[filantrop]] [[Arumuni|aromunskog]] porijekla * [[21. juli]] – [[Ernest Hemingway]], američki književnik === August === * [[13. august]] – [[Alfred Hitchcock]], američko-britanski filmski režiser * [[24. august]] – [[Jorge Luis Borges]], argentinski pisac === Septembar === * [[7. septembar]] – [[Izabela Jurjeva]], ruska pjevačica === Oktobar === * [[3. oktobar]] – [[Louis Hjelmslev]], danski lingvist === Novembar === === Decembar === * [[13. decembar]] – [[Đuro Pucar]], bosanskohercegovački političar * [[25. decembar]] – [[Humphrey Bogart]] glumac, ikona [[film]]a i jedan od najčuvenijih [[glumac]]a u historiji filma * [[29. decembar]] – [[Vera Gaze]], sovjetska astronomkinja == Umrli == * [[6. mart]] – [[Havaji|havajska]] princeza [[Ka'iulani]], posljednji havajski monarh * [[3. juni]] – [[Johann Strauss mlađi]], [[Austrija|austrijski]] kompozitor * [[8. decembar]] – [[Max Lange]], [[Njemačka|njemački]] [[šah]]ist i [[problemski šah|problemist]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1899}} {{Normativna kontrola}} 5m2mw7jheqvpyhsdudu6mg0txwzwa5b 0 8391 3924635 3651381 2026-09-10T19:19:26Z Palapa 383 3924635 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''1565.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1565|title=What Happened in 1565|date=1565|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDLXV]]''') bila je [[redovna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Palácio_Pedro_Ernesto_-_Fundação_da_Cidade.jpg|mini|250x250piksel|[[1. mart]]: Osnovan je [[Rio de Janeiro]] .]] == 1565. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|1565|1565.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} jp59inq7tnl2jv2xzl0pvw5sa434j7m 0 8413 3924575 3655555 2026-09-10T12:25:28Z Palapa 383 3924575 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1545.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1545|title=What Happened in 1545|date=1545|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDXLV]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Cowdray_engraving-full-lowres.jpg|desno|mini|300x300piksel|[[18. juli]] &#x2013; [[19. juli]]: [[Bitka kod Solenta]] završava se potapanjem engleskog vodećeg broda ''Mary Rose''.]] == 1545. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1545|1545.}} ojha1i34lm9klgizw8aqkizg2zx8vwd 0 8756 3924634 3918384 2026-09-10T19:10:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924634 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Disprozij | Simbol = Dy | Atomski broj = 66 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Dysprosium.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 4,3 · 10^-4<ref name="harry" /> | Atomska masa = 162,500(1)<ref name="iupac" /> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 228 | Kovalentni radijus = - | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹⁰6s² | Izlazna energija = 3,0 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 28, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 573,0 | Energija ionizacije_2 = 1130 | Energija ionizacije_3 = 2200 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 8559 (pri 25°C)<ref name="green" /> | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 0,065)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 1680 | Tačka topljenja_C = 1407 | Tačka ključanja_K = 2873 | Tačka ključanja_C = 2600<ref name="zhang" /> | Molarni volumen = 19,01 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 280<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 11,06 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2710 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 170 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,08 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,29 [[Volt|V]] (Dy³⁺ + 3e^- → Dy) | Elektronegativnost = 1,22 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|33|36/37/39}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 154 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3 · 10⁶ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,947 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁰Gd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 155 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,9 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,095 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁵Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 156 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,06 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 157 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 8,14 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,341 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁷Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 158 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,10 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 159 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 144,4 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,366 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁹Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 160 | Rasprostranjenost u prirodi = 2,34 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 161 | Rasprostranjenost u prirodi = 18,91 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 162 | Rasprostranjenost u prirodi = 25,51 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 163 | Rasprostranjenost u prirodi = 24,90 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 164 | Rasprostranjenost u prirodi = 28,18 }} |}} '''Disprozij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Dy''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 66. To je rijetki zemni element, metalnog srebrenastog sjaja. Ne može naći se u prirodi u elementarnom stanju nego je prisutan u brojnim [[mineral]]ima, kao što je [[ksenotim]]. Prirodna izotopska smjesa disprozija sastavljena je iz sedam [[izotop]]a, među kojima je najviše izotopa ¹⁶⁴Dy. Ima relativno malo primjena, uglavnom tamo gdje se ne može zamijeniti nekim drugim hemijskim elementima. Najčešće se upotrebljava zbog vrlo velikog poprečnog presjeka apsorpcije termalnih neutrona, što ga čini pogodnim za kontrolne šipke u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]], kao i zbog velike magnetne susceptibilnosti. Također se koristi u uređajima za pohranjivanje podataka te kao sastojak [[Terfenol-D|terfenola-D]]. Rastvorive soli disprozija slabo su otrovne, dok se njegove nerastvorive soli ne smatraju otrovnima. == Historija == Godine 1878. u rudama [[erbij]]a nađeni su oksidi elemenata [[holmij]]a i [[tulij]]a. [[Francuska|Francuski]] hemičar [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]], dok je 1886. u Parizu radio sa [[holmij-oksid]]om, iz uzorka je izdvojio disprozij-oksid.<ref name="holmine"/> Njegova procedura za izdvajanje uključivala je rastvaranje disprozij-oksida u kiselinama, zatim dodavanje [[amonijak]]a kako bi se istaložio hidroksid. Tek nakon više od 30 pokušaja uspio je izolirati disprozij iz njegovog oksida. Novom elementu dao je ime ''dysprosium'', od grčkog ''disprositos'' (δυσπρόσιτος), što približno znači "(onaj) koji se teško dobije". Ipak, element u relativno čistom obliku nije dobijen sve do razvoja ionsko-izmjenjivačkih tehnika koje je razvio [[Frank Spedding]] sa saradnicima na Državnom univerzitetu Iowe početkom 1950-ih.<ref name=nbb/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Ultrapure dysprosium dendrites.jpg|thumb|lijevo|180px|Izuzetno čisti dendriti disprozija, veličine 2x2 cm]] Disprozij je rijetki zemni element, s metalnim, svijetlosrebrnim sjajem. Dosta je mehak, tako da se može rezati nožem te mašinski obrađivati bez iskrenja, čak i kada nema hlađenja pri obradi. Fizičke osobine disprozija znatno se mijenjaju ako su u njemu prisutne čak i najmanje količine nečistoća drugih elemenata i supstanci.<ref name="CRC"/> Disprozij i [[holmij]] imaju najveći magnetsku propustljivost (snagu) od svih elemenata,<ref name=nbb/> a naročito pri vrlo niskim temperaturama.<ref name="krebs"/> Disprozij ima vrlo jednostavno feromagnetno uređenje na temperaturama ispod 85 K (−188,2&nbsp;°C). Na temperaturama iznad toga prelazi u spiralno antiferomagnetno stanje, u kojem su svi atomski momenti u određenom sloju bazične ravni paralelni, orijentirani pod nepromjenjivim uglom prema momentima susjednih slojeva. Ovako neobičan antiferomagnetizam transformira se u neuređeno (paramagnetno) stanje pri temperaturi 179 K (−94&nbsp;°C).<ref name="mikejackson"/> === Hemijske === Metalni disprozij polahko potamni u prisustvu [[zrak]]a i lahko sagorijeva dajući [[disprozij(III)-oksid]]: :4 Dy + 3 O₂ → 2 Dy₂O₃ Dosta je elektropozitivan i sporo reagira s hladnom vodom (a mnogo brže s vrelom) gradeći [[disprozij-hidroksid]]: :2 Dy (č) + 6 H₂O (t) → 2 Dy(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Disprozij burno reagira sa svim halogenim elementima na temperaturi iznad 200&nbsp;°C: :2 Dy (č) + 3 F₂ (g) → 2 DyF₃ (č) [zelen] :2 Dy (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 DyCl₃ (č) [bijel] :2 Dy (č) + 3 Br₂ (g) → 2 DyBr₃ (č) [bijel] :2 Dy (č) + 3 I₂ (g) → 2 DyI₃ (č) [zelen] Također se lahko rastvara u razrijeđenoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže žute Dy(III) ione u obliku kompleksa [Dy(OH₂)₉]³⁺:<ref name="webelements"/> :2 Dy (č) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Dy³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) Nastali spoj, disprozij(III)-sulfat, izrazito je paramagnetičan. === Izotopi === Disprozij u prirodi sastavljen je iz sedam [[izotop]]a: ¹⁵⁶Dy, ¹⁵⁸Dy, ¹⁶⁰Dy, ¹⁶¹Dy, ¹⁶²Dy, ¹⁶³Dy i ¹⁶⁴Dy. Za sve ove izotope smatra se da su stabilni, mada se izotop ¹⁵⁶Dy raspada alfa raspadom s vremenom poluraspada od preko 1{{e|18}} godina. Od prirodnih izotopa, najzastupljeniji je ¹⁶⁴Dy sa udjelom od 28%, a slijedi izotop ¹⁶²Dy sa 26%. Najmanje je zastupljen izotop ¹⁵⁶Dy sa 0,06% udjela.<ref name="nubase"/> Pored stabilnih, poznato je još i 29 radioaktivnih vještačkih izotopa, čije [[atomska masa|atomske mase]] se kreću u rasponu od 138 do 173. Najstabilniji radioaktivni izotop disprozija je ¹⁵⁴Dy sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od približno 3{{e|6}} godina. Slijedi ¹⁵⁹Dy, čije vrijeme poluraspada iznosi 144,4 dana. Najmanje stabilan izotop je ¹³⁸Dy, koji ima vrijeme poluraspada od 200 ms. Kao općenito pravilo, izotopi lakši od stabilnih pretežno se raspadaju beta raspadom (β⁺), dok oni teži od stabilnih uglavnom se raspadaju β⁻ raspadom. Ipak, izotop ¹⁵⁴Dy se raspada uglavnom alfa raspadom, dok se izotopi ¹⁵²Dy i ¹⁵⁹Dy pretežno raspadaju [[Elektronski zahvat|elektronskim zahvatom]].<ref name="nubase"/> Disprozij također ima najmanje 11 metastabilnih izomera, čije atomske mase se kreću od 140 do 165. Najstabilniji metastabilni izomer je ^165mDy, čije vrijeme poluraspada iznosi 1,257 minutu. Izotop ¹⁴⁹Dy ima dva metastabilna izomera, od kojih drugi, ^149m2Dy, ima vrijeme poluraspada od 28 nanosekundi.<ref name="nubase"/> == Rasprostranjenost == Iako se disprozij nigdje ne može naći u obliku samorodnog elementa, nađen je u sastavu brojnih [[mineral]]a, kao što su [[ksenotim]], [[fergusonit]], [[gadolinit]], [[euksenit]], [[polikras]], [[blomstrandin]], [[monacit]] i [[bastnesit]]; često zajedno s [[erbij]]em, [[holmij]]em i drugim rijetkim zemnim elementima. U današnje vrijeme, većina disprozija dobija se iz ionsko-apsorbirajućih glinenih ruda iz južne Kine,<ref name="China rare"/> a u budućnosti se očekuje da bi se mogao dobijati iz rudnih izvora u području Halls Creeka u zapadnoj Australiji.<ref name="Australia rare"/> U takvim rudnim izvorima koji sadrže velike količine [[itrij]]a, disprozij je jedan od najviše zastupljenih teških lantanoida, sa sadržajem od 7% do 8% koncentrata (u usporedbi, takav koncentrat sadrži oko 65% itrija).<ref name="Naumov"/><ref name="Gupta"/> Koncentracija Dy u Zemljinoj kori iznosi oko 5,2&nbsp;mg/kg a u morskoj vodi oko 0,9&nbsp;ng/L.<ref name=patnaik/> == Dobijanje == Osnovni način dobijanja disprozija je iz [[monacit]]nog pijeska, mješavine raznih [[fosfat]]a. Metal se dobija kao nusproizvod pri industrijskoj proizvodnji i izdvajanju [[itrij]]a. Da bi se iz rude izdvojio čisti disprozij, većina nepoželjnih metala se može ukloniti djelovanjem magneta<ref name="riano"/> ili procesom [[Flotacija|flotacije]]. Tek nakon toga disprozij se može odvojiti od drugih rijetkih zemnih metala u nekom od procesa ionsko-izmjenjivačke tehnike. Dobijeni ioni disprozija zatim reagiraju bilo sa [[fluor]]om ili [[hlor]]om da bi se dobio [[disprozij-fluorid]], DyF₃ ili [[disprozij-hlorid]], DyCl₃. Ovi spojevi se mogu reducirati sa metalnim [[kalcij]]em ili [[litij]]em, kako je prikazano u sljedećim reakcijama:<ref name=heiserman/> :3 Ca + 2 DyF₃ → 2 Dy + 3 CaF₂ :3 Li + DyCl₃ → Dy + 3 LiCl Sastojci se stavljaju u [[tigl]] sačinjen od [[tantal]]a te se pale u atmosferi [[helij]]a. Kako reakcija napreduje, dobijeni halidni spojevi i istopljeni disprozij se odvajaju jedni od drugih jer imaju različite gustoće. Zatim se smjesa hladi, a disprozij se može odsjeći i odvojiti od nečistoća.<ref name=heiserman/> Svake godine u svijetu se proizvede oko 100 tona disprozija,<ref name="lenntech"/> a 99% od toga se proizvede u Kini.<ref name="Bradsher, Keith"/> Cijena ovog metala povećala se 20 puta, od 7 US$ za [[funta (masa)|funtu]] (0,45359237&nbsp;kg) 2003. na 130 US$ za funtu krajem 2010.<ref name="Bradsher, Keith"/> Na svjetskom tržištu cijena je bila otprilike 1.400 US$ po kg u 2011. ali je pala na 240 US$ u 2015, uglavnom zbog bespravne proizvodnje u Kini, gdje su proizvođači "zaobilazili" zakonske regulative i ograničenja kineske vlade.<ref name="usgsraree"/> Prema izvještajima američkog ministarstva energije, zbog velikog broja trenutnih i očekivanih aplikacija za čiji uspjeh je neophodan, između ostalog, i disprozij, uz istovremeni nedostatak nekog pogodnog materijala koji bi ga zamijenio u kratkom vremenskom intervalu, navodi se da bi disprozij mogao biti jedan od najkritičnijih elemenata za nepojavljivanje tehnologija za dobijanje čiste energije. Prema izvještajima iz 2011, najoptimističnija predviđanja bila su da će već za naredne četiri godine doći do nedostatka disprozija na svjetskom tržištu. Ipak, već krajem 2015. u pogonu je bila ekstrakcijska industrija rijetkih zemalja (uključujući i disprozija) u zapadnoj Australiji.<ref name="jasperc"/> == Upotreba == Nema veliki broj aplikacija koje su svojstvene isključivo za disprozij. Theodore Gray u svojoj knjizi ''The Elements'' navodi: "...kada pogledamo na disprozij, moramo otići na četvrtu stranicu rezultata pretrage da pronađemo bilo šta, što nije stavka na veb-stranici o periodnom sistemu elemenata, obično sa ''obaveznim'' tekstom u smislu ''to je element, pa moramo imati stranicu o njemu''".<ref name=gray/> Zajedno sa [[vanadij]]em i drugim elementima, disprozij se koristi za izradu [[laser]]skih materijala i materijala za industriju sijalica i lampi. Pošto disprozij ima veoma veliki poprečni presjek apsorpcije termalnih [[neutron]]a, tvrdi materijali (zvani [[kermet]]i, od ''ker''amika-''met''al) na bazi disprozij-oksida i [[nikl]]a koriste se kao kontrolne šipke za apsorbiranje neutrona u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]].<ref name=nbb/><ref name="Titanate"/> Disprozij-[[kadmij]] halkogenidi su izvori infracrvene radijacije pogodni za proučavanje [[hemijska reakcija|hemijskih reakcija]].<ref name="CRC"/> Iz razloga što disprozij i njegovi spojevi imaju veoma veliku magnetsku susceptibilnost, pa se upotrebljavaju u raznim aplikacijama za pohranu podataka kao što su [[tvrdi disk]]ovi.<ref name="lagowski"/> Za disprozijem danas se više raste potražnja kao materijalom za izradu stalnih magneta, potrebnih u modernim motorima za električna vozila i generatore struje u [[vjetroelektrana]]ma.<ref name="MIT-TechRev"/> [[Magnet]]i NdFeB ([[neodij]]-[[željezo]]-[[bor (element)|bor]]) mogu sadržavati i do 6% disprozija koji zamjenjuje neodij<ref name="Fang"/> čime se povećava koercitivnost za tražene aplikacije poput pogonskih motora za električna vozila i vjetroturbine. Međutim, ovakva zamjena traži i do 100 grama disprozija po svakom proizvedenom električnom automobilu. Prema projekciji japanskog proizvođača [[Toyota]] za proizvodnju dva miliona vozila godišnje, korištenje disprozija u svrhe poput ove, vrlo brzo bi iscrpilo dostupne zalihe ovog metala.<ref name="Campbell"/> Zamjena disprozijem također je korisna i za druge svrhe jer se njime poboljšava otpornost magneta na [[korozija|koroziju]].<ref name="jmmm2004"/> Disprozij je jedan od sastojaka [[Terfenol-D|terfenola-D]], zajedno sa željezom i [[terbij]]em. Terfenol-D ima najvišu [[Magnetostrikcija|magnetostrikciju]] pri sobnoj temperaturi od svih poznatih materijala;<ref name="etrema"/> a upotrebljava se u širokopojasnim mehaničkim [[rezonator]]ima,<ref name="Flatau"/> [[transduktor]]ima i visokopreciznim ubrizgavačima tečnog goriva.<ref name="Fleet"/> Ovaj element se koristi u dozimetrima za mjerenje ionizirajućeg zračenja. Kristali [[kalcij-sulfat]]a ili [[kalcij-fluorid]]a dopiraju se disprozijem. Kad se takvi kristali izlože zračenju, atomi disprozija prelaze u pobuđeno stanje i [[Luminiscencija|svijetle]]. Ta svjetlost se može mjeriti te na taj način odrediti stepen zračenja kojem je izložen dozimetar.<ref name=nbb/> == Spojevi == [[Datoteka:Dysprosium-sulfate.jpg|lijevo|thumb|180px|Disprozij-sulfat, Dy₂(SO₄)₃]] Halidi disprozija, kao što su DyF₃ i DyBr₃, obično su žute boje. [[Disprozij(III)-oksid|Disprozij-oksid]], poznat i pod nazivom ''disprozija'', je bijeli prah koji je izuzetno [[magnezitam|magnetičan]], čak mnogo više od željeznog oksida.<ref name="krebs"/> Disprozij se spaja sa mnogim nemetalima pri visokim temperaturama gradeći [[Hemijski spoj|binarne spojeve]] različitog sastava i u oksidacijskom stanju +3 a ponekad i u +2, kao naprimjer DyN, DyP, DyH₂ i DyH₃; zatim DyS, DyS₂, Dy₂S₃ i Dy₅S₇; DyB₂, DyB₄, DyB₆ i DyB₁₂, a također i Dy₃C i Dy₂C₃.<ref name=patnaik/> [[Disprozij-karbonat]], Dy₂(CO₃)₃ i disprozij-sulfat, Dy₂(SO₄)₃ nastaju u sličnim reakcijama.<ref name=heiserman/> Većina spojeva ovog elementa su rastvorljivi u vodi, mada su disprozij-karbonat tetrahidrat (Dy₂(CO₃)₃·4H₂O) i disprozij-oksalat dekahidrat (Dy₂(C₂O₄)₃·10H₂O) oba nerastvorljiva u vodi.<ref name="perry"/><ref name="kenntnis"/> Za dva najrasprostranjenija karbonata disprozija, tengerit-(Dy) (Dy₂(CO₃)₃·2–3H₂O) i kozoit-(Dy) (DyCO₃(OH)) poznato je da nastaju preko amorfne prekursorske faze sa formulom Dy₂(CO₃)₃·4H₂O. Ovaj amorfni prekursor sastoji se iz veoma hidratiziranih loptastih nano čestica prečnika 10–20&nbsp;nm a koji su neuobičajeno stabilni pri suhom tretmanu na normalnoj i na visokim temperaturama.<ref name="Vallina"/> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="harry">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="iupac">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013]</ref> <ref name="green">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|edition=70|location=Boca Raton|year=1989|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="holmine">{{cite journal|journal = Comptes Rendus|volume = 143|pages = 1003–1006|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3058f/f1001.chemindefer|title = L'holmine (ou terre X de M Soret) contient au moins deux radicaux métallique|language = fr|year = 1886|author = de Boisbaudran, Paul Émile Lecoq}}</ref> <ref name=nbb>{{cite book|author= Emsley John| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| year = 2001| location = Oxford|url=https://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&pg=PA131|pages = 129–132| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book| editor = Lide, David R.| chapter = Dysprosium| year = 2007| title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=88.|volume = 4| pages = 11| location = New York| publisher = CRC Press| isbn = 978-0-8493-0488-0}}</ref> <ref name="krebs">{{cite book|title = The History and Use of our Earth's Chemical Elements|author = Krebs, Robert E.|chapter = Dysprosium|pages = [https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb/page/234 234–235]|publisher = Greenwood Press|year = 1998|isbn = 0-313-30123-9|url = https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb/page/234}}</ref> <ref name="mikejackson">{{cite journal|journal = IRM Quarterly|year = 2000|volume = 10|issue = 3|page = 6|author = Jackson, Mike|publisher = Institute for Rock Magnetism|url = http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf|title = Wherefore Gadolinium? Magnetism of the Rare Earths|format = PDF|date = |access-date=23. 7. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf|archive-date=12. 7. 2017|url-status = dead}}</ref> <ref name="webelements">{{cite web| url =https://www.webelements.com/dysprosium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Dysprosium| publisher =Webelements| access-date =16. 8. 2012| archive-date =16. 1. 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20210116191014/https://webelements.com/dysprosium/chemistry.html| url-status =dead}}</ref> <ref name="nubase">{{cite journal|title=Nubase2003 Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal=Nuclear Physics A|volume=729|pages=3–128|publisher=Atomic Mass Data Center|year=2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A|author=Audi, G.; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.}}</ref> <ref name="China rare">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/12/26/business/global/26rare.html |title=Earth-Friendly Elements, Mined Destructively |newspaper=The New York Times |author=Bradsher Keith |date=25. 12. 2009}}</ref> <ref name="Australia rare">{{cite news|url=http://www.abc.net.au/rural/content/2011/s3377547.htm |title=Halls Creek turning into a hub for rare earths |author=Brann Matt |date=27. 11. 2011}}</ref> <ref name="Naumov">{{cite journal|journal = Russian Journal of Non-Ferrous Metals|year = 2008|volume = 49|issue = 1|pages = 14–22|title = Review of the World Market of Rare-Earth Metals|author= A. V. Naumov|url = https://www.researchgate.net/publication/227326809_Review_of_the_World_Market_of_Rare-Earth_Metals|doi=10.1007/s11981-008-1004-6}}</ref> <ref name="Gupta">{{cite book|title = Extractive Metallurgy of Rare Earths|author = C. K. Gupta; Krishnamurthy N.|publisher = CRC Press|year = 2005|isbn = 978-0-415-33340-5|url = https://books.google.com/?id=F0Bte_XhzoAC}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book|author=Patnaik Pradyot|year = 2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher = McGraw-Hill|pages = 289–290| isbn =0-07-049439-8|url= https://books.google.com/?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243|access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="riano">{{cite journal|journal = Green Chem.|year = 2015|issue = 17|pages = 2931-2942|title = Extraction and separation of neodymium and dysprosium from used NdFeB magnets: an application of ionic liquids in solvent extraction towards the recycling of magnets|author = Sofía Riaño; Koen Binnemans|url = http://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/gc/c5gc00230c/#!divAbstract|doi = 10.1039/C5GC00230C|access-date = 25. 7. 2017|archive-date = 22. 1. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210122010328/https://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/gc/c5gc00230c/#!divAbstract|url-status = dead}}</ref> <ref name=heiserman>{{cite book|title=Exploring Chemical Elements and their Compounds|url=https://archive.org/details/exploringchemica01heis|author = Heiserman, David L.|pages = [https://archive.org/details/exploringchemica01heis/page/236 236]–238|publisher = TAB Books|isbn = 0-8306-3018-X|year = 1992}}</ref> <ref name="lenntech">{{cite web|title=Dysprosium (Dy) - Chemical properties, Health and Environmental effects|url=http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Dy-en.htm|work=|publisher=Lenntech Water treatment & air purification Holding B.V.|year=2008|access-date=2. 6. 2009|archive-date=4. 9. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904031236/http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Dy-en.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="Bradsher, Keith">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/12/30/business/global/30smuggle.html?pagewanted=2&_r=1&emc=eta1 |title=In China, Illegal Rare Earth Mines Face Crackdown |author=Bradsher, Keith |newspaper=The New York Times |date=29. 12. 2010}}</ref> <ref name="usgsraree">[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2016-raree.pdf Rijetke zemlje] ([http://web.archive.org/web/20160506184123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2016-raree.pdf arhiva]). ''United States Geological Survey''. januar 2016.</ref> <ref name="jasperc">{{Cite web|author=Jasper, Clint|date=22. 9. 2015|url=http://www.abc.net.au/news/2015-09-22/rare-earth-miners-face-tough-market/6786970|title=Staring down a multitude of challenges, these Australian rare earth miners are confident they can break into the market|website=abc.net.au}}</ref> <ref name=gray>{{cite book |title = The Elements|author = Gray, Theodore |pages=152–153|year = 2009|isbn = 978-1-57912-814-2|publisher = Black Dog and Leventhal Publishers}}</ref> <ref name="Titanate">{{cite journal|title= Development of Dysprosium Titanate Based Ceramics|url= https://archive.org/details/sim_american-ceramic-society-journal_2005-04_88_4/page/1064|author = Sinha Amit; Sharma Beant Prakash|journal = Journal of the American Ceramic Society |volume = 88|issue = 4|year = 2005|pages = 1064–1066|doi = 10.1111/j.1551-2916.2005.00211.x}}</ref> <ref name="lagowski">{{cite book|title = Chemistry Foundations and Applications|volume = 2|editor = Lagowski, J. J.|pages = [https://archive.org/details/chemistryfoundat0000unse/page/267 267–268]|year = 2004|isbn = 0-02-865724-1|publisher = Thomson Gale|url = https://archive.org/details/chemistryfoundat0000unse/page/267}}</ref> <ref name="MIT-TechRev">{{cite web|author=Bourzac Katherine|title=The Rare Earth Crisis |url=https://www.technologyreview.com/s/423730/the-rare-earth-crisis/|publisher=MIT Technology Review, 19. april 2011|access-date=18. 6. 2016}}</ref> <ref name="Fang">{{cite journal|journal = IEEE Transactions on Magnetics|title = Modeling of magnetic properties of heat treated Dy-doped NdFeBparticles bonded in isotropic and anisotropic arrangements|author = Shi Fang, X.; Shi Y.; Jiles D. C.|year = 1998|volume = 34|issue = 4|pages = 1291–1293|doi = 10.1109/20.706525|bibcode = 1998ITM....34.1291F}}</ref> <ref name="Campbell">{{cite web| title=Supply and Demand, Part 2|author=Peter Campbell| publisher=Princeton Electro-Technology, Inc.|date=1. 2. 2008| url=http://www.magnetweb.com/Col05.htm|access-date=9. 11. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080604005700/http://www.magnetweb.com/Col05.htm |archive-date = 4. 6. 2008}}</ref> <ref name="jmmm2004">{{cite journal|journal = Journal of Magnetism and Magnetic Materials|volume = 283|issue = 2–3| year = 2004|pages =353–356|doi = 10.1016/j.jmmm.2004.06.006|title = Effects of Dy and Nb on the magnetic properties and corrosion resistance of sintered NdFeB|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-magnetism-and-magnetic-materials_2004-12_283_2-3/page/353|author= L. Q. Yu; Wen Y.; Yan M.|bibcode = 2004JMMM..283..353Y}}</ref> <ref name="etrema">{{cite web |title=What is Terfenol-D? |url=http://etrema-usa.com/core/terfenold/ |publisher=ETREMA Products, Inc. |year=2003 |access-date=6. 11. 2008 |archive-date=10. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510114041/http://etrema-usa.com/core/terfenold/ |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="Flatau">{{cite journal|title=Wide Band Tunable Mechanical Resonator Employing the ΔE Effect of Terfenol-D |author=Kellogg Rick; Flatau Alison |journal = Journal of Intelligent Material Systems & Structures|volume=15 |issue=5 |pages=355–368 |date=1. 5. 2004|publisher = Sage Publications, Ltd|doi=10.1177/1045389X04040649}}</ref> <ref name="Fleet">{{cite journal|title=Take Terfenol-D and call me|author = Leavitt, Wendy |journal = Fleet Owner|volume = 95|issue = 2 |pages =97 |publisher =RODI Power Systems Inc |date =1. 2. 2000 |url=http://fleetowner.com/mag/fleet_terfenold_call |access-date=26. 7. 2017}}</ref> <ref name="perry">{{cite book |title = Handbook of Inorganic Compounds |url = https://archive.org/details/handbookofinorga0000unse |author=Perry, D. L. |pages = [https://archive.org/details/handbookofinorga0000unse/page/152 152]–154|year = 1995|isbn = 0-8493-8671-3|publisher = CRC Press}}</ref> <ref name="kenntnis">{{cite journal|title = Zur Kenntnis der Verbindungen des Dysprosiums|pages = 1274–1280|author = G. Jantsch; Ohl A.|doi = 10.1002/cber.19110440215|journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft|volume = 44|issue = 2|year = 1911}}</ref> <ref name="Vallina">{{Cite journal|author=Vallina, B., Rodriguez-Blanco, J.D., Brown, A.P., Blanco, J.A.; Benning, L.G.|year=2013|title=Amorphous dysprosium carbonate: characterization, stability and crystallization pathways|journal=Journal of Nanoparticle Research|volume=15|number=1438|doi=10.1007/s11051-013-1438-3}}</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Dysprosium}} * [https://education.jlab.org/itselemental/ele066.html It's Elemental – Dysprosium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250420032452/https://education.jlab.org/itselemental/ele066.html |date=20. 4. 2025 }} {{en simbol}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Disprozij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Energetski razvoj]] [[Kategorija:Tehnologija za obnovljivu energiju]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] iuizthzwjotgup027jm8yeyu1itk0p7 0 9321 3924647 3799101 2026-09-10T20:28:41Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Dome_moj_Marijan_Turkulin_Zdenka_Vuckovic_Zagreb_1965.ogv|Dome_moj_Marijan_Turkulin_Zdenka_Vuckovic_Zagreb_1965.ogv]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion re 3924647 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Zdenka Vučković | slika = Zdenka Vuckovic 160410 2.jpg | veličina_slike = | opis = Zdenka Vučković | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1942|6|20}} | mjesto_rođenja = Zagreb, Jugoslavija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2020|3|8|1942|6|20}}<ref name="dalma">{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/mozaik/scena/showbiz/danas-nas-je-napustila-istinska-legenda-domace-glazbene-scene-sjecate-li-se-kako-su-zajedno-pjevale-zdenka-vuckovic-i-severina-1007837|title=Slobodna Dalmacija - Danas nas je napustila istinska legenda domaće glazbene scene: sjećate li se kako su zajedno pjevale Zdenka Vučković i Severina?|date=8. 3. 2020|website=slobodnadalmacija.hr|access-date=3. 9. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/si-zamina-legendata-na-eks-jugoslovenskata-muzichka-sczena-zdenka-vuchkovik/|title=The legend of the ex-Yugoslav music scene Zdenka Vuckovic is gone - Free Press|last=Димков|first=Јасмина Кантарџиева|date=8. 3. 2020|website=Слободен печат|access-date=3. 9. 2025}}</ref> | mjesto_smrti = Zagreb, Hrvatska | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Zdenka Vučković''' bila je [[hrvatska]] pjevačica zabavne muzike. == Biografija == Zdenka Vučković je svoju pjevačku karijeru započela 1958. i to kao petnaestogodišnja djevojčica potpunim trijumfom na prvom [[Festival Opatija|Opatijskom festivalu]] sa pjesmom "Moja mala djevojčica" i "Kućica u cvijeću". Od ranih šezdesetih godina zaposjeda sami vrh popularnosti i tu poziciju je čvrsto držala sve do početka sedamdesetih godina. U ovom periodu je bila najtiražnija [[Jugoton]]ova "ekstra zvijezda". U 2008. proslavila je zlatni jubilej; 50 godina sjajne pjevačke karijere gdje je superiorno vladala muzičkom scenom. Uglavnom sama, zahvaljujući svom urođenom talentu i predivnom glasu, bez ikakvih klanova i menadžera, a uz podršku supruga. Vrhunac karijere bio je pred kraj 60-ih kada su joj prateći bend bili sarajevski "INDEXI" i kada su punili sve dvorane u bivšoj Jugoslaviji. Najveći uspjeh njene pjevačke karijere je taj što je svim glavnim festivalima u Hrvatskoj utisnula snažan pečat svojim pobjedama i svi ti festivali imaju i danas zaštitni znak u Zdenkinim pjesmama i to: Opatija sa "Malom djevojčicom" Split sa "Veslaj veslaj" i Zagreb fest sa "Vraćam se Zagrebe tebi". Pomenute kompozicije i danas se tretiraju kao himne ovih festivala. == Festivali == Zdenka Vučković je poslije prve pobjede na Opatijskom festivalu prisutna na skoro svim festivalima u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]]. Najviše je nastupala na [[Zagrebfest|Zagrebestu]] (čak više od 30 nastupa), zatim vrlo često na [[Festival Opatija|Opatiji]], [[Splitski festival|Splitskom festivalu]], [[Vaš šlager sezone|Šlageru sezone]], [[Festival u Krapini|Krapini]], [[Slovenske popevke]], te Karnevalfestu u [[Cavtat]]. Najznačajnije festivalske pobjede Zdenke Vučković su: # sa Splitskog festivala 1963. "Veslaj veslaj" # Platno boje kist i tvist Zagreb 1962. # Vraćam se Zagrebe tebi Zagrebfest 1963. što je uistinu i najveći festivalski trijumf Zdenke Vučković. Zdenka je postigla veće uspjehe sa festivalskim pjesmama koje nisu bile pobjedničke a vremenom su postale megahitovi: Makovi, Još samo pet minuta, Dalmatinke male, Čemu istina, Nije li čudo to?, On je moj moj moj, Pod lipovim cvijetom i mnoge druge. Izuzetno dugi period festivalskih nastupa Zdenka Vučković zaokružuje 1989 na [[Zagrebfest]]u također sa pobjedničkom pjesmom "Odrasla je djevojčica mala". * 1958. Opatija - Mala djevojčica (duet sa Ivom Robićem) * 1961. Zagreb - Cvrčak i mrav * 1962. Zagreb - Otkriće *1963. Opatija - Makovi (sa Arsenom Dedićem) * 1963. Zagreb - Zagreb, Zagreb * 1964. Opatija - Još samo pet minuta * 1964. Zagreb - Bosonoga *1965. Opatija - I leti i zimi / Zaboravi * 1965. Split - Marice, vrati se (duet sa Ivom Robićem) / Dalmatinke male (duet sa Markom Novoselom) * 1965. Zagreb - Dome moj * 1966. Zagreb - Tebi, grade moj (duet sa Arsenom Dedićem) * 1967. Zagreb - Čemu istina * 1968. Opatija - Željela sam samo tebe * 1968. Zagreb - Nije li čudo to *1969. Opatija - Sretna sam * 1969. Vaš šlager sezone - Ljubavi mi daj * 1969. Zagreb - Vlak bez povratka (sa VIS Indexi) * 1970. Opatija - Život mi je prazan * 1970. Split - Dva lita nisi doma * 1970. Zagreb - Veče obećanja * 1971. Zagreb - Zavoljet ćeš kad nećeš htjeti / Svijet nije velik * 1973. Vaš šlager sezone - Ili ona ili ja * 1973. Opatija - Pusti me da odem * 1973. Zagreb - Tek sada znam * 1973. Krapina - Krapina teče * 1974. Opatija - Danas živim s njim * 1975. Zagreb - Srećo moja * 1975. Krapina - Licitasko srce * 1976. Krapina - Sneg curi * 1977. Krapina - V jeden den * 1979. Zagreb - Kad pored mene si ti *1980. Opatija - Istinu sam samo tebi dala * 1980. Zagreb - Mi smo opet zajedno * 1981. Split - Čovik moj * 1981. Zagreb - Zar još želiš nešto više * 1982. Vaš šlager sezone - Pod lipovim cvijetom * 1982. Split - Adaggio * 1982. Zagreb - Ja opet gubim * 1983. Vaš šlager sezone - Zaspala sam za klavirom * 1983. Split - Pišem pismo, pisma nema * 1983. Zagreb - Upali svijeću, pozovi sreću * 1984. Opatija - Budi uvijek nježan * 1984. Zagreb - Ostaj mi zdravo * 1984. Krapina - Listek * 1985. Opatija - Voljet ću te sto godina * 1985. Krapina - Srce šapće * 1989. Zagreb - Mijenjamo se, mijenjamo (Odrasla je djevojčica mala) == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vučković, Zdenka}} [[Kategorija:Rođeni 1942.]] [[Kategorija:Umrli 2020.]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatske pjevačice]] btra1tt9z2e47xkwx7g9juybq5h0rk6 0 12234 3924591 3640051 2026-09-10T13:18:42Z Palapa 383 3924591 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''599.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/599|title=Year 599 AD - Historical Events and Notable People|date=0599|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|DXCIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 599. za ovu godinu se koristi od ranog [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]], kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u [[Evropa|Evropi]] postala glavnom metodom označavanja godina. [[Datoteka:Palenque_8.jpg|mini|[[Majanski gradovi|Majanski grad]] [[Palenque]] (današnji [[Meksiko]])]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 599. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|599|599.}} 1zjp7ehx44bd23ycow03mxohv5fw6fl 0 12519 3924665 3892478 2026-09-11T05:41:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924665 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Synagogues in Petah Tikva, May 2024 30.jpg|mini|Hebrejski jezik|318x318piksel]] '''Hebrejski''' ili '''jevrejski jezik''' je dio porodice [[Semitski jezici|semitskih jezika]],<ref>{{Cite book|url=https://alliedhealth.ceconnection.com/files/HebrewandPalestinianArabicinIsraelLinguisticFrameworksandSpeechx2013LanguagePathologyServices-1398514541241.pdf|title=Hebrew and Palestinian Arabic in Israel}}</ref> kojim govori nekih 6 miliona ljudi, uglavnom u [[Izrael]]u, na [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državavama]], te u drugim zemljama svijeta gdje postoje [[jevreji|jevrejske]] zajednice. Korijen mu potječe od [[Klasični hebrejski|klasičnog hebrejskog]] jezika, koji je korišten pri pisanju [[Stari zavjet|Starog zavjeta]] prije 3300 godina. Židovi su za njega koristili izraz לשון הקודש ''Lashon ha-Qodesh'' ("Sveti jezik"), jer su njime pisane knjige smatrane svetima. Većina naučnika se slaže da je nakon prvog uništenja Jeruzalema od strane [[babilon]]skog kralja [[Nabukadnezar II|Nabukadnezara II]] godine 607. p. n. e. klasični hebrejski počeo nestajati u korist [[Mišnajski hebrejski|mišnajskog hebrejskog]] i lokalnih verzija [[Aramejski jezik|aramejskog jezika]]. Nakon što se jevrejsko stanovništvo [[Judeja|Judeje]] pod [[Rimski imperij|rimskom]] okupacijom počelo smanjivati, smatra se da je hebrejski u potpunosti iščezao iz svakodnevnog govora oko godine 200. No, ostao je u upotrebi kao pisani jezikom kroz vijekove. Njime su se pisali ne samo vjerski, nego i svjetovni tekstovi kao što su pisma, poslovni ugovori, naučni i filozofski spisi, poezija itd. Hebrejski je ponovno ušao u svakodnevni govor krajem 19. i početkom 20. vijeka kao '''moderni hebrejski jezik'''. To je bila posljedica nastojanja da se Jevreji profiliraju kao moderna nacija, što nije bilo lako postići uz cijeli niz jezika - [[Arapski jezik|arapski]], judezmo ([[ladino]]), [[jidiš]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi jezici kojima su se koristile različite židovske zajednice u svijetu. Moderni hebrejski je godine 1921. postao službenim jezikom u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskom]] mandatu Palestine, a nakon toga i službeni jezik Države Izrael. Hebrejsko ime za jezik je Ivrit (עברית). == Hebrejsko pismo == Hebrejski se piše posebnim, [[Hebrejsko pismo|hebrejskim pismom]]. == Također pogledajte == * [[Hebrejsko pismo]] {{Commonscat|Hebrew language}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://eng.hebrew-academy.org.il/ Zvanična web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260714221847/https://eng.hebrew-academy.org.il/ |date=14. 7. 2026 }} [[Akademije hebrejskog jezika]] * [https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007555654405171 Hebrejski jezik]{{Mrtav link|datum=maj 2026.|bot=InternetArchiveBot}} u [[Nacionalnoj biblioteci Izraela]] * {{Britannica|259061}} * [https://www.morfix.co.il/en/ Zvanična web stranica] Morfixa<!--Q6635560-->, hebrejsko-engleskog rječnika * [https://hebrew.laits.utexas.edu/ Hebrejski jezik] na [[Univerzitetu Teksasa u Austinu]] * [https://www.livelingua.com/course/fsi/Hebrew_-_Basic_Course Osnovni kurs hebrejskog jezika] autorstvo [[Foreign Service Institute]] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hebrejski jezik| ]] [[Kategorija:Semitski jezici]] [[Kategorija:Flektivni jezici]] [[Kategorija:Jezici u Izraelu]] ey3gus0hh0dqqc9a9tr8zlek6idxuiu 0 29461 3924625 3916248 2026-09-10T17:36:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924625 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Dario Džamonja | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1955|1|18}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2001|10|15|1955|1|18}} | mjesto_smrti = Sarajevo, [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Dario Džamonja''' ([[Sarajevo]], 18. januar 1955 – Sarajevo, 15. oktobar 2001) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[pisac]], [[novinar]] i kolumnista u časopisima ''[[Slobodna Bosna]]'', ''[[Oslobođenje]]'', ''Kolumnista'', te urednik u [[časopis]]u ''Lica.'' == Biografija == Rođen je 18. januara 1955. godine u Sarajevu, gdje je upisao [[Gimnazija|gimnaziju]]. Nikada je nije završio, jer je već živio po kafanama. Bio je dijete razvedenih roditelja. Njegov život je od samog početka bio praćen tragičnim događajima: najprije mu stric izvršava samoubistvo, potom i otac, a majka zauvijek odlazi u [[Nizozemska|Nizozemsku]]. Odrastao je s bakom i djedom u sarajevskoj ulici ''Jezero br. 11'' (kasnije ta ulica mijenja ime u ''Kate Govorušić''). Kada je počeo [[rat u Bosni i Hercegovini]], Džamonja ostaje u Sarajevu do 1993. Nakon ranjavanja, sa porodicom odlazi u [[Sjedinjene Američke Države|Ameriku]]. U Sarajevo se vraća 1998. Umro je 2001. u Sarajevu. Iza sebe je ostavio dvije kćeri - Nevenu i Vesnu, kao i dvije sestre - Martu i Mirnu.<ref name="Jergović">{{cite web|url=https://www.jergovic.com/subotnja-matineja/dario-dzamonja-ljudi-i-grobovi/|title=Dario Džamonja: Ljudi i grobovi|work=jergovic.com|access-date=27. 1. 2020}}</ref> == Književna djelatnost == Njegovi književni počeci sežu još iz osnovne škole. Džamonja je živio od pisanja kolumni i vrlo kratkih novinskih komentara na teme svakodnevice. Teme u njegovim pričama bile su o: samoći, pijanstvima i mahmurlucima, svom "psećem" prljavom stanu, tužnoj sudbini koja ga je uporno pratila, svome djedu i o naoko uobičajenim ljudskim životima.<ref name="Jergović"/> Bio je kolumnista ''Slobodne Bosne'' (koja mu nakon izgnanstva nudi da piše o svojoj američkoj svakodnevnici), ''Oslobođenja'', ''Kolumniste'' i radio je kao urednik u časopisu ''Lica.''<ref>{{cite web|url=https://www.tacno.net/kultura/umro-je-kao-pisac-u-sarajevu/|title=Umro je kao pisac u Sarajevu|work=tacno.net|access-date=27. 1. 2020|archive-date=20. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520143352/https://www.tacno.net/kultura/umro-je-kao-pisac-u-sarajevu/|url-status=dead}}</ref> "Priče iz moje ulice" bila je njegova prva debitantska knjižica od svega 50-ak stranica, koju je objavio 1979. Zatim slijedi "Zdravstvena knjižica" 1985, potom "Priručnik" 1988, "These days" 1989. Za života, objavio je 10 knjiga.<ref name="Jergović" /> == Bibliografija == # ''[[Priče iz moje ulice]]'', Oslobođenje, Sarajevo, 1979. # ''[[Zdravstvena knjižica]]'', Svjetlost, Sarajevo, 1985. # ''Drugo izdanje'', Veselin Masleša, Sarajevo, 1987. # ''Priručnik'', Svjetlost, Sarajevo, 1988. # ''These days'', 1989. # ''Dirty laundry'', 1990. # ''Prljavi veš'', Autorovo izdanje, Sarajevo, 1991. # ''[[Pisma iz ludnice]]'', Slobodna Bosna, Sarajevo, 2001. # ''[[Ptica na žici]]'', Buybook, Sarajevo, 2002.; - 2. dopunjeno izdanje, Buybook, Sarajevo, 2003. # ''[[Priče'' (Dario Džamonja)]], Pressing, Sarajevo, 2003. #Lutka na koncu (Dario Džamonja), Bosanska riječ Tuzla, 2009. #Ako ti jave da sam pao (Dario Džamonja), Buybook, Sarajevo 2014. == Književne nagrade == Dobitnik je nagrade ''Veselin Masleša'' za najbolju knjigu [[Proza|proze]] za 1985. godinu, te ''Fund Free Expression Award'' 1993. godine; ''Writers' Club Madison'' - druga nagrada za dokumentarnu književnost (eng. non-fiction) 1994. godine i otkupne nagrade za poeziju ''Madison'', 1996. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Dario Džamonja}} *http://dariodzamonja.blogspot.ba/p/biografija.html == Izvori == *''Priče'' (Dario Džamonja), IN MEMORIAM - ''Nadzemaljski svijet'', Abdulah Sidran {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Džamonja, Dario}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Umrli 2001.]] hjbzjfct2t1tslqgjjhpezh9d53ulhk 0 32826 3924683 3790219 2026-09-11T10:26:59Z Panasko 146730 3924683 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politička podjela | zvanično_ime = Pitcairn | izvorno_ime = Pitcairn Islands<br />Pitkern Ailen | vrsta_teritorije = <!--Vrsta teritorije, npr: Entitet, Kanton, Savezna država i sl.--> | razdoblje = <!--Period postojanja, samo za bivše teritorije--> | država_prije1 = <!--Država/Teritorija prije, samo za bivše teritorije--> | država_prije_zastava1 = <!--Zastava države/teritorija prije, samo za bivše teritorije--> | država_prije2 = | država_prije_zastava2 = | država_prije3 = | država_prije_zastava3 = | država_prije4 = | država_prije_zastava4 = | država_prije5 = | država_prije_zastava5 = | država_poslije1 = <!--Država/Teritorija poslije, samo za bivše teritorije--> | država_poslije_zastava1 = <!--Zastava države/teritorija poslije, samo za bivše teritorije--> | država_poslije2 = | država_poslije_zastava2 = | država_poslije3 = | država_poslije_zastava3 = | država_poslije4 = | država_poslije_zastava4 = | država_poslije5 = | država_poslije_zastava5 = | ime_genitiv = Pitcairna | zastava = Flag of the Pitcairn Islands.svg | grb = Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg | uzrečica = | himna = | karta = Pitcairn Islands in United Kingdom.svg | opis_karte = Mapa koja prikazuje lokaciju ostrva Pitcairn (zaokružena u donjem desnom uglu i uvećana u zasebnom prikazu) | nalazi_se_u_sastavu = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] |podjela_vrsta1 i podjela_ime1 | podjela_vrsta2 = <!--Drugi nivo vlasti, npr. Entitet, Savezna država i sl.--> | podjela_ime2 = <!--Ime tog drugog nivoa, npr. Federacija BiH--> | podjela_vrsta3 = <!--Treći nivo vlasti, npr. Kanton--> | podjela_ime3 = <!--Ime tog trećeg nivoa, npr. Kanton Sarajevo--> | podjela_vrsta4 = <!--Četvrti nivo vlasti--> | podjela_ime4 = <!--Ime tog četvrtog nivoa--> | podjela_vrsta5 = <!--Peti nivo vlasti--> | podjela_ime5 = <!--Ime tog petog nivoa--> | glavni_grad = [[Adamstown]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|25|04|S|130|06|W|type:city}} | najveći_grad = | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = [[Pitkernci]] | religija = | demonim = | upravni_oblik = Britanska prekomorska teritorija | titula_vladara = [[Monarh (titula)|Monarh]] | vladar = [[Charles III]] | titula_vladara2 = [[Guverner Pitcairna|Guverner]] | vladar2 = Louise Cantillon | titula_vladara3 = | vladar3 = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | osnivanje = | ukidanje = | površina = 47 | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = | stanovnika_godina = | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | procjena = 35<ref name="immigration">{{cite web |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn – Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands |access-date=2024-07-18 |date=2023 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |url-status=dead }}</ref> | procjena_godina = 2023 | gustoća = 0,74 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | bdp_ukupno = | bdp_godina = | po_broju_bdp_na_svijetu = | bdp_per_capita = | bdp_per_capita_na_svijetu = | bdp_nominalni_ukupno = | bdp_nominalni_godina = | bdp_nominalni_na_svijetu = | bdp_nominalni_per_capita = | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = | hdi = | hdi_godina = | hdi_nivo = | po_broju_hdi_na_svijetu = | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = | vremenska_zona = | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | vozacka_strana = | registarske_oznake = | pozivni_broj = +64 | iso_kod = | internetski_nastavak = | veb-sajt = www.pitcairn.pn | danas_dio = | komentar = }} '''Pitcairn'''<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Pitcairn-Island|title=Pitcairn Island {{!}} History, Culture & Population of Pacific Ocean Island {{!}} Britannica|date=23. 6. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=30. 7. 2023}}</ref> (fon. Pitkern), službeno '''Ostrva''' '''Pitcairn, Henderson, Ducie i Oeno,'''<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61|title=legislation.gov.uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.government.pn/Laws|title=Pitcairn Islands - Laws|website=www.government.pn|language=hr|access-date=30. 7. 2023|archive-date=30. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730130956/https://www.government.pn/Laws|url-status=dead}}</ref><ref name="BNA1981">{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61 |title=British Nationality Act 1981 – Schedule 6 British Overseas Territories |publisher=UK Government |date=September 2016 |access-date=21 September 2016 |archive-date=12 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412135054/http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61 |url-status=live }}</ref><ref name="Order2010">{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2010/244/pdfs/uksi_20100244_en.pdf |title=Pitcairn Constitution Order 2010 – Section 2 and Schedule 1, Section 6 |publisher=UK Government |date=September 2016 |access-date=8 October 2015 |archive-date=10 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910124941/http://www.legislation.gov.uk/uksi/2010/244/pdfs/uksi_20100244_en.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="PitcainLaws">{{cite web |url=http://www.government.pn/Laws/ |title=Laws of Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands |publisher=Pitcairn Island Council |date=September 2016 |access-date=8 April 2012 |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129105738/http://www.government.pn/Laws/ |url-status=live }}</ref><ref name="TheOverTerr">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/14929/ot-wp-0612.pdf |title=The Overseas Territories |publisher=UK Government |date=September 2016 |access-date=21 September 2016 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020062536/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/14929/ot-wp-0612.pdf |url-status=live }}</ref> je [[ostrvo|ostrvska]] grupa u [[Tihi okean|Tihom okeanu]], posljednja [[kolonija]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] u tom području. Grupu čini četiri vulkanska ostrva 2.200 kilometara udaljenih od Tahitija, od kojih je samo jedan nastanjen, ostrvo Pitcairn (4.6&nbsp;km²), ostali su: [[Oeno]] (5.1&nbsp;km²), [[Henderson]] (31.1&nbsp;km²) i [[Ducie]] (3.8&nbsp;km²; sa lagunom 4.4). Ostrvo Pitcairn okruženo je klifovima visokim 200 do 300 metara. Ubraja se u jednu od 14 [[Britanske prekomorske teritorije|prekomorskh teritorija]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. Ova četiri ostrva – Pitcairn, Henderson, Ducie i Oeno – rasprostranjena su na području okeana širine nekoliko stotina kilometara i imaju ukupnu kopnenu površinu od oko 47&nbsp;km². Ostrvo Henderson zauzima 86&nbsp;% te površine, ali je naseljeno samo ostrvo Pitcairn. Najbliža naseljena ostrva su Mangareva (u sastavu [[Francuska Polinezija|Francuske Polinezije]]), udaljena 688&nbsp;km na zapad, te [[Uskršnje ostrvo]], udaljeno 1.929&nbsp;km na istok. Stanovnici ostrva Pitcairn prvenstveno su potomci devetorice pobunjenika sa britanskog broda HMS *Bounty* i dvanaest žena sa Tahitija. Godine 2023. teritorija je imala stalnu populaciju od 35 stanovnika,<ref name="immigration"/> što je čini teritorijom sa najmanjim brojem stalnih stanovnika na svijetu. Zbog izuzetne izolovanosti i malobrojnog stanovništva, slučajevi masovnog seksualnog zlostavljanja ostali su neotkriveni sve do 1999. godine, a sve je kulminiralo sudskim procesom za seksualno zlostavljanje koji je 2004. privukao veliku pažnju javnosti. == Historija == Nakon pobune na brodu Bounty, pobunjenici su se naselili na ostrvu Pitcairn pod vodstvom Fletchera Christiana, nakon što su sa sobom poveli grupu domorodaca sa Tahitija (muškarci: Taroamiva, Uhuu, Minarii, Teimua, Niau i Tararo; i žene Mauatua ([[Maimiti]], engleski nazvana Isabella; pratilja i žena Fletchera Christiana, [[Teraura]] (pratilja Edward Younga), [[Tevarua]] (pratilja Matthew Quintala), [[Teio]] (pratilja William McCoya), [[Tehuteatuaonoa]] (pratilja Isaac Martina), [[Toowhaiti]] (u pratnji sa Tararo), [[Vahineatua]] (pratilja John Millsa), [[Fahoutu]] (pratilja John Williamsa), [[Tetuahitea]] (pratilja William Browna), [[Mareva]] (u pratnji sa Manarii, Teimua, i Niau), [[Tinafoonia]] (u pratnji sa Titahiti i Oha), [[Obuarei]] (pratilja John Adamsa), i beba Sarah). Od pobunjenika koji su 23. januara 1790. došli na Pitcairn bili su [[Fletcher Christian]], [[Edward Young]], [[John Mills]], [[William Brown]], [[Isaac Martin]], [[William McCoy]], [[Matthew Quintal]], [[John Williams]] i [[John Adams (Alexander Smith)|John Adams]] (poznat i kao Alexander Smith). Prema Johnu Adamsu nazvan je i današnji glavni grad [[Adamstown]]. Njihovi potomci i danas žive na Pitcairnu. Prvo dijete doseljenika, rođeno na ostrvu je bio [[Thursday October Christian]], sin Fletcher Christiana. == Geografija == Ostrva Pitcairn čine najjužniji i najistočniji dio geološkog [[Arhipelag|arhipelaga]] [[Tuamotu]] u [[Francuska Polinezija|Francuskoj Polineziji]] i sastoje se od četiri ostrva: ostrva Pitcairn, ostrva Oeno (atol s pet otočića, od kojih je jedan Sandy Island), ostrva Henderson i ostrva Ducie ([[atol]] s četiri otočića). Ostrva Pitcairn nastala su djelovanjem centra uzlazne [[Magma|magme]] poznatog kao "[[Pitcairn žarište|žarište Pitcairn]]" (Pitcairn hotspot). Ostrvo Pitcairn je vulkanski ostatak građen prvenstveno od [[Tuf|tufa]], pri čemu je sjeverna strana vulkanske kupe erodirala.<ref name="PitcairnFurey">{{Cite Q|Q106827302}}</ref> Pitcairn je jedino stalno naseljeno ostrvo. Adamstown, glavno naselje na ostrvu, smješten je unutar vulkanskog bazena.<ref name="PitcairnFurey"/> Zbog strmih litica, ostrvu Pitcairn se može pristupiti jedino brodom preko zaljeva Bounty (Bounty Bay).<ref name="PitcairnFurey"/> Ostrvo Henderson, koje zauzima oko 86% ukupne kopnene površine ove teritorije i u čijoj se gotovo nepristupačnoj unutrašnjosti nalazi bogat životinjski svijet, također bi moglo podržati malu ljudsku populaciju uprkos oskudici slatke vode; međutim, pristup je otežan jer su njegove vanjske obale strme krečnjačke litice prekrivene oštrim koralima. Ovo ostrvo je 1988. uvršteno na [[UNESCO]]-vu listu [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Pitcairn Island: Island, Pacific Ocean |url=http://www.britannica.com/place/Pitcairn-Island |date=2015 |access-date=20 October 2015 |archive-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124230606/https://www.britannica.com/place/Pitcairn-Island |url-status=live }}</ref> Ostala ostrva udaljena su više od 100&nbsp;km i nisu naseljiva. Ostrvo Pitcairn nema stalni izvor vode; ipak, na ostrvu postoje tri sezonska, polustalna izvora.<ref name="PitcairnFurey"/> == Klima == Pitcairn se nalazi tik južno od Tropic of Capricorn i odlikuje se toplim vremenom tokom cijele godine. == Također pogledajte == * [[Thursday October Christian]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == === ''Mutiny on the ''Bounty'' '' === * ''Mutiny on the Bounty'' by Charles Nordhoff and James Norman Hall, 1932 * ''The Bounty: The True Story of the Mutiny on the Bounty'' by Caroline Alexander (Harper Perennial, London, 2003 pp.&nbsp;491) * ''The Discovery of Fletcher Christian: A Travel Book'' by Glynn Christian, a descendant of [[Fletcher Christian|Fletcher Christian, Bounty Mutineer]] (Guild Press, London, 2005 pp.&nbsp;448) === Nakon pobune === * ''Men Against the Sea'' by Charles Nordhoff and James Norman Hall, 1933 * ''Pitcairn's Island'' by Charles Nordhoff and James Norman Hall, 1934 * ''The Pitcairners'' by Robert B. Nicolson (Pasifika Press, Auckland, 1997 pp.&nbsp;260) * ''After the Bounty: The Aftermath of the Infamous Mutiny on the HMS Bounty—An Insight to the Plight of the Mutineers'' by Cal Adams, a descendant of [[John Adams (mutineer)|John Adams, Bounty Mutineer]] (Self-published, Sydney, 2008 pp.&nbsp;184) * ''[https://doi.org/10.26686/vuwlr.v38i3.5533 The "Re-colonising of Pitcairn]'' by Sue Farran, Senior Lecturer, University of Dundee; Visiting Lecturer, University of the South Pacific. * Ball, Ian M. – ''Pitcairn: Children of Mutiny.'' 1973 * Belcher, Lady – ''The Mutineers of the Bounty and Their Descendants in Pitcairn and Norfolk Islands.'' 1870 * [[Dea Birkett|Birkett, Dea]] – ''Serpent in Paradise.'' Anchor Doubleday, 1997. {{ISBN|0-385-48870-X}}. * Brodie, Walter – ''Pitcairn Island and the Islanders in 1850.'' 1851 * Christian, Glynn – ''Fragile Paradise: The Discovery of Fletcher Christian, Bounty Mutineer.'' 2005 * Clarke, Peter – ''Hell and Paradise: The Norfolk-Bounty-Pitcairn Saga.'' 1986 * [[William Young Fullerton|Fullerton, W. Y.]] – ''The Romance of Pitcairn Island.'' 1923 * Hancock, W. K. – ''Politics in Pitcairn and Other Essays.'' 1947 * Lucas, Charles – ''The Pitcairn Island Register Book.'' 1929 * [[Trevor Lummis|Lummis, Trevor]] – ''Pitcairn Island: Life and death in Eden.'' 1997 * Manorial Research with the National Maritime Museum (UK) – ''Mutiny on the Bounty, 1789-1989.'' 1989 * Murray, Rev. T. B. – ''Pitcairn: The Island, the People, and the Pastor.'' 1853 * Oliver, Dawn, ed. – ''Justice, Legality and the Rule of Law: Lessons from the Pitcairn Prosecutions.'' 2009 * Oliver, Douglas – ''Return to Tahiti: Bligh's Second Breadfruit Voyage.'' 1988 * Randall, John E. – ''Reef and Shore Fishes of the South Pacific: New Caledonia to Tahiti and the Pitcairn Islands.'' 2005 * [[Harry L. Shapiro|Shapiro, Harry L.]] – ''The Heritage of the 'Bounty': The Story of Pitcairn Through Six Generations.'' 1936 * Silverman, David – ''Pitcairn Island.'' 1967 * [[George Tobin (Royal Navy officer)|Tobin, George, Lt.]] – ''Captain Bligh's Second Chance: An eyewitness account of his return to the South Seas.'' 2007 === Fikcija === * [[Frederick Chamier|Chamier, Frederick]] – ''Jack Adams, the Mutineer''. 1838 * Kinsolving, William – ''Mister Christian''. 1996 * [[Val McDermid|McDermid, Val]] – ''The Grave Tattoo''. 2006 * Mountain, Fiona – ''Isabella''. 1999 * [[Charles Nordhoff|Nordhoff, Charles]] and [[James Norman Hall]] – ''[[Pitcairn's Island (novel)|Pitcairn's Island]]''. 1934 * Presser, Brandon – ''The Far Land: 200 Years of Murder, Mania, and Mutiny in the South Pacific''. 2022 * [[Diana Souhami|Souhami, Diana]] – ''Coconut Chaos: Pitcairn, mutiny and a seduction at sea.'' 2007 * Wilson, Erle – ''Adams of the Bounty.'' 1958 === Ostalo === * {{cite book |last1=Amoamo |first1=Maria |editor1-last=Butler |editor1-first=Richard W. |title=Tourism and Resilience |date=2017 |publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International |isbn=9781780648330 |pages=163–180 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I30yDwAAQBAJ&pg=PA163 |chapter=Resilience and Tourism in Remote Locations: Pitcairn Island}} * {{cite journal |last1=Chaitanya |first1=Devraj |last2=Harper |first2=Sarah |last3=Zeller |first3=Dirk |title=Reconstruction of total marine fisheries catches for the Pitcairn Islands (1950–2009) |journal=Fisheries Centre Research Reports |date=2012 |volume=20 |issue=5 |pages=87–94 |publisher=University of British Columbia |issn=1198-6727}} * {{cite journal |last1=Eshleman |first1=Michael O. |title=Law in Isolation: The Legal History of Pitcairn Island, 1900-2010 |journal=ILSA Journal of International & Comparative Law |date=2011 |volume=18 |issue=1 |url=https://nsuworks.nova.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1853&context=ilsajournal}} * {{cite journal |last1=Eshleman |first1=Michael O. |title=The New Pitcairn Islands Constitution: Strong, Empty Words for Britain's Smallest Colony |journal=Pace International Law Review |date=January 2012 |volume=24 |issue=1 |page=21 |doi=10.58948/2331-3536.1319 |s2cid=161757502 |url=https://digitalcommons.pace.edu/pilr/vol24/iss1/2/|doi-access=free }} * {{cite journal | last1=Ferdon | first1=Edwin N. Jr. |title=Pitcairn Island, 1956 |journal=Geographical Review |date=January 1958 |volume=48 |issue=1 |pages=69–85 |doi=10.2307/211702 |jstor=211702 | bibcode=1958GeoRv..48...69F |url=https://www.jstor.org/stable/211702|url-access=subscription }} *{{cite book |last=Nechtman |first=Tillman |date=2018 |title=The Pretender of Pitcairn Island: Joshua W. Hill – The Man Who Would Be King Among the Bounty Mutineers |url=https://www.cambridge.org/core/books/pretender-of-pitcairn-island/9261F61BBD0E22BA94F566F5AA848189 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108440806}} {{stub-geog}} {{Commonscat|Pitcairn Islands}} {{Commonwealth}} {{Države Australije i Okeanije}} {{Politička podjela UK}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} [[Kategorija:Britanske prekomorske teritorije]] [[Kategorija:Pitcairn|*]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]] [[Kategorija:Commonwealth nacija]] 8vymumelpx6hoto6wzikft8utstxofz 0 32828 3924594 2581642 2026-09-10T13:25:55Z Palapa 383 3924594 wikitext text/x-wiki '''''The Agatha Christie Hour'''''<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0343230/|title=}}</ref> (''Sat Agathe Christie'') je [[TV-serija]] snimljena po djelima [[Agatha Christie|Agathe Christie]] i zbirka priča Agathe Christie. Po ovoj kolekciji kratkih priča snimljena je TV serija od deset epizoda koje su režirali Cyril Coke i Desmond Davis. U njima se pojavljuju i [[Parker Pyne]] i Miss Lemon koje su u po dvije epizode igrali: Angela Easterling (Miss Lemon) i Maurice Denham (Parker Pyne). Svaka epizoda trajala je 45 minuta. Epizode: *''The Case of the Middle-Aged Wife'' *''In a Glass Darkly'' *''[[Djevojka u vozu]]'' *''[[Četvrti čovjek]]'' *''The Case of the Discontented Soldier'' *''[[Cvijet magnolije]]'' *''[[Tajna plave staklenke]]'' *''[[Crveni signal]]'' *''[[Jane u potrazi za poslom]]'' *''[[Zrelo doba Edwarda Robinsona]]'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Agatha Christie}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Filmovi i TV-serije po djelima Agathe Christie]] dm9950fb3cumgk1uo2pg1ndqgro4j3n 0 36434 3924640 3629492 2026-09-10T19:39:18Z Palapa 383 3924640 wikitext text/x-wiki '''Sadizam''' i '''mazohizam''', poznati pod zajedničkim nazivom '''sado-mazohizam''' ili '''S&M''',<ref name="longman">{{Cite book|last=Wells|first=John|title=Longman Pronunciation Dictionary|date=3 April 2008|publisher=Pearson Longman|isbn=978-1-4058-8118-0|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}</ref> je izvođenje zadovoljstva iz činova nanošenja ili primanja [[Bol|bola]] ili [[Poniženje|poniženja]].<ref name=":3">{{Cite book|last=Murray|first=Thomas Edward|title=The Language of Sadomasochism: A Glossary and Linguistic Analysis|last2=Murrell|first2=Thomas R.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1989|isbn=978-0-313-26481-8|location=Westport, CT|pages=7–8}}</ref> Termin je dobio ime po [[Marquis de Sade|markizu de Sadeu]], francuskom autoru poznatom po svojim nasilnim i libertinskim djelima i načinu života, i [[Leopold von Sacher-Masoch|Leopoldu von Sacher-Masochu]], austrijskom autoru koji je u svojim djelima opisao mazohističke tendencije. Iako sadomazohističko ponašanje i želje ne moraju nužno biti povezani sa seksom, sadomazohizam je također definitivna karakteristika [[Sexual consent|konsenzualnih]] [[BDSM]] veza. [[File:Marquis_de_sade.jpg|lijevo|mini|''Portret [[Marquis de Sade|markiza de Sadea]]'', Charles-Amédée-Philippe van Loo (1761.)]] Sadomazohizam je u psihijatriju uveo [[Richard von Krafft-Ebing]], a kasnije ga je razradio [[Sigmund Freud]] . Moderno razumijevanje razlikuje konsenzualne BDSM prakse od [[Seksualno nasilje|seksualnog nasilja]] bez pristanka, pri čemu [[Dsm-5|DSM-5]] i [[ICD-11]] prepoznaju konsenzualni sadomasohizam kao nepatološki. S&M može uključivati različite nivoe bola, dominacije i podređenosti, koje praktikuju pojedinci bilo kojeg spola, često unutar dogovorenih uloga sadiste, mazohiste ili zamjene. Forenzičke i medicinske klasifikacije fokusiraju se na pristanak i štetu. '''Sadomazohizam''' psihički poremećaj koji se javlja kada se [[osoba]], mazohistički ili sadistički nastrojena, identifikuje sa osobom koja joj nanosi bol ili čiju patnju uzrokuje. Smatra se odbranom od kastracijske [[anksioznost]]i. Iz psihoanalize saznajemo da pacijenti sa mazohističkim osobinama često imaju sadističke snove i obrnuto. Novija tumačenja ga tumače kao [[Erotika|erotski]], a ne agresivan nagon. == Također pogledajte == * [[Parafilija]] {{Commonscat|BDSM}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Parafilija]] [[Kategorija:Psihologija]] 663s7ae41gifihhaz3hopfakcok7nfm 0 37717 3924668 3875080 2026-09-11T05:57:54Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3924668 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|280px|[[Skradinski buk]], slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazio se u sastavu stare općine [[Šibenik]]. ==Stanovništvo== {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)|popisu stanovništva 2021]]. godine, grad Skradin je imao 3.349 stanovnika, od čega u samom Skradinu 508. === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> ===Popis [[1991.]]=== {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} ==Galerija== <gallery> Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|zvonik rimokatoličke katedrale "Porođenje Blažene Djevice Marije" Datoteka: Church in Scradin.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. godine Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|Skradin, detalj iz grada Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|jedna od starih ulica u Skradinu Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|ruševine tvrđave Turina iznad grada Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most u sumrak iz Skradina </gallery> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} ==Također pogledajte== * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{stub-grad-Hrvatska}} {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] ds4rsh5cooqy04bpe85go1zvnpv1fpq 3924669 3924668 2026-09-11T05:58:25Z Bosancica by MK 173186 3924669 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|280px|[[Skradinski buk]], slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazio se u sastavu stare općine [[Šibenik]]. ==Stanovništvo== {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)|popisu stanovništva 2021]]. godine, grad Skradin je imao 3.349 stanovnika, od čega u samom Skradinu 508. === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> ===Popis [[1991.]]=== {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} ==Galerija== <gallery> Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|zvonik rimokatoličke katedrale "Porođenje Blažene Djevice Marije" Datoteka: Church in Scradin.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. godine Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|Skradin, detalj iz grada Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|jedna od starih ulica u Skradinu Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|ruševine tvrđave Turina iznad grada Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|pogled na rijeku Krku i Šibenski most u sumrak iz Skradina </gallery> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} ==Također pogledajte== * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{stub-grad-Hrvatska}} {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] emnuah0hnbsoggbafh8troyxptqfzoc 3924671 3924669 2026-09-11T07:18:21Z Bosancica by MK 173186 Dorađen članak 3924671 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|300px|[[Skradinski buk]], slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Smješten je na desnoj obali [[Krka (rijeka)|rijeke Krke]], u blizini njenog ušća u [[Prokljansko jezero]], oko 19 km sjeverno od [[Šibenik|Šibenika]].<ref name="Grad_Skradin">{{cite web |title=Kratak povijesno-geografski retrospekt |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kratak-povijesno-geografski-retrospekt/3.html |website=Grad Skradin |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Historija == Područje Skradina bilo je naseljeno još u [[željezno doba|željeznom dobu]]. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.<ref name="Hrcak_2011_Skardone">{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–170 |url=https://hrcak.srce.hr/file/111925 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=hr}}</ref><ref name="Hrcak_2011_Skradin_1">{{cite journal |last1=Glavičić |first1=Miroslav |last2=Miletić |first2=Željko |title=Nekoliko novih antičkih spomenika iz Skradina |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=113–150 |url=https://hrcak.srce.hr/75373 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje [[Liburni]]je. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice [[Velika majka|Velike majke]] ({{la|Magna Mater}}).<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište [[biskupija|biskupije]]. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]] pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.<ref name="Hrcak_1992_Migotti_Scardona">{{cite journal |last=Migotti |first=Branka |title=Ranokršćanska biskupija Scardona (Skradin) |journal=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |volume=9 |issue=1 |year=1992 |pages=53–76 |url=https://hrcak.srce.hr/1041 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom [[Bribirski (Šubići)|Šubić]], koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.<ref name="Fort_Turina">{{cite web |title=Fort Turina |url=https://skradin.hr/en/explore/culture-heritage/fort-turina/ |website=Grad Skradin – Tourist Board |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području [[Dalmacija|Dalmacije]]. Od posebnog značaja bila je [[mleci|mletačka vlast]], pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.<ref name="Soldo_Skradin_Venecija">{{cite journal |last=Soldo |first=Josip Ante |title=Skradin pod Venecijom |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=137–162 |url=https://hrcak.srce.hr/270490 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1522. Skradin su osvojile [[Osmansko Carstvo|osmanske]] snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.<ref name="Buzov_Skradin_Celalzade">{{cite journal |last=Buzov |first=Snježana |title=O gazijama i Hajbaru: osvojenje Skradina u kronici Mustafe Celâlzâdea |journal=Godišnjak Titius: godišnjak za interdisciplinarna istraživanja porječja Krke |volume=1 |issue=1 |year=2008 |pages=189–202 |url=https://hrcak.srce.hr/111970 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod [[Mletačka Republika|mletačkom vlašću]]. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi [[Državni arhiv u Veneciji|Državnog arhiva u Veneciji]].<ref name="Coralic_Skradin">{{cite journal |last=Čoralić |first=Lovorka |title=Vojnici iz Skradina u mletačkim prekomorskim kopnenim postrojbama u 18. stoljeću |journal=Historijski zbornik |volume=74 |issue=1 |year=2021 |pages=103–128 |url=https://hrcak.srce.hr/272766 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine [[Šibenik]]. == Geografija == [[Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina]] Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema [[Prokljansko jezero|Prokljanskom jezeru]].<ref name="Magas_Geografija">{{cite journal |last=Magaš |first=Damir |title=Osnovna geografska obilježja Skradina i njegovoga kraja |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=257–280 |url=https://hrcak.srce.hr/270499 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.<ref name="Magas_Geografija" /> Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, [[Drniš]] i [[Knin]] razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.<ref name="Hrcak_2006_Slukan_Altic_Razvoj_gradova_Krka">{{cite journal |last=Slukan Altić |first=Mirela |title=Razvoj gradova oko rijeke Krke |journal=Građa i prilozi za povijest Dalmacije |volume=21 |issue=21 |year=2006 |pages=213–242 |url=https://hrcak.srce.hr/39268 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nizvodno od Skradina nalazi se [[Prokljansko jezero]], koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko [[Kanal svetog Josipa|kanala svetog Josipa]] i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.<ref name="Prukljansko_Jezero">{{cite web |title=Prukljansko jezero |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/prukljansko-jezero/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz [[Nacionalni park "Krka"]]. Prostornim planom Nacionalnog parka "Krka" Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.<ref name="Narodne_Novine_1990">{{cite web |title=Ustav Republike Hrvatske |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1990_01_1_1.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1990 |date=22. 12. 1990 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nacionalni park "Krka" obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.<ref name="Narodne_Novine_2017">{{cite web |title=Zakon o lokalnoj i područnoj (regionalnoj) samoupravi (pročišćeni tekst) |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2017_10_99_2280.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=99/2017 |date=11. 10. 2017 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka "Krka" i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.<ref name="Magas_Geografija"/> == Stanovništvo == {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Prema [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021.|popisu stanovništva iz 2021]], Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.<ref name="DZS_2021_Popis_Prvi_Rezultati">{{cite web |title=Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – Prvi rezultati po naseljima |url=https://podaci.dzs.hr/2021/en/39858 |website=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> ===Popis [[1991.]]=== {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} == Gastronomija == Gastronomija Skradina oblikovana je njegovim položajem na donjem toku [[Krka|rijeke Krke]], u blizini [[Prokljansko jezero|Prokljanskog jezera]], gdje se susreću utjecaji kontinentalnog zaleđa i [[Mediteran|mediteranskog]] priobalja. U lokalnoj kuhinji zastupljeni su riječna i morska [[Ribe|riba]], [[Jegulja|jegulje]], [[meso]], suhomesnati proizvodi, [[povrće]], [[voće]], [[vino]] i [[Rakija|rakije]]. Tradicionalna skradinska kuhinja objedinjuje elemente dalmatinske i kontinentalne kuhinje.<ref name="Gastronomija">{{cite web |title=Kontinentalni specijaliteti |url=https://www.skradin.hr/hr/dozivi/gastronomija-i-enologija/kontinentalni-specijaliteti/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Jela od ribe === Posebnost skradinske gastronomije povezana je s ribljim vrstama i drugim vodenim organizmima iz područja donjeg toka Krke i Prokljanskog jezera. U lokalnoj kuhinji pripremaju se [[jegulja|jegulje]], pastrve, cipli, brancin i različite sitne ribe, kao i školjke. Posebno mjesto zauzimaju proizvodi iz bočatog područja estuarija Krke, gdje se miješaju slatka riječna i morska voda.<ref name="Ribarska_Bastina">{{cite web |title=Ribarska baština |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/ribarska-bastina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Estuarij_Krke">{{cite journal |last=Viličić |first=Dubravko |title=Pregled istraživanja i znanstvenih spoznaja iz estuarija rijeke Krke |journal=Acta Botanica Croatica |volume=83 |issue=1 |year=2024 |pages=1–14 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472530 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Među najprepoznatljivijim lokalnim ribljim specijalitetima su ćokalice, sitne ribe koje se love u području bočate vode između slatkovodnog sloja rijeke Krke i morskog sloja u estuariju. U skradinskoj gastronomiji tradicionalno se pripremaju prženjem.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Ribarska_Bastina" /> Ćokalice se u lokalnim izvorima navode kao karakterističan gastronomski proizvod Skradina. Iako se u pojedinim opisima uspoređuju s [[gavun]]ima zbog veličine i izgleda, za ćokalice se ne navodi dovoljno pouzdana taksonomska identifikacija da bi ih trebalo predstavljati kao zasebnu vrstu ili kao određenu vrstu gavuna.<ref name="Skradinski_Restoran">{{cite web |last=JL. |title=U ovom skrandiskom restoranu očekujte ono najbolje od tradicije upakirano u novo ruho |url=https://www.jutarnji.hr/dobrahrana/price/u-ovom-skrandiskom-restoranu-ocekujte-ono-najbolje-od-tradicije-upakirano-u-novo-ruho-15024206 |website=Jutarnji list – Dobra hrana |date=9. 10. 2020 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Drugo karakteristično riblje jelo je brudet od jegulje, u Skradinu poznat i kao bižot. Tradicionalno se priprema od jegulje i poslužuje s palentom. Jegulja je povezana s bočatim vodama Prokljanskog jezera i donjeg toka Krke te zauzima važno mjesto u lokalnoj ribarskoj i gastronomskoj tradiciji.<ref name="Gastronomija" /> === Jela od mesa === Među tradicionalnim jelima od posebno se izdvajaju koprtlje, arhaično jelo koje se priprema od pršuta i pancete umotanih u janjeće iznutrice i kuhanih zajedno sa suhim mesom. U skradinskoj kuhinji zastupljene su i domaće kobasice, sušena janjetina, jela od divljači te različita jela pripremljena ispod sača.<ref name="Gastronomija" /> === Skradinski rižot === Skradinski rižot jedno je od najpoznatijih tradicionalnih jela Skradina. Riječ je o mesnom rižotu koji se priprema dugotrajnim kuhanjem, tradicionalno uz domaći temeljac od više vrsta mesa, poput teletine i pijetla. Prema lokalnoj tradiciji, priprema rižota traje više sati, a tradicionalno su ga pripremali muškarci. U savremenoj gastronomskoj promociji Skradina rižot zauzima posebno mjesto kao dio lokalne kulinarske baštine.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Intervju_Rizot">{{cite web |title=Intervju: Ante Pizić i Tome Računica o skradinskom rižotu |url=https://skradin.hr/hr/vijesti/intervju-ante-pizic-tome-racunica-o-skradinskom-rizotu/ |website=Grad Skradin |date=15. 5. 2021 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Slastice i pića === Najpoznatija tradicionalna slastica je [[Skradinska torta]], koja se priprema od orašastih plodova i drugih sastojaka karakterističnih za lokalnu slastičarsku tradiciju. U gastronomskoj ponudi Skradina zastupljene su i suhe smokve, ušećereni bademi te proizvodi od lokalnog voća, uključujući rakije i likere od žižula, oraha i ružinih latica.<ref name="Skradin_Kulturna_Bastina">{{cite web |title=Kulturna baština |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kulturna-bastina/4.html |website=Grad Skradin – Službene stranice |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Skradinsko područje ima i vinogradarsku tradiciju. Među sortama vinove loze koje se uzgajaju na području Skradina i njegovog zaleđa zastupljene su [[Debit]], [[Maraština]], [[Plavina]] i [[Lasina]].<ref name="Plan_Razvoja_2015_2020">{{cite report |title=Plan ukupnog razvoja Grada Skradina 2015.–2020. |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2017/05/2017-05-17/20/srpskradin.pdf |publisher=Grad Skradin |date=maj 2017 |format=PDF |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|zvonik rimokatoličke katedrale "Porođenje Blažene Djevice Marije" Datoteka: Church in Scradin.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. godine Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|Skradin, detalj iz grada Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|jedna od starih ulica u Skradinu Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|ruševine tvrđave Turina iznad grada </gallery> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} == Također pogledajte == * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title=Nacionalni sastav stanovništva po naseljima: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 1991. |publisher=Savezni zavod za statistiku |location=Beograd |year=1991 |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf}} * {{cite book |last=Gelo |first=Jakov |title=Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima |publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |location=Zagreb |year=1998 |isbn=978-953-6667-07-9}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Skradin}} * [http://www.grad-skradin.hr Službeni sajt Grada Skradina] {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] 5vrcm1ieib3em5lxxkcnfmbo21cqtyd 3924672 3924671 2026-09-11T07:28:36Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3924672 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|300px|[[Skradinski buk]], slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Smješten je na desnoj obali [[Krka (rijeka)|rijeke Krke]], u blizini njenog ušća u [[Prokljansko jezero]], oko 19 km sjeverno od [[Šibenik|Šibenika]].<ref name="Grad_Skradin">{{cite web |title=Kratak povijesno-geografski retrospekt |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kratak-povijesno-geografski-retrospekt/3.html |website=Grad Skradin |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Historija == Područje Skradina bilo je naseljeno još u [[željezno doba|željeznom dobu]]. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.<ref name="Hrcak_2011_Skardone">{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–170 |url=https://hrcak.srce.hr/file/111925 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=hr}}</ref><ref name="Hrcak_2011_Skradin_1">{{cite journal |last1=Glavičić |first1=Miroslav |last2=Miletić |first2=Željko |title=Nekoliko novih antičkih spomenika iz Skradina |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=113–150 |url=https://hrcak.srce.hr/75373 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje [[Liburni]]je. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice [[Velika majka|Velike majke]] ({{la|Magna Mater}}).<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište [[biskupija|biskupije]]. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]] pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.<ref name="Hrcak_1992_Migotti_Scardona">{{cite journal |last=Migotti |first=Branka |title=Ranokršćanska biskupija Scardona (Skradin) |journal=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |volume=9 |issue=1 |year=1992 |pages=53–76 |url=https://hrcak.srce.hr/1041 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom [[Bribirski (Šubići)|Šubić]], koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.<ref name="Fort_Turina">{{cite web |title=Fort Turina |url=https://skradin.hr/en/explore/culture-heritage/fort-turina/ |website=Grad Skradin – Tourist Board |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području [[Dalmacija|Dalmacije]]. Od posebnog značaja bila je [[mleci|mletačka vlast]], pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.<ref name="Soldo_Skradin_Venecija">{{cite journal |last=Soldo |first=Josip Ante |title=Skradin pod Venecijom |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=137–162 |url=https://hrcak.srce.hr/270490 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1522. Skradin su osvojile [[Osmansko Carstvo|osmanske]] snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.<ref name="Buzov_Skradin_Celalzade">{{cite journal |last=Buzov |first=Snježana |title=O gazijama i Hajbaru: osvojenje Skradina u kronici Mustafe Celâlzâdea |journal=Godišnjak Titius: godišnjak za interdisciplinarna istraživanja porječja Krke |volume=1 |issue=1 |year=2008 |pages=189–202 |url=https://hrcak.srce.hr/111970 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod [[Mletačka Republika|mletačkom vlašću]]. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi [[Državni arhiv u Veneciji|Državnog arhiva u Veneciji]].<ref name="Coralic_Skradin">{{cite journal |last=Čoralić |first=Lovorka |title=Vojnici iz Skradina u mletačkim prekomorskim kopnenim postrojbama u 18. stoljeću |journal=Historijski zbornik |volume=74 |issue=1 |year=2021 |pages=103–128 |url=https://hrcak.srce.hr/272766 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine [[Šibenik]]. == Geografija == [[Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina]] Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema [[Prokljansko jezero|Prokljanskom jezeru]].<ref name="Magas_Geografija">{{cite journal |last=Magaš |first=Damir |title=Osnovna geografska obilježja Skradina i njegovoga kraja |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=257–280 |url=https://hrcak.srce.hr/270499 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.<ref name="Magas_Geografija" /> Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, [[Drniš]] i [[Knin]] razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.<ref name="Hrcak_2006_Slukan_Altic_Razvoj_gradova_Krka">{{cite journal |last=Slukan Altić |first=Mirela |title=Razvoj gradova oko rijeke Krke |journal=Građa i prilozi za povijest Dalmacije |volume=21 |issue=21 |year=2006 |pages=213–242 |url=https://hrcak.srce.hr/39268 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nizvodno od Skradina nalazi se [[Prokljansko jezero]], koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko [[Kanal svetog Josipa|kanala svetog Josipa]] i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.<ref name="Prukljansko_Jezero">{{cite web |title=Prukljansko jezero |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/prukljansko-jezero/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz [[Nacionalni park "Krka"]]. Prostornim planom Nacionalnog parka "Krka" Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.<ref name="Narodne_Novine_1990">{{cite web |title=Ustav Republike Hrvatske |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1990_01_1_1.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1990 |date=22. 12. 1990 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nacionalni park "Krka" obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.<ref name="Narodne_Novine_2017">{{cite web |title=Zakon o lokalnoj i područnoj (regionalnoj) samoupravi (pročišćeni tekst) |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2017_10_99_2280.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=99/2017 |date=11. 10. 2017 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka "Krka" i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.<ref name="Magas_Geografija"/> == Stanovništvo == {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Prema [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021.|popisu stanovništva iz 2021]], Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.<ref name="DZS_2021_Popis_Prvi_Rezultati">{{cite web |title=Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – Prvi rezultati po naseljima |url=https://podaci.dzs.hr/2021/en/39858 |website=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> === Popis stanovnika 1991. === {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} == Gastronomija == [[Datoteka:Fried ćokalice (Atherina boyeri) in Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pržene ćokalice (Atherina boyeri), tradicionalni specijalitet iz Skradina]] Gastronomija Skradina oblikovana je njegovim položajem na donjem toku [[Krka|rijeke Krke]], u blizini [[Prokljansko jezero|Prokljanskog jezera]], gdje se susreću utjecaji kontinentalnog zaleđa i [[Mediteran|mediteranskog]] priobalja. U lokalnoj kuhinji zastupljeni su riječna i morska [[Ribe|riba]], [[Jegulja|jegulje]], [[meso]], suhomesnati proizvodi, [[povrće]], [[voće]], [[vino]] i [[Rakija|rakije]]. Tradicionalna skradinska kuhinja objedinjuje elemente dalmatinske i kontinentalne kuhinje.<ref name="Gastronomija">{{cite web |title=Kontinentalni specijaliteti |url=https://www.skradin.hr/hr/dozivi/gastronomija-i-enologija/kontinentalni-specijaliteti/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Jela od ribe === Posebnost skradinske gastronomije povezana je s ribljim vrstama i drugim vodenim organizmima iz područja donjeg toka Krke i Prokljanskog jezera. U lokalnoj kuhinji pripremaju se [[jegulja|jegulje]], pastrve, cipli, brancin i različite sitne ribe, kao i školjke. Posebno mjesto zauzimaju proizvodi iz bočatog područja estuarija Krke, gdje se miješaju slatka riječna i morska voda.<ref name="Ribarska_Bastina">{{cite web |title=Ribarska baština |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/ribarska-bastina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Estuarij_Krke">{{cite journal |last=Viličić |first=Dubravko |title=Pregled istraživanja i znanstvenih spoznaja iz estuarija rijeke Krke |journal=Acta Botanica Croatica |volume=83 |issue=1 |year=2024 |pages=1–14 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472530 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Među najprepoznatljivijim lokalnim ribljim specijalitetima su ćokalice, sitne ribe koje se love u području bočate vode između slatkovodnog sloja rijeke Krke i morskog sloja u estuariju. U skradinskoj gastronomiji tradicionalno se pripremaju prženjem.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Ribarska_Bastina" /> Ćokalice se u lokalnim izvorima navode kao karakterističan gastronomski proizvod Skradina. Iako se u pojedinim opisima uspoređuju s [[gavun]]ima zbog veličine i izgleda, za ćokalice se ne navodi dovoljno pouzdana taksonomska identifikacija da bi ih trebalo predstavljati kao zasebnu vrstu ili kao određenu vrstu gavuna.<ref name="Skradinski_Restoran">{{cite web |last=JL. |title=U ovom skrandiskom restoranu očekujte ono najbolje od tradicije upakirano u novo ruho |url=https://www.jutarnji.hr/dobrahrana/price/u-ovom-skrandiskom-restoranu-ocekujte-ono-najbolje-od-tradicije-upakirano-u-novo-ruho-15024206 |website=Jutarnji list – Dobra hrana |date=9. 10. 2020 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Drugo karakteristično riblje jelo je brudet od jegulje, u Skradinu poznat i kao bižot. Tradicionalno se priprema od jegulje i poslužuje s palentom. Jegulja je povezana s bočatim vodama Prokljanskog jezera i donjeg toka Krke te zauzima važno mjesto u lokalnoj ribarskoj i gastronomskoj tradiciji.<ref name="Gastronomija" /> === Jela od mesa === Među tradicionalnim jelima od posebno se izdvajaju koprtlje, arhaično jelo koje se priprema od pršuta i pancete umotanih u janjeće iznutrice i kuhanih zajedno sa suhim mesom. U skradinskoj kuhinji zastupljene su i domaće kobasice, sušena janjetina, jela od divljači te različita jela pripremljena ispod sača.<ref name="Gastronomija" /> === Skradinski rižot === Skradinski rižot jedno je od najpoznatijih tradicionalnih jela Skradina. Riječ je o mesnom rižotu koji se priprema dugotrajnim kuhanjem, tradicionalno uz domaći temeljac od više vrsta mesa, poput teletine i pijetla. Prema lokalnoj tradiciji, priprema rižota traje više sati, a tradicionalno su ga pripremali muškarci. U savremenoj gastronomskoj promociji Skradina rižot zauzima posebno mjesto kao dio lokalne kulinarske baštine.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Intervju_Rizot">{{cite web |title=Intervju: Ante Pizić i Tome Računica o skradinskom rižotu |url=https://skradin.hr/hr/vijesti/intervju-ante-pizic-tome-racunica-o-skradinskom-rizotu/ |website=Grad Skradin |date=15. 5. 2021 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Slastice i pića === Najpoznatija tradicionalna slastica je [[Skradinska torta]], koja se priprema od orašastih plodova i drugih sastojaka karakterističnih za lokalnu slastičarsku tradiciju. U gastronomskoj ponudi Skradina zastupljene su i suhe smokve, ušećereni bademi te proizvodi od lokalnog voća, uključujući rakije i likere od žižula, oraha i ružinih latica.<ref name="Skradin_Kulturna_Bastina">{{cite web |title=Kulturna baština |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kulturna-bastina/4.html |website=Grad Skradin – Službene stranice |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Skradinsko područje ima i vinogradarsku tradiciju. Među sortama vinove loze koje se uzgajaju na području Skradina i njegovog zaleđa zastupljene su [[Debit]], [[Maraština]], [[Plavina]] i [[Lasina]].<ref name="Plan_Razvoja_2015_2020">{{cite report |title=Plan ukupnog razvoja Grada Skradina 2015.–2020. |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2017/05/2017-05-17/20/srpskradin.pdf |publisher=Grad Skradin |date=maj 2017 |format=PDF |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|zvonik rimokatoličke katedrale "Porođenje Blažene Djevice Marije" Datoteka: Church in Scradin.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. godine Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|Skradin, detalj iz grada Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|jedna od starih ulica u Skradinu Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|ruševine tvrđave Turina iznad grada </gallery> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} == Također pogledajte == * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title=Nacionalni sastav stanovništva po naseljima: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 1991. |publisher=Savezni zavod za statistiku |location=Beograd |year=1991 |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf}} * {{cite book |last=Gelo |first=Jakov |title=Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima |publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |location=Zagreb |year=1998 |isbn=978-953-6667-07-9}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Skradin}} * [http://www.grad-skradin.hr Službeni sajt Grada Skradina] {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] a5itanhice8zelp7blngdnalpcqaf6u 3924676 3924672 2026-09-11T08:56:47Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika 3924676 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|300px|[[Skradinski buk]], slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Smješten je na desnoj obali [[Krka (rijeka)|rijeke Krke]], u blizini njenog ušća u [[Prokljansko jezero]], oko 19 km sjeverno od [[Šibenik|Šibenika]].<ref name="Grad_Skradin">{{cite web |title=Kratak povijesno-geografski retrospekt |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kratak-povijesno-geografski-retrospekt/3.html |website=Grad Skradin |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Historija == Područje Skradina bilo je naseljeno još u [[željezno doba|željeznom dobu]]. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.<ref name="Hrcak_2011_Skardone">{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–170 |url=https://hrcak.srce.hr/file/111925 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=hr}}</ref><ref name="Hrcak_2011_Skradin_1">{{cite journal |last1=Glavičić |first1=Miroslav |last2=Miletić |first2=Željko |title=Nekoliko novih antičkih spomenika iz Skradina |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=113–150 |url=https://hrcak.srce.hr/75373 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje [[Liburni]]je. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice [[Velika majka|Velike majke]] ({{la|Magna Mater}}).<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište [[biskupija|biskupije]]. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]] pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.<ref name="Hrcak_1992_Migotti_Scardona">{{cite journal |last=Migotti |first=Branka |title=Ranokršćanska biskupija Scardona (Skradin) |journal=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |volume=9 |issue=1 |year=1992 |pages=53–76 |url=https://hrcak.srce.hr/1041 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom [[Bribirski (Šubići)|Šubić]], koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.<ref name="Fort_Turina">{{cite web |title=Fort Turina |url=https://skradin.hr/en/explore/culture-heritage/fort-turina/ |website=Grad Skradin – Tourist Board |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području [[Dalmacija|Dalmacije]]. Od posebnog značaja bila je [[mleci|mletačka vlast]], pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.<ref name="Soldo_Skradin_Venecija">{{cite journal |last=Soldo |first=Josip Ante |title=Skradin pod Venecijom |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=137–162 |url=https://hrcak.srce.hr/270490 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1522. Skradin su osvojile [[Osmansko Carstvo|osmanske]] snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.<ref name="Buzov_Skradin_Celalzade">{{cite journal |last=Buzov |first=Snježana |title=O gazijama i Hajbaru: osvojenje Skradina u kronici Mustafe Celâlzâdea |journal=Godišnjak Titius: godišnjak za interdisciplinarna istraživanja porječja Krke |volume=1 |issue=1 |year=2008 |pages=189–202 |url=https://hrcak.srce.hr/111970 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod [[Mletačka Republika|mletačkom vlašću]]. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi [[Državni arhiv u Veneciji|Državnog arhiva u Veneciji]].<ref name="Coralic_Skradin">{{cite journal |last=Čoralić |first=Lovorka |title=Vojnici iz Skradina u mletačkim prekomorskim kopnenim postrojbama u 18. stoljeću |journal=Historijski zbornik |volume=74 |issue=1 |year=2021 |pages=103–128 |url=https://hrcak.srce.hr/272766 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine [[Šibenik]]. == Geografija == [[Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina]] Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema [[Prokljansko jezero|Prokljanskom jezeru]].<ref name="Magas_Geografija">{{cite journal |last=Magaš |first=Damir |title=Osnovna geografska obilježja Skradina i njegovoga kraja |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=257–280 |url=https://hrcak.srce.hr/270499 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.<ref name="Magas_Geografija" /> Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, [[Drniš]] i [[Knin]] razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.<ref name="Hrcak_2006_Slukan_Altic_Razvoj_gradova_Krka">{{cite journal |last=Slukan Altić |first=Mirela |title=Razvoj gradova oko rijeke Krke |journal=Građa i prilozi za povijest Dalmacije |volume=21 |issue=21 |year=2006 |pages=213–242 |url=https://hrcak.srce.hr/39268 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nizvodno od Skradina nalazi se [[Prokljansko jezero]], koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko [[Kanal svetog Josipa|kanala svetog Josipa]] i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.<ref name="Prukljansko_Jezero">{{cite web |title=Prukljansko jezero |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/prukljansko-jezero/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz [[Nacionalni park "Krka"]]. Prostornim planom Nacionalnog parka "Krka" Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.<ref name="Narodne_Novine_1990">{{cite web |title=Ustav Republike Hrvatske |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1990_01_1_1.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1990 |date=22. 12. 1990 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nacionalni park "Krka" obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.<ref name="Narodne_Novine_2017">{{cite web |title=Zakon o lokalnoj i područnoj (regionalnoj) samoupravi (pročišćeni tekst) |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2017_10_99_2280.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=99/2017 |date=11. 10. 2017 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka "Krka" i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.<ref name="Magas_Geografija"/> == Stanovništvo == {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Prema [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021.|popisu stanovništva iz 2021]], Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.<ref name="DZS_2021_Popis_Prvi_Rezultati">{{cite web |title=Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – Prvi rezultati po naseljima |url=https://podaci.dzs.hr/2021/en/39858 |website=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> === Popis stanovnika 1991. === {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} == Gastronomija == [[Datoteka:Fried ćokalice (Atherina boyeri) in Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pržene ćokalice (Atherina boyeri), tradicionalni specijalitet iz Skradina]] [[Datoteka:Slice of traditional Skradin cake-bs.jpg|mini|desno|300px|Komad tradicionalne Skradinske torte]] Gastronomija Skradina oblikovana je njegovim položajem na donjem toku [[Krka|rijeke Krke]], u blizini [[Prokljansko jezero|Prokljanskog jezera]], gdje se susreću utjecaji kontinentalnog zaleđa i [[Mediteran|mediteranskog]] priobalja. U lokalnoj kuhinji zastupljeni su riječna i morska [[Ribe|riba]], [[Jegulja|jegulje]], [[meso]], suhomesnati proizvodi, [[povrće]], [[voće]], [[vino]] i [[Rakija|rakije]]. Tradicionalna skradinska kuhinja objedinjuje elemente dalmatinske i kontinentalne kuhinje.<ref name="Gastronomija">{{cite web |title=Kontinentalni specijaliteti |url=https://www.skradin.hr/hr/dozivi/gastronomija-i-enologija/kontinentalni-specijaliteti/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Jela od ribe === Posebnost skradinske gastronomije povezana je s ribljim vrstama i drugim vodenim organizmima iz područja donjeg toka Krke i Prokljanskog jezera. U lokalnoj kuhinji pripremaju se [[jegulja|jegulje]], pastrve, cipli, brancin i različite sitne ribe, kao i školjke. Posebno mjesto zauzimaju proizvodi iz bočatog područja estuarija Krke, gdje se miješaju slatka riječna i morska voda.<ref name="Ribarska_Bastina">{{cite web |title=Ribarska baština |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/ribarska-bastina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Estuarij_Krke">{{cite journal |last=Viličić |first=Dubravko |title=Pregled istraživanja i znanstvenih spoznaja iz estuarija rijeke Krke |journal=Acta Botanica Croatica |volume=83 |issue=1 |year=2024 |pages=1–14 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472530 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Među najprepoznatljivijim lokalnim ribljim specijalitetima su ćokalice, sitne ribe koje se love u području bočate vode između slatkovodnog sloja rijeke Krke i morskog sloja u estuariju. U skradinskoj gastronomiji tradicionalno se pripremaju prženjem.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Ribarska_Bastina" /> Ćokalice se u lokalnim izvorima navode kao karakterističan gastronomski proizvod Skradina. Iako se u pojedinim opisima uspoređuju s [[gavun]]ima zbog veličine i izgleda, za ćokalice se ne navodi dovoljno pouzdana taksonomska identifikacija da bi ih trebalo predstavljati kao zasebnu vrstu ili kao određenu vrstu gavuna.<ref name="Skradinski_Restoran">{{cite web |last=JL. |title=U ovom skrandiskom restoranu očekujte ono najbolje od tradicije upakirano u novo ruho |url=https://www.jutarnji.hr/dobrahrana/price/u-ovom-skrandiskom-restoranu-ocekujte-ono-najbolje-od-tradicije-upakirano-u-novo-ruho-15024206 |website=Jutarnji list – Dobra hrana |date=9. 10. 2020 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Drugo karakteristično riblje jelo je brudet od jegulje, u Skradinu poznat i kao bižot. Tradicionalno se priprema od jegulje i poslužuje s palentom. Jegulja je povezana s bočatim vodama Prokljanskog jezera i donjeg toka Krke te zauzima važno mjesto u lokalnoj ribarskoj i gastronomskoj tradiciji.<ref name="Gastronomija" /> === Jela od mesa === Među tradicionalnim jelima od posebno se izdvajaju koprtlje, arhaično jelo koje se priprema od pršuta i pancete umotanih u janjeće iznutrice i kuhanih zajedno sa suhim mesom. U skradinskoj kuhinji zastupljene su i domaće kobasice, sušena janjetina, jela od divljači te različita jela pripremljena ispod sača.<ref name="Gastronomija" /> === Skradinski rižot === Skradinski rižot jedno je od najpoznatijih tradicionalnih jela Skradina. Riječ je o mesnom rižotu koji se priprema dugotrajnim kuhanjem, tradicionalno uz domaći temeljac od više vrsta mesa, poput teletine i pijetla. Prema lokalnoj tradiciji, priprema rižota traje više sati, a tradicionalno su ga pripremali muškarci. U savremenoj gastronomskoj promociji Skradina rižot zauzima posebno mjesto kao dio lokalne kulinarske baštine.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Intervju_Rizot">{{cite web |title=Intervju: Ante Pizić i Tome Računica o skradinskom rižotu |url=https://skradin.hr/hr/vijesti/intervju-ante-pizic-tome-racunica-o-skradinskom-rizotu/ |website=Grad Skradin |date=15. 5. 2021 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Slastice i pića === Najpoznatija tradicionalna slastica je [[Skradinska torta]], koja se priprema od orašastih plodova i drugih sastojaka karakterističnih za lokalnu slastičarsku tradiciju. U gastronomskoj ponudi Skradina zastupljene su i suhe smokve, ušećereni bademi te proizvodi od lokalnog voća, uključujući rakije i likere od žižula, oraha i ružinih latica.<ref name="Skradin_Kulturna_Bastina">{{cite web |title=Kulturna baština |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kulturna-bastina/4.html |website=Grad Skradin – Službene stranice |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Skradinsko područje ima i vinogradarsku tradiciju. Među sortama vinove loze koje se uzgajaju na području Skradina i njegovog zaleđa zastupljene su [[Debit]], [[Maraština]], [[Plavina]] i [[Lasina]].<ref name="Plan_Razvoja_2015_2020">{{cite report |title=Plan ukupnog razvoja Grada Skradina 2015.–2020. |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2017/05/2017-05-17/20/srpskradin.pdf |publisher=Grad Skradin |date=maj 2017 |format=PDF |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|zvonik rimokatoličke katedrale "Porođenje Blažene Djevice Marije" Datoteka: Church in Scradin.JPG|srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687. godine Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|Skradin, detalj iz grada Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|jedna od starih ulica u Skradinu Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|ruševine tvrđave Turina iznad grada </gallery> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} == Također pogledajte == * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title=Nacionalni sastav stanovništva po naseljima: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 1991. |publisher=Savezni zavod za statistiku |location=Beograd |year=1991 |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf}} * {{cite book |last=Gelo |first=Jakov |title=Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima |publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |location=Zagreb |year=1998 |isbn=978-953-6667-07-9}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Skradin}} * [http://www.grad-skradin.hr Službeni sajt Grada Skradina] {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] cgpkjxamnpyqds4ndisbptnpxh0ovjb 0 39861 3924577 3651403 2026-09-10T12:29:05Z Palapa 383 3924577 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|222}}{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 222. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|222 BC}} jowrjs8yb8jymiltpoivw4lq5gg5y70 0 39863 3924579 3920031 2026-09-10T12:30:28Z Palapa 383 3924579 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|224}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''224. p. n. e.''' je bila godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Torkvata i Flaka'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''530. godina ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 224. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 224. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 6yrdqxwploiafbfce60bxu4b1qo2lim 0 39864 3924580 3920033 2026-09-10T12:31:22Z Palapa 383 3924580 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|225}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''225. p. n. e.''' je bila godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Papa i Regula'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 529. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 225 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 225. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|225 BC}} qtwonzzqmhj8ifcin1pi8j6wx37ivh8 0 39865 3924581 3920035 2026-09-10T12:31:50Z Palapa 383 /* Reference */ 3924581 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|226}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''226. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Mesale i Fulla'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 528. ''Ab urbe condita''''' ). Denominacija 226. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 226. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} {{Commonscat|226 BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 6lw4mftysmat8rhte426sqiftnold62 0 39866 3924582 3920038 2026-09-10T12:32:50Z Palapa 383 /* Reference */ 3924582 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|227}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''227. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Flaka i Regula'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''527. godina ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 227. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 227. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|227 BC}} 2a4yhqe43p924e3jjw9h2derl4yp7jo 0 39869 3924584 3651404 2026-09-10T12:34:09Z Palapa 383 3924584 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|230}}{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 230. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|230 BC}} 456sik51y5xyff1di7lw9ojkmuj4n8k 0 39870 3924585 3920046 2026-09-10T12:34:33Z Palapa 383 /* Reference */ 3924585 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|231}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''231. prije nove ere''' je bila godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Mata i Masoa'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 523. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 231. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 231. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 6p7n5odfgyoemctpr9vuwmkwwmbun4e 0 39871 3924587 3920048 2026-09-10T12:35:03Z Palapa 383 /* Reference */ 3924587 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|232}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''232.''' godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Lepida i Meleola'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''522. godina ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 232. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 232. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|232 BC}} l2q2tv99i2rf06x82ulxflyc6ik7xgh 0 56312 3924597 2831286 2026-09-10T13:30:23Z Palapa 383 /* Primjeri meronimije */ 3924597 wikitext text/x-wiki '''Meronimi'''<ref>{{Citation|title=meronim|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=meronim&oldid=87694460|date=2025-10-31|accessdate=2026-09-10|language=en}}</ref> ([[grčki jezik|grč.]] ''meros'' = dio, ''onoma'' = ime) [[leksem]]i su u [[semantika|semantičkom]], odnosno značenjskom odnosu. Meronimija predstavlja odnos dvije [[riječ]]i od kojih je prva dio neke cjeline, a druga ta cjelina. == Primjeri meronimije == * ''Kora, grana i list'' meronimi su holonima ''stablo'' * ''Oči, usta, nos, uši, kosa'' meronimi su holonima ''lice'' * ''Monitor, tastatura, matična ploča'' meronimi su holonima ''računalo'' * ''Glava, ruke, noge'' meronimi su holonima ''tijelo'' * ''Wikipedia, Wikicitat, Wikizvor, Wikirječnik'' meronimi su holonima ''Wikimedia'' Meronimiji je suprotna [[holonim]]ija koja označava odnos cjeline prema dijelu, a ne dijela prema cjelini. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Leksikologija]] 6omeq8h65bwjvle5rlshhet1nn2o9jj 1 57634 3924619 1800061 2026-09-10T16:30:09Z ~2026-49326-82 185585 3924619 wikitext text/x-wiki 3924621 3924619 2026-09-10T16:43:33Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-49326-82|~2026-49326-82]] ([[User talk:~2026-49326-82|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:31.217.93.114|31.217.93.114]] 1800061 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}}==Italijani o ustašama== Italijani su se zgražavali nad hrvatskim zločinima u Drugom svetskom ratu, ostavljajući o tome nemali broj dokumenata. Među najpotresnija italijanska dokumenta o hrvatskom genocidu nad Srbima spada pismo generala Aleksandra Luzana Musoliniju. Evo tog pisma: "Duče! Moja bezgranična odanost prema Vama mi, nadam se, daje za pravo da, u nečemu, odstupim od strogog vojničkog protokola. Zato i žurim da Vam opišem jedan događaj kojemu sam, unazad tri sedmice, lično prisustvovao. Obilazeći sreska mesta Stolac, Čapljinu i Ljubinje (između 60 i 130 km severno od Dubrovnika) - saznam od naših obaveštajnih oficira da su Pavelićeve ustaše, prethodnog dana, počinile neki zločin u jednom selu (Prebilovci), i da će, kad se to pročuje, okolni Srbi ponovo da se uznemire. Nedostaju mi reči da opišem ono što sam tamo zatekao. U velikoj školskoj učionici, zatekao sam zaklanu učiteljicu i 120 njenih učenika! Nijedno dete nije bilo starije od 12 godina! Zločin je neumesna i nevina reč - to je prevazilazilo svako ludilo! Mnogima su odsekli glave i poređali ih po đačkim klupama. Iz rasporenih utroba ustaše su izvukle creva i, kao novogodišnje vrpce, rastegli ih ispod plafona i ekserima ukucali u zidove! Roj muva i nesnošljiv smrad nisu dozvoljavali da se tu duže zadržimo. Primetio sam načeti džak soli u ćošku i zgranuto ustanovio da su ih klali polako, soleći im vratove! I, taman kad smo odlazili, u zadnjoj klupi se začulo dečje krkljanje. Pošaljem dvojicu vojnika da vide šta je. Izneli su jednog đaka, još je bio u životu, disao je sa napola presečenim grkljanom! Svojim kolima odvezem to jadno dete u našu vojnu bolnicu, povratimo ga svesti i od njega saznamo punu istinu o tragediji. Zločinci su najpre, na smenu, silovali učiteljicu Srpkinju (ime joj je Stana Arnautović) i onda je, pred decom, ubili. Silovali su i devojčice od osam godina. Za sve to vreme, pevao je silom dovedeni orkestar Cigana i udarao u tambure! Na večnu sramotu naše, rimske crkve - i jedan božji čovek, jedan župnik, u svemu tome je učestvovao! Dečak koga smo spasili, brzo se oporavio. I čim je rana zarasla, našom nepažnjom pobegao je iz bolnice i otišao u svoje selo, da traži rodbinu. Poslali smo patrolu za njim, ali uzalud: našli su ga na pragu kuće zaklanog! Od hiljadu i nešto duša, u selu više nema nikoga! Istoga dana (to smo otkrili kasnije) kad je izvršen zločin u školi, ustaše su pohvatale još 700 stanovnika sela Prebilovci i sve ih bacili u jamu ili na životinjski način na putu do jame pobili. Spasilo se samo oko 300 muškaraca: jedino je njima uspelo da probiju ustaški obruč oko sela i da pobegnu u planinu! Tih 300 preživelih jače je od najelitnije Pavelićeve divizije. Sve što su imali da izgube, oni su izgubili! Decu, žene, majke, sestre, kuće, imovinu. Čak su i straha od smrti oslobođeni. Smisao njihovog života je jedino u osveti, u strašnoj osveti njih je, u neku ruku, i stid što su preživeli! A takvih sela, kao što su Prebilovci, puna je Hercegovina, Bosna, Lika, Dalmacija. Pokolji Srba su dostigli takve razmere da su, u tim krajevima, zagađeni i mnogi vodeni izvori. Iz jednog vrela u Popovom Polju, nedaleko od jame u koju je bačeno 4.000 Srba, izbijala je crvenkasta voda, lično sam se u to uverio! Na savest Italije i naše kulture pašće neizbrisiva mrlja, ako se, dok je vreme, ne distanciramo od ustaša i ne sprečimo da se nama pripiše da podržavamo bezumlje!" =Ustase= The New Oxford American Dictionary, Second Edition, Oxford University Press, Inc., NY 2005, Page 1853- "(also Ustashas or Ustashi) ... the members of a Croatian extreme nationalist movement that engaged in terrorist activity before World War II and ruled Croatia with Nazi support after Yugoslavia was invaded and divided by Germans in 1941 > from Serbo-Croat Ustaše 'rebels' " Nitko ne spominje kralja Aleksandra - niti neku borbu za neovisnost. Banda lupeza koja osim klanja, silovanja i pljacke nije imala nikakvog drugog programa. Kao što rekoh nisu utaše loše, one su samo radile dobre stvari za Hrvatsku i Hravte, a to što su ubile oko 100-200 Srba i nekoliko desetina Židova i Roma, to je bilo u samoodbrani. Zahtjevam od Srba da se ispričaju Hrvatima zbog svog zla koje je Kralj Aleksandar uradio Hrvatskoj, i da priznaju da je njegovo ubistvo bilo čin rodoljublja. Pavelić i ustaše su radili i loeše stvari, to priznajem. Da je on uradio posao kako treba danas bi Srijem bio Hrvatski, jer je oduvijek bio Hrvatski, i biće (trenutno su ga Četnici okupirali), i Srbo-četnici ne bi živjeli do 91. u Lijepoj našoj, te ne bi ni mogli da se bune i da nas napadaju! Ipak je doktor Tuđman završio posao, i konačno smo poslije 1000 godina dobili Hrvatsku neovisnu i što je još važnije bez Srba. Samo još da povratimo Srijem i BiH! Bošnjaci su Hrvati, oduvijek su bili i Biće, a Republika Srpska je genocidna tvorevina, i ona će jednostavno nestati, a Srbi će moći da biraju, da ostave Hrvatima njihovnu državu i odu u Srbiju, ili ih neće biti! * Prvo se potpiši a onda citiraj Amere, ljude koji o nečem što se zbiva tisuće kilometara od njih nemaju skoro ni najblažeg pojma i koji su stvarno "veliki stručnjaci" za povijest Balkana. --[[Korisnik:Jack Sparrow|Jack Sparrow]] 11:24, 29 juni 2007 (CEST)Jack Sparrow Kao Ameri će nas učit našu povijest, hehe... jedino mi imamo pravo da pričamo o povijesti, i to samo onako da mi ispadnemo dobri, a svi ostali loši. Poznato je da smo mi uvijek bili žrtve, i da smo uvijek bili na pravoj strani. Tko se usudi da pomisli nešto drugo , taj je lud. ''I reče Amer u The New Oxford American Dictionaryu, Second Editionu, Oxford University Pressu, Inc.-u, NY 2005-ici, na Page-u 1853...'' ==Nijemci o ustašama== Herman Nojbaher: Recept za pravoslavne, koji je primio ustaški vođa i poglavnik, predsednik Nezavisne Države Hrvatske, Ante Pavelić, podseća na najkrvavije religiozne ratove: 'Jedna trećina mora da postane katolička, jedna trećina mora da napusti zemlju, a jedna trećina mora da umre. Poslednja tačka programa bila je i sprovedena u delo. Kada ustaške vođe pričaju o tome da su zaklali milion pravoslavnih Srba - uključujući bebe, decu, žene i starce to je onda, po meni, preterivanje i samohvalisanje. Na osnovu izveštaja koji su stigli do mene, procenjujem da broj nevinih, nenaoružanih, zaklanih Srba iznosi oko 750 000. Kada sam, po ko zna koji put, u Glavnom štabu stavio na dnevni red izveštaje o istinski užasnim stvarima koje se odvijaju u Hrvatskoj, Hitler mi je ovako odgovorio: 'I ja sam poglavniku kazao da nije moguće samo tako iskoreniti tu manjinu, jer je ona, jednostavno, prevelika. - Da, kada bi čovek tačno znao gde je granica uništavanja jednog naroda"! Glaize fon Horstenau: Što se tiče čistih hrvatskih vojnih formacija, one su u borbama potpuno zatajile. Svoju ocenu hrvatske vojske dao je i nemački general u Hrvatskoj, Glaize fon Horstenau. On je naglasio da su se hrvatske jedinice, u većini slučajeva, kada su se našle u ozbiljnoj borbenoj situaciji i većem iskušenju, pokazale kao nepouzdane. One imaju uspeh samo onda kada se oslanjaju na Nemce ili kada su pod nemačkom kontrolom. Iz tih razloga, treba da se ispita mogućnost da se u potpunosti odustane od formiranja čisto hrvatskih jedinica. Hitler je bio bjesan na Pavelića što je svojom politikom rasplamsao ustanak u Hrvatskoj, čime je izgubio mogućnost upotrebe oružanih snaga NDH na istočnom frontu, štaviše, morao je davati svoje snage za gušenje ustanka u NDH. Zato je pozvao Pavelića u svoj štab u Vinici (Ukrajina) na dan 23. septembra 1942. godine. Panika je uhvatila Pavelića pa smenio ministra Oružanih snaga Slavka Kvaternika i ponudio »revnijeg« Juru Francetića. Obnaroduje »Važnu obavijest Vlade« s pretnjama onima koji šire vesti »o tobožnjem razoružavanju ustaških postrojbi po predstavnicima jedne strane prijateljske sile, o zamenjivanju hrvatske vojske s jednom stranom vojskom, o tome da će jedna strana sila preuzeti vlast u Hrvatskoj...« (Hrvatski narod, 3. septembra 1942.) Opunomoćeni general Horstenau napisao je u svome izveštaju, između ostalog: »Ustaški pokret je počinjenim greškama, zločinima i pojavama korupcije tako kompromitovan, da bi državna egzekutiva (domobranstvo i redarstvo) morala biti od njega odijeljena, čak uz napuštanje svake vanjske povezanosti...«. U toj panici pred svojim gospodarima, Pavelić je promemorijom od 11. novembra 1942. godine prihvatio da sve svoje policijske akcije prethodno najavi nemačkom generalu. 4kj52hro43taf0599v5tx3avkouhczh 6 60017 3924670 2644609 2026-09-11T06:56:25Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian postavio је novu verziju [[Datoteka:Prikaži izgled.jpg]] 2644609 wikitext text/x-wiki == Informacije == {{Infoslika | Opis = Slika ekrana dugmeta "{{int:showpreview}}" i okolnog dijela uređivača izvornog kôda. | Izvor = Vlastita slika ekrana. | Datum = Prvobitni: 26. august 2007.<br />Najnoviji: 30. oktobar 2015. | Autor = Prvobitni: [[Korisnik:Demicx|Demicx]]<br />Trenutni: [[Korisnik:Srdjan_m|Srdjan_m]] | Objašnjenje = Za podsjećanje korisnikâ da koriste pomenuto dugme umjesto učestalnog čuvanja izmjena. }} == Licenca == {{Screenshot-Wikipedia}} 4alqls0ibe0hyq2g25lht3dylby3q88 0 60135 3924583 3924565 2026-09-10T12:33:57Z Bosancica by MK 173186 Revidiran uvodni dio 3924583 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Mayotte | izvorno_ime = Départements et régions d'outre-mer de Mayotte | drugo_ime = Mahoré | kategorija = prekomorski departman <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = Departman Mayotte | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag of France.svg | simbol = Coat of Arms of Mayotte.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Francuska | zastava_države = {{ZD|FRA}} | pokrajina = | pokrajina_vrsta = | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = [[Komorski arhipelag]] | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Mamoudzou]] | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 12 | širina_minuta_glavnog_grada = 50 | širina_sekundi_glavnog_grada = 35 | širina_SJ_glavnog_grada = S | dužina_stepeni_glavnog_grada = 45 | dužina_minuta_glavnog_grada = 8 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 18 | dužina_IZ_glavnog_grada = E | najviši = Mount Bénara | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = 660 | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = [[Indijski okean]] | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = 0 | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 374 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 338,208 | stanovništvo_datum = 1. januar 2026. | stanovništvo_gustoća = 858 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 31. mart 2011. | datum = | vlada_položaj = Predsjednik Departmanskog vijeća | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = Ben Issa Ousseni | lider_partija = [[Republikanci (Francuska)|LR]] <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Istočnoafričko vrijeme|EAT]] | utc_odstupanje = +3 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = 976xx | pozivni broj = +262 | kod = ISO 3166-2: [[ISO 3166-2:YT|YT]], [[ISO 3166-2:FR|FR-976]] <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = [[Euro]] (€) (EUR) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .yt, .fr | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = Mahoré in Comoros (hatched).svg | opis_karte = Položaj Mayottea u Komorskom arhipelagu | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = [http://www.mayotte.pref.gouv.fr/ Prefektura]<br />[http://www.cg976.fr/ Departmansko vijeće] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = Službeni jezik: [[francuski jezik|francuski]] }} [[Datoteka:Comoros CIA factbook map.png|mini|desno|300px|Komori i Mayotte]] '''Mayotte''' ({{fr|Mayotte}}), službeno '''Departman Mayotte''' ({{fr|Département de Mayotte}}),<ref name="official_name">{{cite web |title=Mayotte devient le 101e département français le 31 mars 2011 |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/IMG/pdf/DPMayotte_old-2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200111/http://www.outre-mer.gouv.fr/IMG/pdf/DPMayotte_old-2.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead |publisher=Ministère de l'Intérieur, de l'Outre-Mer, des Collectivités territoriales et de l'Immigration |page=4 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=fr}}</ref> [[Francuski prekomorski teritorij|prekomorski]] je [[Prekomorski departmani i regije Francuske|departman i regija]] [[Francuska|Francuske]]<ref name="RIDC_2015">{{cite journal |title=Les collectivités territoriales et le financement des lieux de culte, LC 255, mars 2015 |journal=Revue internationale de droit comparé |volume=67 |issue=2 |year=2015 |pages=597–602 |doi=10.3406/ridc.2015.20521 |issn=0035-3337 |url=https://doi.org/10.3406/ridc.2015.20521 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> te [[jedinstvena teritorijalna zajednica]] koja objedinjuje nadležnosti departmana i regije. Kao francuski prekomorski departman, Mayotte je dio [[Francuska|Republike Francuske]], dok je od 1. januara 2014. i [[Specijalne teritorije država članica Evropskog ekonomskog prostora|najudaljenija regija]] [[Evropska unija|Evropske unije]] (RUP).<ref name="EUR_Lex_2012_Mayotte_Status">{{cite web |title=2012/419/EU: European Council Decision of 11 July 2012 amending the status of Mayotte with regard to the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32012D0419 |website=EUR-Lex |publisher=Publications Office of the European Union |date=11. 7. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Mayotte se nalazi u sjevernom dijelu [[Mozambički kanal|Mozambičkog kanala]], u zapadnom dijelu [[Indijski okean|Indijskog okeana]], između sjeverozapadnog [[Madagaskar|Madagaskara]] i obale [[Mozambik|Mozambika]]. Geografski je dio [[Komori|Komorskog arhipelaga]].<ref name="INSEE_1294349">{{cite web |title=Code Officiel Géographique (COG) — Fiche communauté |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1294349 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Područje se sastoji od dva glavna ostrva, [[Grande-Terre]] i [[Pamanzi|Petite-Terre]], te većeg broja manjih ostrva. Ukupna površina kopna iznosi približno 374 km².<ref name="INSEE_1294349" /> Glavni grad i sjedište departmana je [[Mamoudzou]], na ostrvu Grande-Terre, dok se [[Međunarodni aerodrom "Dzaoudzi–Pamandzi"]] nalazi na Petite-Terreu.<ref name="INSEE_Mamoudzou">{{cite web |title=Commune de Mamoudzou (97611) — Code Officiel Géographique |url=https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune/97611-mamoudzou |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Prema revidiranoj procjeni [[Nacionalni institut za statistiku i ekonomske studije|INSEE]]-a, Mayotte je 1. januara 2026. imao 338,208 stanovnika.<ref name="INSEE_001760180">{{cite web |title=Series 001760180 — Demographic indicators and population statistics |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001760180 |website=Insee (National Institute of Statistics and Economic Studies) |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zbog relativno male površine i brzog rasta stanovništva, riječ je o jednom od najgušće naseljenih francuskih prekomorskih područja. Stanovništvo je izrazito mlado, a demografski rast povezan je i s visokim prirodnim priraštajem i snažnim migracijskim kretanjima.<ref name="INSEE_Statistiques_4199328">{{cite web |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4199328 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=27. 12. 2019 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> [[Francuski jezik|Francuski]] je službeni jezik. U svakodnevnoj komunikaciji široko se koriste [[shimaore]] i [[Malagaški jezik|kibushi]], lokalni jezici povezani s jezičkim područjima istočne [[Afrika|Afrike]] i [[Madagaskar]]a. Prema istraživanju INSEE-a i francuskog Ministarstva kulture provedenom 2019, 75% stanovnika Mayottea starijih od 15 godina izjavilo je da vlada shimaoreom, a 18% kibushijem; ukupno 81% stanovnika navelo je da vlada najmanje jednim od ta dva jezika. Francuskim je vladalo 55% stanovništva obuhvaćenog istraživanjem, pri čemu je njegovo poznavanje bilo znatno raširenije među mlađim stanovništvom i osobama rođenim izvan Mayottea.<ref name="INSEE_6467148">{{cite web |title=Populations légales de Mayotte en 2022 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6467148 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=22. 12. 2022 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Većinsko stanovništvo Mayottea je [[islam|muslimanske]] vjeroispovijesti. Ostrva su historijski bila povezana s istočnom Afrikom, Madagaskarom i arapskim trgovačkim mrežama. U 19. stoljeću Mayotte je došao pod vlast Francuske. Andriantsoly, bivši vladar područja Iboina na Madagaskaru, prodao je ostrvo Francuskoj 1841. Francuska je potom proširila svoju vlast i na ostala ostrva [[Komori|Komorskog arhipelaga]], dok je Mayotte ostao pod francuskom upravom i nakon što su Komori 1974. na referendumu glasali za nezavisnost. Na referendumu održanom 29. marta 2009, 95,2% birača koji su glasali podržalo je pretvaranje Mayottea u francuski departman.<ref name="Vie_Publique_2009">{{cite web |last=Alliot-Marie |first=Michèle |title=Conseil des ministres du 1er avril 2009. Les résultats du référendum relatif à la départementalisation de Mayotte |url=https://www.vie-publique.fr/discours/174754-conseil-des-ministres-du-1er-avril-2009-les-resultats-du-referendum-rel |website=Vie-publique.fr |publisher=Secrétariat général du Gouvernement |date=1. 4. 2009 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref><ref name="DW_2011_Mayotte_EU">{{cite web |title=EU shores spread to Indian Ocean island |url=https://www.dw.com/en/eu-shores-spread-to-indian-ocean-island/a-14957924 |website=Deutsche Welle |date=31. 3. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Mayotte je 31. marta 2011. postao 101. departman Francuske. Istovremeno je dobio status jedinstvene teritorijalne zajednice koja izvršava nadležnosti departmana i regije. [[Evropsko vijeće]] je 2012. odlučilo promijeniti status Mayottea u odnosu na [[Evropska unija|Evropsku uniju]], pa je od 1. januara 2014. godine postao [[Specijalne teritorije država članica Evropskog ekonomskog prostora|specijalna teritorija država članica Evropskog ekonomskog prostora]], čime je pravo Evropske unije počelo da se primjenjuje na to područje, uz određena prijelazna razdoblja i posebna prilagođavanja.<ref name="EUR_Lex_2012_Mayotte_Status" /> Demografski i migracijski pritisci predstavljaju jednu od najvažnijih karakteristika savremenog Mayottea. Prema popisu stanovništva iz 2017, 48% stanovnika imalo je strano državljanstvo, odnosno oko 123.000 osoba. Od stranih državljana 95% bili su državljani [[Komori|Komora]], a 4% državljani [[Madagaskar]]a. U istom periodu 42% stanovništva nije bilo rođeno na Mayotteu, uključujući 36% stanovnika rođenih u inostranstvu. INSEE je također procijenio da su osobe rođene u inostranstvu činile oko polovinu odraslog stanovništva, pri čemu je značajan dio stranih državljana boravio bez regulisanog statusa.<ref name="Insee_2024_Immigration">{{cite web |title=Population immigrée, entrées sur le territoire, titres de séjour… S’y retrouver dans les chiffres de l’immigration |url=https://blog.insee.fr/s-y-retrouver-dans-les-chiffres-de-l-immigration/ |website=Insee Blog |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=4. 4. 2024 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Mayotte se suočava s velikim socijalnim i ekonomskim razlikama u odnosu na Francusku i druge dijelove francuskog prekomorskog prostora. Prema INSEE-u, 77,3% stanovništva živjelo je 2018. ispod nacionalnog praga siromaštva, što je bilo višestruko više nego u metropolitanskoj Francuskoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4622454|title=Les inégalités de niveau de vie se sont creusées|publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]]|access-date=10 September 2026|language=fr}}</ref> Istovremeno, tržište rada karakteriše niska stopa zaposlenosti i visoka nezaposlenost. U 2024. samo 32% stanovništva u dobi od 15 do 64 godine bilo je zaposleno, dok je stopa nezaposlenosti prema metodologiji [[Međunarodna organizacija rada|Međunarodne organizacije rada]] iznosila 29%, najviše među francuskim regijama.<ref name="INSEE_8586371">{{cite web |title=Statistiques et études — Insee |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8586371 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Stambeni uslovi također predstavljaju jedan od glavnih razvojnih problema. Prema istraživanju INSEE-a o stanovanju za 2023–2024, provedenom neposredno prije prolaska ciklona Chido, oko četiri od deset stambenih objekata bilo je izgrađeno od lima, dok 25% domaćinstava nije imalo tekuću vodu u svom stanu ili kući.<ref name="INSEE_9007686">{{cite web |title=Statistiques et études — Insee |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/9007686 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Situaciju je dodatno pogoršao [[ciklon Chido]], koji je 14. decembra 2024. pogodio Mayotte i prouzrokovao velike ljudske i materijalne gubitke. Posebno su stradali stambeni objekti, javna infrastruktura, elektroenergetska i komunikacijska mreža te sistemi vodosnabdijevanja i odvodnje. Francuske vlasti su nakon katastrofe pokrenule hitne mjere, a zatim i dugoročan program obnove teritorija.<ref name="Elysee_2024">{{cite web |title=Déplacement à Mayotte suite au passage du cyclone Chido |url=https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2024/12/20/deplacement-a-mayotte-suite-au-passage-du-cyclone-chido |website=Élysée — Présidence de la République |date=20. 12. 2024 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> Francuska je 2025. donijela posebne mjere za obnovu Mayottea, dok je za period 2026–2031. utvrđena strategija obnove i razvoja teritorija.<ref name="Strategie_2026">{{cite web |title=Stratégie quinquennale pour la reconstruction et le développement de Mayotte 2026-2031 |url=https://www.mayotte.gouv.fr/index.php/Actualites/Mayotte-debout/Strategie-quinquennale-pour-la-reconstruction-et-le-developpement-de-Mayotte-2026-2031 |website=Les services de l'État à Mayotte |publisher=Préfecture de Mayotte |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline}} {{Departmani u Francuskoj}} {{Države Afrike}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Spisak regija Francuske}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ostrva]] [[Kategorija:Francuske prekomorske teritorije]] [[Kategorija:Ostrvske države i teritorije u Indijskom okeanu]] lisfy4bva51nzbu08ts4x8voop2536h 0 66801 3924637 3781901 2026-09-10T19:28:47Z Palapa 383 3924637 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Coat of Arms of North Korea.svg|mini|200px|Grb Sjeverne Koreje]] '''[[Grb]] [[Sjeverna Koreja|Sjeverne Koreje]]''' predstavlja hidroelektranu ispod planine [[Baekdu]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160608030306/http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047|title=}}</ref> iznad koje se nalazi crvena petokraka. Oko grba se nalaze strukovi riže, a ispod traka sa natpisom [[hangul]] slovima "Demokratska Narodna Republika Koreja". == Također pogledajte == * [[Zastava Sjeverne Koreje]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Grbovi Azije}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Coats of arms of North Korea}} [[Kategorija:Grbovi država|Sjeverna Koreja]] [[Kategorija:Sjeverna Koreja]] fpg9t8d8qqwgwhx6j8hiwulcrxqht8v 3924661 3924637 2026-09-11T04:00:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924661 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Coat of Arms of North Korea.svg|mini|200px|Grb Sjeverne Koreje]] '''[[Grb]] [[Sjeverna Koreja|Sjeverne Koreje]]''' predstavlja hidroelektranu ispod planine [[Baekdu]]<ref>{{Cite web|url=http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047|title=|access-date=10. 9. 2026|archive-date=8. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608030306/http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047|url-status=bot: unknown}}</ref> iznad koje se nalazi crvena petokraka. Oko grba se nalaze strukovi riže, a ispod traka sa natpisom [[hangul]] slovima "Demokratska Narodna Republika Koreja". == Također pogledajte == * [[Zastava Sjeverne Koreje]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Grbovi Azije}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Coats of arms of North Korea}} [[Kategorija:Grbovi država|Sjeverna Koreja]] [[Kategorija:Sjeverna Koreja]] kqx9wl50yitr0ygg8x9beyggyv9s5dc 0 68865 3924655 3872587 2026-09-11T00:50:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924655 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzički instrument |ime=Flauta |slika=Flute.jpg |klasifikacija=<div align=center>[[Drveni puhački instrument]] |raspon=<div align=center>[[Datoteka:Range_piccolo.png|130px]]</div> |srodni= [[Oboa]] · [[Klarinet]] · [[Pikolo]] · [[Fagot]] |muzičari= *[[Theobald Boehm]] * [[James Galway]] * [[James Phelan]] |članci= [[Muzika]] · [[Muzički instrumenti]] · [[Puhački instrumenti]] · [[Portal:Muzika|Muzički portal]] }} '''Flauta''' je [[muzički instrument]] koji spada u porodicu [[drveni puhački instrumenti|drvenih puhačkih instrumenata]]. Sastoji se od tri ili rjeđe četiri dijela, koji se na spojevima uvlače (uklapaju) jedan u drugi i time se kontroliše štimanje. Instrument je dug 67&nbsp;cm. Ulaz za zrak postavljen je sa strane i okružen je plosnatom usnom, koja je oblikovana tako da na nju naliježe donja usna svirača. Glava se nalazi naprijed i zatvorena je. Glavni mehanizam nalazi se na srednjem dijelu, koji služi za otvaranje i zatvaranje rupica. To je i najvažniji dio instrumenta jer se na njemu nalazi i najveći broj rupica, koje proizvode [[Ton (muzika)|tonski]] [[zvuk]], 16–18 poklopaca i veliki broj poluga kojima se oni pokreću. Na završnom dijelu, koji je otvoren, nalaze se dvije do tri rupice. Dijeli se na ''blok-flautu'' i ''poprečnu flautu''. Kod oba instrumenta je jedna dimenzija znatno veća od druge dvije. Razlikuju se u tome što se u blok-flautu zrak puše na vrhu instrumenta, tako da je instrument pravo ispred svirača i svira se držeći [[Ruka|ruke]] ispred sebe, dok se kod poprečne flaute [[zrak]] također puše na vrhu instrumenta, ali sa strane, a instrument se drži s jedne strane lica i svira se držeći ruke na strani, ne videći ih. == Historijat == Flauta je postojala još u davnoj prošlosti, te spada u najstarije instrumente zbog jednostavnog principa stvaranja [[zvuk]]a. Najstarije flaute gradile su se od [[kosti]] (Oyana [[Indijanci]]), [[bambus]]a, [[Metal (hemija)|metal]]a i [[glina|gline]]. Tokom 1100-ih i 1200-ih, flauta je bila široko korištena u dvorskoj muzici i koristila se kao vojno signalno i maršalno oruđe. Švicarski plaćenici pomogli su da se popularizira 1300-ih godina.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.theinstrumentplace.com/history-of-the-flute?srsltid=AfmBOopBwiZex4-FYcDATPUnMbtdcwf0PsbACgDrXIQ6myD6si_zdDVn|title=History of the Flute {{!}} The Instrument Place|website=www.theinstrumentplace.com|access-date=25. 3. 2025}}</ref> Tokom [[Renesansa|renesanse]], postalo je moderno da svirači flaute amateri vežbaju i sviraju zajedno sa takozvanim "muzikom za supružnike" u kulturnim domovima. Flauta je bila važan dio ovih grupa. Do 1600. godine trkački i [[gudački instrumenti]] su kombinovani sa flautom u mješovitoj muzici. Početkom 19. vijeka flauta se našla u kritičnoj situaciji zbog promjene zvučnog ideala kojem je bio bliži [[klarinet]]. Jačina njenog zvuka nije bila dorasla novim koncertnim dvoranama, a skala je bila još uvijek [[Ton (muzika)|tonski]] neujednačena i nečista. Taj problem 1847. riješio je [[Theobald Böhm]], napravivši flautu koja je odgovarala tadašnjim zahtjevima, sa zvukovno i intonativno ujednačenom hromatskom ljestvicom (skalom) i pojačanim zvukom. Gradio je flaute od [[srebro|srebra]] i [[drvo|drveta]]. Izuzevši neznatne promjene, instrument je do danas ostao isti.<ref>{{Cite web|url=https://www.tonara.com/blog/short-history-of-the-flute/|title=A Short History of the Flute|last=Team|first=Tonara|date=18. 11. 2020|website=Tonara|language=en-US|access-date=25. 3. 2025|archive-date=1. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250401022500/https://www.tonara.com/blog/short-history-of-the-flute/|url-status=dead}}</ref> Današnje flaute mogu biti građene od raznih metala: [[bakar|bakra]], [[nikl]]a, [[cink]]a, [[srebro|srebra]], [[zlato|zlata]], [[platina|platine]], te [[staklo|stakla]] i sintetskih materijala. Njen trooktavni raspon obuhvata tonove c1(h)- c4(f4). Svira se sa devet [[prst]]iju. Sastoji se od tri dijela: glava flaute, srednji dio ili tijelo, te donji dio ili noga. Na flauti je moguće izvoditi vrlo brze pasaže, skokove, trilere, ''[[staccato]]'', dvostruki i trostruki jezik i legato, te mnoge druge tehnike sviranja vezane isključivo za [[muzika|muziku]] 20. vijeka. Boja tona u donjem registru je tamna, u srednjem mehka, a u visokom svijetla i reska. Među poznatim sviračima klasične flaute su [[James Galway]], Jeanne Baxtresser, Shri Hariprasad Chaurasia, Taffanel, Gaubert, Marcel Moyse, Michel Debost, [[Joseph Mariano]], Mimi Stillman, Alexa Still i Marian Gedigian. Poznati svirači [[džez]] flaute su [[Herbie Mann]], Eric Dolphy, Jeremy Steig, Herbie Mann, Hubert Laws, James Moody, Frank Wess, Brian Jackson, Rahsaan Roland Kirk i Bobbi Humphries. U [[Rok-muzika|rok]] i [[Pop-muzika|pop muzici]]: Ian Anderson i Greg Patillo su jedni od najutjecajnijih.<ref name=":0" /> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Flutes}}{{Muzički instrumenti}} {{Muzički instrumenti u orkestru}} [[Kategorija:Drveni puhački instrumenti]] m7wbdxiaqmikxwstnqfpl0ti405uby6 0 69490 3924595 3851880 2026-09-10T13:28:58Z Palapa 383 /* Kvalitet vode prema ukupnoj tvrdoći */ 3924595 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hard water and drop.jpg|mini|100px|Taloženje uslijed tvrdoće vode]] '''Tvrdoća vode''' je uzrokovana prisustvom rastvorenih [[soli]] [[kalcij]]a i [[magnezij]]a (nekada i željeza). Najveća je koncentracija kalcija, zbog prisustva u [[zemlja|Zemljinoj]] kori kao ključnog elementa u [[minerali]]ma [[kalcit]]u, [[dolomit]]u, itd. Najočiglednija manifestacija tvrdoće vode je taloženje sapuna u tvrdoj vodi. Prolazna (privremena) tvrdoća potiče od kalcija i hidrogenkarbonata i eliminiše se kuhanjem:<ref>Manahan, S. E.: Environmental chemistry, 2000 CRC Press</ref> :Ca²⁺ + 2HCO₃^- &rarr; CaCO₃ (s) + CO₂ (g) + H₂O Stalna tvrdoća se odnosi na [[sulfat]]e i [[hlorid]]e kalcija i magnezija. Tvrdoća vode se određuje [[titracija|titracijom]] sa [[EDTA]] (etilendiamintetraacetatna kiselina) uz indikator (eriohrom crno T). Izražava se u mgCaCO₃/dm³ ili u stepenima:<ref>Velagić, V.: Analitička kontrola kvaliteta, 1997, Univerzitet u Sarajevu</ref> {| class="wikitable prettytable" !mgCaCO₃/dm³ !njemački stepen !francuski stepen !engleski stepen |- |1,0 |0,056 |0,1 |0,07 |} ===Kvalitet vode prema ukupnoj tvrdoći=== {| class="wikitable prettytable" |+ !Tvrdoća u njemačkim stepenima !Kvalitet vode |- |0 - 5 |vrlo mehka |- |5 - 10 |mehka |- |10 - 15 |umjereno tvrda |- |15 - 25 |tvrda |- |preko 25 |vrlo tvrda |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Hemija okoline]] 0c690o655xr950w2nmerpgbl0vjqqgg 0 72481 3924600 3914003 2026-09-10T13:33:49Z Palapa 383 3924600 wikitext text/x-wiki '''Habartov'''<ref>{{Cite web|url=https://mapy.com/en/?source=muni&id=1520|title=Habartov (Town/city) • Mapy.com|website=Mapy.com|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> je mali grad u sjevernozapadnoj [[Češka|Češkoj]], administrativno pripada gradu [[Sokolov]] (bivši Sokolovski [[okres]]). [[2006]]. godine imao je 5421 stanovnika. Habartov je prvi put spomenut [[1339]]. godine; [[Njemački jezik|njemačko]] ime (Habartov sa nalazi u bivšoj češko-njemačkoj regiji [[Sudety]]) je ''Haberspirk''. Poslije [[1948]]. i razvoju ugljenih rudnika je bilo cijeli grad srušen i osnovan po [[socijalizam|socijalističkim projektima]]. U položaju historijskog grada sa danas nalazi rudnik "Libík". == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.mestohabartov.cz/ Služebna stranica grada na češkom jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231055424/http://www.mestohabartov.cz/ |date=31. 12. 2008 }} {{Normativna kontrola}} {{Stub-grad}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Gradovi u Češkoj]] qri586rga9idonbdp4i31sjdvxp8q6f 0 72496 3924638 3045586 2026-09-10T19:30:30Z Palapa 383 3924638 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Roma flag.svg|mini|desno|250px|Zastava Roma]] '''Zastava Roma'''<ref>{{Cite web|url=http://fotw.vexillum.com/flags/rom.html|title=Rom|website=fotw.vexillum.com|access-date=2026-09-10}}</ref> ([[romski]]: ''O styago le romengo'') je međunarodna zastava [[Romi|romskog naroda]]. Usvojena je na prvom kongresu Roma [[1971]]. godine, održanom u [[London]]u. Zastava se sastoji od plave i zelene boje koje predstavljaju nebo i zemlju. Na sredini zastave nalazi se točak, crvena [[čakra]], koji predstavlja migraciju Roma. == Također pogledajte == * [[Romska himna]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zastave naroda|R]] [[Kategorija:Romi]] 9be7swmfr9g1x5ytcfjc7scbopwganl 0 74950 3924592 3852099 2026-09-10T13:21:22Z Palapa 383 3924592 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Diskflaskor.JPG|mini|Sredstva za čišćenje]] '''Deterdžent''' je sredstvo za pranje na bazi sintetskih [[surfaktant|površinski aktivnih supstanci]]. Deterdženti predstavljaju smjesu površinski aktivne supstance (surfaktanta) i pomoćnih komponenata npr: [[natrij sulfat]], [[natrij perborat]], [[natrij silikat]], [[fosfat]]i, [[karboksimetilceluloza]], itd. Oni moraju sadržavati sredstva koja smanjuju [[tvrdoća vode|tvrdoću vode]]<ref>Robert T. Morrison, Robert N. Boyd (1992): ''Organic Chemistry, 6th Edition'', Prentice Hall, str. 1060-1061, {{ISBN|0-13-640061-2}}</ref>, jer se [[kalcij]]eve i [[magnezij]]eve [[soli]] površinski aktivnih supstanci teško [[rastvorljivost|rastvaraju]] u [[voda|vodi]]. Tipičan dodatak je [[EDTA]] (etilen diamin tetraacetatna kiselina). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Detergents}} [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] icjzqm861mo7oebb8egn6jv1be7zz49 3924601 3924592 2026-09-10T13:35:57Z Palapa 383 3924601 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Diskflaskor.JPG|mini|Sredstva za čišćenje]] '''Deterdžent''' je sredstvo za pranje na bazi sintetskih [[surfaktant|površinski aktivnih supstanci]]. Deterdženti predstavljaju smjesu površinski aktivne supstance (surfaktanta) i pomoćnih komponenata<ref>{{Citation|title=detergent|url=https://doi.org/10.1351/goldbook.d01643|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)|date=2014-02-24|accessdate=2026-09-10}}</ref> npr: [[natrij sulfat]], [[natrij perborat]], [[natrij silikat]], [[fosfat]]i, [[karboksimetilceluloza]], itd. Oni moraju sadržavati sredstva koja smanjuju [[tvrdoća vode|tvrdoću vode]]<ref>Robert T. Morrison, Robert N. Boyd (1992): ''Organic Chemistry, 6th Edition'', Prentice Hall, str. 1060-1061, {{ISBN|0-13-640061-2}}</ref>, jer se [[kalcij]]eve i [[magnezij]]eve [[soli]] površinski aktivnih supstanci teško [[rastvorljivost|rastvaraju]] u [[voda|vodi]]. Tipičan dodatak je [[EDTA]] (etilen diamin tetraacetatna kiselina). Uobičajeni surfaktanti koji se koriste u deterdžentima su [[Alkylbenzene sulfonates|alkilbenzen sulfonati]], koji su spojevi slični [[Sapun|sapunu]] i koji su topljiviji od sapuna u [[Tvrda voda|tvrdoj vodi]], jer je manja vjerovatnoća da će se polarni [[sulfonat]] vezati za kalcij i druge ione koji se nalaze u tvrdoj vodi, u odnosu na polarni [[karboksilat]] sapuna. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Detergents}} [[Kategorija:Sredstva za čišćenje]] srrx2w6v3x0w5754imxp4oynrrzyav8 0 79963 3924646 3794839 2026-09-10T19:50:30Z Palapa 383 3924646 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Diffusion (1).svg|mini|200px|Grafički prikaz difuzije|lijevo]] [[File:DiffusionMicroMacro.gif|mini|250x250piksel|Difuzija sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[Rastvor|rastvorene materije]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja, a rastvorena materija difundira i ispunjava cijelu posudu. <u>Gore:</u> Jedan molekul se kreće nasumično. <u>Sredina:</u> S većim brojem molekula, postoji statistički trend da rastvorena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. <u>Donji dio:</u> S ogromnim brojem molekula rastvorene supstance, sva slučajnost je nestala: Čini se da se rastvorena supstanca kreće glatko i deterministički iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ne postoji mikroskopska [[sila]] koja gura molekule udesno, ali ''čini se'' da postoji na donjoj ploči. Ova prividna sila se naziva ''[[Entropic force|entropijska sila]]'' .]] '''Difuzija''' je spontano miješanje dviju ili više [[tvar]]i kroz njihovu dodirnu površinu ili propusnu membranu. Čestice ([[atomi]], [[molekule]], [[ioni]], itd.) putuju iz područja više u područje niže koncentracije. Difuzija se najbrže odvija u [[plin]]ovima, sporije u [[tekućina]]ma a najsporije u čvrstim tijelima. Difuzija je jedan od mehanizama (uz konvekciju i migraciju) odgovoran za transport mase u otopini. Teoretska osnova difuzije dana je [[Fickov zakon|Fickovim zakonom]]. Karakteristična karakteristika difuzije je da ona zavisi od [[Slučajni hod|slučajnog hoda]] čestica i rezultira miješanjem ili transportom mase bez potrebe za usmjerenim kretanjem mase. Kretanje mase, ili protok mase, karakteristika je [[Advection|advekcije]] .<ref>[[John Gamble Kirkwood|J.G. Kirkwood]], R.L. Baldwin, P.J. Dunlop, L.J. Gosting, G. Kegeles (1960)[http://aip.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.1731433 Flow equations and frames of reference for isothermal diffusion in liquids]. The Journal of Chemical Physics 33(5):1505–13.</ref> Termin [[konvekcija]] se koristi za opisivanje kombinacije oba [[Transport phenomena|transportna fenomena]]. [[File:Diffusion_v2_20101120.ogv|mini| Ubrzani video difuzije boje rastvorene u vodi u gel.]] [[File:Diffusion.svg|desno|mini|Neke čestice se [[Rastvaranje (hemija)|rastvaraju]] u čaši vode. U početku se čestice nalaze blizu jednog gornjeg ugla stakla. Ako se čestice nasumično kreću („difuziraju“) u vodi, one se na kraju nasumično i jednoliko raspoređuju iz područja visoke koncentracije u područje niske i organizovane su (difuzija se nastavlja, ali bez neto [[Flux|fluksa]] ).]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{stub-fiz}} {{Commonscat|Diffusion}} [[Kategorija:Fizikalna hemija]] tq4v4q1q3z00sok3vi4x9zv0x1dc7n3 0 85739 3924613 3917525 2026-09-10T14:44:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924613 wikitext text/x-wiki '''Cauchyjev broj'''<ref>{{Cite web|url=https://www.engineeringtoolbox.com/cauchy-number-d_580.html|title=Cauchy Number|website=www.engineeringtoolbox.com|access-date=12. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://resources.wolframcloud.com/FormulaRepository/resources/d56a36ab-6c15-49a0-bb71-17d363c8e02a|title=Cauchy Number {{!}} Wolfram Formula Repository}}{{Mrtav link}}</ref>(<math>\mathrm{Ca}</math>) je [[bezdimenzionalna veličina]] u [[dinamika fluida|dinamici fluida]] koji se koristi u proučavanju [[stišljivo strujanje|stišljivih strujanja]]. Naziv je dobio po francuskom matematičaru [[Augustin Louis Cauchy|Augustinu Louisu Cauchyu]]. Kada se stišljivost uzima u obzir, elastične sile moraju se razmatrati zajedno sa inercijalnim silama zbog dinamičke sličnosti. Tako je Cauchyjev broj definisan kao omjer između inercijalne sile i sile kompresibilnosti (elastična sila) u strujanju, a može se izraziti kao: :<math> \mathrm{Ca} = \frac{\rho v^2}{K}</math>, gdje je : <math>\rho</math> = gustoća fluida, ([[SI sistem|SI]] jedinica: kg/m³) : <math>v</math> = lokalna brzina fluida, (SI jedinica : m/s) : <math>K</math> = [[modul elastičnosti]], (SI jedinica : Pa) === Odnos između Cauchyjevog i Machovog broja === Za [[izentropski proces|izentropske procese]], Cauchyjev broj može se izraziti preko [[Machov broj|Machovog broja]]. Izentropski modul elastičnosti je <math> K_s = \gamma p</math>, gdje je <math>\gamma</math> [[adijabatski indeks]], a <math>p</math> je pritisak u fluidu. Ako fluid podliježe [[zakon idealnog plina|zakonima idealnih plinova]], imamo da je :<math> K_s = \gamma p = \gamma \rho R T = \,\rho a^2</math>, gdje je : <math>a = \sqrt{\gamma RT}</math> = brzina zvuka, (SI jedinica: m/s) : <math>R</math> = [[univerzalna plinska konstanta|karakteristična plinska konstanta]], (SI jedinca: J/(kg K) ) : <math>T</math> = temperatura, (SI jedinica : K) Zamjenom K (K_s) u jednačini za <math>\mathrm{Ca}</math> dobijamo :<math> \mathrm{Ca} = \frac{v^2}{a^2} = M^2</math>. Vidimo da je Cauchyjev broj kvadrat Machovof broja za izentropska strujanja savršenog plina. == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi i literatura == * B. S. Massey and J. Ward-Smith, ''[http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/8015/1/Mechanics%20of%20Fluids%20.pdf Mechanics of Fluids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260504225401/http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/8015/1/Mechanics%20of%20Fluids%20.pdf |date=4. 5. 2026 }}'', 7th ed., Nelson Thornes, UK (1998). {{BezDimMehFlu}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dinamika fluida]] [[Kategorija:Mehanika kontinuuma]] 77ivxa0ce52c5ld65nvgubz615pf3y0 0 96090 3924681 2473303 2026-09-11T09:55:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924681 wikitext text/x-wiki '''IT certifikacija''' (informatička certifikacija) predstavlja proces profesionalne certifikacije u oblasti informatike koja ima za cilj da obrazuje, ocijeni i verificira znanje koje osoba stiče kroz proces rada i učenja. == Opći certifikati i certifikati kompanija == Certifikati mogu i ne moraju biti vezani za određenu [[kompanija|kompaniju]]. Neki certifikati su opći i kao takvi nisu vezani za određenu kompaniju odnosno za određeni proizvod ili tehnologiju, software ili hardware. Primjer takvog certifikata su certifikati koje izdaje CompTIA. Drugi certifikati su vezani za proizvod, [[tehnologija|tehnologiju]], [[hardware]] ili [[software]] tačno određenog proizvođaća. Primjeri takvih certifikata su potvrde koje izdaju [[Microsoft]] i [[Cisco]]. == Preduslovi == Proces IT certifikacije ne podrazumijeva prethodno završen određeni stepen formalnog obrazovanja. Međutim, za sticanje određenog certifikata potrebno je dokazati iskustvo i radni staž u struci, imati prethodno stečene neke druge ulazne certifikate ili prisustvovati nastavi. == Vremensko ograničenje i obnavljanje == Postoje certifikati koji nemaju vremensko ograničenje i jednom stečen certifikat traje neograničeno. Također, neki certifikati su vremenski ograničeni i potrebno ga je obnavljati polaganjem dodatnih ispita, sticanjem novih tačno određenih certifikata i sl. == Proces sticanja certifikata == Većinu certifikata moguće je steći polaganjem jednog ili više ispita koji se polažu putem interneta u za to autorizovanim ispitnim centrima, naprimjer [[Evropska računarska diploma|ECDL]]. == Vanjski linkovi == *[http://www.certmag.com Certification Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011080857/http://www.certmag.com/ |date=11. 10. 2009 }} {{Nedostaju_izvori}} [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Informatika]] aa7y8iroptvr7g4bip1adwx24knnnlf 1 106275 3924586 1165725 2026-09-10T12:34:44Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3924586 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} {{Stranica_za_razgovor}} mcotf7y83ayukzkv9wijxbk7p390a3n 1 106405 3924684 1165858 2026-09-11T10:27:23Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3924684 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} {{Stranica_za_razgovor}} mcotf7y83ayukzkv9wijxbk7p390a3n 0 138618 3924664 3832007 2026-09-11T04:58:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924664 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Halle Berry | slika = HalleBerryHSFeb07.jpg | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1966|08|14}} | mjesto_rođenja = [[Cleveland]], [[Ohio]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | supružnik = David Justice ([[1992]]-[[1996]]) <br /> Eric Benét ([[2001]]-[[2005]]) | veb-sajt = http://www.hallewood.com/ | nagrade =*[[Oskar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oskar za najbolju glumicu]]'''<br /> [[2001]] ''[[Monster's Ball]]'' *[[Emmy nagrada|Emmy za najbolju glumicu - mini serija/TV-film]]<br /> [[2000]]. ''[[Predstavljamo Dorothy Dandridge]]'' *[[Zlatni globus|Zlatni globus za najbolju glumicu - mini serija/film]] <br /> [[2000]]. ''Predstavljamo Dorothy Dandridge'' }} '''Halle Maria Berry''' [[Amerika|američka]] je [[film]]ska [[glumac|glumica]]. Berry je osvojila nagrade ''[[Emmy]]'' i ''[[Zlatni globus]]'' te ''[[Oscar]]a'' [[2002]]. godine za ulogu Leticije Musgrove u filmu ''[[Monster's Ball]]''. Trenutno je jedina žena [[Afroamerikanci|afroameričkog]] porijekla koja je osvojila Oscar u kategoriji [[Oskar za najbolju glavnu žensku ulogu|najbolje glumice]]. Berry je jedna od najbolje plaćenih glumica u [[Hollywood]]u, zaradivši 14 miliona [[dolar]]a za film ''[[Gothika]]'' te istu svotu za film ''[[Žena mačka (2004)|Žena mačka]]''. U [[Juli|julu]] [[2007]]. dostigla je vrh popisa bogatih 40-ogodišnjih poznatih žena magazina ''In Touch''.<ref>{{Cite web |url=http://www.andhranews.net/Entertainment/2007/July/4-Halle-Berry-polled-6806.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=8. 8. 2024 |archive-date=29. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102703/http://www.andhranews.net/Entertainment/2007/July/4-Halle-Berry-polled-6806.asp |url-status=dead }}</ref> == Biografija == === Rani život i karijera === Kći je Engleskinje Judith Ann Hawkins iz [[Liverpool]]a<ref>http://news.bbc.co.uk/nolavconsole/ukfs_news/hi/newsid_4990000/newsid_4996500/nb_rm_4996532.stm</ref> i Jeromea Jessea Berryja, afroamerikanca. Berryjina baka (s majčine strane), Nellie Dicken, rođena je u [[Sawley]]ju, [[Derbyshire]], [[Engleska]], dok je njen djed (s majčine strane), Earl Ellsworth Hawkins (Amerikanac) rođen u [[Ohio|Ohiu]].<ref>{{Cite web |url=http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/index.html |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118224559/http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/index.html |archive-date=18. 1. 2012 |url-status=dead }}</ref> Berryjini roditelji razveli su se kada je imala 4 godine te ju je nakon toga odgajala samo njena majka. Berry ima dvije starije sestre, Heidi, rođenu dvije godine prije Halle, i Renee. Berry je kao učenica u srednjoj školi u [[Bedford]]u bila veoma popularna te je bila navijačica, počasna članica društva, urednica školskih novina, predsjednica razreda i kraljica maturalne večeri. Radila je u dječjem odjelu robne kuće Higbee. Kasnije je nastavila sa školovanjem na ''Cuyahoga Community'' koledžu. Prije početka glumačke karijere prisustvovala je brojnim takmičenjima ljepote, odnijevši titulu ''Miss Ohio [[SAD|USA]]'' i ''Miss Teen All-American''. Ostali izbori u kojima je učestvovala uključuju ''Miss USA'' (prva pratilja [[1986]].) te šesto mjesto za titulu ''Miss svijeta'' [[1986]]. godine. Na izboru za ''Miss USA'', u zadanom intervjuu, izjavila je kako bi željela raditi kao zabavljač, ili nešto što ima veze s medijima ili novinama. Njen odgovor dobio je najviši broj bodova od strane sudaca.<ref>{{Cite web |url=http://www.pageant-almanac.com/miss-usa/scorecard.php#1986 |title=Pageant Almanac - Miss USA 1986 Scores |access-date=19. 12. 2010 |archive-date=9. 10. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009090510/http://www.pageant-almanac.com/miss-usa/scorecard.php#1986 |url-status=dead }}</ref> [[1989]]. godine tokom snimanja televizijske serije ''Living Dolls'', Berry je pala u komu i dijagnosticiran joj [[dijabetes]] mellitus tipa 1.<ref>{{Cite web |url=http://www.health24.com/medical/Condition_centres/777-792-808-1536,16928.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123032716/http://www.health24.com/medical/Condition_centres/777-792-808-1536,16928.asp |archive-date=23. 11. 2008 |url-status=dead }}</ref> === Hollywoodska karijera === 1980-tih godina, odlazi u [[Chicago]] kako bi nastavila s manekenskom i glumačkom karijerom. Jedan od njenih prvih glumačkih angažmana bio je u televizijskoj seriji ''Chicago Force''. [[1992]]. godine, Berry je nastupila u pjesmi "Honey Love" [[R. Kelly]]ja. Poslije se prijavila na audiciju televizijske serije ''[[Charliejevi anđeli (2000)|Charliejevi anđeli]]'', producenta [[Aaron Spelling|Aarona Spellinga]]. Ostavila je snažan dojam na Spellinga te ju je on ohrabrio da nastavi s glumačkom karijerom. [[1989]]. godine Berry je tumačila ulogu Emily Franklin u televizijskoj seriji ''Living Dolls''. Njena uloga kojom se probila u svijet glume bila je u filmu ''[[Prašumska groznica]]'' [[Spike Lee|Spikea Leeja]], u kojem je glumila ovisnicu Vivian. Njena prva sporedna uloga bila je u filmu ''[[Strictly Business (1991)|Strictly Business]]'' [[1991]]. godine. [[1992]]. godine Berry je tumačila poslovnu ženu koja pati za [[Ediie Murphy|Eddiejem Murphyjem]] u romantičnoj komediji ''[[Bumerang (1992)|Bumerang]]''. Iste godine primila je veliku pažnju tumačeći ulogu uporne višerasne ropkinje u televizijskoj adaptaciji knjige ''[[Kraljica (1992)|Kraljica]]'' [[Alex Haley|Alexa Haleya]]. Berry je također tumačila ulogu sekretarice u filmu ''[[Obitelj Kremenko (1994)|Obitelj Kremenko]]''.<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1814191.stm</ref> Tumačeći ulogu ovisnice koja se bori za starateljstvo nad svojim sinom u filmu ''[[Isaiahova sudbina]]'' ([[1995]].), Berry je pokazala kako može igrati ozbiljnije uloge. Tumačila je ulogu Sandre Beecher u filmu ''[[Utrka sa suncem]]'' ([[1996]].), temeljenom na istinitom događaju, te igrala sporednu ulogu uz [[Kurt Russell|Kurta Russella]] u filmu ''[[Konačna odluka]]''. U filmu ''[[Bullworth]]'' Berry je primila pozitivne kritike na njenu ulogu inteligentne žene, odgojene od aktivista koja političaru [[Warren Beatty|Warrenu Beattyju]] daje u najam novi život, i ulogu pjevačice Zole Taylor, jedne od tri žene [[pop]] pjevača [[Frankie Lymon|Frankieja Lymona]] u filmu ''[[Zašto se budale zaljubljuju]]'' ([[1998]].). [[1999]]. godine u filmu ''[[Predstavljamo Dorothy Dandridge]]'' Berry je tumačila istinitu ulogu prve crnkinje koja je nominirana za [[Oscar]]a u kategoriji najbolje glumice. Berryjina uloga u ovome filmu priznata je s nekoliko nagrada uključujući [[Emmy]] i [[Zlatni globus]] (bila je jedan od producenata ovog projekta). U filmskoj adaptaciji popularne serije stripova ''[[X-Men (2000)|X-Men]]'', Berry je tumačila ulogu mutanta [[Storm (Marvel)|Storm]] ([[2000]].), kao i u njegovim uspješnim nastavcima ''[[X-Men 2]]'' ([[2003]].) i ''[[X-Men: Posljednja fronta]]'' ([[2006]].). Kasne [[2001.]] godine, Berry tumači ulogu Leticije Musgrove, žene pogubljenog ubice, u filmu ''[[Monster's Ball]]''. Njena uloga nagrađena je nagradama Nacionalnog ureda za kritiku i Ceha filmskih glumaca. Uloga joj je donijela i nagradu [[Oscar]], čime je postala jedina Afroamerikanka u historiji koja je dobila ovu prestižnu nagradu. Kao [[James Bond|Bondova]] djevojka Jinx ([[2002]].) u hitu ''[[Umri drugi dan]]'', ponovila je poznatu scenu iz filma ''[[Dr. No (1962)|Dr. No]]'' izlaženjem iz mora kako bi je zatim pozdravio [[James Bond]], kao što je to prije 40 godina učinila [[Ursula Andress]]. Kasne [[2003]]. godine Berry je nastupila u psihološkom trileru ''[[Gothika]]'' uz [[Robert Downey Jr.|Roberta Downeyja Jr.]] Njena sljedeća vodeća uloga slijedila je u filmu ''[[Žena mačka (2004)|Žena mačka]]'', za koju je nagrađena [[Zlatna malina|Zlatnom malinom]] za najgoru glumicu [[2005]]. godine, koju je primila lično sa smislom za humor i izjavom: "Kako biste bili na samom vrhu, morate osjetiti samo dno". Berry se poslije pojavila u filmskoj adaptaciji novele Zore Neale Hurston, ''[[Their Eyes Were Watching God (2005)|Their Eyes Were Watching God]]'', čija je producentica bila [[Oprah Winfrey]]. Berry je tumačila lik Janie Crawford, slobodoumnu ženu, rušiteljicu ikona, čije su nekonvencionalni običaji prema vezama uznemirili njene savremenike [[1920]]-ih godina u njenoj maloj zajednici. U međuvremenu, posudila je glas liku Cappy, jednom od brojnih mehaničkih bića u animiranom filmu ''[[Roboti (2005)|Roboti]]'' ([[2005]].). Glumila je u trileru ''[[Savršeni stranac (2007)|Savršeni stranac]]'' s [[Bruce Willis|Bruceom Willisom]] i filmu ''[[Things We Lost in the Fire (2007)|Things We Lost in the Fire]]'' s [[Benicio del Toro|Beniciom del Torom]]. Berry će glumiti u novom filmu ''Tulia'', u kojem će ponovo nastupiti s [[Billy Bob Thorton|Billyjem Bobom Thortonom]], kolegom iz filma ''Monster's Ball''. Berry je započela s prelaskom u producentske vode filma i televizije. S autoricom Angelom Nissel radi izvršno produciranja humorističke serije temeljene na Nisselinim memoarima, ''The Broke Diaries'' i ''Mixed: My Life in Black and White''.<ref>{{Cite web |url=http://www.angelanissel.com/images/press/Variety.jpg |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060704180952/http://www.angelanissel.com/images/press/Variety.jpg |archive-date=4. 7. 2006 |url-status=dead }}</ref> Berry je nekoliko godina služila kao promotivno lice [[Revlon]] kozmetike te je nedavno prozvana promotivnim licem [[Versace]]a. === Privatni život === Berry se udavala dva puta. Njen prvi brak [[1992]]. godine za profesionalnog bejzbolaša [[Davide Justice|Davida Justicea]] završio je razvodom [[1996]]. godine. Justice je igrao za tim Atlanta Braves i iskusio veliku slavu kako se tim uzdizao tokom ranih [[1990]]-ih. Paru je bilo teško održavati vezu dok je on igrao [[bejzbol]], a ona snimala filmove . Berry je javno izjavila kako je nakon razvoda s Justiceom bila toliko očajna da je htjela počiniti [[samoubistvo]].<ref>http://www.parade.com/articles/editions/2007/edition_04-01-2007/AHalle_Barry</ref> Njen brak [[2001.]] godine sa muzičarom [[Eric Benét|Ericom Benétom]] završio je prekidom [[2004]]. godine i razvodom [[2005]]. godine. 2004. godine, nakon prekida, Berry je izjavila: ''"Željna sam ljubavi, i nadam se da ću je jednom i pronaći"''.<ref>http://www.usmagazine.com/node/1413</ref> Tokom braka s Benétom, Berry je željela posvojiti Ericovu kćer Indiu.Proces nikada nije dovršen. Od [[Novembar|novembra]] [[2005]]. Berry je u vezi sa supermodelom [[Gabriel Aubry|Gabrielom Aubryjem]], koji je devet godina mlađi od nje. Par se upoznao na [[Versace]]ovom snimanju. Nakon šest mjeseci s Aubryjem, izjavila je: ''"Veoma sam sretna u privatnom životu, što je za mene potpuna novost. Znate da nisam cura koja je imala sreće u vezama"''.<ref>{{Cite web |url=http://www.more.com/more/story.jsp?storyid=%2Ftemplatedata%2Fmore%2Fstory%2Fdata%2F1150914871130.xml&catref=cat5360022 |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901184435/http://www.more.com/more/story.jsp?storyid=%2Ftemplatedata%2Fmore%2Fstory%2Fdata%2F1150914871130.xml&catref=cat5360022 |archive-date=1. 9. 2007 |url-status=dead }}</ref> Berry je za magazin ''[[Extra]]'' izjavila kako planira usvojiti dijete. ''"Usvojit ću ako ne budem mogla prirodno začeti"'', rekla je. ''"Sigurno ću usvojiti. Čak i ako začnem prirodno, usvojit ću"''. Poslije je izjavila ''"Ne želim ponovo ulaziti u brak. Moglo bi se reći da imam loš ukus kad su u pitanju muškarci. No više ne osjećam potrebu da budem nečija žena. Nemam potrebu da budem priznata jer sam u braku".''<ref>{{Cite web |url=http://www.halleberryweb.com/news/2006/may/220506Halle_Berry_Il_%20Never_Marry_Again.html |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061024060014/http://www.halleberryweb.com/news/2006/may/220506Halle_Berry_Il_%20Never_Marry_Again.html |archive-date=24. 10. 2006 |url-status=dead }}</ref> === Rasna samoidentifikacija === Berry je izjavila kako je način na koji ljudi reagiraju na nju često rezultat neznanja. Na njenu samoidentifikaciju utjecala je njena majka. Izjavila je, citirajući svoju majku, kako je naučena da ne diskriminira druge ljude, jer svi smo dio iste rase - ljudske rase.<ref>{{Cite web |url=http://racerelations.about.com/od/celebritiesandrace/a/hollywoodtoday.htm |title=Halle Berry's position on Racial Discrimination |access-date=19. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129181234/http://racerelations.about.com/od/celebritiesandrace/a/hollywoodtoday.htm |archive-date=29. 1. 2009 |url-status=dead }}</ref> === Kontroverze === U [[februar]]u [[2000]]. godine Berry je uzrokovala saobraćajnu nesreću nakon što je udarila vozilo prošavši kroz crveno svjetlo na [[semafor]]u, a potom je napustila mjesto nesreće prije dolaska [[policija|policije]]. Berry, koja je zadobila ozljedu glave, izjavila je kako se ne sjeća nesreće, ne pruživši nikakvu odbranu na prekršajnu prijavu. Platila je novčanu kaznu, pružila naknadu oštećenom vozaču, odslužila rad u zajednici te je dobila trogodišnju nadziranu uslovnu kaznu.<ref>[http://www.usaweekend.com/02_issues/020120/020120halleberry.html Portrait of a Lady]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Filmografija == *''[[Prašumska goznica]]'' ([[1991]]) *''[[Strictly Business (1991)|Strictly Business]]'' (1991) *''[[Prljavi igraju prljavo]]'' [[1991]]) *''[[Bumerang (1992)|Bumerang]]'' ([[1992]]) *''[[Father Hood]]'' ([[1993]]) *''[[Program (1993)|Program]]'' (1993) *''[[Porodica Kremenko (1994)|Porodica Kremenko]]'' ([[1994]]) *''[[Isaiahova sudbina]]'' ([[1995]]) *''[[Konačna odluka]]'' ([[1996]]) *''[[Utrka sa suncem]]'' (1996) *''[[Bogataševa žena]]'' (1996) *''[[B*A*P*S]]'' ([[1997]]) *''[[Bulworth]]'' ([[1998]]) *''[[Zašto se budale zaljubljuju]]'' (1998) *''[[Predstavljamo Dorothy Dandridge]]'' ([[1999]]) *''[[X-Men (2000)|X-Men]]'' ([[2000]]) *''[[Operacija Swordfish]]'' ([[2001]]) *''[[Monster's Ball]]'' (2001) *''[[Umri drugi dan]]'' (''Die Another Day'' - [[2002]]) *''[[X-Men 2|X2]]'' ([[2003]]) *''[[Gothika]]'' (2003) *''[[Žena mačka (2004)|Žena mačka]]'' ([[2004]]) *''[[Roboti (2005)|Roboti]]'' ([[2005]]) *''[[X-Men: Posljednja fronta]]'' ([[2006]]) *''[[Savršeni stranac (2007)|Savršeni stranac]]'' ([[2007]]) *''[[Things We Lost in the Fire]]'' == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Halle Berry}} * {{imdb_name|id=932|name=Halle Berry}} {{Oscar - glavna glumica}} {{Zlatni globus za glumicu u mini seriji ili TV-filmu}} {{Emmy za glumicu u mini seriji}} {{DEFAULTSORT:Berry, Halle}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Biografije, Cleveland (Ohio)]] [[Kategorija:Američke glumice]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Engleske]] [[Kategorija:Dobitnici Zlatnog globusa]] [[Kategorija:Dobitnici Emmyja]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jzmejakozv42a9aa2bbbn0b0iws7784 0 170025 3924573 3924068 2026-09-10T12:11:38Z Palapa 383 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-48093-80|~2026-48093-80]] ([[User talk:~2026-48093-80|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:WumpusBot|WumpusBot]] 3823458 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak [[Animirani film|animiranih]] serija: A * [[A.T.O.M.]] * [[Agatha Christie's Great Detectives Poirot and Marple]] B * [[Barimba]]<ref>{{Citation|title=Barimba i prijatelji priskaču u pomoć djeci nakon poplava (HD)|url=https://www.youtube.com/watch?v=xSvqOtHov-U|date=6. 6. 2014|accessdate=11. 3. 2026|last=OSCE Mission to Bosnia and Herzegovina}}</ref> D * [[Digimon]] * [[Dragonball]] F * [[Futurama]] L * [[Linija (crtani film)]] M * [[Maya & Miguel]] *[[Moj mali poni]] P * [[Pluk u svemiru]] * [[Profesor Baltazar]] S * [[Scooby Doo]] * [[Simpsonovi]] * [[South Park]] * [[Stargate Infinity]] * [[Star Trek - The Animated Series]] * [[Star Wars: Ewoks]] * [[Super Billy]] Y * [[Yu-Gi-Oh! 5D's]] * [[Yu-Gi-Oh! franšiza]] * [[Yu-Gi-Oh! GX]] Š * [[Štrumpfovi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.toonopedia.com/ {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Animirane TV-serije]] crei9d2apa1yml2zt8cyufkjpqxhiwz 0 357388 3924673 3848690 2026-09-11T07:37:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924673 wikitext text/x-wiki '''Həşimovljev (Gašimovljev) memorijal''' (poznat i kao ''Shamkir Chess'') pojedinačni je [[šah]]ovski [[šahovski turnir|turnir]] koji se održava u [[Şəmkir]]u, u [[Azerbejdžan]]u. Turnir je ustanovljen u znak sjećanja na azerbejdžanskog [[velemajstor (šah)|velemajstora]] [[Vüqar Həşimov|Vüqara Həşimova]], koji je preminuo u januaru 2014. u 27. godini nakon višegodišnje borbe protiv [[tumor mozga|tumora mozga]]. {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Pobjednik |- | 1 || 2014 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 2 || 2015 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 3 || 2016 || {{flagathlete|[[Șəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} |- | 4 || 2017 || {{flagathlete|[[Șəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} |- | 5 || 2018 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 6 || 2019 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 7 <ref>{{Cite web |url=https://gashimovchess.com/content/306 |title=Həșimovljev memorijal 2021 |access-date=22. 5. 2026 |archive-date=7. 2. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207040910/https://gashimovchess.com/content/306 |url-status=dead }}</ref> || 2021 || {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|USA}} |- | 8 <ref>[https://gashimovchess.com/content/314 Həșimovljev memorijal 2022]{{Mrtav link}}</ref> || 2022 ||{{flagathlete|[[Nodirbek Abdusattorov]]|UZB}} |- | 9 <ref>{{Cite web |url=https://gashimovchess.com/content/317 |title=Həșimovljev memorijal 2023 |access-date=22. 5. 2026 |archive-date=10. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410123345/https://gashimovchess.com/content/317 |url-status=dead }}</ref> || 2023 || {{flagathlete|[[Vidit Gujrathi]]|IND}} |- | 10 <ref>{{Cite web |url=https://gashimovchess.com/content/320 |title=Həșimovljev memorijal 2024 |access-date=22. 5. 2026 |archive-date=10. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410122247/https://gashimovchess.com/content/320 |url-status=dead }}</ref> || 2024 || {{flagathlete|[[Ian Nepomniachtchi]]|RUS}} |- | 11 <ref>[https://gashimovchess.com/content/322 Həșimovljev memorijal 2025]{{Mrtav link}}</ref> || 2025 || {{flagathlete|[[Ian Nepomniachtchi]]|RUS}} |- |} == Rezultati po godinama == === 2014. === ==== Modus ==== Inauguralno izdanje turnira održano je od 19. do 30. aprila 2014. Turnir se igrao u dvije grupe. Prvu, jaču grupu činilo je šest, a drugu, slabiju grupu deset igrača. Igralo se dvokružno po [[Bergerov sistem|Bergerovom sistemu]] (svako sa svakim po dvije partije) i tempu igre od 120 minuta za prvih 40 poteza, 60 minuta za sljedećih 20 poteza i 15 minuta + 15 sekundi po potezu za ostatak partije. Ponude za [[remi (šah)|remi]] prije 40. poteza nisu bile dozvoljene. Fond nagrada iznosio je 100.000 € u grupi A, a 30.000 € u grupi B. Partije su se igrale u Centru "Heydar Aliyev", a glavni sudija bio je [[Faiq Həsənov]]. ==== Rezultati ==== :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa A<br> [[Turnirska kategorija (šah)|kategorija]] XXII (2780)<ref>{{Chessgames3|id=83474|tekst=Həşimovljev memorijal 2014.}}</ref> |- ! Plasman !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2881 || 6½ || |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|ITA}} || 2783 || 5½ || |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Hikaru Nakamura]]|SAD}} || 2772 || 5 || 2 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2713 || 5 || 1 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2772 || 5 || 0 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2760 || 3 || |- |} :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa B<br> [[Turnirska kategorija (šah)|kategorija]] XVII (2663)<ref>{{Chessgames3|id=83502|tekst=Həşimovljev memorijal 2014.}}</ref> |- ! Plasman !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede!! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}}''' || 2732 || 6 || || |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Aleksandar Motiljov]]|RUS}} || 2685 || 5½ || || |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Étienne Bacrot]]|FRA}} || 2722 || 5 || 3|| |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Wang Hao (šahist)|Wang Hao]]|KIN}} || 2734 || 5 || 2|| |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POL}} || 2716 || 4½ || || |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2660 || 4 || 2 || 18,00 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Qədir Hüseynov]]|AZE}} || 2621 || 4 || 2 || 16,25 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Vasif Durarbəyli]]|AZE}} || 2584 || 4 || 1 || |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Nicat Abbasov]]|AZE}} || 2516 || 4 || 0 || |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Eltac Səfərli]]|AZE}} || 2656 || 3 || || |- |} === 2015. === :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa A, kat. XXII (2773) |- ! # !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2863 || 7 || 5 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Viswanathan Anand]]|IND}} || 2791 || 6 || 3 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Wesley So]]|SAD}} || 2788 || 5 || 3 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|ITA}} || 2802 || 5 || 2 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Vladimir Kramnik]]|RUS}} || 2783 || 4 || 2 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2754 || 4 || 1 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Michael Adams (šahist)|Michael Adams]]|UK}} || 2746 || 3,5 || 1 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2790 || 3,5 || 0 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Maxime Vachier-Lagrave]]|FRA}} || 2762 || 3,5 || 0 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2651 || 3,5 || 0 |- |} === 2016. === :{| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Kat. XX (2736)<ref>{{Chessgames3|id=87476|tekst=Həşimovljev memorijal 2016.}}</ref> ! !! Igrač !! Rejting !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2748 | X || 1 || 1 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || 6 || 4 || 2854 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|SAD}} || 2804 | 0 || X || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 6 || 4 || 2848 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2790 | 0 || ½ || X || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || 5½ || 3 || 2808 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2779 | ½ || ½ || 0 || X || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || 5 || 2 || 2770 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2655 | ½ || 0 || ½ || ½ || X || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 4½ || ½ || 2744 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Pentala Harikrishna]]|IND}} || 2763 | 1 || ½ || 0 || 0 || ½ || X || 0 || ½ || 1 || ½ || 4 || 2 || 2694 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Eltac Səfərli]]|AZE}} || 2664 | 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || X || ½ || ½ || ½ || 4 || 1 || 2704 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2726 | ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || X || ½ ||½ || 4 || 0 || 2699 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}} || 2765 | 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || X || 1 || 3½ || 1 || 2654 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Hou Yifan]]|KIN}} || 2663 | ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || X || 2½ || 0 || 2578 |- |} Nakon devet kola Məmmədyarov i Caruana imali su isti broj bodova, pa su odigrali dodatne partije s ubrzanim tempom (prve dvije 10 + 3, a druge dvije 5 + 3), a na kraju je pobijedio Məmmədyarov.<ref>{{cite web|url=http://en.chessbase.com/post/shamkir-rd9-mamedyarov-beats-caruana-in-playoff|title=Shamkir Rd9: Mamedyarov beats Caruana in playoff|website=Chessbase|date=4. 6. 2016|access-date=4. 6. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chess.com/news/mamedyarov-wins-3rd-gashimov-memorial-beats-caruana-in-playoff-3216|title=Mamedyarov wins 3rd Gashimov Memorial, Beats Caruana in Playoff|last1=Doggers|first1=Pete|website=[[Chess.com]]|date=4. 6. 2016|access-date=4. 6. 2016}}</ref> :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Razigravanje ! !! Igrač !! Rejting !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! Bodovi |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2748 || ½ || ½ || 1 || ½ || 2½ |- align=center | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|SAD}}|| 2804 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1½ |} === 2017. === :{| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Kat. XXI (2765) ! !! Igrač !! [[FIDE-ina rang-lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! {{tooltip|MO|Međusobni omjer}} !! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2772 | || 1 || 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || 5½ || 3 || || || 2844 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Vladimir Kramnik]]|RUS}} || 2811 | 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 5 || 3 || || || 2803 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Wesley So]]|SAD}} || 2822 | 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 5 || 2 || ½ || 22,00 || 2802 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}} || 2741 | ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 5 || 2 || ½ || 21,75 || 2811 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2783 | ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 4½ || 2 || || || 2763 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POLJ}} || 2745 | 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 4½ || 1 || ½ || 20,50 || 2767 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Michael Adams (šahist)|Michael Adams]]|ENG}} || 2761 | ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 4½ || 1 || ½ || 20,00 || 2766 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2710 | ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 ||½ || 4 || 0 || || || 2728 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}} || 2751 | 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || 3½ || 2 || || || 2687 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Pentala Harikrishna]]|IND}} || 2755 | ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 3½ || 0 || || || 2686 |} === 2018. === Nagradni fond ponovo je bio 100.000 €, od čega je četvrtina pripala pobjedniku.<ref>{{cite web|url=https://azertag.az/en/xeber/Date_of_Shamkir_Chess_2018_announced-1143380|title=Date of Shamkir Chess 2018 announced|publisher=azertag.az|access-date=20. 4. 2018}}</ref> Sedmicu prije početka turnira bivši svjetski prvak [[Vladimir Kramnik]] poslao je pismo organizacijskom komitetu u kojem navodi da neće učestvovati na turniru jer mu je potreban odmor nakon [[Turnir kandidata 2018.|Turnira kandidata]], održanog u Berlinu mjesec ranije. Organizatori su umjesto njega pozvali [[Radosław Wojtaszek|Radosława Wojtaszeka]] (2744) iz Poljske.<ref>{{cite web|url=http://shamkirchess.com/news/4/159|title=Vladimir Kramnik will not participate at the Shamkir Chess 2018 Super Tournament|publisher=shamkirchess.com|access-date=20. 4. 2018}}</ref> :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Kat. XXI (2768)<ref>{{cite web |url= http://shamkirchess.com/content/5 |title= Results: Cross Table|publisher =Shamkir Chess|date =28. 4. 2018}}</ref> ! !! Igrač !! [[FIDE-ina rang lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align="left" | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2843 || || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 6 || 3 || || |- | 2. || align="left" |{{flagathlete|[[Ding Liren]]|KIN}} || 2778 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 5½ || 2 || || |- | 3. || align="left" |{{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2778 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 5 || 1 || || |- | 4. || align="left" |{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2814 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || 4½ || 1 || 19,50 || |- | 5. || align="left" |{{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POLJ}} || 2744 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 4½ || 1 || 19,25 || |- | 6. || align="left" |{{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2777 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 4½ || 1 || 18,50 || |- | 7. || align="left" |{{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2748 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 4½ || 0 || || |- | 8. || align="left" |{{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}} || 2749 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 4 || 2 || || |- | 9. || align="left" |{{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2704 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 4 || 0 || || |- | 10. || align="left" |{{flagathlete|[[David Navara]]|ČEŠ}} || 2745 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 2½ || 0 || || |} === 2019. === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 6. Shamkir Chess, 31. mart – 9. april 2019, [[Kategorije šahovskih turnira|Kat. XXII (2778)]]<ref>{{cite web|url =https://en.chessbase.com/post/shamkir-chess-2019-with-carlsen|title =Shamkir Chess 2019 with Carlsen|publisher =[[ChessBase]]|date =22. 2. 2019}}</ref> ! !! Igrač!! [[FIDE-ina rang-lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !Pobjede ![[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]]!!{{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align="left" |'''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}'''|| 2845 || ||½ | 1 ||1 | 1 || ½ ||½ | 1 ||½ | 1 || 7 |5 | || 2991 |- | 2. || align="left" |{{flagathlete|[[Ding Liren]]|KIN}} || 2812 ||½|| {{CNone}} || ½ ||1 |½ | ½ ||1 |0 | ½ || ½ || 5 |2 |22,25|| 2817 |- | 3. || align="left" |{{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}}|| 2753 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 ||½ |½ | ½ ||½ |1 | 5 |2 |20,25|| 2824 |- | 4. || align="left" |{{flagathlete|[[Aleksandar Griščuk]]|RUS}}|| 2771 ||0 |0 | ½ || {{CNone}} || ½ ||½ |1 | 1 || ½ ||½ | 4½ |2 |20,25|| 2779 |- | 5. || align="left" |{{flagathlete|[[Viswanathan Anand]]|IND}} || 2779 || 0 ||½ | 0 || ½ || {{CNone}} ||½ |½ | ½ || 1 ||1 | 4½ |2 |18,25|| 2778 |- | 6. || align="left" |{{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}}|| 2756 || ½ || ½ ||½ |½ |½|| {{CNone}} ||½ |½ | ½ || ½ || 4½ |0 |17,50|| 2781 |- | 7. || align="left" |{{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}}|| 2740 ||½ |0 |½ |0 |½ |½|| {{CNone}} ||½ |1 | ½ || 4 |1 |17,50|| 2739 |- | 8. || align="left" |{{flagathlete|[[David Navara]]|ČEŠ}}|| 2739 || 0 ||1 | ½ || 0 || ½ ||½ |½|| {{CNone}} ||½ |½ | 4 |1 |17,25|| 2740 |- | 9. || align="left" |{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}|| 2790 ||½ | ½ ||½ | ½ || 0 || ½ ||0 |½|| {{CNone}} ||½ | 3½ |0 | || 2697 |- | 10. || align="left" |{{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}}|| 2797 || 0 || ½ ||0 |½ |0 | ½ || ½ ||½ |½|| {{CNone}} || 3 |0 | || 2651 |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Šah portal}} * [http://www.shamkirchess.com/ Zvanični sajt] [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Azerbejdžanu]] k9zx3k1fbm4hr7un08wg38ld7i3szo7 0 365949 3924636 3792457 2026-09-10T19:26:26Z Palapa 383 /* Spisak generala i admirala */ 3924636 wikitext text/x-wiki {{Generali i admirali JNA|ps=F}} == Spisak generala i admirala == * [[Jordan Faganel]] (1916–1985), general-major vazduhoplovstva.<ref>{{Cite web|url=https://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi1009310/|title=Faganel, Jordan (1926–1987) - Slovenska biografija|website=www.slovenska-biografija.si|access-date=2026-09-10}}</ref> * [[Geza Farkaš]], general-major.<ref>{{Cite web|url=https://arhiva.sensecentar.org/vijesti.php?aid=3196|title=Naslovna {{!}} Sense Transitional Justice Center|website=arhiva.sensecentar.org|access-date=2026-09-10}}</ref> * [[Džemal Fejzo]] (1923–2008), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1978. * [[Sulejman Filipović]] (1896–1971), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1945. * [[Mile Filipovski]] (1920), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1976. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spisak generala i admirala Jugoslavenske narodne armije|f]] 0nx5vb2gexshorp9n4mycmev8i9ltfa 0 369838 3924686 3887178 2026-09-11T11:23:25Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Slovenski dopisni šahovski prvaci */ 3924686 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Prvenstvo Slovenije v šahu 2009.jpg|mini|250px|Slovensko šahovsko prvenstvo 2009. u Otočcu]] '''Prvenstvo Slovenije u šahu''' je nacionalno [[šah]]ovsko prvenstvo [[Slovenija|Slovenije]]. Održava se od 1950-ih, prvo kao regionalno prvenstvo u okvirima [[SFRJ|Jugoslavije]], a nakon nezavisnosti Slovenije kao nacionalno. Prije 1991. prvenstvo se obično igralo kao kvalifikacijski turnir za [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu|prvenstvo Jugoslavije]], na kojem nisu uvijek učestvovali najbolji igrači. To je zbog toga što su najbolji slovenski igrači često bili automatski kvalificirani za to prvenstvo na osnovu rejtinga ili rezultata na drugim turnirima. == Pobjednici == === Kao regionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1936. || [[Ljubljana]] || [[Jože Sorli]] || - || - |- | 1946. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] || - || - |- | 1947. || [[Kranj]] || [[Milan Longer]] || - || - |- | 1948. || [[Celje]] || ? Mlinar || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1949. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1950. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Majda Kokalj]] |- | 1951. || [[Ljubljana]] || [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Alojzija Pongrac]] |- | 1952. || [[Ljubljana]] || [[Milan Vidmar mlađi]] || - || - |- | 1953. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] <br> [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1954. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Cveto Trampuž]] || [[Ljubljana]] || [[Božena Osterc]] |- | 1955. || [[Ljubljana]] || [[Zdravko Gabrovšek]] || [[Ljubljana]] || [[Lojzka Dvoršak]] |- | 1956. || [[Ljubljana]] || [[Branko Grosek]] || [[Dobrna]] || [[Božena Osterc]] |- | 1957. || [[Laško]] || [[Slavko Krivec]] || [[Idrija]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1958. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Majda Struc]] |- | 1959. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1960. || [[Izola]] || [[Janez Stupica]] || [[Murska Sobota]] || [[Mira Piberl]] |- | 1961. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1962. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Dobrna]] || [[Mira Piberl]] |- | 1963. || [[Ljubljana]] || [[Zvone Kržišnik]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1964. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1965. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Janez Podkrajšek]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1966. || [[Ljubljana]] || [[Janez Stupica]] || [[Maribor]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1967. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1968. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Maribor]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1969. || [[Ljubljana]] || [[Rudolf Osterman]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Praznik]] |- | 1970. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Maribor]] || [[Brigita Serianz]] |- | 1971. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Otočec]] || [[Pavla Košir]] |- | 1972. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Dravograd]] || [[Ana Praznik]] |- | 1973. || [[Maribor]] || [[Jože Papler]] || [[Ljubljana]] || [[Francka Petek]] |- | 1974. || [[Šmarješke Toplice]] || [[Janez Barle]] || [[Radovljica]] || [[Pavla Košir]] |- | 1975. || [[Ptuj]] || [[Ivo Mihevc]] || [[Murska Sobota]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1976. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Jesenice]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1977. || [[Lasko]] || [[Marjan Slak]] || [[Maribor]] || [[Francka Petek]] |- | 1978. || [[Radovljica]] || [[Rok Kržišnik]] || [[Maribor]] || [[Brigita Rakič-Serianz]] |- | 1979. || [[Maribor]] || [[Oskar Orel]] <br> [[Darko Steiner]] || [[Ljubljana]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1980. || [[Trbovlje]] || [[Janez Barle]] || [[Maribor]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1981. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1982. || [[Kranj]] || [[Iztok Jelen]] || [[Celje]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1983. || [[Maribor]] || [[Iztok Jelen]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1984. || [[Radovljica]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1985. || [[Ptuj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1986. || [[Kranj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Ptuj]] || [[Simona Orel]] |- | 1987. || [[Zalec]] || [[Leon Gostiša]] || [[Maribor]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1988. || [[Vrhnika]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Postojna]] || [[Simona Orel]] |- | 1989. || [[Portorož]] || [[Damjan Plesec]] || [[Ljubljana]] || [[Anita Ličina]] |- | 1990. || [[Ptuj]] || [[Igor Jelen]] || [[Ljubljana]] || [[Andreja Erjavec]] |} === Kao nacionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1991. || [[Ljubljana]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Ptuj]] || [[Anita Ličina]] |- | 1992. || [[Postojna]] || [[Leon Gostiša]] || [[Bled]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1993. || [[Radovljica]] || [[Dražen Sermek]] || [[Murska Sobota]] || [[Nataša Krmelj]] |- | 1994. || [[Nova Gorica]] || [[Leon Gostiša]] || [[Podlehnik]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1995. || [[Vrhnika]] || [[Bogdan Podlesnik]] || [[Ljubljana]] || [[Narcisa Mihevc]] |- | 1996. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Anita Ličina]] |- | 1997. || [[Krško]] || [[Marko Tratar]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 1998. || [[Maribor]] || [[Dražen Sermek]] || [[Maribor]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1999. || [[Kranj]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Kranj]] || [[Narcisa Mihevc-Mohr]] |- | 2000. || [[Škofja Loka]] || [[Primož Šoln]] || [[Škofja Loka]] || [[Jana Krivec]] |- | 2001. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Darja Kapš]] |- | 2002. || [[Dobrna]] || [[Adrian Mihalčišin]] || [[Dobrna]] || [[Jana Krivec]] |- | 2003. || [[Bled]] || [[Jure Borišek]] || [[Bled]] || [[Jana Krivec]] |- | 2004. || [[Maribor]] || [[Tadej Sakelšek]] || [[Maribor]] || [[Darja Kapš]] |- | 2005. || [[Ptuj]] || [[Jure Borišek]] || [[Ptuj]] || [[Jana Krivec]] |- | 2006. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 2007. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |title=17. memorial dr. Milana Vidmarja - Absolutno državno prvenstvo Slovenije 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date=3. 7. 2007 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093625/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |title=Finale državnega prvenstva za članice 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234842/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2008. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za člane 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234848/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za članice 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234854/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2009. || [[Otočec]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza1">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0908/Si09ch/ |title=Državno prvenstvo 2009 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=11. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511101356/http://www.sah-zveza.si/rez/0908/si09ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Otočec]] || [[Jana Krivec]]<ref name="sah-zveza1"/> |- | 2010. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza2">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |title=Državno prvenstvo za člane in članice 2010 |publisher=Sah-zveza.si |date=15. 8. 2010 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234919/http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2011. || [[Ljubljana]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Ljubljana]] || [[Špela Kolarič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2012. || [[Ljubljana]] || [[Žan Tomazini]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]] |- | 2013. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- | 2014. || [[Moravske Toplice]] || [[Matej Šebenik]] || [[Moravske Toplice]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2015. || [[Ptuj]] || [[Marko Tratar]] || [[Ptuj]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2016. || [[Otočec]] || [[Žan Tomazini]] || [[Otočec]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2017. || [[Maribor]] || [[Jure Škorbene]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2018. || [[Ljubljana]] || [[Boris Markoja]] || [[Ljubljana]] || [[Lara Janšelj]] |- | 2019. || [[Radenci]] || [[Boris Markoja]] || [[Radenci]] || [[Monika Rozman]] |- | 2020. || [[Portorož]] || [[Vid Dobrovoljc]] || [[Portorož]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2021. || [[Otočec]] || [[Maj Zirkelbach]] || [[Otočec]] || [[Zala Uhr]] |- | 2022. || [[Radenci]] || [[Matej Šebenik]] || [[Radenci]] || [[Petra Kejžar]] |- | 2023. || [[Radenci]] || [[Jure Škorbene]] || [[Radenci]] || [[Barbara Skuhala]] |- | 2024. || [[Ljubljana]] || [[Jan Šubelj]] || [[Ljubljana]] || [[Teja Vidic]] |} == Slovenski dopisni šahovski prvaci == <div style="column-width:25em"> # [[Francek Brglez]] (1992-1994) # [[Joze Vetrih]] (1993-1995) # [[Matej Kersic]] (1994-1996) # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podakata. # [[Leon Krjanc]] (2005-2006) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=168 8.Dopisno prvenstvo (1.DP)]</ref> # [[Aleš Malnar]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=1539 9.Dopisno prvenstvo (2.DP)]</ref> # [[Jernej Sivic]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=9861 10.Dopisno prvenstvo (3.DP)]</ref> # [[Bojan Fajs]] (2007-2009) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=13252 11.Dopisno prvenstvo (4.DP)]</ref> # [[Gregor Vohl]] (2008-2011) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=17149 12.Dopisno prvenstvo (5.DP)]</ref> # [[Milan Horvat]] (2009-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=19939 13.Dopisno prvenstvo (6.DP)]</ref> # [[Klemen Sorčnik]] (2010-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=22877 14.Dopisno prvenstvo (7.DP]</ref> # [[Oscar Janežič]] (2011-2013) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=27140 15.Dopisno prvenstvo (8.DP)]</ref> # [[Darko Babič]] (2012-2014) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=31654 16.Dopisno prvenstvo (9.DP)]</ref> # [[Marijan Šeško]] (2013-2015) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=40073 17.Dopisno prvenstvo (10.DP)]</ref> # [[Igor Kos]] (2014-2016) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=48166 18.Dopisno prvenstvo (11.DP)]</ref> # [[Frank Zajšek]] (2015-2017) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=56023 19.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2016-2018) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=61538 20.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2017-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=71171 21.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2018-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=76213 22.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]], [[Ciril Peterc]] (2019-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=81486 23.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Janko Potrata]] (2020-2021) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=88520 24.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Andrej Kavic]] (2021-2023) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=95282 25.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Marjan Veček]] (2022-2024) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=99670 26.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarica]] (2023-2025) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=103410 27.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2024-2026) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=107063 28.Dopisno prvenstvo]</ref> </div> == Reference == * Rezultati i unakrsne tabele od službenog Šahovskog saveza Slovenije:<ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209182711/http://sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |archive-date=9. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> i <ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093638/http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |url-status=dead }}</ref> * Rezultati s TWIC-a:<ref>{{cite web |url=http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |title=The Week in Chess 668 |publisher=Chesscenter.com |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=4. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104110546/http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |url-status=dead }}</ref> i [https://web.archive.org/web/20090901154919/http://www.chesscenter.com/twic/twic405.html#13] * [http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm Campionati nazionali della Slovenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122000049/http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm |date=22. 1. 2008 }} {{refspisak|2}} {{Nacionalna šahovska prvenstva}} [[Kategorija:Šah u Sloveniji|Prvenstvo]] abhkerili49vet016whou302ltdvtgv 3924687 3924686 2026-09-11T11:36:02Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Kao nacionalno prvenstvo */ 3924687 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Prvenstvo Slovenije v šahu 2009.jpg|mini|250px|Slovensko šahovsko prvenstvo 2009. u Otočcu]] '''Prvenstvo Slovenije u šahu''' je nacionalno [[šah]]ovsko prvenstvo [[Slovenija|Slovenije]]. Održava se od 1950-ih, prvo kao regionalno prvenstvo u okvirima [[SFRJ|Jugoslavije]], a nakon nezavisnosti Slovenije kao nacionalno. Prije 1991. prvenstvo se obično igralo kao kvalifikacijski turnir za [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu|prvenstvo Jugoslavije]], na kojem nisu uvijek učestvovali najbolji igrači. To je zbog toga što su najbolji slovenski igrači često bili automatski kvalificirani za to prvenstvo na osnovu rejtinga ili rezultata na drugim turnirima. == Pobjednici == === Kao regionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1936. || [[Ljubljana]] || [[Jože Sorli]] || - || - |- | 1946. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] || - || - |- | 1947. || [[Kranj]] || [[Milan Longer]] || - || - |- | 1948. || [[Celje]] || ? Mlinar || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1949. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1950. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Majda Kokalj]] |- | 1951. || [[Ljubljana]] || [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Alojzija Pongrac]] |- | 1952. || [[Ljubljana]] || [[Milan Vidmar mlađi]] || - || - |- | 1953. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] <br> [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1954. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Cveto Trampuž]] || [[Ljubljana]] || [[Božena Osterc]] |- | 1955. || [[Ljubljana]] || [[Zdravko Gabrovšek]] || [[Ljubljana]] || [[Lojzka Dvoršak]] |- | 1956. || [[Ljubljana]] || [[Branko Grosek]] || [[Dobrna]] || [[Božena Osterc]] |- | 1957. || [[Laško]] || [[Slavko Krivec]] || [[Idrija]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1958. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Majda Struc]] |- | 1959. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1960. || [[Izola]] || [[Janez Stupica]] || [[Murska Sobota]] || [[Mira Piberl]] |- | 1961. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1962. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Dobrna]] || [[Mira Piberl]] |- | 1963. || [[Ljubljana]] || [[Zvone Kržišnik]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1964. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1965. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Janez Podkrajšek]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1966. || [[Ljubljana]] || [[Janez Stupica]] || [[Maribor]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1967. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1968. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Maribor]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1969. || [[Ljubljana]] || [[Rudolf Osterman]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Praznik]] |- | 1970. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Maribor]] || [[Brigita Serianz]] |- | 1971. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Otočec]] || [[Pavla Košir]] |- | 1972. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Dravograd]] || [[Ana Praznik]] |- | 1973. || [[Maribor]] || [[Jože Papler]] || [[Ljubljana]] || [[Francka Petek]] |- | 1974. || [[Šmarješke Toplice]] || [[Janez Barle]] || [[Radovljica]] || [[Pavla Košir]] |- | 1975. || [[Ptuj]] || [[Ivo Mihevc]] || [[Murska Sobota]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1976. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Jesenice]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1977. || [[Lasko]] || [[Marjan Slak]] || [[Maribor]] || [[Francka Petek]] |- | 1978. || [[Radovljica]] || [[Rok Kržišnik]] || [[Maribor]] || [[Brigita Rakič-Serianz]] |- | 1979. || [[Maribor]] || [[Oskar Orel]] <br> [[Darko Steiner]] || [[Ljubljana]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1980. || [[Trbovlje]] || [[Janez Barle]] || [[Maribor]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1981. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1982. || [[Kranj]] || [[Iztok Jelen]] || [[Celje]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1983. || [[Maribor]] || [[Iztok Jelen]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1984. || [[Radovljica]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1985. || [[Ptuj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1986. || [[Kranj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Ptuj]] || [[Simona Orel]] |- | 1987. || [[Zalec]] || [[Leon Gostiša]] || [[Maribor]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1988. || [[Vrhnika]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Postojna]] || [[Simona Orel]] |- | 1989. || [[Portorož]] || [[Damjan Plesec]] || [[Ljubljana]] || [[Anita Ličina]] |- | 1990. || [[Ptuj]] || [[Igor Jelen]] || [[Ljubljana]] || [[Andreja Erjavec]] |} === Kao nacionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1991. || [[Ljubljana]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Ptuj]] || [[Anita Ličina]] |- | 1992. || [[Postojna]] || [[Leon Gostiša]] || [[Bled]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1993. || [[Radovljica]] || [[Dražen Sermek]] || [[Murska Sobota]] || [[Nataša Krmelj]] |- | 1994. || [[Nova Gorica]] || [[Leon Gostiša]] || [[Podlehnik]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1995. || [[Vrhnika]] || [[Bogdan Podlesnik]] || [[Ljubljana]] || [[Narcisa Mihevc]] |- | 1996. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Anita Ličina]] |- | 1997. || [[Krško]] || [[Marko Tratar]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 1998. || [[Maribor]] || [[Dražen Sermek]] || [[Maribor]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1999. || [[Kranj]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Kranj]] || [[Narcisa Mihevc-Mohr]] |- | 2000. || [[Škofja Loka]] || [[Primož Šoln]] || [[Škofja Loka]] || [[Jana Krivec]] |- | 2001. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Darja Kapš]] |- | 2002. || [[Dobrna]] || [[Adrian Mihalčišin]] || [[Dobrna]] || [[Jana Krivec]] |- | 2003. || [[Bled]] || [[Jure Borišek]] || [[Bled]] || [[Jana Krivec]] |- | 2004. || [[Maribor]] || [[Tadej Sakelšek]] || [[Maribor]] || [[Darja Kapš]] |- | 2005. || [[Ptuj]] || [[Jure Borišek]] || [[Ptuj]] || [[Jana Krivec]] |- | 2006. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 2007. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |title=17. memorial dr. Milana Vidmarja - Absolutno državno prvenstvo Slovenije 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date=3. 7. 2007 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093625/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |title=Finale državnega prvenstva za članice 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234842/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2008. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za člane 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234848/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za članice 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234854/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2009. || [[Otočec]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza1">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0908/Si09ch/ |title=Državno prvenstvo 2009 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=11. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511101356/http://www.sah-zveza.si/rez/0908/si09ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Otočec]] || [[Jana Krivec]]<ref name="sah-zveza1"/> |- | 2010. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza2">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |title=Državno prvenstvo za člane in članice 2010 |publisher=Sah-zveza.si |date=15. 8. 2010 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234919/http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2011. || [[Ljubljana]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Ljubljana]] || [[Špela Kolarič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2012. || [[Ljubljana]] || [[Žan Tomazini]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]] |- | 2013. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- | 2014. || [[Moravske Toplice]] || [[Matej Šebenik]] || [[Moravske Toplice]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2015. || [[Ptuj]] || [[Marko Tratar]] || [[Ptuj]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2016. || [[Otočec]] || [[Žan Tomazini]] || [[Otočec]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2017. || [[Maribor]] || [[Jure Škorbene]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2018. || [[Ljubljana]] || [[Boris Markoja]] || [[Ljubljana]] || [[Lara Janšelj]] |- | 2019. || [[Radenci]] || [[Boris Markoja]] || [[Radenci]] || [[Monika Rozman]] |- | 2020. || [[Portorož]] || [[Vid Dobrovoljc]] || [[Portorož]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2021. || [[Otočec]] || [[Maj Zirkelbach]] || [[Otočec]] || [[Zala Uhr]] |- | 2022. || [[Radenci]] || [[Matej Šebenik]] || [[Radenci]] || [[Petra Kejžar]] |- | 2023. || [[Radenci]] || [[Jure Škorbene]] || [[Radenci]] || [[Barbara Skuhala]] |- | 2024. || [[Ljubljana]] || [[Jan Šubelj]] || [[Ljubljana]] || [[Teja Vidic]] |- | 2025. || [[Maribor]] || [[Aljoša Tomazini]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- |} == Slovenski dopisni šahovski prvaci == <div style="column-width:25em"> # [[Francek Brglez]] (1992-1994) # [[Joze Vetrih]] (1993-1995) # [[Matej Kersic]] (1994-1996) # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podakata. # [[Leon Krjanc]] (2005-2006) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=168 8.Dopisno prvenstvo (1.DP)]</ref> # [[Aleš Malnar]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=1539 9.Dopisno prvenstvo (2.DP)]</ref> # [[Jernej Sivic]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=9861 10.Dopisno prvenstvo (3.DP)]</ref> # [[Bojan Fajs]] (2007-2009) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=13252 11.Dopisno prvenstvo (4.DP)]</ref> # [[Gregor Vohl]] (2008-2011) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=17149 12.Dopisno prvenstvo (5.DP)]</ref> # [[Milan Horvat]] (2009-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=19939 13.Dopisno prvenstvo (6.DP)]</ref> # [[Klemen Sorčnik]] (2010-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=22877 14.Dopisno prvenstvo (7.DP]</ref> # [[Oscar Janežič]] (2011-2013) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=27140 15.Dopisno prvenstvo (8.DP)]</ref> # [[Darko Babič]] (2012-2014) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=31654 16.Dopisno prvenstvo (9.DP)]</ref> # [[Marijan Šeško]] (2013-2015) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=40073 17.Dopisno prvenstvo (10.DP)]</ref> # [[Igor Kos]] (2014-2016) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=48166 18.Dopisno prvenstvo (11.DP)]</ref> # [[Frank Zajšek]] (2015-2017) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=56023 19.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2016-2018) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=61538 20.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2017-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=71171 21.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2018-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=76213 22.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]], [[Ciril Peterc]] (2019-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=81486 23.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Janko Potrata]] (2020-2021) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=88520 24.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Andrej Kavic]] (2021-2023) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=95282 25.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Marjan Veček]] (2022-2024) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=99670 26.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarica]] (2023-2025) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=103410 27.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2024-2026) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=107063 28.Dopisno prvenstvo]</ref> </div> == Reference == * Rezultati i unakrsne tabele od službenog Šahovskog saveza Slovenije:<ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209182711/http://sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |archive-date=9. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> i <ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093638/http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |url-status=dead }}</ref> * Rezultati s TWIC-a:<ref>{{cite web |url=http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |title=The Week in Chess 668 |publisher=Chesscenter.com |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=4. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104110546/http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |url-status=dead }}</ref> i [https://web.archive.org/web/20090901154919/http://www.chesscenter.com/twic/twic405.html#13] * [http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm Campionati nazionali della Slovenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122000049/http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm |date=22. 1. 2008 }} {{refspisak|2}} {{Nacionalna šahovska prvenstva}} [[Kategorija:Šah u Sloveniji|Prvenstvo]] nxr3oeytzl0tiffdb15g4ao3rbl2w52 3924688 3924687 2026-09-11T11:42:33Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Kao nacionalno prvenstvo */ 3924688 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Prvenstvo Slovenije v šahu 2009.jpg|mini|250px|Slovensko šahovsko prvenstvo 2009. u Otočcu]] '''Prvenstvo Slovenije u šahu''' je nacionalno [[šah]]ovsko prvenstvo [[Slovenija|Slovenije]]. Održava se od 1950-ih, prvo kao regionalno prvenstvo u okvirima [[SFRJ|Jugoslavije]], a nakon nezavisnosti Slovenije kao nacionalno. Prije 1991. prvenstvo se obično igralo kao kvalifikacijski turnir za [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu|prvenstvo Jugoslavije]], na kojem nisu uvijek učestvovali najbolji igrači. To je zbog toga što su najbolji slovenski igrači često bili automatski kvalificirani za to prvenstvo na osnovu rejtinga ili rezultata na drugim turnirima. == Pobjednici == === Kao regionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1936. || [[Ljubljana]] || [[Jože Sorli]] || - || - |- | 1946. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] || - || - |- | 1947. || [[Kranj]] || [[Milan Longer]] || - || - |- | 1948. || [[Celje]] || ? Mlinar || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1949. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1950. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Majda Kokalj]] |- | 1951. || [[Ljubljana]] || [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Alojzija Pongrac]] |- | 1952. || [[Ljubljana]] || [[Milan Vidmar mlađi]] || - || - |- | 1953. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] <br> [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1954. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Cveto Trampuž]] || [[Ljubljana]] || [[Božena Osterc]] |- | 1955. || [[Ljubljana]] || [[Zdravko Gabrovšek]] || [[Ljubljana]] || [[Lojzka Dvoršak]] |- | 1956. || [[Ljubljana]] || [[Branko Grosek]] || [[Dobrna]] || [[Božena Osterc]] |- | 1957. || [[Laško]] || [[Slavko Krivec]] || [[Idrija]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1958. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Majda Struc]] |- | 1959. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1960. || [[Izola]] || [[Janez Stupica]] || [[Murska Sobota]] || [[Mira Piberl]] |- | 1961. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1962. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Dobrna]] || [[Mira Piberl]] |- | 1963. || [[Ljubljana]] || [[Zvone Kržišnik]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1964. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1965. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Janez Podkrajšek]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1966. || [[Ljubljana]] || [[Janez Stupica]] || [[Maribor]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1967. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1968. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Maribor]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1969. || [[Ljubljana]] || [[Rudolf Osterman]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Praznik]] |- | 1970. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Maribor]] || [[Brigita Serianz]] |- | 1971. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Otočec]] || [[Pavla Košir]] |- | 1972. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Dravograd]] || [[Ana Praznik]] |- | 1973. || [[Maribor]] || [[Jože Papler]] || [[Ljubljana]] || [[Francka Petek]] |- | 1974. || [[Šmarješke Toplice]] || [[Janez Barle]] || [[Radovljica]] || [[Pavla Košir]] |- | 1975. || [[Ptuj]] || [[Ivo Mihevc]] || [[Murska Sobota]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1976. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Jesenice]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1977. || [[Lasko]] || [[Marjan Slak]] || [[Maribor]] || [[Francka Petek]] |- | 1978. || [[Radovljica]] || [[Rok Kržišnik]] || [[Maribor]] || [[Brigita Rakič-Serianz]] |- | 1979. || [[Maribor]] || [[Oskar Orel]] <br> [[Darko Steiner]] || [[Ljubljana]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1980. || [[Trbovlje]] || [[Janez Barle]] || [[Maribor]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1981. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1982. || [[Kranj]] || [[Iztok Jelen]] || [[Celje]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1983. || [[Maribor]] || [[Iztok Jelen]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1984. || [[Radovljica]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1985. || [[Ptuj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1986. || [[Kranj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Ptuj]] || [[Simona Orel]] |- | 1987. || [[Zalec]] || [[Leon Gostiša]] || [[Maribor]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1988. || [[Vrhnika]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Postojna]] || [[Simona Orel]] |- | 1989. || [[Portorož]] || [[Damjan Plesec]] || [[Ljubljana]] || [[Anita Ličina]] |- | 1990. || [[Ptuj]] || [[Igor Jelen]] || [[Ljubljana]] || [[Andreja Erjavec]] |} === Kao nacionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1991. || [[Ljubljana]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Ptuj]] || [[Anita Ličina]] |- | 1992. || [[Postojna]] || [[Leon Gostiša]] || [[Bled]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1993. || [[Radovljica]] || [[Dražen Sermek]] || [[Murska Sobota]] || [[Nataša Krmelj]] |- | 1994. || [[Nova Gorica]] || [[Leon Gostiša]] || [[Podlehnik]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1995. || [[Vrhnika]] || [[Bogdan Podlesnik]] || [[Ljubljana]] || [[Narcisa Mihevc]] |- | 1996. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Anita Ličina]] |- | 1997. || [[Krško]] || [[Marko Tratar]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 1998. || [[Maribor]] || [[Dražen Sermek]] || [[Maribor]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1999. || [[Kranj]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Kranj]] || [[Narcisa Mihevc-Mohr]] |- | 2000. || [[Škofja Loka]] || [[Primož Šoln]] || [[Škofja Loka]] || [[Jana Krivec]] |- | 2001. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Darja Kapš]] |- | 2002. || [[Dobrna]] || [[Adrian Mihalčišin]] || [[Dobrna]] || [[Jana Krivec]] |- | 2003. || [[Bled]] || [[Jure Borišek]] || [[Bled]] || [[Jana Krivec]] |- | 2004. || [[Maribor]] || [[Tadej Sakelšek]] || [[Maribor]] || [[Darja Kapš]] |- | 2005. || [[Ptuj]] || [[Jure Borišek]] || [[Ptuj]] || [[Jana Krivec]] |- | 2006. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 2007. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |title=17. memorial dr. Milana Vidmarja - Absolutno državno prvenstvo Slovenije 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date=3. 7. 2007 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093625/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |title=Finale državnega prvenstva za članice 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234842/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2008. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za člane 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234848/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za članice 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234854/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2009. || [[Otočec]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza1">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0908/Si09ch/ |title=Državno prvenstvo 2009 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=11. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511101356/http://www.sah-zveza.si/rez/0908/si09ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Otočec]] || [[Jana Krivec]]<ref name="sah-zveza1"/> |- | 2010. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza2">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |title=Državno prvenstvo za člane in članice 2010 |publisher=Sah-zveza.si |date=15. 8. 2010 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234919/http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2011. || [[Ljubljana]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Ljubljana]] || [[Špela Kolarič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2012. || [[Ljubljana]] || [[Žan Tomazini]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]] |- | 2013. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- | 2014. || [[Moravske Toplice]] || [[Matej Šebenik]] || [[Moravske Toplice]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2015. || [[Ptuj]] || [[Marko Tratar]] || [[Ptuj]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2016. || [[Otočec]] || [[Žan Tomazini]] || [[Otočec]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2017. || [[Maribor]] || [[Jure Škorbene]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2018. || [[Ljubljana]] || [[Boris Markoja]] || [[Ljubljana]] || [[Lara Janšelj]] |- | 2019. || [[Radenci]] || [[Boris Markoja]] || [[Radenci]] || [[Monika Rozman]] |- | 2020. || [[Portorož]] || [[Vid Dobrovoljc]] || [[Portorož]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2021. || [[Otočec]] || [[Maj Zirkelbach]] || [[Otočec]] || [[Zala Uhr]] |- | 2022. || [[Radenci]] || [[Matej Šebenik]] || [[Radenci]] || [[Petra Kejžar]] |- | 2023. || [[Radenci]] || [[Jure Škorbene]] || [[Radenci]] || [[Barbara Skuhala]] |- | 2024. || [[Ljubljana]] || [[Jan Šubelj]] || [[Ljubljana]] || [[Teja Vidic]] |- | 2025. || [[Maribor]] || [[Aljoša Tomazini]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2026. || [[Ljubljana]] || [[Pierre Barrot]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- |} == Slovenski dopisni šahovski prvaci == <div style="column-width:25em"> # [[Francek Brglez]] (1992-1994) # [[Joze Vetrih]] (1993-1995) # [[Matej Kersic]] (1994-1996) # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podakata. # [[Leon Krjanc]] (2005-2006) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=168 8.Dopisno prvenstvo (1.DP)]</ref> # [[Aleš Malnar]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=1539 9.Dopisno prvenstvo (2.DP)]</ref> # [[Jernej Sivic]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=9861 10.Dopisno prvenstvo (3.DP)]</ref> # [[Bojan Fajs]] (2007-2009) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=13252 11.Dopisno prvenstvo (4.DP)]</ref> # [[Gregor Vohl]] (2008-2011) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=17149 12.Dopisno prvenstvo (5.DP)]</ref> # [[Milan Horvat]] (2009-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=19939 13.Dopisno prvenstvo (6.DP)]</ref> # [[Klemen Sorčnik]] (2010-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=22877 14.Dopisno prvenstvo (7.DP]</ref> # [[Oscar Janežič]] (2011-2013) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=27140 15.Dopisno prvenstvo (8.DP)]</ref> # [[Darko Babič]] (2012-2014) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=31654 16.Dopisno prvenstvo (9.DP)]</ref> # [[Marijan Šeško]] (2013-2015) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=40073 17.Dopisno prvenstvo (10.DP)]</ref> # [[Igor Kos]] (2014-2016) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=48166 18.Dopisno prvenstvo (11.DP)]</ref> # [[Frank Zajšek]] (2015-2017) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=56023 19.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2016-2018) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=61538 20.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2017-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=71171 21.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2018-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=76213 22.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]], [[Ciril Peterc]] (2019-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=81486 23.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Janko Potrata]] (2020-2021) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=88520 24.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Andrej Kavic]] (2021-2023) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=95282 25.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Marjan Veček]] (2022-2024) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=99670 26.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarica]] (2023-2025) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=103410 27.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2024-2026) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=107063 28.Dopisno prvenstvo]</ref> </div> == Reference == * Rezultati i unakrsne tabele od službenog Šahovskog saveza Slovenije:<ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209182711/http://sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |archive-date=9. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> i <ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093638/http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |url-status=dead }}</ref> * Rezultati s TWIC-a:<ref>{{cite web |url=http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |title=The Week in Chess 668 |publisher=Chesscenter.com |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=4. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104110546/http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |url-status=dead }}</ref> i [https://web.archive.org/web/20090901154919/http://www.chesscenter.com/twic/twic405.html#13] * [http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm Campionati nazionali della Slovenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122000049/http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm |date=22. 1. 2008 }} {{refspisak|2}} {{Nacionalna šahovska prvenstva}} [[Kategorija:Šah u Sloveniji|Prvenstvo]] ok9ozz5cdpds1phxsysn08hrro65v0o 0 376875 3924589 3901685 2026-09-10T12:52:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924589 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sport | ime = '''Brzo klizanje''' | slika = Paulien van Deutekom (08-12-2007).jpg | opis_slike = [[Paulien van Deutekom]] u [[Thialf]]u 2007. | najviša_upravna_organizacija = [[Međunarodni klizački savez|ISU]] | nadimak = | kontakt = ne | broj_članova_tima = | kategorija = pojedinačni sport | oprema = klizaljke, kombinezon, rukavice | mjesto = klizalište | država/regija = [[Holandija]], [[Norveška]], [[SAD]], [[Kanada]], [[Njemačka]], [[Belgija]], [[Italija]], [[Rusija]], [[Japan]], [[Južna Koreja]] | olimpijski_sport = [[Brzo klizanje na ZOI 1924.|1924.]] }} '''Brzo klizanje''' je [[sport]] u kojem je cilj u što kraćem vremenu preći zadanu udaljenost [[klizanje na ledu|kližući]] na [[led]]u. Postoje 3 vrste ovog sporta: [[brzo klizanje na kratkim stazama]], [[brzo klizanje na dugim stazama]] i [[brzo klizanje na dugim stazama#Maraton|maratonsko brzo klizanje]]. Na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] brzo klizanje na dugim stazama obično se zove samo "brzo klizanje". Međunarodnim takmičenjima, pravilima i razvojem ovog sporta rukovodi [[Međunarodni klizački savez]] (ISU). [[Datoteka:Jan Smeekens (23-02-2008).jpg|mini|[[Brzo klizanje na dugim stazama]] u [[Thialf]]u 2008.]] Standardno klizalište za brzo klizanje dugo je 400 m, ali povremeno se koriste i kraća (200, 250, 333 ⅓ m). Brzo klizanje je jedna od dvije olimpijske forme klizanja i onā sa dužom historijom. Međunarodni savez osnovan je 1892, najranije od svih saveza zimskih sportova. Jako je popularno u [[Holandija|Holandiji]] i [[Norveška|Norveškoj]], međutim, najpoznatija svjetska klizališta nalaze se i u drugim zemljama ([[SAD]], [[Kanada]], [[Njemačka]], [[Italija]], [[Rusija]], [[Japan]], [[Južna Koreja]]). Takmičenja [[Svjetski kup u brzom klizanju|Svjetskog kupa]] održavaju se u ovim zemljama, uz 2 takmičenja u [[Thialf]]u, ledenoj dvorani u holandskom [[Heerenveen]]u. ISU-ova pravila dozvoljavaju određena odstupanja u veličini i radijusu krivina. [[Datoteka:Saguenay 500m.jpg|mini|[[Brzo klizanje na kratkim stazama|Brzoklizači na kratkim stazama]] u krivini]] Brzo klizanje na kratkim stazama održava se na manjim klizalištima, obično na onima za [[hokej na ledu|hokej]]. Udaljenosti su kraće nego u dužoj verziji; najduža olimpijska utrka je ona na 1500 m (ženska štafeta je na 3000, a muška na 5000 m). Utrke su obično na ispadanje i 2 najbolja takmičara iz kvalifikacijskih grupa (koje imaju 4 ili 5 klizača) prolaze u narednu fazu takmičenja. Diskvalifikacije i padovi nisu rijetki. [[Datoteka:Veit Dubiel 2008-11-02.jpg|mini|Start pojedinačne utrke]] U utrkama obično postoje pravila za diskvalifikaciju ako protivnik bude ometen na nesportski način; ova pravila variraju od discipline do discipline. Na dugim stazama kažnjava se skoro svako ometanje protivnika iako je klizačima dozvoljeno da, ako se nisu u mogućnosti zadržati u unutrašnjoj traci, pređu iz unutrašnje u vanjsku pri izlasku iz posljednje krivine sve dok time ne ometaju drugog klizača. U utrkama s masovnim startom obično se dozvoljava određena količina fizičkog kontakta. Timske utrke također se održavaju. Na dugim stazama jedina timska utrka na najvišim nivoima takmičenja jest [[Brzo klizanje na dugim stazama#Ekipna potjera|ekipna potjera]] iako se na dječijim takmičenjima održavaju [[Štafetna utrka|štafetne utrke]], kao u [[atletika|atletici]]. Štafetne utrke održavaju se i na kratkim stazama, ali ovdje su izmjene klizača moguće bilo kad u utrci mada mogu biti zabranjene u posljednja 2 kruga. Većina utrka održava se na ovalnim stazama, ali postoje izuzeci. Dimenzije ovalne staze variraju; na kratkim stazama dužina staze mora biti 111,12 m dok se za klizanje na dugim stazama koristi staza standardizirane dužine od 400 m. U Holandiji se takmičenja u maratonskom brzom klizanju mogu održavati na prirodnom ledu u kanalima i vodenim površinama poput [[jezero|jezera]] i [[rijeka]], ali i na vještačkim stazama dužine 400 m, koje klizači obiđu, npr, 100 puta. == Historija == [[Datoteka:Schaatswedstrijd voor vrouwen op de Stadsgracht in Leeuwarden - 21 januari 1809 - Nicolaas Baur - 1809 - SK-A-5020 - Rijksmuseum.jpg|mini|[[Nicolaas Bauer]]: žensko brzoklizačko takmičenje na gradskom kanalu u [[Leeuwarden]]u (1809)]] [[Datoteka:Kortebaanwedstrijd in Hindelopen.jpg|mini|Brzoklizačko takmičenje na [[Zuiderzee]]u kod [[Hindeloopen]]a u Holandiji 1828.]] Korijeni brzog klizanja stari su više od milenija, a potječe iz [[Skandinavija|Skandinavije]], [[Sjeverna Evropa|Sjeverne Evrope]] i Holandije, gdje su ljudi na đonove cipela stavljali [[kost]]i i takve ih koristili da putuju preko zaleđenih rijeka, kanala i jezera. Tek mnogo kasnije, u 16. stoljeću, na klizanje se počelo gledati kao na zabavu, a možda čak i kao na sportsku aktivnost. Međutim, klizanje i brzo klizanje nisu bili ograničeni samo na Skandinaviju i Holandiju; 1592. jedan [[Škoti|Škot]] dizajnirao je klizaljku sa [[željezo|željeznom]] oštricom. Upravo su ovakve klizaljke dovele do širenja klizanja, naročito brzog. 1642. u [[Edinburgh]]u je osnovan prvi službeni klizački klub, a 1763. u [[močvara]]ma [[The Fens]] u istočnoj [[Engleska|Engleskoj]] održana je prva brzoklizačka utrka. U Holandiji su ljudi počeli ići zaleđenim vodenim tokovima koji su povezivali 11 [[Frizija|frizijskih]] gradova, što je kasnije preraslo u takmičenje pod imenom ''Elfstedentocht'' (vidi ispod). Do sredine 19. stoljeća ljubav prema ovom sportu razvila se i u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Upravo je tu izumljena oštrica u potpunosti napravljena od [[čelik]]a. Holanđani su ponovo izbili u prvi plan 1889, kad su organizirali prvo svjetsko prvenstvo. I Međunarodni klizački savez osnovan je u Holandiji 1892. Početkom 20. stoljeća klizanje i brzo klizanje stekli su ugled kao jedne od popularnijih sportskih aktivnosti. === Razvoj ISU-a === [[Datoteka:JaapEden.jpg|mini|desno|[[Jaap Eden]], prvi službeni svjetski prvak]] Organizirane utrke na klizaljkama razvile su se u 19. stoljeću. Norveški klubovi bili su domaćini raznih takmičenja od 1863, a utrke u Christianiji (današnjem [[Oslo|Oslu]]) privlačile su i petocifren broj gledalaca.<ref>Åge Dalby, Jan Greve, [[Per Jorsett]], ''Olympiske vinterleker 1924–2006'', "Akilles forlag", 2006, str. 29; {{ISBN|82-7286-162-3}} {{no simbol}}</ref> 1884. [[Norvežani]]n [[Axel Paulsen]] proglašen je [[amater]]skim svjetskim prvakom nakon pobjeda na takmičenjima u [[SAD]]-u. Pet godina kasnije jedan sportski klub iz [[Amsterdam]]a organizirao je brzoklizačko takmičenje koje je nazvao svjetskim prvenstvom, s učesnicima iz Rusije, SAD-a i [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] i, naravno, Holandije. ''Internationale Eislauf Vereinigung'', danas poznat kao [[Međunarodni klizački savez]] (''International Skating Union'' – ISU), osnovan je na sastanku predstavnika 15 država u [[Scheveningen]]u 1892. i to je bio prvi svjetski savez u nekom zimskom sportu. ''Nederlandse Schaatsrijderbond'' (Holandski klizački savez) osnovan je 10 godina ranije<ref>[http://www.knsb.nl/content/langebaan/watislangebaan.asp Wat is Langebaanschaatsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305133755/http://www.knsb.nl/content/langebaan/watislangebaan.asp |date=5 Mart 2009 }}, KNSB.nl {{nl simbol}}</ref> i organizirao je svjetska prvenstva 1890. i 1891.<ref name=wchallm>{{cite web |title = History of the World Championship Allround Men |url = http://www.speedskatingstats.com/index.php?file=championships&g=m&type=wchall |publisher = SpeedskatingResults.com |access-date = 10. 9. 2012}}</ref> Takmičenja su održana na stazama različitih dužina – meč između Paulsena i Remkea van der Zeea iz 1885. održan je na stazi dužine 6/7 [[milja|milje]] (1400 m) – ali ISU je 1892. standardizirao dužinu trake od 400 m, kao i dužine utrka za svjetska prvenstva: 500, 1500, 5000 i 10.000 m. Klizači su utrke počinjali u parovima, svaki u svojoj traci, koje su mijenjali u svakom krugu kako bi svaki klizač prešao istu udaljenost. Ovo je ono što je danas poznato kao brzo klizanje na dugim stazama. Takmičenja su bila isključivo za klizače amatere i to je sprovođeno kao pravilo. Peter Sinnerud diskvalificiran je zbog profesionalizma 1904. i izgubio titulu svjetskog prvaka. [[Spisak brzoklizačkih rekorda|Svjetski rekordi]] na dugim stazama prvi put su registrirani 1891. i rapidno su poboljšavani. [[Jaap Eden]] popravio je svjetski rekord na 5000 m za pola minute na Evropskom prvenstvu 1894. Ovaj rekord trajao je 17 godina, a trebalo je 50 godina da bude popravljen za još pola minute.<ref>Knut Bjørnsen i Per Jorsett, ''Skøytesportens stjerner'', J. W. Cappelens forlag, 1971, str. 183 {{no simbol}}</ref><ref name=wr5000>{{cite web |title = Evolution of the world record 5000 meters Men |url = http://www.speedskatingstats.com/index.php?file=records&g=m&event=5000 |publisher = SpeedskatingResults.com |access-date = 10. 9. 2012}}</ref> === ''Elfstedentocht'' === [[Datoteka:De 10e Elfstedentocht.ogv|mini|Snimak ''[[Elfstedentocht]]a'' 1954. s komentarom na holandskom jeziku]] ''[[Elfstedentocht]]'' ([[Holandski jezik|hol.]] ''Turneja /kroz/ 11 gradova'') organiziran je kao takmičenje 1909. i održava se u nepravilnim intervalima, kad god se led na ruti smatra dovoljno dobrim. Druge utrke na otvorenom razvile su se kasnije; [[Sjeverna Holandija]] bila je domaćin jedne 1917, ali prirodni uvjeti leda u Holandiji rijetko su bili pogodni za klizanje. ''Elfstedentocht'' je održan 15 puta u periodu od skoro 100 godina od 1909, a prije no što je vještački led postao dostupan 1962. nacionalna prvenstva održana su u 25 godina između 1887, kad je u [[Slikkerveer]]u organizirano prvo prvenstvo, i 1961. Otkako je vještački led postao uobičajen u Holandiji, holandski brzoklizači nalaze se u svjetskom vrhu u brzom klizanju na dugim stazama i maratonskom brzom klizanju. Drugo rješenje da se maratonske utrke i dalje održavaju na prirodnom ledu preraslo je u Alternativni ''Elfstedentocht'', čije se utrke održavaju u drugim državama, poput [[Austrija|Austrije]], [[Finska|Finske]] ili Kanade i svi najbolji maratonski brzoklizači, kao i hiljade rekreativaca, putuju iz Holandije na lokacije gdje se utrka održava. Prema Jaapu Bloembergenu, [[novinarstvo|novinaru]] ''[[NRC Handelsblad]]a'', država "poprimi karnevalski izgled" tokom međunarodnih klizačkih prvenstava.<ref>[http://www.nrc.nl/W2/Lab/Profiel/Netherlands/sports.html "Less Orange During the Uneven Years"], ''nrc.nl'', 1. 7. 1999.</ref> === Zimske olimpijske igre === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 102-05456, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|mini|[[Brzo klizanje na ZOI 1928.|Brzo klizanje]] na [[ZOI 1928.]] u [[St. Moritz]]u]] {{Glavni|Brzo klizanje na Zimskim olimpijskim igrama}} Brzo klizanje prisutno je na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]] od [[Brzo klizanje na ZOI 1924.|1924.]] Na Olimpijskom kongresu 1914. delegati su se složili da se brzo klizanje uvrsti na [[OI 1916.]] nakon što je [[umjetničko klizanje]] uvršteno na [[OI 1908.]] Međutim, [[Prvi svjetski rat]] prekinuo je sve planove za olimpijsko takmičenje i brzo klizanje ušlo je u olimpijski program tek 1924. kao dio Sedmice zimskih sportova u [[Chamonix]]u, kojoj je retroaktivno [[ZOI 1924.|dodijeljen]] olimpijski status. Prvu zlatnu olimpijsku medalju osvojio je [[Charles Jewtraw]] iz [[Lake Placid]]a iako je nekoliko Norvežana tvrdilo da je [[Oskar Olsen]] imao brže vrijeme. Problemi s mjerenjem vremena na 500 m bili su stalni problem sve do pojave [[elektronika|elektroničkih]] [[sat (instrument)|satova]] u 1960-ima; tokom utrke na 500 m na [[ZOI 1936.]] sugerirano je da je pobjedničko vrijeme [[Ivar Ballangrud|Ivara Ballangruda]] bilo skoro sekundu brže. [[Finska na ZOI 1924.|Finska]] je osvojila ostale 4 zlatne medalje 1924, uz pobjede [[Clas Thunberg|Clasa Thunberga]] na 1500 i 5000 m te u višeboju. To je bio prvi i jedini put da je u brzom klizanju dodijeljena zlatna olimpijska medalja u višeboju. Norveški i finski brzoklizači osvojili su sve zlatne medalje na svjetskim prvenstvima u međuratnom periodu, dok su se na evropskim prvenstvima do pobjedničkog postolja uspjeli probiti [[Austrijanci]] i [[Latvijci]]. Međutim, utrke u Sjevernoj Americi često su se održavale s masovnim startom, slično maratonskim utrkama u Holandiji, ali olimpijske utrke morale su se klizati na četiri udaljenosti koje je odobrio ISU. Savez je odobrio i prijedlog da utrke na [[ZOI 1932.]] u Lake Placidu budu s masovnim startom i Amerikanci su osvojili sve 4 zlatne medalje. [[Kanada na ZOI 1932.|Kanada]] je osvojila 5 medalja (sve srebrne i bronzane) dok je aktualni svjetski prvak Thunberg ostao kod kuće u znak protesta protiv ovakvog formata utrka. Na SP-u održanom neposredno nakon ZOI-a, bez učešća američkih prvaka, norveški takmičari pobijedili su u sve 4 utrke i zauzeli prva 3 mjesta u poretku višeboja. Čelni ljudi brzog klizanja u Norveškoj, [[Švedska|Švedskoj]], [[Finska|Finskoj]] i [[Japan]]u uložili su protest Američkom olimpijskom komitetu osudivši način takmičenja i izrazivši želju da se utrke s masovnim startom više nikad ne održe na Olimpijskim igrama. Ipak, ISU je 1967. prihvatio ogranak brzog klizanja na kratkim stazama, s masovnim startom, organizirao međunarodna takmičenja počevši od 1976. i doveo ga nazad na Olimpijske igre [[ZOI 1992.|1992.]] === Ženska takmičenja === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-1988-1126-017, Andrea Ehrig, Gabi Zange, Karin Kania, Sabine Brehm.jpg|mini|[[Istočna Njemačka|Istočnonjemačke]] brzoklizačice 1988.]] 1930-ih godina ISU je počeo prihvatati učešće žena u brzoklizačkim takmičenjima. Iako su u Sjevernoj Americi ženske utrke bile održavane već neko vrijeme, a na ZOI 1932. kao demonstracijsko takmičenje, ISU nije organizirao službena takmičenja do 1936. Ipak, Zofia Nehringowa postavila je prvi službeni svjetski rekord 1929. Žensko brzo klizanje nije bilo popularno; u norveškoj knjizi ''Skøytesportens stjerner'' (''Zvijezde brzog klizanja'') iz 1971. nije spomenuta nijedna brzoklizačica na skoro 200 stranica knjige iako su se žene dotad takmičile već 30 godina. Otad je ženskim brzim klizanjem na dugim stazama dominirala [[Istočna Njemačka]], a kasnije [[Ujedinjenje Njemačke|ujedinjena Njemačka]], osvojivši 15 od 35 zlatnih olimpijskih medalja od 1984. U većini ostalih klizačkih sportova žene su bile prihvaćene na takmičenjima skoro u isto vrijeme s muškarcima, a u brzom klizanju na kratkim stazama prisutne su od samog početka organiziranja međunarodnih takmičenja 1976. Njihove udaljenosti obično su kraće od muških, ali ne i u klizanju na ''inline'' koturaljkama, gdje na svjetskim prvenstvima imaju isti program kao muškarci. === Tehnički razvoj === [[Datoteka:Monique Angermüller (23-02-2008).jpg|mini|[[Monique Angermüller]] na [[klap-klizaljke|klap-klizaljkama]] i u kombinezonu koji pokriva čitavo tijelo (2008)]] Vještački led pojavio se na ZOI 1960. i utrke na jezeru Misurini [[ZOI 1956.|1956.]] bila su posljednja olimpijska takmičenja održana na prirodnom ledu. 1960. održana su i prva olimpijska takmičenja za žene. [[Lidija Skobljikova]] osvojila je 2 zlatne medalje 1960. i čak 4 [[Brzo klizanje na ZOI 1964.|1964.]] Razvijeni su i [[aerodinamika|aerodinamičniji]] kombinezoni, a pionir u njihovoj upotrebi bio je [[Švicarci|Švicarac]] [[Franz Krienbühl]], koji je zauzeo 8. mjesto na 10.000 m [[Brzo klizanje na ZOI 1976.|1976.]] u dobi od 46 godina.<ref>Åge Dalby, Jan Greve, Per Jorsett, ''Olympiske vinterleker 1924–2006'', "Akilles forlag", 2006, str. 252; {{ISBN|82-7286-162-3}} {{no simbol}}</ref> Nakon izvjesnog vremena državne reprezentacije preuzele su na sebe razvoj kombinezona, koji se koriste i na kratkim stazama, iako bez kapuljače – umjesto njih brzoklizači na kratkim stazama nose kacige pošto su padovi u utrkama s masovnim startom mnogo češći. Kombinezoni i klizanje u dvorani, kao i [[klap-klizaljke]], pomogli su da se svjetski rekordi na dugim stazama znatno poprave; od 1971. do 2009. prosječna brzina u utrkama muškaraca na 1500 m porasla je sa 45 na 52 [[km/h]]. Slična povećanja brzine zabilježena su i na ostalim udaljenostima. === Profesionalizam === Nakon sezone 1972. evropski brzoklizači na dugim stazama osnovali su profesionalnu ligu, Međunarodnu brzoklizačku ligu, u kojoj su, između ostalih, učestvovali [[Ard Schenk]], osvajač triju zlatnih olimpijskih medalja [[Brzo klizanje na ZOI 1972.|1972]], 5 Norvežana, još 4 Holanđanina, 3 Šveđanina i još nekoliko brzoklizača. [[Jonny Nilsson]], svjetski prvak 1963. i osvajač zlatne olimpijske medalje, bio je pokretačka snaga lige, koja je ukinuta 1974. iz [[ekonomija|ekonomskih]] razloga, a ISU je također isključio staze koje su bili domaćini profesionalnih utrka iz budućih međunarodnih prvenstava.<ref>Åge Dalby, Jan Greve, Per Jorsett, ''Olympiske vinterleker 1924–2006'', "Akilles forlag", 2006, str. 230; {{ISBN|82-7286-162-3}} {{no simbol}}</ref> ISU je kasnije organizirao vlastiti Svjetski kup s [[novac|novčanim]] nagradama, a potpuno profesionalni timovi razvili su se u Holandiji tokom 1990-ih, što je dovelo do dominacije Holanđana u muškim utrkama; jedini izazov bili su im japanski sprinteri na 500 m i američki klizači na ''inline'' koturaljkama koji su se prebacili na brzo klizanje na dugim stazama kako bi osvojili olimpijsko zlato. === Sjevernoamerički profesionalci === Tokom 20. stoljeća [[klizanje na koturaljkama]] također se razvilo kao takmičarski sport. Utrke u ovom sportu bile su profesionalne već od rane faze razvoja.<ref>James Turner, Michael Zaidman (1997), ''The History of Roller Skating'', Nacionalni muzej klizanja na koturaljkama; {{ISBN|0-9658192-0-5}}.</ref> U Sjevernoj Americi organizirana su i profesionalna svjetska prvenstva.<ref>[http://www.hickoksports.com/history/rollerskate03.shtml Roller Skating 3: Types of Competition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516144843/http://www.hickoksports.com/history/rollerskate03.shtml |date=16. 5. 2013 }}, ''hickoksprots.com''; pristupljeno: 25. 12. 2006.</ref> Kasnije su se pojavile lige u [[roler derbi]]ju, profesionalnom kontaktnom sportu koji je prvobitno bio vrsta utrkivanja. Svjetska prvenstva u brzom klizanju na ''inline'' koturaljkama datiraju iz 1980-ih, ali mnogi svjetski prvaci, poput [[Derek Parra|Dereka Parre]] i [[Chad Hedrick|Chada Hedricka]], prebacili su se na led kako bi osvojili olimpijske medalje. Poput klizanja na koturaljkama, i brzo klizanje na ledu bilo je profesionalni sport u Sjevernoj Americi. [[Oscar Mathisen]], petostruki svjetski i trostruki evropski prvak, odrekao se amaterskog statusa 1916. i otputovao u Ameriku, gdje je pobijedio u mnogo utrka, ali je u jednoj izgubio od [[Bobby McLean|Bobbyja McLeana]] iz [[Chicago|Chicaga]], četverostrukog prvaka SAD-a.<ref>[http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/1146.html Ice Skating] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223073304/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/1146.html |date=23. 2. 2015 }}, ''The Electronic Encyclopedia of Chicago''</ref> Chicago je bio centar brzog klizanja u Americi; ''[[Chicago Tribune]]'' sponzorirao je takmičenje zvano ''Silver Skates'' (''Srebrne klizaljke'') od 1912. do 2014. === Brzo klizanje na kratkim stazama ulazi na ZOI === {{Glavni|Brzo klizanje na kratkim stazama na Zimskim olimpijskim igrama}} 1992. brzo klizanje na kratkim stazama prihvaćeno je kao olimpijski sport. Međutim, ono nije bilo popularno u evropskim dugostazaškim zemljama, kao što su Norveška, Holandija i bivši [[SSSR]]; nijedna od ovih zemalja nije osvojila službene medalje (iako je Holandija osvojila 2 zlatne kad je ovaj sport bio demonstracijski u [[Calgary]]ju 1988). U norveškoj publikaciji ''Sportsboken'' iz 1993. o brzom klizanju na dugim stazama u [[Albertville]]u 1992. govori se detaljno, na 10 stranica, ali o brzom klizanju na kratkim stazama nema nijedne riječi iako se u tom odjeljku pojavljuje stranica s rezultatima.<ref>''Sportsboken 1992'', Schibsted forlag; {{ISBN|82-516-1428-7}}</ref> Iako je ova varijanta brzog klizanja mlađa, razvija se brže od onog na dugim stazama, u velikoj mjeri zbog toga što se utrke mogu održavati na hokejaškim klizalištima umjesto na ovalu za duge staze. [[Južna Koreja]] dominira ovim sportom s osvojenih 17 zlatnih olimpijskih medalja. == Pravila == === Kratke staze === Klizač može biti diskvalificiran ako odsiječe drugog klizača dok mijenja traku. Također, klizač se diskvalificira nakon dva pogrešna starta. Diskvalificiranom klizaču automatski se dodjeljuje posljednje mjesto u toj grupi ili finalu. Klizač može biti diskvalificiran i ako namjerno omete drugog klizača i uspori ga. === Duge staze === Utrke se odvijaju u smjeru suprotnom od kazaljke na satu. U svim oblicima pojedinačnih takmičenja samo se dva klizača mogu utrkivati u jednom trenutku. U svakom krugu moraju zamijeniti trake. Pritom prednost ima klizač koji prelazi iz vanjske u unutrašnju traku. U jedinom ekipnom obliku takmičenja, ekipnoj potjeri, utrkuju se 2 ekipe s po 3 klizača. Obje ekipe cijelo vrijeme ostaju u unutrašnjoj traci i počinju utrku sa suprotnih strana klizališta. == Oprema == === Kratke staze === Svi klizači moraju imati klizaljke, kombinezon od [[spandeks]]a otporan na posjekotine, zaštitnu kacigu i naočale, specifične klizačke rukavice, štitnike za cjevanice, koljena (u kombinezonu), vrat i gležnjeve. U opremu po izboru spada kombinezon od [[kevlar]]a koji sprečava posjekotine od klizaljki protivnika. === Duge staze === Oprema je slična, s tim da se ne zahtijevaju kaciga i štitnici. Kombinezon također ne mora biti od kevlara. Većina klizača nosi kapuljaču, koja je sastavni dio kombinezona. == Također pogledajte == * [[Klizalište (brzo klizanje)]] * [[Spisak rekorda u brzom klizanju]] == Reference == {{refspisak|2}} == Dodatna literatura == * Dianne Holum: ''The Complete Handbook of Speed Skating'' (1984); {{ISBN|0-89490-051-X}} {{en simbol}} * USOC: ''A Basic Guide to Speed Skating'', Griffin Publishers - Torrance, Ca. (2002); {{ISBN|1-58000-087-8}} {{en simbol}} * Barry Publow: ''Speed on Skates'', Human Kinetics Publishers - Champaign, Ill. (1999); {{ISBN|0-88011-721-4}} {{en simbol}} * Matthias Opatz: ''Taschenfibel Eisschnelllauf'' (''Džepni vodič za brzo klizanje''), "Lotok", [[Stedten na Ilmu]] (2005); {{ISBN|3-939088-00-5}} {{de simbol}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://www.rollersports.org/public/pagein/File/CIC/2009_CIC_SPORTS_RULES.pdf Roller Sports C. I. C. - Sport regulations] (pravila brzog klizanja na koturaljkama) * [http://www.isu.org/vsite/vfile/page/fileurl/0,11040,4844-178404-195622-112044-0-file,00.pdf Special regulations & Technical Rules Speed Skating and Short track speed skating 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220926/http://www.isu.org/vsite/vfile/page/fileurl/0,11040,4844-178404-195622-112044-0-file,00.pdf |date=27. 9. 2007 }} (pravila ISU-a) {{Olimpijski sportovi}} [[Kategorija:Brzo klizanje]] [[Kategorija:Individualni sportovi]] [[Kategorija:Nizozemski izumi]] alagzln08y6nglos1eh8zxn5eyrevo5 0 393141 3924678 3859414 2026-09-11T09:04:05Z Maiō T. 55505 Logo 3924678 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sportska liga | trenutna_sezona = | logo = FIBA U16 EuroBasket logo.svg | piksela = 250px | sport = Košarka | osnovan = 1971. | ekipe = 16 | kontinent = [[Evropa]] ([[FIBA Evropa]]) | šampion = {{KOŠ-U|16|FRA}} (4. titula) | najviše_titula = {{KOŠ-U|16|YUG}} (9 titula) | web_stranica = [https://www.fiba.basketball/en/history/235-fiba-u16-eurobasket www.fiba.basketball/history] }} '''Evropsko prvenstvo u košarci U-16''', poznato i kao '''Evropsko kadetsko prvenstvo u košarci''', košarkaško je prvenstvo osnovano 1971. Prvenstvo se održavalo svake dvije godine od 1971. do 2001. a nakon 2001. do danas prvenstvo se održava svake godine.<ref>[http://www.fiba.com/pages/eng/fc/FIBA/fibaHist/p/openNodeIDs/987/selNodeID/987/fibaHist.html ''FIBA History, fiba.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305144419/http://www.fiba.com/pages/eng/fc/fiba/fibahist/p/opennodeids/987/selnodeid/987/fibahist.html |date=5. 3. 2016 }}; pristupljeno: 16. 8. 2015.</ref><ref>[http://u16men.fibaeurope.com/en/compID_YUjW-7-FJ,kK9s431Lyr41.season_2015.roundID_11538.coid_linHST6SHOkf-WyvDsX,-0.articleMode_on.html ''FINAL PREVIEW, fibaeurope.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150819023053/http://u16men.fibaeurope.com/en/compID_YUjW-7-FJ,kK9s431Lyr41.season_2015.roundID_11538.coid_linHST6SHOkf-WyvDsX,-0.articleMode_on.html |date=19. 8. 2015 }}; pristupljeno: 16. 8. 2015.</ref> ==Divizija A== ===Rezultati=== {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%; width:100%" !rowspan=2 width=5%|Godina !rowspan=2 width=13%|Domaćin !colspan=3|Finale !colspan=3|Utakmica za treće mjesto |- !width=15%|Zlato !width=6.5%|Rezultat !width=15%|Srebro !width=15%|Bronza !width=6.5%|Rezultat !width=15%|Četvrto mjesto |- |1971.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1971.|Detalji]]'' |{{ZID|Italija}}<br>([[Gorizia]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|JUG}}''' |'''74–60''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |{{KOŠ-U-big|16|SSSR}} |'''56–55''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA|1945}} |- style="background:#D0E6FF;" |1973.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1973.|Detalji]]'' |{{ZID|Italija}}<br>([[Angri]] i [[Summonte]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SSSR}}''' |'''68–57''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA|1945}} |{{KOŠ-U-big|16|JUG}} |'''77–74''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |- |1975.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1975.|Detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Atina]] i [[Solun]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SSSR}}''' |'''64–61''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |{{KOŠ-U-big|16|JUG}} |'''74–72''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |- style="background:#D0E6FF;" |1977.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1977.|Detalji]]'' |{{ZID|Francuska}}<br>([[Le Touquet]] i [[Berck]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|TUR}}''' |'''68–66''' |{{KOŠ-U-big|16|JUG}} |{{KOŠ-U-big|16|SSSR}} |'''95–70''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |- |1979.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1979.|Detalji]]'' |{{ZID|Sirija|1972}}<br>([[Damask]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|JUG}}''' |'''103–100''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA|1977}} |'''122–82''' |{{KOŠ-U-big|16|Z NJE}} |- style="background:#D0E6FF;" |1981.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1981.|Detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Solun]] i [[Katerini]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SSSR}}''' |'''72–57''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |{{KOŠ-U-big|16|Z NJE}} |'''78–64''' |{{KOŠ-U-big|16|FIN}} |- |1983.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1983.|Detalji]]'' |{{ZID|Zapadna Njemačka}}<br>([[Tübingen]] i [[Ludwigsburg]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|JUG}}''' |'''89–86''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |{{KOŠ-U-big|16|Z NJE}} |'''72–69''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |- style="background:#D0E6FF;" |1985.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1985.|Detalji]]'' |{{ZID|Bugarska|1971}}<br>([[Ruse]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|JUG}}''' |'''99–81''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |'''85–81''' |{{KOŠ-U-big|16|Z NJE}} |- |1987.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1987.|Detalji]]'' |{{ZID|Mađarska|1957}}<br>([[Székesfehérvár]] i [[Kaposvár]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|JUG}}''' |'''83–77''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |{{KOŠ-U-big|16|SSSR}} |'''84–76''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |- style="background:#D0E6FF;" |1989.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1989.|Detalji]]'' |{{ZID|Španija}}<br>([[Guadalajara, Castile-La Mancha|Guadalajara]], [[Tarancón]] i [[Cuenca, Španija|Cuenca]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|GRČ}}''' |'''81–79''' |{{KOŠ-U-big|16|JUG}} |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |'''63–59''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |- |1991.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1991.|Detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Kastoria]], [[Komotini]] i [[Solun]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ITA}}''' |'''106–91''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |'''87–67''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |- style="background:#D0E6FF;" |1993.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1993.|Detalji]]'' |{{ZID|Turska}}<br>([[Trabzon]], [[Giresun]] i [[Samsun]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|GRČ}}''' |'''76–58''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |'''72–62''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |- |1995.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1995.|Detalji]]'' |{{ZID|Portugal}}<br>([[Setúbal]], [[Seixal]] i [[Almada]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|HRV}}''' |'''75–62''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |'''73–72''' |{{KOŠ-U-big|16|MAK}} |- style="background:#D0E6FF;" |1997.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1997.|Detalji]]'' |{{ZID|Belgija}}<br>([[Pepinster]], [[Kortrijk]] i [[Quaregnon]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SRJ}}''' |'''100–87''' |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |{{KOŠ-U-big|16|IZR}} |'''65–55''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |- |1999.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 1999.|Detalji]]'' |{{ZID|Slovenija}}<br>([[Polzela]], [[Celje]] i [[Laško]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SRJ}}''' |'''59–48''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''81–63''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |- style="background:#D0E6FF;" |2001.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2001.|Detalji]]'' |{{ZID|Latvija}}<br>([[Riga]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SRJ}}''' |'''55–43''' |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |'''75–74''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |- |2003.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2003.|Detalji]]'' |{{ZID|Španija}}<br>([[Madrid]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SCG}}''' |'''83–68''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |'''92–70''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |- style="background:#D0E6FF;" |2004.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2004.|Detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Amaliada]] i [[Pyrgos, Ilia|Pyrgos]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|FRA}}''''' |'''65–60''' |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''75–69''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |- |2005.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2005.|Detalji]]'' |{{ZID|Španija}}<br>([[León, Španija|León]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|TUR}}''' |'''61–55''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |'''70–63''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |- style="background:#D0E6FF;" |2006.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2006.|Detalji]]'' |{{ZID|Španija}}<br>([[Linares, Jaén|Linares]], [[Andújar]] i [[Martos]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}}''' |'''110–106''' |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |{{KOŠ-U-big|16|SCG}} |'''85–69''' |{{KOŠ-U-big|16|HRV}} |- |2007.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2007.|Detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Ierapetra]], [[Rethymno]] i [[Heraklion]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|SRB}}''' |'''56–55''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |'''65–55''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |- style="background:#D0E6FF;" |2008.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2008.|Detalji]]'' |{{ZID|Italija}}<br>([[Chieti]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|LIT}}''' |'''75–33''' |{{KOŠ-U-big|16|ČEŠ}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''77–65''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |- |2009.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2009.|Detalji]]'' |{{ZID|Litvanija}}<br>([[Kaunas]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}}''' |'''70–64''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |{{KOŠ-U-big|16|SRB}} |'''75–69''' |{{KOŠ-U-big|16|POLJ}} |- style="background:#D0E6FF;" |2010.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2010.|Detalji]]'' |{{ZID|Crna Gora}}<br>([[Bar (grad)|Bar]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|HRV}}''' |'''80–52''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''75–64''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |- |2011.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2011.|Detalji]]'' |{{ZID|Češka}}<br>([[Pardubice]], [[Hradec Králové]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|HRV}}''' |'''67–57''' |{{KOŠ-U-big|16|ČEŠ}} |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |'''61–53''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |- style="background:#D0E6FF;" |2012.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2012.|Detalji]]'' |{{ZID|Litvanija}}<br>([[Panevėžys]], [[Vilnius]]) i {{ZID|Latvija}} ([[Ventspils]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|TUR}}''' |'''66–61''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |{{KOŠ-U-big|16|SRB}} |'''83–69''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |- |2013.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2013.|Detalji]]'' |{{ZID|Ukrajina}}<br>([[Kijev]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}}''' |'''65–63''' |{{KOŠ-U-big|16|SRB}} |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |'''78–50''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |- style="background:#D0E6FF;" |2014.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2014.|Detalji]]'' |{{ZID|Latvija}}<br>([[Riga]], [[Ogre, Latvia|Ogre]], [[Liepāja]], [[Grobiņa]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|FRA}}''' |'''78–53''' |{{KOŠ-U-big|16|LAT}} ||{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |'''77–73''' |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |- |2015.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2015.|Detalji]]'' |{{ZID|Litvanija}}<br>([[Kaunas]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|BIH}}''' |'''85–83''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''83–72''' |{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}} |- style="background:#D0E6FF;" |2016.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2016.|Detalji]]'' |{{ZID|Poljska}}<br>([[Radom]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ESP}}''' |'''74–72''' |{{KOŠ-U-big|16|LTU}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''77–70''' ||{{KOŠ-U-big|16|CRO}} |- |2017.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2017.|Detalji]]'' |{{ZID|Crna Gora}}<br>([[Podgorica]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|FRA}}''' |'''75–68''' |{{KOŠ-U-big|16|MNE}} |{{KOŠ-U-big|16|SRB}} |'''76–71''' |{{KOŠ-U-big|16|CRO}} |- style="background:#D0E6FF;" |2018.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2018.|detalji]]'' |{{ZID|Srbija}}<br>([[Novi Sad]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|CRO}}''' |'''71–70''' |{{KOŠ-U-big|16|ESP}} |{{KOŠ-U-big|16|TUR}} |'''82–59''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |- |2019.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2019.|detalji]]'' |{{ZID|Italija}}<br>([[Udine]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|ŠPA}}''' |'''70–61''' |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |'''73–68''' |{{KOŠ-U-big|16|RUS}} |- style="background:#D0E6FF;" |2020. |{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>([[Skoplje]]) |colspan=6|Otkazano zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-a 19]]. |- |2021. |{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>(Skoplje) | colspan=6|Otkazano zbog [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-a 19]].<ref name="cancelled21">{{cite news |title=FIBA Europe Board approves alternative format for Youth Competitions, new dates for Small Countries Championships |url=http://www.fiba.basketball/news/fiba-europe-board-approves-alternative-format-for-youth-competitions-new-dates-for-small-countries-championships |access-date=21. 7. 2021 |work=[[FIBA]] |date=11. 5. 2021}}</ref><br>Umjesto toga održan turnir [[FIBA Evropski izazivači U-16 2021.]] |- style="background:#D0E6FF;" |2022.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2022.|detalji]]'' |{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>(Skoplje) |'''{{KOŠ-U-big|16|LTU}}''' |'''77–68''' |{{KOŠ-U-big|16|ESP}} |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |'''65–46''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |- |2023.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2023.|detalji]]'' |{{ZID|Sjeverna Makedonija}}<br>(Skoplje) |'''{{KOŠ-U-big|16|ESP}}''' |'''77–68''' |{{KOŠ-U-big|16|ITA}} |{{KOŠ-U-big|16|FRA}} |'''88–62''' |{{KOŠ-U-big|16|LIT}} |- style="background:#D0E6FF;" |2024.<br>''[[Evropsko prvenstvo u košarci U-16 2024.|detalji]]'' |{{ZID|Grčka}}<br>([[Heraklion]]) |'''{{KOŠ-U-big|16|FRA}}''' |'''82–70''' |{{KOŠ-U-big|16|ESP}} |{{KOŠ-U-big|16|SRB}} |'''74–65''' |{{KOŠ-U-big|16|GRČ}} |} ===Tabela medalja=== {{Medals table | caption = | host = | flag_template = KOŠ-U2 | event = 16 | team = | gold_ESP = 6 | silver_ESP = 9 | bronze_ESP = 6 | gold_YUG = 9 | silver_YUG = 2 | bronze_YUG = 2 | name_YUG = ''{{KOŠ-U2|YUG|16}}'' | gold_FRA = 4 | silver_FRA = 3 | bronze_FRA = 2 | gold_SCG = 0 | silver_SCG = 0 | bronze_SCG = 1 | name_SCG = ''{{KOŠ-U2|SCG|16}}'' | gold_CRO = 4 | silver_CRO = 0 | bronze_CRO = 0 | gold_TUR = 3 | silver_TUR = 1 | bronze_TUR = 7 | gold_URS = 3 | silver_URS = 0 | bronze_URS = 3 | name_URS = ''{{KOŠ-U2|URS|16}}'' | gold_LTU = 2 | silver_LTU = 4 | bronze_LTU = 1 | gold_GRČ = 2 | silver_GRČ = 3 | bronze_GRČ = 2 | gold_ITA = 1 | silver_ITA = 5 | bronze_ITA = 3 | gold_SRB = 1 | silver_SRB = 1 | bronze_SRB = 4 | gold_BIH = 1 | silver_BIH = 0 | bronze_BIH = 0 | gold_RUS = 0 | silver_RUS = 4 | bronze_RUS = 2 | gold_CZE = 0 | silver_CZE = 2 | bronze_CZE = 0 | gold_LAT = 0 | silver_LAT = 1 | bronze_LAT = 0 | gold_MNE = 0 | silver_MNE = 1 | bronze_MNE = 0 | gold_GER = 0 | silver_GER = 0 | bronze_GER = 2 | gold_IZR = 0 | silver_IZR = 0 | bronze_IZR = 1 }} ===Najkorisniji igrač prvenstva (MVP)=== {| class=wikitable ! Godina ! MVP |- |1999. |{{ZD|SRJ}} [[Aleksandar Gajić]] |- |2001. |{{ZD|SRJ}} [[Veljko Tomović]] |- |2003. |{{ZD|SCG}} [[Nemanja Aleksandrov]] |- |2004. |{{ZD|RUS}} [[Vitalij Kuznjecov (košarkaš)|Vitalij Kuznjecov]] |- |2005. |{{ZD|FRA}} [[Antoine Diot]] |- |2006. |{{ZD|ŠPA}} [[Ricky Rubio]] |- |2007. |{{ZD|SRB}} [[Dejan Musli]] |- |2008. |{{ZD|LIT}} [[Jonas Valančiūnas]] |- |2009. |{{ZD|LIT}} [[Tauras Jogėla]] |- |2010. |{{ZD|HRV}} [[Dario Šarić]] |- |2011. |{{ZD|HRV}} [[Mario Hezonja]] |- |2012. |{{ZD|TUR}} [[Okben Ulubay]] |- |2013. |{{ZD|SRB}} [[Stefan Peno]] |- |2014. |{{ZD|FRA}} [[Killian Tillie]] |- |2015. |{{ZD|BIH}} [[Džanan Musa]] |- |2016. |{{ZD|ŠPA}} [[Usman Garuba]] |- |2017. |{{ZD|FRA}} [[Killian Hayes]] |- |2018. |{{ZD|HRV}} [[Roko Prkačin]] |- |2019. |{{ZD|ŠPA}} [[Rubén Domínguez (košarkaš)|Rubén Domínguez]] |- |2022. |{{ZD|ŠPA}} [[Mario Saint-Supery]] |- |2023. |{{ZD|ŠPA}} [[Guillermo del Pino]] |- |2024. |{{ZD|FRA}} [[Cameron Houindo]] |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.fiba.basketball/en Zvanični sajt FIBA-e] {{EP u košarci U-16}} {{Međunarodna košarka mladih}} {{Košarka u Evropi}} [[Kategorija:Evropska prvenstva u košarci]] [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u košarci U-16|*]] e8clt6fhq5cj7hjszkmq5uigedl5oaz 0 402006 3924574 3917518 2026-09-10T12:17:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924574 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Bošnjaci u Turskoj | zastava = | opis_zastave = | ukupno = 106.000<br> ~ 2 miliona (bošnjačko porijeklo)<ref name="Sofos2023">{{cite report |last=Sofos |first=Spyros A. |title=Turkey's Presence in the Western Balkans |publisher=PeaceRep: The Peace and Conflict Resolution Evidence Platform |year=2023 |url=https://peacerep.org/wp-content/uploads/2024/01/Turkeys-Presence-in-the-Western-Balkans-DIGITAL.pdf |language=en |access-date=2. 5. 2026}}</ref> | regija1 = | pop1 = | regija2 = | pop2 = | regija3 = | pop3 = | regija4 = | pop4 = | jezici = [[Turski jezik|turski]], [[bosanski jezik|bosanski]] | vjera = pretežno [[islam]] }} '''Bošnjaci u Turskoj''' jesu stanovnici [[Turska|Turske]] bošnjačkog porijekla, odnosno potomci [[Bošnjaci|Bošnjaka]] doseljenih iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Sandžak]]a, [[Crna Gora|Crne Gore]], [[Srbija|Srbije]], [[Kosovo|Kosova]], [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]] i drugih područja bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Njihovo prisustvo u Turskoj oblikovano je dugim procesom migracija [[Musliman|muslimanskog]] stanovništva s Balkana u [[Osmansko Carstvo]], a zatim u [[Turska|Republiku Tursku]], posebno od 1878. do druge polovine 20. stoljeća.<ref name="Demirel">{{cite journal |last=Demirel |first=Muammer |title=Türkiye'de Bosna Göçmenleri |journal=Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi |volume=12 |issue=2 |year=2008 |pages=285–306 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/article/38079 |language=tr |access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="Dedeic2013">{{cite journal |last=Dedeić-Kırbaç |first=Amra |title=Boşnakların Türkiye'ye Göçleri |journal=Akademik Bakış Dergisi |issue=35 |year=2013 |url=https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf |language=tr |access-date=2. 5. 2026 |archive-date=10. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110103036/https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf |url-status=dead }}</ref> Bošnjačka zajednica u Turskoj nije nastala jednim preseljenjem, nego nizom valova potaknutih ratovima, promjenama granica, agrarnim i političkim pritiscima, gubitkom osmanske vlasti na Balkanu i kasnijim jugoslavensko-turskim migracijskim aranžmanima. U brojnim porodicama, mahalama, selima i udruženjima očuvani posebni oblici bošnjačkog porijekla, sjećanja na zavičaj, [[Bosanska kuhinja|ishrane]], usmene tradicije i [[Bosanski jezik|jezika]].<ref name="Giesel2023">{{cite book |last=Giesel |first=Christoph |chapter=The Bosniaks in Turkey Between Assimilation and Ethnic Revival: Social and Political Issues Since the Migration to the Present Day |title=Ethnocultural Diversity in the Balkans and the Caucasus |publisher=Austrian Academy of Sciences Press |year=2023 |pages=105–142 |url=https://austriaca.at/?arp=0x003e0c8c |language=en |access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="Kırbaç2012">{{cite journal |last=Dedeić-Kırbaç |first=Amra |title=Bosniaks in Turkey in the context of history, tradition and culture |journal=International Journal of Human Sciences |volume=9 |issue=1 |year=2012 |url=https://j-humansciences.com/index.php/IJHS/article/view/2245/880 |language=en |access-date=2. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Terminologija i identitet == [[Datoteka:Za_doselenicite_od_Bosna,_1911.pdf|lijevo|mini|283x283piksel|Izvještaj iz 1911. o doseljenicima iz Bosne i naseljavanju muhadžira.]] U osmanskom i turskom kontekstu doseljenici iz Bosne često se nazivaju ''Boşnak ili'' ''Bosnalı''. Izraz ''Boşnak'' u turskom jeziku obično označava Bošnjake kao etničku i kulturnu zajednicu, dok ''Bosnalı'' može označavati i šire bosansko porijeklo, bez nužnog razlikovanja savremenih nacionalnih identiteta.<ref name="Giesel2023"/> U Turskoj su Bošnjaci dugo bili uključeni u državni i društveni okvir [[Tursko državljanstvo|turskog građanskog identiteta]]. Od kraja 20. stoljeća, naročito nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i intenzivnijih veza između Turske i Bosne i Hercegovine, u dijelu zajednice ojačalo je zanimanje za bošnjačko porijeklo, bosanski jezik, sjećanje na migraciju i veze s Bosnom i Hercegovinom.<ref name="Giesel2023"/><ref name="Schad2015">{{cite report |last=Schad |first=Thomas |title=The Rediscovery of the Balkans? A Bosniak-Turkish Figuration in the Third Space Between İstanbul and Sarajevo |publisher=Istanbul Bilgi University, European Institute |year=2015 |url=https://www.academia.edu/150274131/The_rediscovery_of_the_Balkans_a_Bosniak_Turkish_figuration_in_the_third_space_between_%C4%B0stanbul_and_Sarajevo |language=en |access-date=2. 5. 2026}}</ref> Promjena prezimena među Bošnjacima povezana je s procesom uključivanja izbjeglica u osmanski, a zatim republikanski administrativni sistem. U osmanskom periodu porodice su se često bilježile po ličnom imenu, očevom imenu, nadimku, zavičaju ili oznaci porijekla, dok savremeni sistem obaveznih porodičnih prezimena u Turskoj nastaje nakon donošenja [[Zakon o prezimenima (Turska)|Zakona o prezimenima]] 1934.<ref name="Lewis1999">{{cite book|last=Lewis|first=Geoffrey|url=https://www.worldcat.org/title/40444589|title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-823856-0|location=Oxford|language=en|access-date=2. 5. 2026}}</ref> Zakon o prezimenima obavezao je sve građane Turske da uzmu stalno nasljedno prezime na turskom građanskom obrascu. Za doseljene bošnjačke porodice to je značilo da su ranija prezimena često skraćivana, fonetski prilagođavana turskom jeziku ili potpuno zamjenjivana novim prezimenima. Zbog toga se među potomcima javljaju prezimena kao što su ''Boşnak'', ''Bosna'', ''Bosnalı'', ''Sancaklı'', ''Yenipazarlı'', ''Akova'', ''Mostarlı'' ili druga prezimena koja upućuju na Bosnu, Sandžak, [[Novi Pazar]], [[Bijelo Polje]] i druge krajeve porijekla.<ref name="Kırbaç20122">{{cite journal|last=Dedeić-Kırbaç|first=Amra|year=2012|title=Tarih ve Gelenek Bağlamında Türkiye'de Boşnaklar|trans-title=Bošnjaci u Turskoj u kontekstu historije i tradicije|url=https://j-humansciences.com/index.php/IJHS/article/view/2245|journal=Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi|language=tr|access-date=2. 5. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Promjene nisu bile rezultat prisile usmjerene posebno protiv Bošnjaka, nego dio opće republikanske politike pod [[Mustafa Kemal Atatürk|Kemalom Ataturkom]] i stvaranja jedinstvenog sistema državljanstva, administracije i turskog jezičkog standarda. Terenska istraživanja u Karamürselu i Halilbejliju, naprimjer, bilježe porodična stabla, promjene prezimena i sjećanja na mjesta porijekla.<ref name="Hadziomerovic2025">{{cite web|url=https://preporod.info/bs/article/67526/zlatko-hadziomerovic-bosnjaci-u-turskoj-cuvaju-jezik-i-sjecanje-na-bosnu|title=Zlatko Hadžiomerović: Bošnjaci u Turskoj čuvaju jezik i sjećanje na Bosnu|date=22. 10. 2025|website=Preporod.info|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> == Historijska pozadina i migracijski valovi == [[Datoteka:Muhajir.jpg|desno|mini|Balkanske muslimanske izbjeglice u Turskoj tokom Prvog balkanskog rata, 1912.]] Prvi veliki migracijski pritisci bili su posljedica ratova i promjene granica u 19. stoljeću. Nakon [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. [[Austro-Ugarska]] je okupirala Bosnu i Hercegovinu, dok su [[Kraljevina Srbija|Srbija]] i [[Kraljevina Crna Gora|Crna Gora]] dobile međunarodno priznanje i teritorijalna proširenja. Muslimansko stanovništvo iz [[Bosna (regija)|Bosne]], [[Hercegovina|Hercegovine]], [[Nikšić|Nikšića]], [[Podgorica|Podgorice]], [[Bar (Crna Gora)|Bara]] i drugih krajeva našlo se u novim političkim okolnostima, što je potaklo iseljavanje prema preostalim osmanskim oblastima i [[Anadolija|Anadoliji]].<ref name="Demirel" /><ref name="Mrduljas2018">{{cite journal |last=Mrduljaš |first=Saša |title=Broj Bošnjaka iz Bosne i Hercegovine u Turskoj |journal=Polemos |volume=21 |issue=41 |year=2018 |pages=13–31 |url=https://hrcak.srce.hr/file/339967 |language=hr |access-date=2. 5. 2026 |archive-date=11. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611051415/https://hrcak.srce.hr/file/339967 |url-status=dead }}</ref> U osmanskoj administraciji doseljenici su tretirani kao [[Izbjeglica|izbjeglice]] i doseljenici iz izgubljenih ili nesigurnih krajeva carstva. Njihovo naseljavanje nije bilo isključivo spontano: osmanske vlasti su ih upućivale prema područjima gdje su postojale potrebe za stanovništvom, [[Poljoprivreda|zemljom za obradu]], vojnim i sigurnosnim naseljavanjem ili obnovom opustošenih naselja.<ref name="Demirel" /> === Prvi val: nakon 1878. === Prvi veliki val bošnjačkog iseljavanja prema osmanskim područjima nastao je nakon 1878, kada je Austro-Ugarska okupirala Bosnu i Hercegovinu. Dio muslimanskog stanovništva novu vlast doživljavao je kao gubitak dotadašnjeg državnog i pravnog poretka, a dodatni pritisci nastajali su zbog neizvjesnosti oko zemljišnih odnosa, vojne obaveze, poreza i političkog položaja muslimana u novonastalim okolnostima. Iseljavanje iz Bosne i Hercegovine u tom periodu nije bilo jednokratno, nego se nastavilo tokom austrougarske uprave.<ref name="Demirel"/><ref name="Mrduljas2018"/> Demirel navodi da su bosanski muhadžiri nakon 1878. naseljavani u više osmanskih oblasti, uključujući [[Edirne]], [[Tekirdağ]], [[Kırklareli]], [[Bursa|Bursu]], [[Izmit]], [[Adapazarı]], [[Izmir]], [[Eskişehir]], [[Ankara|Ankaru]] i [[Adana|Adanu]]. Dio doseljenika privremeno se zadržavao u Istanbulu i Trakiji, a dio je premještan u unutrašnjost Anadolije.<ref name="Demirel"/> Dio stanovništva odlazak je shvatao kao [[Hidžra|hidžru]] iz zemlje koja više nije bila pod muslimanskom vlašću, dok su vjerski autoriteti, pisci i javni radnici nastojali pokazati da ostanak u domovini nije vjerski sporan i da masovno napuštanje zemlje slabi muslimansku zajednicu u Bosni i Hercegovini.<ref name="Lavic1996">{{cite journal|last=Lavić|first=Osman|year=1996|title=Iseljavanje Bošnjaka muslimana iz BiH za vrijeme Austro-Ugarske vladavine i risala Mehmeda Teufika Azapagića|url=https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/404/789|journal=Anali Gazi Husrev-begove biblioteke|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Protiv iseljavanja su djelovali i književnici. [[Aleksa Šantić]] je 1896. objavio pjesmu "Ostajte ovdje", u kojoj se obraća onima koji napuštaju zavičaj i odlaze u tuđinu. Pjesma je postala jedan od najpoznatijih književnih odgovora na muhadžirske valove iz Bosne i Hercegovine.<ref name="Santic1896">{{cite web|url=https://www.spiritofbosnia.org/bs/volume-1-no-4-2006-october/stay-here/|title=Ostajte ovdje|last=Šantić|first=Aleksa|website=Spirit of Bosnia / Duh Bosne|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> Prema austrougarskoj evidenciji, do 1911. iz BiH se trajno iselilo 57.119 Bošnjaka.<ref name="Mrduljas2018" /> === Drugi val: aneksija Bosne i Hercegovine 1908. === [[Datoteka:Balkan_Göçmenleri_Karaköy'de_(1912).jpg|desno|mini|Balkanske izbjeglice u Karaköyu u Istanbulu, 1912.]] [[Aneksija Bosne i Hercegovine|Aneksija Bosne i Hercegovine]] 1908. bila je novi politički poticaj iseljavanju. Formalno uključivanje Bosne i Hercegovine u Austro-Ugarsku kod dijela muslimanskog stanovništva pojačalo je osjećaj trajnog odvajanja od osmanskog političkog prostora.<ref name="Dedeic2013"/><ref name="Mrduljas2018" /> Novi talas iseljavanja ponovo je otvorio pitanje opstanka Bošnjaka u domovini. [[Osman Đikić]] se tom temom bavio u publicističkim tekstovima i u drami ''Muhadžir'', izvedenoj u Mostaru 1909. Drama je nastala kao angažirani pokušaj da se zaustavi iseljavanje nakon aneksije.<ref name="BiserjeDjikic">{{cite web|url=https://www.biserje.ba/godisnjica-smrti-osmana-djikica-pisca-bosnjacke-preporodne-knjizevnosti/|title=110. godišnjica smrti Osmana Đikića, pisca bošnjačke preporodne književnosti|website=Biserje|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Treći val: Balkanski ratovi i gubitak osmanske Rumelije === [[Balkanski ratovi]] 1912–1913. pogodili su muslimansko stanovništvo Sandžaka, Kosova, Makedonije i drugih područja koja su izašla iz osmanskog sastava. Ovaj val nije obuhvatao samo stanovništvo iz Bosne i Hercegovine, nego i Bošnjake i slavenske muslimane iz drugih krajeva tadašnjeg balkanskog prostora.<ref name="Emgili2012">{{cite journal |last=Emgili |first=Fahriye |title=Boşnakların Türkiye'ye Göçleri 1878–1934 |journal=History Studies |year=2012 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/144769 |language=tr |access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="Giesel2022">{{cite journal |last=Giesel |first=Christoph |title=Uvod u selektivne historijske, sociološke, političke i kulturne aspekte Bošnjaka u Turskoj |journal=Godišnjak BZK Preporod |year=2022 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1062673 |language=bs |access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Četvrti val: međuratna Jugoslavija === U vrijeme Kraljevine SHS i [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] Bošnjaci u Tursku su odlazili zbog kombinacije političke nesigurnosti, [[Agrarna reforma u Kraljevini Jugoslaviji|agrarnih odnosa]], nacionalnih pritisaka i očekivanja da će u Turskoj živjeti u poznatom muslimanskom i osmanskom kulturnom okruženju.<ref name="Emgili2012"/><ref name="Emgili20123">{{cite journal|last=Emgili|first=Fahriye|year=2012|title=Boşnakların Türkiye'ye Göçleri 1878–1934|trans-title=Migracije Bošnjaka u Tursku 1878–1934|url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/144769|journal=History Studies|language=tr|access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="Dedeic20133">{{cite journal|last=Dedeić-Kırbaç|first=Amra|year=2013|title=Boşnakların Türkiye'ye Göçleri|trans-title=Migracije Bošnjaka u Tursku|url=https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf|journal=Akademik Bakış Dergisi|language=tr|issue=35|pages=1–19|access-date=2. 5. 2026|archive-date=10. 1. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110103036/https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf|url-status=dead}}</ref> U prvim godinama nove države muslimansko stanovništvo u dijelovima Bosne i Hercegovine, Sandžaka, Crne Gore i južne Srbije bilo je izloženo nasilju, pljački, pritiscima na prodaju imovine i slaboj zaštiti državnih vlasti.<ref name="Purivatra1974">{{cite book|last=Purivatra|first=Atif|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/26562567|title=Jugoslavenska muslimanska organizacija u političkom životu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca|publisher=Svjetlost|year=1974|location=Sarajevo|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="Jahic2014">{{cite book|last=Jahić|first=Adnan|url=https://www.katalog.kgz.hr/pagesresults/bibliografskiZapis.aspx?selectedId=42008894|title=Vrijeme izazova: Bošnjaci u prvoj polovini XX stoljeća|publisher=Bošnjačka nacionalna zajednica za Grad Zagreb i Zagrebačku županiju; Bošnjački institut – Fondacija Adila Zulfikarpašića|year=2014|location=Zagreb; Sarajevo|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Poseban pritisak stvaralo je agrarno pitanje. [[Mehmed Spaho]] je već 1919. ostavku u prvoj vladi Kraljevine SHS obrazlagao neslaganjem s provođenjem agrarne reforme, tvrdeći da se posjedi oduzimaju prvenstveno muslimanskim zemljoposjednicima, dok se pitanje naknade odgađa na neodređeno vrijeme.<ref name="Kamberovic2009">{{cite book|last=Kamberović|first=Husnija|url=https://www.calameo.com/books/005453518c45f14d7f595|title=Mehmed Spaho: politička biografija 1883–1939|publisher=Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca|year=2009|location=Sarajevo|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Peti val: socijalistička Jugoslavija i migracije nakon 1950-ih === Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] migracije prema Turskoj nisu prestale. U socijalističkoj Jugoslaviji dio muslimanskog stanovništva iz Sandžaka odlazio je na osnovu porodičnih veza, administrativnih procedura i pritisaka koji su se mijenjali po periodima. U literaturi se naročito ističu pedesete i šezdesete godine 20. stoljeća, kada su mnoge porodice iz Sandžaka i drugih krajeva prešle u Tursku.<ref name="Giesel2022"/><ref name="Dedeic2013"/> === Šesti val: rat u Bosni i Hercegovini i savremene veze === [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rat u Bosni i Hercegovini 1992–1995]]. nije proizveo trajnu migraciju u Tursku u razmjerama ranijih valova, ali je snažno utjecao na obnovu javnog bošnjačkog identiteta u Turskoj. Turska je primila dio izbjeglica, a brojne bošnjačke porodice u obnovile su veze s Bosnom i Hercegovinom kroz humanitarnu pomoć, udruženja, kulturne programe, komemoracije i medijsko praćenje rata.<ref name="Giesel2023"/><ref name="Schad2015"/> Nakon rata razvijaju se institucionalne, kulturne i obrazovne veze između bošnjačkih udruženja u Turskoj i institucija u Bosni i Hercegovini.<ref name="Schad2015"/> == Rasprostranjenost == Njihove zajednice nalaze se u velikim gradovima, prigradskim mahalama, manjim [[Kasaba|kasabama]] i selima.<ref name="Kırbaç2012"/><ref name="Hodzic2014">{{cite book |last1=Hodžić |first1=Amir |last2=Kalajdžić |first2=Mirsad |title=Bošnjaci u Turskoj |publisher=El-Kalem |location=Sarajevo |year=2014 |isbn=978-9958-23-380-7}}</ref> Knjiga ''Bošnjaci u Turskoj'' Amira Hodžića i Mirsada Kalajdžića zasnovana je na višegodišnjim posjetama i istraživanjima u Turskoj od 2008. do 2013. i obuhvata bošnjačke zajednice u više turskih općina i njihovoj okolini.<ref name="Smajlovic2015">{{cite journal |last=Smajlović |first=Salih |title=Bošnjaci u Turskoj |journal=Novi Muallim |volume=16 |issue=61 |year=2015 |pages=125–126 |url=https://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/download/184/156/335 |language=bs |access-date=2. 5. 2026}}</ref><ref name="COBISS">{{cite web |title=Bošnjaci u Turskoj / Amir Hodžić, Mirsad Kalajdžić |website=COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/21297158 |access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Istanbul === [[Datoteka:Yenibosna metro station platform.jpg|mini|Metrostanica u Yenibosni]] Bošnjaci se u [[Istanbul|Istanbulu]] nalaze u više četvrti i mahala, među kojima su [[Bayrampaşa]], [[Pendik]], [[Kartal]], [[Zeytinburnu]], [[Küçükköy]], [[Alibeyköy]], [[Fatih]], [[Edirnekapı]] i [[Yenibosna]].<ref name="Kırbaç2012" /> Bayrampaşa se posebno ističe kao prostor koncentracije stanovništva porijeklom s Balkana, posebno iz Sandžaka i Bosne i Hercegovine.<ref name="Giesel2023" /> U Istanbulu je bošnjački identitet često više urban i udruženički nego seoski. Održavaju se kulturni programi, komemoracije, sportske aktivnosti i kontakti s Bosnom i Hercegovinom, a bosanski jezik iako nije korišten u svakodnevnici, ostaje simbol porijekla, naročito kroz pjesme, porodične izraze, nazive hrane i javne kulturne manifestacije.<ref name="Schad2015"/> === Marmarska regija === [[Datoteka:Karamürsel.jpg|mini|Karamürsel, grad sa bošnjačkim četvrtima]] U [[Marmara|Marmarskoj regiji]] prisutni su u Istanbulu, [[Bursa|Bursi]], [[Kocaeli (pokrajina)|Kocaeliju]], [[Sakarya (pokrajina)|Sakaryi]], Yalovi, [[Karamürsel|Karamürselu]], [[Düzce (pokrajina)|Düzceu]], [[Kırklareli (pokrajina)|Kırklareliju]] i [[Tekirdağ (pokrajina)|Tekirdağu]]. Ova regija bila je privlačna zbog blizine evropskog dijela Osmanskog Carstva, razvijenih komunikacija, poljoprivrednih mogućnosti i kasnijeg industrijskog razvoja.<ref name="Demirel"/><ref name="Kırbaç2012"/> [[Sakarya]] i [[Kocaeli]] važni su i zbog podataka o bosanskom jeziku iz turskog popisa 1965, u kojem su upravo ove provincije imale vidljivije udjele stanovništva koje je bosanski navelo kao prvi jezik.<ref name="Virtanen2003">{{cite report |last=Virtanen |first=Özlem Eraydin |title=Recent Changes in Turkey's Language Legislation |publisher=Mercator Education |year=2003 |url=https://eric.ed.gov/?id=ED479897 |language=en |access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Egejska regija i zapadna Anadolija === U [[Egejsko more|Egejskoj]] regiji i zapadnoj Anadoliji bošnjačko stanovništvo nalazi se u [[İzmir|Izmiru]], [[Balıkesir (pokrajina)|Balıkesiru]], [[Ayvalık|Ayvalıku]], [[Burhaniye|Burhaniyeu]], [[Havran|Havranu]], [[Edremit|Edremitu]] i okolnim naseljima. Ova područja bila su uključena u osmanske i republikanske politike naseljavanja muhadžira, a kasnije su se pojedine zajednice uklopile u lokalni gradski i poljoprivredni život.<ref name="Kırbaç2012"/> U zapadnoj Anadoliji važan je i [[Eskişehir]], posebno zbog sela i naselja koja su osnovali ili naselili bošnjački doseljenici. Studije o selu [[Lütfiye]] kod [[Mihalıççık|Mihalıççıka]] pokazuju kako su bošnjački doseljenici krajem 19. i početkom 20. stoljeća oblikovali lokalnu zajednicu u kojoj su se održavali elementi jezika, ishrane i običaja.<ref name="Sahin">{{cite journal |last1=Şahin |first1=İsmail |last2=Şahin |first2=Cemile |title=Eskişehir'in kültürel yapısında Boşnaklar: Lütfiye Köyü örneği |journal=Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |year=2010 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/105716 |language=tr |access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Centralna i južna Anadolija === U Centralnoj Anadoliji i južnim područjima Bošnjaci se spominju u [[Ankara|Ankari]], [[Niğde (pokrajina)|Niğdeu]], [[Adana|Adani]], [[Konya|Konji]] i drugim mjestima. U ovim krajevima bošnjačke porodice često su naseljavane zajedno s drugim muslimanskim izbjeglicama s [[Balkan|Balkana]] i [[Kavkaz (regija)|Kavkaza]].<ref name="Hodzic2014"/><ref name="Smajlovic2015"/> === Sela i lokalne zajednice === Bošnjačka sela u Turskoj nastajala su na nekoliko načina: osnivanjem novih muhadžirskih sela, naseljavanjem napuštenih ili djelimično naseljenih sela, te doseljavanjem u već postojeća naselja. U osmanskim i republikanskim izvorima pojedina sela nose nazive koji upućuju na porijeklo stanovnika, kao što su [[Boşnak|Boşnak Köyü]] (sada [[Kesikkavak]], kod [[Hayman|Haymane]]), [[Boşnaklı]] (kod [[Vakfıkebir|Vakfıkebira]]) ili [[Yenibosna]], ali su mnogi nazivi kasnije promijenjeni u okviru turskih administrativnih i toponimskih reformi.<ref name="Demirel"/> Primjer sela [[Lütfiye]] u okolini [[Eskişehir (pokrajina)|Eskişehira]] pokazuje tipičan obrazac ruralne bošnjačke zajednice u Anadoliji. Doseljenici su donijeli porodična predanja o Bosni, zavičajne običaje, elemente bosanskog govora i tradicionalnu ishranu, ali su se tokom generacija sve više uključivali u turski jezički i obrazovni sistem. U takvim selima bosanski se duže održavao nego u velikim gradovima, ali je i ondje postepeno slabio kod mlađih generacija.<ref name="Sahin"/> Prema neformalnoj listi, u Turskoj postoji 299 sela s bošnjačkim stanovništvom.<ref name="BosnackaSela299">{{cite web|url=https://bosnakhaber.com/300-bosnjackih-mjesta-u-turskoj/|title=300 bošnjačkih mjesta u Turskoj|date=30. 6. 2023|website=Boşnak Haber|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> === Brojnost === Ne postoji pouzdan savremeni službeni podatak o ukupnom broju Bošnjaka u Turskoj. Republika Turska u savremenim popisima stanovništva ne objavljuje etničku strukturu na način koji bi omogućio precizno utvrđivanje broj i zbog toga se pojavljuju vrlo različite procjene, od nekoliko stotina hiljada do više miliona osoba bošnjačkog porijekla.<ref name="Giesel2023"/><ref name="Mrduljas2018"/> Jedan od rijetkih kvantitativnih pokazatelja odnosi se na jezik. Prema podacima popisa iz 1965, 17.627 stanovnika navelo je bosanski kao prvi jezik, a 34.892 kao drugi jezik. Ti podaci ne predstavljaju ukupan broj Bošnjaka, jer su mnogi već tada govorili turski kao prvi jezik ili se u popisnim kategorijama nisu iskazivali kroz bosanski jezik.<ref name="Virtanen2003"/> == Jezik == [[Datoteka:Mother language in 1965 Turkey census - Bosniak.png|mini|Maternji jezik prema popisu iz 1965.]] Bošnjaci u Turskoj tradicionalno su govorili [[bosanski jezik]], ali je tokom 20. stoljeća u većini porodica došlo do prelaska na [[turski jezik]]. Taj proces nije bio jednak u svim sredinama. U selima i zbijenim mahalama bosanski se održavao duže, naročito među starijim generacijama, dok je u gradovima turski brže postao glavni jezik obrazovanja, rada, javnog života i međugeneracijske komunikacije.<ref name="Karahan2004">{{cite journal |last=Karahan |first=Firdevs |title=Ethnolinguistic vitality, attitudes, social network and codeswitching: the case of Bosnian-Turks living in Sakarya, Turkey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2004 |issue=165 |year=2004 |pages=59–92 |doi=10.1515/ijsl.2004.007 |language=en}}</ref><ref name="Kırbaç2012"/> Karahanovo Istraživanje pokazuje da bosanski u takvim zajednicama može imati snažnu simboličku vrijednost, ali da svakodnevna upotreba jezika zavisi od porodične mreže, starosti govornika, obrazovanja, braka i intenziteta kontakta s drugim govornicima bosanskog.<ref name="Karahan2004"/> Govor im nije jedinstven, jer odražava različita područja porijekla doseljeničkih porodica. [[Alma Genjac-Nakičević]] utvrdila je da su neke porodice očuvale zapadnobosanske i srednjobosanske [[Ikavski govor|ikavske]] osobine, druge [[Istočnohercegovački dijalekt|istočnohercegovački]] [[Ijekavski govor|jekavski]] govor, dok se kod trećih javljaju [[Istočnobosanski dijalekt|istočnobosanske]] akcenatske osobine s ikavskim i [[Ekavski govor|ekavskim]] elementima, naprimjer oblici "lipše", "ne smiš" i "ovde".<ref name="GenjacNakicevic2012">{{cite journal|last=Genjac-Nakičević|first=Alma|year=2012|title=Govor Bošnjaka u Turskoj: Fonetsko-fonološke osobenosti|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1116426|journal=Bosanskohercegovački slavistički kongres|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> Prva generacija doseljenika često je bila pretežno bosanskojezična, uz postepeno učenje turskog. Druga generacija obično je bila dvojezična, naročito ako je živjela u bošnjačkim selima ili mahalama. Treća i kasnije generacije sve češće su turski usvajale kao prvi jezik, dok se bosanski svodio na porodične izraze, razumijevanje starijih, pjesme, viceve, poslovice, nazive hrane i povremene razgovore s rodbinom.<ref name="Karahan2004"/><ref name="Sargın2025">{{cite journal |last1=Sargın |first1=Saliha |last2=Karakaş |first2=Mehmet |title=Boşnak Kültürünün Türkiye'deki Sürdürülebilirliği |journal=İçtimaiyat |volume=9 |issue=2 |year=2025 |pages=819–833 |doi=10.33709/ictimaiyat.1528810 |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4125146 |language=tr |access-date=2. 5. 2026}}</ref> U mnogim porodicama bošnjačko porijeklo održava se kroz sjećanje na "Bosnu", kroz kulinarske običaje, porodične priče, [[Sevdalinka|tradicionalne pjesme]] i udruženja.<ref name="Giesel2023" /> Udruženje [[Türkiye Bosna Sancak Derneği]] organizira kurseve i online nastavu bosanskog jezika koji obično traju četiri mjeseca.<ref name="TBSKurs2023">{{cite web|url=https://www.turkiyebosnasancak.com.tr/etkinlikdetay/2022-2023-bosnakca-kurslarimiz|title=2022–2023 Boşnakça Kurslarımız|date=23. 2. 2023|website=Türkiye Bosna Sancak Derneği|language=tr|access-date=2. 5. 2026}}</ref> == Kultura == Bošnjačka kultura u Turskoj održava se kroz porodična predanja, udruženja, vjerske običaje, kulinarstvo, muziku, igre, sjećanje na zavičaj i javne manifestacije. Među najčešće spominjanim elementima su [[burek]], [[ćevapi]], [[Kolo (igra)|kolo]], teferič, porodična okupljanja i posebni izrazi koji su ušli u lokalni govor zajednice.<ref name="Schad2015"/><ref name="Sargın2025"/> Sargın i Karakaş u radu o održivosti [[Kultura Bošnjaka|bošnjačke kulture]] u Turskoj naglašavaju da se kulturni identitet održava kroz kombinaciju usmenog predanja porodične historije i savremenih udruženja. Kulturni elementi nisu jednako očuvani u svim sredinama: u nekim porodicama naglašeni su jezik i rodbinske veze s Bosnom i Hercegovinom, dok se u drugim bošnjačko porijeklo prvenstveno prepoznaje kroz ishranu, prezime ili priče starijih.<ref name="Sargın2025"/> U udruženjima se održavaju kursevi bosanskog jezika, večeri [[Sevdalinka|sevdalinke]], folklorne i književne aktivnosti.<ref name="Preporod2023">{{cite web|url=https://preporod.info/bs/article/47849/bosnjaci-u-turskoj-vazno-nam-je-da-bosna-zna-da-postojimo|title=Bošnjaci u Turskoj: Važno nam je da Bosna zna da postojimo|date=3. 12. 2023|website=Preporod.info|language=bs|access-date=2. 5. 2026}}</ref> == Poznate osobe bošnjačkog porijekla u Turskoj == [[Datoteka:Sabiha gokcen2.jpg|mini|227x227piksel|[[Sabiha Gökçen]]]] [[Datoteka:Hedo Turkoglu 11-27-08.jpg|mini|250x250piksel|[[Hedo Türkoğlu]]]] U turskom javnom životu djelovao je veći broj osoba koje se u biografskim, publicističkim ili zajedničkim izvorima navode kao osobe bošnjačkog porijekla. {{colbegin|2}} * [[Ajda Pekkan]], pjevačica * [[Almir Gegić]], košarkaški trener * [[Arif Şentürk]], pjevač * [[Asım Pars]], košarkaš * [[Ayşe Kulin]], književnica * [[Ayşegül Aldinç]], pjevačica i glumica * [[Banu Alkan]], glumica * [[Birkan Sokullu]], glumac * [[Bülent Ecevit]], političar i premijer Turske * [[Canan Ergüder]], glumica * [[Cedi Osman]], košarkaš * [[Cem Adrian]], pjevač * [[Cem Uzan]], poslovni čovjek i političar * [[Cihat Arslan]], nogometaš i trener * [[Cihangir İslam]], političar * [[Çağatay Ulusoy]], glumac * [[Demet Akalın]], pjevačica * [[Ediz Bahtiyaroğlu]], nogometaš * [[Ekrem Akurgal]], arheolog * [[Emir Preldžić]], košarkaš * [[Emina Jahović]], pjevačica * [[Erdem Şanlı]], glumac * [[Erkan Baş]], političar * [[Farah Zeynep Abdullah]], glumica * [[Faruk Süren]], sportski funkcioner * [[Fatih Artman]], glumac * [[Furkan Andıç]], glumac * [[Handan Sultan]], osmanska sultanija * [[Hedo Türkoğlu]], košarkaš * [[Hüsrev Gerede]], vojnik i diplomata * [[Hüseyin Beşok]], košarkaš * [[Kaan Yıldırım]], glumac * [[Kıvanç Tatlıtuğ]], glumac * [[Melek Bilge]], košarkašica * [[Melih Mahmutoğlu]], košarkaš * [[Meliha İsmailoğlu]], odbojkašica * [[Metin Boşnak]], univerzitetski profesor * [[Mete Horozoğlu]], glumac * [[Mirsad Türkcan]], košarkaš * [[Müge Boz]], glumica * [[Nazlı Ecevit]], slikarica * [[Nevzat Tandoğan]], političar i guverner * [[Ömer Çatkıç]], nogometaš * [[Parti Pehlivan]], hrvač * [[Sabiha Gökçen]], aviatičarka * [[Saffet Sancaklı]], nogometaš i političar * [[Sead Halilagić]], nogometaš * [[Seda Bakan]], glumica * [[Sedef Avcı]], glumica * [[Semih Erden]], košarkaš * [[Suat Atalık]], šahist * [[Sümeyra Koç]], rukometašica * [[Şarık Tara]], poslovni čovjek * [[Tuğçe Kazaz]], manekenka i glumica * [[Tuncel Kurtiz]], glumac * [[Zehra Güneş]], odbojkašica {{colend}} == Literatura == {{Refbegin|40em}} * {{cite journal |last=Demirel |first=Muammer |title=Türkiye'de Bosna Göçmenleri |trans-title=Bosanski doseljenici u Turskoj |journal=Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi |year=2008 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/article/38079 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Dedeić-Kırbaç |first=Amra |title=Tarih ve Gelenek Bağlamında Türkiye'de Boşnaklar |trans-title=Bošnjaci u Turskoj u kontekstu historije i tradicije |journal=Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi |year=2012 |url=https://j-humansciences.com/index.php/IJHS/article/view/2245 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }}{{Mrtav link}} * {{cite journal |last=Dedeić-Kırbaç |first=Amra |title=Boşnakların Türkiye'ye Göçleri |trans-title=Migracije Bošnjaka u Tursku |journal=Akademik Bakış Dergisi |year=2013 |url=https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf |language=tr |access-date=2. 5. 2026 |archive-date=10. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110103036/https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423867858.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Emgili |first=Fahriye |title=Yeniden Kurulan Hayatlar: Boşnakların Türkiye'ye Göçleri (1878–1934) |trans-title=Ponovo uspostavljeni životi: migracije Bošnjaka u Tursku (1878–1934) |publisher=Bilge Kültür Sanat |location=Istanbul |year=2012 |isbn=978-605-5261-08-5 |url=https://www.worldcat.org/title/yeniden-kurulan-hayatlar-bosnaklarn-turkiyeye-gocleri-1878-1934/oclc/813837710 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite thesis |last=Emgili |first=Fahriye |title=Bosna Hersek'ten Türkiye'ye Göç (1878–1934) |trans-title=Migracija iz Bosne i Hercegovine u Tursku (1878–1934) |type=doktorska disertacija |publisher=Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü |location=Ankara |year=2011 |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Çoban |first=Melih |title=Caught Between the Notions of Ethnicity, Citizenship and Diaspora: The Case of the Bosniaks in Turkey |journal=Poligrafi |year=2021 |doi=10.35469/poligrafi.2021.286 |url=https://ojs.zrs-kp.si/index.php/poligrafi/article/view/286 |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Giesel |first=Christoph |chapter=The Bosniaks in Turkey Between Assimilation and Ethnic Revival: Social and Political Issues Since the Migration to the Present Day |title=Ethnocultural Diversity in the Balkans and the Caucasus |editor1-last=Aminian Jazi |editor1-first=Ioana |editor2-last=Kahl |editor2-first=Thede |publisher=Austrian Academy of Sciences Press |location=Vienna |year=2023 |url=https://austriaca.at/?arp=0x003e0c8c |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite report |last=Schad |first=Thomas |title=The Rediscovery of the Balkans? A Bosniak-Turkish Figuration in the Third Space Between İstanbul and Sarajevo |publisher=Istanbul Bilgi University, European Institute |series=Working Paper Series |location=Istanbul |year=2015 |url=https://eu.bilgi.edu.tr/media/files/WORKING_PAPER_8-041215.pdf |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Karahan |first=Firdevs |title=Ethnolinguistic vitality, attitudes, social network and codeswitching: the case of Bosnian-Turks living in Sakarya, Turkey |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=2004 |doi=10.1515/ijsl.2004.007 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/ijsl.2004.007/html |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite report |last=Virtanen |first=Özlem Eraydin |title=Recent Changes in Turkey's Language Legislation |publisher=Mercator Education |year=2003 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED479897.pdf |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last1=Şahin |first1=İsmail |last2=Şahin |first2=Cemile |title=Avusturya'nın Bosna-Hersek'i İşgalinden Sonra Anadolu'ya Yapılan Boşnak Göçleri: Eskişehir Lütfiye Köyü Örneği |trans-title=Bošnjačke migracije u Anadoliju nakon austrijske okupacije Bosne i Hercegovine: primjer sela Lütfiye kod Eskişehira |journal=Karadeniz Araştırmaları |year=2014 |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/article/123929 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last1=Sargın |first1=Saliha |last2=Karakaş |first2=Mehmet |title=Boşnak Kültürünün Türkiye'deki Sürdürülebilirliği |trans-title=Održivost bošnjačke kulture u Turskoj |journal=İçtimaiyat |year=2025 |doi=10.33709/ictimaiyat.1528810 |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ictimaiyat/article/1528810 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Mrduljaš |first=Saša |title=Broj Bošnjaka iz Bosne i Hercegovine u Turskoj |journal=Polemos |year=2018 |url=https://hrcak.srce.hr/file/339967 |language=hr |access-date=2. 5. 2026 |archive-date=11. 6. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611051415/https://hrcak.srce.hr/file/339967 |url-status=dead }} * {{cite book |last1=Hodžić |first1=Amir |last2=Kalajdžić |first2=Mirsad |title=Bošnjaci u Turskoj |publisher=El-Kalem |location=Sarajevo |year=2014 |isbn=978-9958-23-380-7 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/21297158 |language=bs |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Smajlović |first=Salih |title=Bošnjaci u Turskoj |journal=Novi Muallim |year=2015 |url=https://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/download/184/156/335 |language=bs |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Babuna |first=Aydın |title=Bir Ulusun Doğuşu: Geçmişten Günümüze Boşnaklar |trans-title=Rođenje jedne nacije: Bošnjaci od prošlosti do danas |publisher=Tarih Vakfı Yurt Yayınları |location=Istanbul |year=2000 |isbn=978-975-333-132-6 |url=https://www.worldcat.org/title/bir-ulusun-dogusu-gecmisten-gunumuze-bosnaklar/oclc/48100178 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Gündüz |first=Tufan |title=Alahimanet Bosna: Boşnakların Osmanlı Topraklarına Göçü (1879–1912) |trans-title=Alahimanet Bosno: migracija Bošnjaka u osmanske zemlje (1879–1912) |publisher=Yeditepe Yayınevi |location=Istanbul |year=2012 |isbn=978-605-5200-16-9 |url=https://www.worldcat.org/title/alahimanet-bosna-bosnaklarn-osmanl-topraklarna-gocu-1879-1912/oclc/819318057 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Kaçapor |first=Sait |title=Boşnaklar Türkiye'nin Sadık Vatandaşları |trans-title=Bošnjaci: odani građani Turske |publisher=Kastaş Yayınevi |location=Istanbul |year=2014 |url=https://www.worldcat.org/search?q=Bo%C5%9Fnaklar+T%C3%BCrkiye%27nin+Sad%C4%B1k+Vatanda%C5%9Flar%C4%B1 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Kolaşinli |first=Hayri |title=Muhacirlerin İzinde: Boşnakların Trajik Göç Tarihinden Kesitler |trans-title=Tragom muhadžira: isječci iz tragične historije migracija Bošnjaka |publisher=Lotus Yayınevi |location=Ankara |year=2003 |url=https://www.worldcat.org/search?q=Muhacirlerin+%C4%B0zinde+Bo%C5%9Fnaklar%C4%B1n+Trajik+G%C3%B6%C3%A7+Tarihinden+Kesitler |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Tekin |first=Cemile |title=Yugoslavya'dan Türkiye'ye Göçün Nedenleri (1950–1958) |trans-title=Uzroci migracije iz Jugoslavije u Tursku (1950–1958) |journal=Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi |year=2018 |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/issue/61823/925038 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Karpat |first=Kemal H. |title=Osmanlı'dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler |trans-title=Etnička struktura i migracije od Osmanlija do danas |publisher=Timaş Yayınları |location=Istanbul |year=2013 |isbn=978-605-08-1046-2 |url=https://www.worldcat.org/title/osmanldan-gunumuze-etnik-yaplanma-ve-gocler/oclc/879604586 |language=tr |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite journal |last=Lavić |first=Osman |title=Iseljavanje Bošnjaka muslimana iz BiH za vrijeme Austro-Ugarske vladavine i risala Mehemda Teufika Azapagića |journal=Anali Gazi Husrev-begove biblioteke |year=1996 |url=https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/404 |language=bs |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite web |last=Özsu |first=Umut |title=Adaptation of the 1858 Ottoman Land Code in Bosnia and Herzegovina under Austro-Hungarian Rule, 1878–1918 |website=Islamic Law Blog |publisher=Harvard Law School |date=16. 2. 2024 |url=https://islamiclaw.blog/2024/02/16/adaptation-of-the-1858-ottoman-land-code-in-bosnia-and-herzegovina-under-austro-hungarian-rule-1878-1918/ |language=en |access-date=2. 5. 2026 }} * {{cite book |last=Imamović |first=Mustafa |title=Historija Bošnjaka |publisher=Bošnjačka zajednica kulture Preporod |location=Sarajevo |year=1997 |isbn=9958-815-00-1}} * {{cite book |last=Purivatra |first=Atif |title=Jugoslavenska muslimanska organizacija u političkom životu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca |publisher=Svjetlost |location=Sarajevo |year=1974}} * {{cite book |last=Karčić |first=Fikret |title=The Bosniaks and the Challenges of Modernity: Late Ottoman and Hapsburg Times |url=https://archive.org/details/bosniakschalleng0000kari |publisher=El-Kalem |location=Sarajevo |year=1999 |isbn=9958-23-064-X }} {{Refend}} == Reference == {{Refspisak}} {{Bošnjaci}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bosnjaci u Turskoj}} [[Kategorija:Bošnjaci]] [[Kategorija:Bošnjačka dijaspora]] [[Kategorija:Islam u Turskoj]] [[Kategorija:Turski državljani bošnjačkog porijekla]] q6u1w5ejpiu1i42yxp6lh0wvado3d4l 0 404338 3924639 2677775 2026-09-10T19:32:13Z Palapa 383 /* E */ 3924639 wikitext text/x-wiki {{Općine u Hrvatskoj|E|3}} == E == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Općina]] || [[Grb]] || [[Površina]] || [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011.|Br. stanovnika]] || [[Županije u Hrvatskoj|Županija]] |- | [[Erdut]] || [[Datoteka:Erdut_(grb).gif|70px]] || '''158,00 km²''' || '''7.308''' || [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjska]] |- | [[Ernestinovo]] || || '''86,00 km²''' || '''2.189''' || [[Osječko-baranjska županija|Osječko-baranjska]] |- | [[Ervenik]] || || '''212,08 km²''' || '''1.105''' || [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |- |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi općina u Hrvatskoj|E]] 3tjeof537auu7p1zezvqltel7s42cq3 0 409430 3924593 3923809 2026-09-10T13:22:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924593 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Bunica | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Spring of the Bunica river, Bosnia and Herzegovina.jpg | veličina_slike = 250 | opis_slike = [[Vrelo Bunice]] | slika_karta = | veličina_karte = | karta_opis = | dužina = oko 6 | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvor = | nadmorska visina izvora = | izvor_lat_d = | izvor_lat_m = | izvor_lat_s = | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = | izvor_long_m = | izvor_long_s = | izvor_long_EW = | ušće = kod [[Buna (Mostar)|Bune]] | nadmorska visina ušća = | ušće_lat_d = | ušće_lat_m = | ušće_lat_s = | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = | ušće_long_m = | ušće_long_s = | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Buna (rijeka)|Bunu]] | etimologija = | prosječni protok = 20,25 m³/s | površina sliva = 320,8 km² | riječni_sistem = [[Neretva]] | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | gradovi kroz koje protiče = | sliv = [[Jadranski sliv]] | plovnost = nije plovna }} [[Datoteka:Vrelo Bunice - spring basin top-down aerial view-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled iz zraka na Vrelo Bunice]] [[Datoteka:Bunica River source - sky reflection and surrounding hills-bs.jpg|mini|desno|300px|Rijeka Bunica s odrazom oblaka u vodi]] '''Bunica''' je kratka krška rijeka u južnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i lijeva pritoka [[Buna (rijeka)|Bune]]. Duga je približno 6 km i izvire iz [[Vrelo Bunice|vrela Bunice]] u području između naselja [[Hodbina]] i [[Malo Polje (Mostar)|Malo Polje]], južno od [[Mostar]]a, a u Bunu se ulijeva u blizini naselja [[Buna (Mostar)|Buna]].<ref name="Dedic2015">{{cite journal |last1=Dedić |first1=Anita |last2=Plenković-Moraj |first2=Anđelka |last3=Kralj Borojević |first3=Koraljka |last4=Hafner |first4=Dubravka |title=The first report on periphytic diatoms on artificial and natural substrate in the karstic spring Bunica, Bosnia and Herzegovina |journal=Acta Botanica Croatica |volume=74 |issue=2 |pages=393–406 |year=2015 |doi=10.1515/botcro-2015-0029 |issn=0365-0588 |url=https://hrcak.srce.hr/file/215019 |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF |archive-date=27. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127031700/https://hrcak.srce.hr/file/215019 |url-status=dead }}</ref><ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012">{{cite conference |last1=Skopljak |first1=Ferid |last2=Mulaomerović |first2=Jasminko |chapter=Kraška vrela i inversni pećinski kanali |title=Zbornik radova Susreta speleologa i istraživača krša Bosne i Hercegovine (Veliko Čajno, Visoko, 4–6. 5. 2012.) |journal=Naš krš |volume=31-32 |issue=44-45 |publisher=Speleološko društvo "Bosansko-hercegovački krš"/Centar za krš i speleologiju |location=Sarajevo |year=2012 |pages=105–116 |url=https://www.centarzakrs.ba/bh/images/stories/nas_krs/NK-44-45-Zbornik-spe%202012.pdf |access-date=31. 8. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> == Geografija i hidrogeologija == Bunica je tipičan krški vodotok čiji je površinski tok kratak, dok se njegov najveći hidrološki značaj povezuje s velikim podzemnim slivom iz kojeg se napaja vrelo Bunice. Nalazi se u jugoistočnom dijelu Mostarske kotline, u području izgrađenom od pretežno karbonatnih stijena, koje su karakteristične za izrazito razvijeni dinarski krš.<ref name="AVPJM_PlanUpravljanjaVodama">{{cite report |author=Agencija za vodno područje Jadranskog mora Mostar |title=Plan upravljanja vodama za vodno područje Jadranskog mora u Federaciji Bosne i Hercegovine (2022–2027) |publisher=Agencija za vodno područje Jadranskog mora |location=Mostar |year=2022 |url=https://avpjm.jadran.ba/plan-upravljanja-vodama/3 |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> === Vrelo Bunice === [[Datoteka:Vrelo Bunice - Poprečni presjek i podvodni kanali-bs.jpg|mini|desno|300px|Pojednostavljeni poprečni presjek Vrela Bunice kod Blagaja s prikazom podvodnih pećinskih kanala<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012"/>]] [[Vrelo Bunice]] jedno je od značajnijih krških vrela u Hercegovini. Voda izbija iz dubokog sifonskog kanala, a speleoronilačkim istraživanjima istražen je podvodni dio kanala u dužini od približno 160 m i do dubine od oko 70 m.<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /><ref name="Stevanovic_Milanovic_2022">{{cite journal |last1=Stevanović |first1=Zoran |last2=Milanović |first2=Petar |title=South-Eastern Dinaric Karst – Contrasts in Water Treasury |journal=Research Square |year=2022 |doi=10.21203/rs.3.rs-2248695/v1 |url=https://assets-eu.researchsquare.com/files/rs-2248695/v1/2ed01d85-5fee-4382-8db8-f5b6beab7ae5.pdf |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Zbog konfiguracije podvodnog kanala i njegovog strmog nastavka, istraživanja nisu obuhvatila čitav sistem vrela.<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /> Vrelo ima izrazito promjenjiv protok karakterističan za velika krška vrela. Na vodomjernoj stanici [[Malo Polje (Mostar)|Malo Polje]] zabilježeni su minimalni protok od oko 0,72 m³/s, prosječni protok od 20,25 m³/s i maksimalni protok od oko 207 m³/s.<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /><ref name="AVPJM_PlanUpravljanjaVodama" /> Za razliku od nekih popularnih prikaza koji vrelo Bunice nazivaju "najdubljim u Evropi", naučna literatura pouzdano potvrđuje dubinu istraženog sifona od oko 70 m, ali takvu apsolutnu evropsku titulu nije opravdano navoditi bez jasne komparativne studije.<ref name="Stevanovic_Milanovic_2022" /> === Podzemna veza sa Zalomkom === Hidrološki sistem Bunice direktno je povezan s ponornicama [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]], a posebno je značajna podzemna veza između [[Zalomka|Zalomke]] i vrela Bunice. Zalomka protiče kroz [[Nevesinjsko polje]], gdje značajan dio njenih voda ponire u krški podzemni sistem, pri čemu je ponor [[Biograd (Nevesinje)|Biograd]] jedan od najvažnijih ponora.<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /> Ponor Biograd i vrelo Bunice čine jednu od najdirektnije dokazanih podzemnih hidroloških veza u cijelom dinarskom kršu.<ref name="Dedic2015" /><ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /> Na ponoru Biograd zabilježen je kapacitet gutanja veći od 110 m³/s, dok se pri velikim vodostajima procjenjuje da je prividna brzina podzemnog kretanja vode prema vrelu Bunice iznosila oko 0,34 m/s.<ref name="Skopljak_Mulaomerovic_2012" /><ref name="Stevanovic_Milanovic_2022" /> Ovakva podzemna veza potvrđuje da režim i vodostaj Bunice ne zavise isključivo od lokalnih [[padavina]] i površinskog sliva, već su direktno uslovljeni složenim promjenama u širem sistemu krških polja i ponora istočne Hercegovine.<ref name="Dedic2015" /> === Tok i ušće === [[Datoteka:Bunica River - riverbank and surrounding nature-bs.jpg|mini|desno|300px|Obala rijeke Bunice s bujnim rastinjem]] [[Datoteka:Bunica River - morning fog-bs.jpg|mini|desno|300px|Rijeka Bunica u rano jutro (2015)]] [[Datoteka:Bunica River - rock reflection and morning mist over water-bs.jpg|mini|desno|300px|Rijeka Bunica u jutarnjim satima (2015)]] [[Datoteka:Spring of Bunica river, Bosnia and Herzegovina.jpg|mini|desno|300px|Izvor rijeke Bunice, Bosna i Hercegovina]] Nakon izviranja, Bunica teče kroz [[Malo Polje (Mostar)|Malo Polje]] i [[Hodbina|Hodbinu]] oko 6 kilometara, a potom se ulijeva u [[Buna (rijeka)|Bunu]] u blizini naselja [[Buna (Mostar)|Buna]].<ref name="Dedic2015" /> Kao kratka krška rijeka, ima izuzetno mali površinski tok u poređenju s ogromnom količinom vode koja izbija na njenom izvoru, što je direktna posljedica složenog podzemnog krškog sistema.<ref name="Dedic2015" /> Bunica je lijeva pritoka Bune, preko koje pripada slivu Neretve i Jadranskog mora.<ref name="Dedic2015" /> == Hidrologija == Hidrološki režim Bunice karakterišu velike sezonske i višegodišnje oscilacije protoka, što je uobičajeno za velika krška vrela u dinarskom kršu.<ref name="Stevanovic_Milanovic_2022" /> Prema podacima iz Plana upravljanja vodama za vodno područje [[Jadransko more|Jadranskog mora]], slivno područje podzemnih voda povezanih s vrelom Bunice iznosi oko 320,8 km², dok procijenjeni prosječni kapacitet vrela doseže 20,25 m³/s.<ref name="AVPJM_PlanUpravljanjaVodama" /> Bunica je zbog svojih hidroloških karakteristika važna za razumijevanje povezanosti površinskih i podzemnih voda u krškom području Hercegovine.<ref name="Dedic2015" /> == Biljni i životinjski svijet == Krški sistem Bune i Bunice predstavlja važno prirodno stanište brojnih slatkovodnih vrsta, među kojima se ističu regionalno endemične vrste [[Ribe|riba]].<ref name="AutocesteRibe">{{cite report |author=JP Autoceste FBiH |title=Projekat A kategorije BiH Koridor Vc u FBiH – Dio 3 (Tranša II) Mostar Jug – Tunel Kvanj. Knjiga 2: Tehnički aneksi za poddionicu petlja Mostar Jug – Tunel Kvanj |publisher=JP Autoceste FBiH d.o.o. Mostar |location=Mostar |url=https://www.jpautoceste.ba/dokumentacija-prema-zahtjevima-evropske-banke-za-obnovu-i-razvitak-ebrd/ |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U vodama Bunice zabilježene su brojne riblje vrste karakteristične za sliv Neretve, među kojima su [[mehkousna pastrmka]] (''Salmo obtusirostris''), [[glavatica]] (''Salmo marmoratus''), [[neretvanski podust]] (''Chondrostoma knerii''), strugač ili svalić (''[[Squalius svallize]]''), potočna pastrmka (''Salmo trutta'') i druge vrste karakteristične za sliv Neretve.<ref name="AutocesteRibe" /><ref name="CEPFfish">{{cite report |author=Critical Ecosystem Partnership Fund |title=Final Project Completion Report – Protection of endemic fish species and their spawning grounds on Buna, Bunica and Bregava rivers |publisher=Critical Ecosystem Partnership Fund |url=https://www.cepf.net/resources/final-project-report/final-project-report-153 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> [[Mehkousna pastrmka]] predstavlja značajan regionalni endem jadranskog sliva, a njene populacije u slivu Neretve, uključujući Bunu i Bunicu, imaju veliku vrijednost za očuvanje biološke raznolikosti.<ref name="Glamuzina2018">{{cite journal |last1=Glamuzina |first1=Branko |last2=Stanić-Koštroman |first2=Svjetlana |last3=Matić-Skoko |first3=Sanja |last4=Glamuzina |first4=Luka |last5=Muhamedagić |first5=Samir |last6=Rozić |first6=Irena |last7=Weiss |first7=Steven |last8=Pavličević |first8=Jerko |title=Recent status and life history traits of endangered soft-mouth trout, Salmo obtusirostris in the River Neretva catchment (Bosnia and Herzegovina) as a consequence of river alteration |journal=Journal of Applied Ichthyology |volume=34 |issue=6 |pages=1283–1292 |year=2018 |doi=10.1111/jai.13780 |url-access=subscription |url=https://doi.org/10.1111/jai.13780 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja ihtiofaune potvrdila su i prisustvo [[Neretvanski podust|neretvanskog podusta]] (''Chondrostoma knerii'') u sistemu Bune i njenih pritoka, koji je u projektnoj dokumentaciji za [[Evropski put E73|Koridor Vc]] klasifikovan kao ranjiva vrsta na globalnom nivou, odnosno kao ugrožena vrsta na nivou [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref name="AutocesteRibe"/> Pored ribljeg fonda, čistoća vode u Bunici mjerena je i na osnovu sićušnih [[alge|algi]] ([[dijatomeja]]) koje žive na dnu i služe kao prirodni indikatori čistoće. Ipak, stručnici su upozorili da standardne svjetske formule za ocjenu vode ne daju uvijek tačne rezultate u našim krškim rijekama, pa se postojeći metodi moraju dodatno prilagoditi specifičnostima hercegovačkih vodotoka.<ref name="DedicDiatom">{{cite journal |last1=Dedić |first1=Anita |last2=Antunović |first2=Ana |last3=Kamberović |first3=Jasmina |last4=Stanić-Koštroman |first4=Svjetlana |last5=Škobić |first5=Dragan |last6=Lasić |first6=Anđelka |last7=Hafner |first7=Dubravka |title=Using diatoms in biological assessment of the water quality on the example of small karstic river in Bosnia and Herzegovina |journal=Radovi Šumarskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu (Works of the Faculty of Forestry University of Sarajevo) |volume=49 |issue=1 |pages=52–68 |year=2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/356307639_USING_DIATOMS_IN_BIOLOGICAL_ASSESSMENT_OF_THE_WATER_QUALITY_ON_THE_EXAMPLE_OF_SMALL_KARSTIC_RIVER_IN_BOSNIA_AND_HERZEGOVINA |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Turizam i rekreacija == [[Datoteka:Kayaking on Bunica River-bs.jpg|mini|desno|300px|Kajaking na rijeci Bunici (2015)]] Bunica je historijski bila jedno od značajnijih ljetnih izletišta i kupališta na području Mostara i južne Hercegovine. Sportsko-rekreacijska zona i kupalište Bunica nalaze se na ušću Bunice u Bunu i obuhvataju područje površine oko 10 hektara. Grad Mostar navodi da je riječ o desetljećima aktivnoj glavnoj ljetnoj rekreacijskoj zoni Mostara i okoline.<ref name="GradMostarBunica2022">{{cite web |title=Revitalizacija urbanih zelenih površina u Mostaru - Buna |url=https://www.mostar.ba/revitalizacija-urbanih-zelenih-povrsina-u-mostaru-buna/ |website=Grad Mostar |date=22. 2. 2022 |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Na prostoru rekreacijskog centra nekada su se nalazili autokamp, nogometni tereni, ugostiteljski objekti, uređene ade i drugi sadržaji.<ref name="GradMostar2023">{{cite web |title=Uskoro počinju radovi na revitalizaciji omiljene rekreacijske zone u Mostaru |url=https://www.mostar.ba/uskoro-pocinju-radovi-na-revitalizaciji-omiljene-rekreacijske-zone-u-mostaru/ |website=Grad Mostar |date=3. 11. 2023 |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> U predratnom periodu Rekreacijski centar Bunica, u vrijeme najveće posjećenosti, dnevno je privlačio i do 5.000 kupača. Nakon višegodišnjeg nedovoljnog održavanja rekreacijski centar je izgubio dio nekadašnje privlačnosti. Grad Mostar je 2023. naveo da je prostor nakon desetljeća neodržavanja izgubio privlačnost za posjetioce, zbog čega je pokrenut projekat njegove revitalizacije.<ref name="GradMostar2023" /> Prije pokretanja cjelovite revitalizacije, Grad Mostar je provodio pojedinačne intervencije na prostoru centra. Prema informacijama iz Gradskog vijeća, one su uključivale sezonsko čišćenje rekreacijskog centra, komunalno čišćenje i čišćenje bazena, postavljanje gabionske brane, čišćenje ada, postavljanje klupa i sanaciju oštećene betonske stope nakon zimskih plavljenja. U Gradskom vijeću ocijenjeno je da pojedinačne intervencije nisu bile dovoljne za obnovu centra i da je bio potreban cjelovit projekat revitalizacije. Problemi održavanja odnosili su se i na nakupljanje otpada, posebno u periodima povećane posjećenosti. Potreba za čišćenjem i uređenjem prostora bila je jedan od razloga zbog kojih je revitalizacija uključena među prioritetne intervencije u okviru projekta "Mostar – Prostori koji pokreću".<ref name="GradMostar2023" /> === Revitalizacija rekreacijske zone === Obnova područja Bune i Bunice pokrenuta je u okviru projekta "Mostar – Prostori koji pokreću", koji je finansiran sredstvima Vlade Ujedinjenog Kraljevstva i [[Grad Mostar|Grada Mostara]], uz provođenje projekta koju je podržala organizacija [[People in Need]]. U junu 2023. za revitalizaciju rekreacijskog područja Buna/Bunica osigurano je ukupno 700.000 KM, od čega 500.000 KM iz fonda Conflict, Stability and Security Fund Vlade Ujedinjenog Kraljevstva i 200.000 KM iz budžeta Grada Mostara.<ref name="GradMostar700k">{{cite web |title=Za projekt revitalizacije Bune i Bunice osigurano 700.000 KM |url=https://www.mostar.ba/za-projekt-revitalizacije-bune-i-bunice-osigurano-700-000-km/ |website=Grad Mostar |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Radovi na revitalizaciji počeli su u januaru 2024. Prva faza obuhvatila je rekonstrukciju pješačkih mostova, uređenje obale, osposobljavanje česmi, rekonstrukciju javnih toaleta, uređenje postojeće plaže uz Bunicu, postavljanje klupa i sanaciju portirnice na ulazu u kompleks. Procijenjena vrijednost prve faze iznosila je oko 630.000 KM.<ref name="GradMostarRadovi2024">{{cite web |title=Počela revitalizacija rekreacijskog područja Bune i Bunice |url=https://www.mostar.ba/pocela-revitalizacija-rekreacijskog-podrucja-bune-i-bunice/ |website=Grad Mostar |date=15. 1. 2024 |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Planom revitalizacije predviđeno je i dodatno uređenje komunalne infrastrukture, javne rasvjete i sanitarnih objekata, kao i razvoj autokampa s priključcima za vodu i električnu energiju, prostora za šatore, bungalova, trgovine, igrališta i sportskih sadržaja.<ref name="GradMostar2023"/> Revitalizacija je u 2025. doprinijela ponovnom intenzivnijem korištenju prostora za izlete i kupanje. Tokom obilježavanja Praznika rada 1. maja zabilježena je veća posjećenost prostora nekadašnjeg sportsko-rekreacijskog centra.<ref name="AvazBunica2025">{{cite web |title=Veliki broj Mostaraca na Bunici: Od veselja do kupanja u rijeci |url=https://avaz.ba/bih/hercegovacko-neretvanski-kanton/971059/veliki-broj-mostaraca-na-bunici-od-veselja-do-kupanja-u-rijeci |website=Dnevni avaz |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> === Kritike i problemi === Revitalizacija rekreacijske zone odvijala se u više faza i uz produženje rokova. Radovi na prvoj fazi počeli su u januaru 2024, a prvobitno je bilo planirano da budu završeni do kraja juna iste godine. Prema izvještajima o realizaciji projekta, zbog specifičnosti terena i kontrole vodostaja završetak glavnog dijela radova pomjeren je za jesen 2024, dok su pojedini infrastrukturni radovi nastavljeni tokom 2025. i prve polovine 2026.<ref name="MostarLiveBunica2026">{{cite web |title=Bageri na Bunici i treće ljeto: Koliko još godina Mostarci moraju čekati obnovu omiljenog izletišta? |url=https://mostar.live/bageri-na-bunici-i-trece-ljeto-koliko-jos-godina-mostarci-moraju-cekati-obnovu-omiljenog-izletista/ |website=Mostar.live |date=5. 7. 2026 |access-date=31. 8. 2026 |language=bs}}</ref> Produženje radova izazvalo je kritike dijela lokalne javnosti, posebno zbog činjenice da rekreacijska zona tokom više ljetnih sezona nije bila u potpunosti dostupna za korištenje. Prema izvještaju iz jula 2026, na lokaciji su i dalje izvođeni radovi, dok bazen nije bio u funkciji, a dio građana koristio je područje ušća Bunice u Bunu za kupanje.<ref name="MostarLiveBunica2026"/> Kritike su se odnosile i na način finansiranja i upravljanja projektom. U lokalnoj javnosti postavljeno je pitanje zbog čega Grad Mostar nije u većoj mjeri samostalno finansirao završetak projekta, odnosno zbog čega se za revitalizaciju prostora od značaja za lokalno stanovništvo oslanjao na sredstva međunarodnih donatora.<ref name="MostarLiveBunica2026"/> === Savremene rekreativne aktivnosti === Bunica se i danas koristi za kupanje, izlete i druge oblike boravka u prirodi. Na području [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]]a i Bunice nude se organizovani izleti čamcem do vrela, kao i kanu-safari na Bunici. Prema turističkoj ponudi Visit Blagaj, kanu-safari na Bunici traje približno dva do tri sata i obuhvata dionicu dugu oko 6 km.<ref name="VisitBlagajCanoe">{{cite web |title=Canoeing on the river Buna or Bunica |url=https://visit-blagaj.ba/en/canoeing-on-the-river-buna-or-bunica/ |website=Visit Blagaj |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}</ref> == Hidroenergetski projekti == Bunica je već decenijama predmet razmatranja u okviru hidroenergetskih projekata koji zahvataju širi sistem voda [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] i sliva Neretve. === Gornji horizonti === Bunica je hidrogeološki povezana sa [[Zalomka|Zalomkom]], koja protiče kroz [[Nevesinjsko polje]] i u njegovom južnom dijelu ponire u više ponora. Najznačajniji je ponor [[Biograd (Nevesinje)|Biograd]], smješten na koti od približno 799 m nadmorske visine, kroz koji se odvode vode većeg dijela južnog dijela Nevesinjskog polja. Prema hidrološkim istraživanjima, utvrđeni kapacitet gutanja ponora iznosi oko 86 m³/s, dok je njegov maksimalni kapacitet procijenjen na više od 110 m³/s.<ref name="DabarWater">{{cite web |title=Studija utjecaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje Dabar – Segment voda |url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |publisher=Zavod za vodoprivredu d.d. Sarajevo |year=2011 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> Podzemna veza između Biogradskog ponora i [[Vrelo Bunice|vrela Bunice]] dokazana je hidrogeološkim istraživanjima i trasiranjem podzemnih voda. Udaljenost između ponora i vrela iznosi približno 20 km, uz veliku visinsku razliku između ponora, na oko 799 m nadmorske visine, i vrela Bunice, na približno 36–37 m nadmorske visine. Tracer ispitivanja pokazala su prividnu, odnosno fiktivnu brzinu podzemnog toka do 33,67 cm/s.<ref name="GeoERA">{{cite report |last1=Maréchal |first1=Jean-Christophe |last2=Stroj |first2=Andrej |last3=Bailly-Comte |first3=Vincent |last4=Bunting |first4=Sarah Y. |last5=Elster |first5=Daniela |last6=Herms |first6=Ignasi |last7=Hickey |first7=Conor |last8=Kovács |first8=Attila |last9=Krystofova |first9=Eva |last10=Maurice |first10=Louise |last11=Pardo-Igúzquiza |first11=Eusebio |last12=Persa |first12=Dan |last13=Skopljak |first13=Ferid |last14=Szucs |first14=Andrea |last15=Urbanc |first15=Janko |last16=Van Vliet |first16=M. E. |last17=Vernes |first17=R. W. |title=Detailed conceptual hydrogeological models for pilot areas and case studies (Deliverable 5.2) |url=https://repository.europe-geology.eu/egdidocs/resource/geoera%2Bresource%2Bchaka%2Bdeliverable%2B52%2Bdetailed%2Bcon.pdf |publisher=RESOURCE Project (GeoERA / Horizon 2020) |date=11. 1. 2021 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> GeoERA ovu podzemnu vezu opisuje kao jednu od najdirektnijih veza između ponora i vrela u Dinarskom kršu.<ref name="GeoERA"/> Direktna veza Biogradskog ponora i Bunice od posebnog je značaja za hidrološki režim vrela. U prirodnim uslovima voda Zalomke koja ponire u Biogradu ulazi u podzemni krški sistem i pojavljuje se na vrelu Bunice. Istraživanja, također, pokazuju da Bunica nema samo ovaj izvor prihranjivanja: njeno vlastito slivno područje procijenjeno je na približno 160 km², ne računajući sliv Zalomke.<ref name="Dedic2015" /> Ova hidrogeološka povezanost ima poseban značaj u kontekstu projekta [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], čiji je cilj prevođenje dijela voda iz viših krških polja prema slivu [[Trebišnjica|Trebišnjice]] radi njihovog hidroenergetskog iskorištavanja. U konačnoj koncepciji sistem obuhvata pravac [[Gatačko polje]] – [[Zalomka]] – [[Nevesinjsko polje]] – [[Dabarsko polje]] – [[Fatničko polje]] – akumulacija [[Bilećko jezero|Bileća]], pri čemu se dio voda Zalomke i drugih voda Nevesinjskog polja presreće prije njihovog prirodnog poniranja i preusmjerava prema sistemu Trebišnjice.<ref name="HETGH">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidrosistem trebišnjica |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |archive-date=23. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523180049/https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |url-status=dead }}</ref> Za Bunicu je posebno značajan zahvat na Zalomci kod [[Pošćenje|Pošćenja]], gdje je predviđena akumulacija Nevesinje. Njome se dio voda Zalomke zadržava i preko dovodnog sistema preusmjerava prema Dabarskom polju, čime se smanjuje količina vode koja bi u prirodnim uslovima nastavila prema Biogradskom ponoru i podzemnim putem stigla do Bunice.Drugim riječima, potencijalni utjecaj Gornjih horizonata na Bunicu ne nastaje zahvatom na samom vrelu, nego promjenom dotoka u njegov podzemni krški sistem prihranjivanja.<ref name="DabarWater"/><ref name="HETGH"/> Ovakav odnos između površinskog i podzemnog toka jedan je od osnovnih razloga zbog kojih se utjecaj Gornjih horizonata na Bunicu procjenjuje na osnovu hidroloških modela i dugogodišnjih mjerenja. Studija utjecaja HE Dabar identifikuje ponor Biograd kao ponor koji "direktno prihranjuje" vrelo Bunice, dok za [[Bregava|Bregavu]] kao dominantni ponor navodi Ponikvu u [[Dabarsko polje|Dabarskom polju]], a za Bunu određene ponorske zone duž korita Zalomke.<ref name="DabarWater"/> Prema hidrološkim podacima korištenim u studiji HE Dabar, srednji višegodišnji protok na vodomjernoj stanici [[Malo Polje (Mostar)|Malo Polje]], koja predstavlja kontrolni profil za Bunicu, iznosio je oko 19,60 m³/s, dok su zabilježeni minimalni i maksimalni protoci iznosili 0,67 m³/s odnosno 228,20 m³/s. Analiza pokazuje posebnu varijabilnost režima Bunice, karakterističnu za velika krška vrela, kod kojih se dotok brzo mijenja u zavisnosti od hidroloških prilika u širokom slivnom području.<ref name="DabarWater"/> Hidrološke analize provedene za potrebe procjene utjecaja HE Dabar pokazale su da je za posmatrani period srednji višegodišnji protok Zalomke na profilu Pošćenje iznosio 11,85 m³/s, dok je prosječni protok predviđen za prevođenje prema Dabarskom polju iznosio 9,13 m³/s.<ref name="DabarWater"/> U modeliranom scenariju potpunog prevođenja voda Zalomke srednji višegodišnji protok na vrelu Bunice smanjio bi se sa 19,60 m³/s na 10,40 m³/s, odnosno za približno 9,20 m³/s. Prema istom modelu, smanjenje protoka prvenstveno bi se pojavilo u području srednjih i visokih voda, dok se za protoke čija je trajnost veća od 60%, odnosno približno 3,5 m³/s i manje, utjecaj prevođenja Zalomke na Bunicu ne bi iskazivao.<ref name="DabarWater"/> Ovaj rezultat je u skladu s ranijim hidrološkim istraživanjima utjecaja prevođenja voda Zalomke na Bunu i Bunicu. Prema analizama navedenim u studiji HE Dabar, pri proticajima Bunice manjim od približno 4 m³/s utjecaj prevođenja voda Zalomke nije uočen, dok se najveći utjecaj očekivao pri srednjim i velikim vodama.To znači da eventualna promjena režima Bunice nije jednostavno pitanje potpunog nestanka vode na vrelu, nego prije svega promjene raspodjele protoka tokom godine, naročito smanjenja srednjih i velikih protoka.<ref name="DabarWater"/> Promjena prirodnog hidrološkog režima može imati posljedice i izvan same količine vode. Promjene učestalosti, trajanja i intenziteta visokih voda mogu utjecati na dinamiku riječnog staništa, transport sedimenta, temperaturu vode, hemijske karakteristike i dostupnost staništa za vodene organizme. Ekološka istraživanja Bunice koriste biološke indikatore, uključujući zajednice [[dijatomeja]], za procjenu kvaliteta i ekološkog stanja vodotoka.<ref name="Dedic_et_al_2019">{{cite journal |last1=Dedić |first1=Anita |last2=Antunović |first2=Ana |last3=Kamberović |first3=Jasmina |last4=Stanić-Koštroman |first4=Svjetlana |last5=Škobić |first5=Dragan |last6=Lasić |first6=Anđelka |last7=Hafner |first7=Dubravka |title=Using diatoms in biological assessment of the water quality on the example of small karstic river in Bosnia and Herzegovina |trans-title=Korištenje dijatomeja u biološkoj procjeni kvalitete vode na primjeru male krške rijeke u Bosni i Hercegovini |journal=Radovi Šumarskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu |year=2019 |volume=49 |issue=1 |pages=52–68 |url=https://sfsa.unsa.ba/wp-content/uploads/2020/08/4-dedi-et-al.pdf |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Zbog toga je kod procjene utjecaja Gornjih horizonata na Bunicu potrebno razlikovati pitanje [[hidrologija|količine vode]] od pitanja [[ekologija|ekološkog režima]]. Činjenica da modeli predviđaju relativno mali ili nikakav utjecaj na najniže protoke ne znači da promjena srednjih i visokih protoka nema ekološki značaj, posebno u krškom sistemu u kojem su površinski i podzemni tokovi usko povezani.<ref name="DabarWater"/><ref>{{cite web |title=Dabarsko and Fatničko Polje – Biodiversity research |url=https://czzs.org/wp-content/uploads/2025/02/Polja-Dabarsko-Fatnicko.pdf |publisher=Center for Environment |year=2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dodatni problem predstavlja kumulativni karakter projekta. Gornji horizonti nisu pojedinačni zahvat na Zalomci, nego sistem akumulacija, derivacijskih tunela i hidroelektrana kojim se vode više krških polja preusmjeravaju prema slivu Trebišnjice. Sistem Gornjih horizonata povezuje više krških polja i akumulacija, a njegova konačna koncepcija predviđa prevođenje voda pravcem [[Zalomka]] – [[Nevesinjsko polje]] – [[Dabarsko polje]] – [[Fatničko polje]] – [[Bilećko jezero]]. Promjena režima Bunice treba se posmatrati zajedno s promjenama režima [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bregava|Bregave]], [[Neretva|Neretve]] i drugih povezanih vodnih tijela, a ne kao izolovani utjecaj jedne brane.<ref name="DabarWater"/><ref name="CouncilEuropeGH">{{cite web |title=Stand-By File: 2024/05 Alleged threat to habitat and protected species from the 'Upper Horizons' Hydropower Project (Bosnia & Herzegovina) |url=https://rm.coe.int/files-2024-05-bih-upper-horizons-hydropower-scheme-2026-comp-2752-3325/48802c0b03 |publisher=Council of Europe |year=2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Projekat je posljednjih godina ponovo izazvao snažne reakcije ekoloških organizacija i lokalnih zajednica, koje upozoravaju da bi promjene prirodnog režima voda mogle imati posljedice po [[ekosistem]]e [[Buna (rijeka)|Bune]], Bunice, [[Neretva|Neretve]] i drugih povezanih vodotoka.<ref name="Dinarica2025">{{cite web |title=U Blagaju održan skup: "Buna i Bunica izvori života – ne smijemo dozvoliti da presuše" |url=https://dinarica.org/u-blagaju-odrzan-skup-buna-i-bunica-izvori-zivota-ne-smijemo-dozvoliti-da-presuse/ |website=Dinarica |date=18. 4. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="BHRT_HEDabar_2024">{{cite web |title=Da li HE Dabar predstavlja opasnost po okolinu |url=https://bhrt.ba/da-li-he-dabar-predstavlja-opasnost-po-okolinu |website=BHRT |date=4. 10. 2024 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Hidroelektrane === Na samoj rijeci Bunici nema izgrađenih hidroelektrana, niti su u dostupnoj planskoj i projektnoj dokumentaciji identifikovani projekti njenog neposrednog hidroenergetskog korištenja. Na području Grada Mostara postoje hidroelektrane na Neretvi i [[Mostarsko blato|Mostarskom blatu]], ali se Bunica u tom kontekstu pojavljuje kao prirodni vodotok, odnosno pritoka Bune, a ne kao vodotok na kojem je izgrađeno hidroenergetsko postrojenje.<ref name="MostarPlan2022">{{cite web |title=Službeni glasnik Grada Mostara, broj 17/2022 |url=https://sluzbaczv.mostar.ba/wp-content/uploads/2022/12/Sluzbeni-glasnik-Grada-Mostara-broj-17-2022.pdf |publisher=Grad Mostar |year=2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> Najznačajniji hidroenergetski zahvati koji se mogu dovesti u vezu s Bunicom stoga se nalaze izvan njenog neposrednog toka. Njihov mogući utjecaj proizlazi prvenstveno iz hidrogeološke povezanosti Bunice s vodama koje poniru u istočnohercegovačkom kršu, što je detaljnije opisano u odjeljku [[#Gornji horizonti|Gornji horizonti]]. Istovremeno, Buna, u koju se Bunica ulijeva, i Neretva nizvodno od ušća Bune bili su predmet konkretnih prijedloga za hidroenergetsko korištenje. Najznačajniji takav projekat bile su male hidroelektrane "Buna 1" i "Buna 2", planirane na [[Neretva|Neretvi]] nizvodno od ušća Bune, na području [[Mostar]]a. [[Ministarstvo okoliša i turizma Federacije Bosne i Hercegovine|Ministarstvo okoliša i turizma FBiH]] izdalo je 11. novembra 2015. okolišnu dozvolu za njihovu izgradnju i korištenje investitoru "Hercegovina građevinsko zanatstvo" d.o.o. Mostar – Podružnica Obnovljivi izvori Mostar.<ref name="MHEBuna2015">{{cite web |title=Rješenje o izdavanju okolišne dozvole za MHE "Buna 1" i "Buna 2" |url=https://voda.ekoakcija.org/sites/default/files/okolinska_dozvola_mhe_buna_1_i_buna_2.pdf |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |date=11. 11. 2015 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> Prema projektnoj dokumentaciji, obje [[elektrana|elektrane]] bile su zamišljene kao protočna postrojenja na Neretvi, s po tri proizvodne jedinice instaliranog protoka od 15 m³/s i ukupnom instaliranom snagom od po 1,8 MW.<ref name="MHEBunaStudija">{{cite report |title=Studija o utjecaju na okoliš za MHE Buna (MHE Buna 1 i MHE Buna 2) |publisher=Hercegovina-građevinsko zanatstvo d.o.o. Mostar |year=2015 |url=https://voda.ekoakcija.org/sites/default/files/suo_buna.pdf |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> Lokacije nisu bile na Bunici niti na samom toku Bune, nego na Neretvi približno 300 m nizvodno od ušća Bune, na području Bunskih kanala.<ref name="MHEBuna2015"/> Planirana izgradnja izazvala je višegodišnje protivljenje dijela lokalne zajednice i organizacija za zaštitu okoliša, koje su upozoravale na moguće posljedice po prirodni izgled i ekološke vrijednosti [[Bunski kanali|Bunskih kanala]], kao i na utjecaj na vodene organizme i prirodni režim Neretve.<ref name="AlJazeera_ProtestiHidroelektrane_2016">{{cite web |title=Protesti protiv hidroelektrana u Hercegovini |url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/2/8/protesti-protiv-hidroelektrana-u-hercegovini |website=Al Jazeera Balkans |date=8. 2. 2016 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Gradske vlasti Mostara su 2021. odbile izdavanje urbanističke saglasnosti za izgradnju elektrana i pokrenule postupak njihovog brisanja iz prostornog plana.<ref name="N1_mHEBuna_2021">{{cite web |last=Kaminić-Puce |first=Đenana |title=Odbijena saglasnost za gradnju dvije mini hidroelektrane na Buni |url=https://n1info.ba/vijesti/odbijena-saglasnost-za-gradnju-dvije-mini-hidroelektrane-na-buni/ |website=N1 Info |date=28. 7. 2021 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="RSE_mHEBuna_2022">{{cite web |title=Odbačen zahtjev za vodnu suglasnost za hidroelektrane na Buni kod Mostara |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/mostar-buna-hidroelektrane-dozvola/31940087.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=12. 7. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Gradsko vijeće Mostara je 2022. donijelo odluku kojom je predviđeno brisanje MHE "Buna 1" i "Buna 2" iz prostornog plana Grada Mostara.<ref>{{cite web |title=U Mostaru predviđeno brisanje mini hidrocentrala "Buna 1" i "Buna 2" iz prostornog plana |url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2022/8/31/ulica-marsala-tita-ostaje-u-mostaru |website=Al Jazeera Balkans |date=31. 8. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U julu 2024. Vlada [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]] donijela je odluku o prestanku koncesijskog odnosa za korištenje voda Neretve radi izgradnje ovih hidroelektrana, čime je projekat izgubio osnovu za realizaciju.<ref name="KoncesijaBuna2024">{{cite web |title=Vlada HNŽ ukinula koncesiju za MHE Buna |url=https://bljesak.info/vijesti/flash/vlada-hnz-ukinula-koncesiju-za-mhe-buna/478642 |publisher=Bljesak.info |date=10. 7. 2024 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Koridor Vc == Područje Bunice nalazi se na trasi poddionice [[Koridor Vc|Koridora Vc]] Mostar jug – Tunel Kvanj, zbog čega su zaštita površinskih i podzemnih voda, kao i očuvanje riječnih i priobalnih staništa Bunice, među pitanjima razmatranim u projektnoj dokumentaciji. Studija utjecaja na okoliš i društvo za ovu poddionicu posebno razmatra moguće utjecaje na kvalitet vode i ekologiju voda Bune, Bunice i drugih površinskih i podzemnih voda na području trase.<ref name="ESIA2020">{{cite web |title=Koridor Vc u FBiH: poddionica Mostar jug – Tunel Kvanj, Studija utjecaja na okoliš i društvo |url=https://www.jpautoceste.ba/wp-content/uploads/2021/04/Studija-uticaja-na-okoli%C5%A1-i-dru%C5%A1tvo-ESIA-2020.pdf |publisher=JP Autoceste Federacije BiH |year=2020 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> === Most preko Bunice === U okviru poddionice projektovan je most "Bunica", dužine 211 m, kojim autocesta prelazi preko rijeke Bunice i lokalnog puta. Predviđene su dvije paralelne mostovske konstrukcije, za svaki saobraćajnu trasu posebno, a rasponi mosta projektovani su tako da se izbjegnu temelji u samom vodotoku i osigura nesmetan protok vode ispod konstrukcije.<ref name="ESIA2020"/><ref name="BunicaMost">{{cite web |title=Koridor Vc u FBiH: Poddionica Mostar Jug-tunel Kvanj, Knjiga 2 – Tehnički prilozi uz ESIA |url=https://www.jpautoceste.ba/wp-content/uploads/2020/07/Knjiga-2-Tehnicki-prilozi-uz-ESIA.pdf |publisher=JP Autoceste Federacije BiH |year=2020 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs |format=PDF}}</ref> Projektna dokumentacija posebno naglašava osjetljivost Bune i Bunice. U procjeni utjecaja navodi se da promjene količine i režima protoka mogu imati posljedice za vodene i priobalne organizme, dok je među posebno osjetljivim vrstama naveden [[bjelonogi rak]] (''Austropotamobius pallipes''), koji je u dokumentaciji označen kao ugrožena vrsta na međunarodnom i nacionalnom nivou. Zbog toga su za fazu izgradnje predviđene mjere kojima se trebaju smanjiti mogući negativni utjecaji na vodena staništa.<ref name="ESIA2020"/> Studija kao moguće rizike za kvalitet vode tokom izgradnje navodi, između ostalog, slučajna izlijevanja ulja i drugih materijala iz građevinske mehanizacije, nekontrolisano ispuštanje otpadnih voda iz gradilišnih kampova, kao i radove koji bi neposredno mogli zahvatiti riječno korito. Dokumentacija zbog toga predviđa mjere zaštite površinskih i podzemnih voda, upravljanje gradilištem, kontrolu incidentnih situacija i monitoring okoliša.<ref name="ESIA2020"/> [[Autoceste Federacije Bosne i Hercegovine|Autoceste Federacije BiH]] su u ranijim javnim saopštenjima posebno isticale da su Bune i Bunice, zbog njihove prirodne i ekološke vrijednosti, tretirane kao osjetljiva područja te da su pri projektovanju mostova primijenjeni zahtjevi međunarodnih finansijskih institucija u pogledu zaštite okoliša.<ref>{{cite web |title=Izgradnja poddionice Mostar jug-Tunel Kvanj od životne važnosti za grad Mostar i BiH |url=https://www.jpautoceste.ba/izgradnja-poddionice-mostar-jug-tunel-kvanj-od-zivotne-vaznosti-za-grad-mostar-i-bih/ |publisher=JP Autoceste Federacije BiH |date=21. 4. 2021 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Radovi u blizini vrela 2026. === U julu 2026. područje Bunice ponovo je privuklo pažnju javnosti zbog građevinskih radova povezanih s izgradnjom [[Autoput|autoceste]]. [[Ministarstvo okoliša i turizma Federacije Bosne i Hercegovine|Ministarstvo okoliša i turizma FBiH]] saopštilo je 3. jula da je, nakon informacija iz medija i prijava građana, zatražilo hitan inspekcijski nadzor zbog radova i postavljanja cijevi za odvodnju oborinskih voda na približno 300 m od vrela Bunice. Ministarstvo je navelo da je cilj nadzora utvrditi činjenično stanje i provjeriti usklađenost radova s važećim propisima i odobrenom projektnom dokumentacijom.<ref name="FMOIT2026">{{cite web |title=Federalno ministarstvo okoliša i turizma zatražilo hitan inspekcijski nadzor zbog radova u blizini vrela rijeke Bunice |url=https://fmoit.gov.ba/federalno-ministarstvo-okolisa-i-turizma-zatrazilo-hitan-inspekcijski-nadzor-zbog-radova-u-blizini-vrela-rijeke-bunice/ |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |date=3. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Federalna vodna inspekcija je nakon terenskog nadzora saopštila da iz predmetnih cijevi, prema njenim nalazima, nisu ispuštane tehnološke otpadne vode za koje je nadležna federalna vodna inspekcija. U istom odgovoru navedeno je da su Buna i Bunica vodotoci II kategorije te da je za postupanje u takvim slučajevima nadležna kantonalna vodna inspekcija [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]].<ref name="Inspekcija2026">{{cite web |title=Federalna inspekcija o cijevima u koritu Bunice: "Ne ispuštaju se vode za koje smo mi nadležni" |url=https://bljesak.info/gospodarstvo/ekologija/federalna-inspekcija-o-cijevima-u-koritu-bunice-ne-ispustaju-se-vode-za-koje-smo-mi-nadlezni/568832 |publisher=Bljesak.info |date=7. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> JP Autoceste FBiH su 8. jula 2026. odbacile navode da se u Bunicu ispuštaju vode s gradilišta ili oborinske vode s trase tokom buduće eksploatacije autoceste. Prema njihovom saopštenju, sistem odvodnje na predmetnom području namijenjen je odvođenju prirodnih oborinskih voda koje se i bez izgradnje autoceste slijevaju iz okolnog slivnog područja prema Bunici. Investitor je također naveo da su zaštita površinskih i podzemnih voda, sprječavanje [[Erozija|erozije]], organizacija gradilišta, monitoring okoliša i postupanje u slučaju incidenta obuhvaćeni projektnom i okolišnom dokumentacijom.<ref name="Autoceste2026">{{cite web |title=Zaštita rijeke Bunice sastavni je dio projekta izgradnje autoceste na Koridoru Vc |url=https://www.jpautoceste.ba/zastita-rijeke-bunice-sastavni-je-dio-projekta-izgradnje-autoceste-na-koridoru-vc/ |publisher=JP Autoceste Federacije BiH |date=8. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U drugoj polovini jula 2026. mediji su izvijestili da je cijev postavljena u koritu Bunice zatvorena po nalogu inspekcije, dok su pojedini mještani i ekološki aktivisti zahtijevali njeno potpuno uklanjanje iz riječnog korita. U tim izvještajima nije navedeno da je utvrđeno zagađenje vode, nego je naglasak stavljen na pitanje postavljanja objekta u prirodno riječno korito i zahtjev za njegovim uklanjanjem.<ref name="Cijev2026">{{cite web |title=Cijev u koritu Bunice zatvorena po nalogu inspekcije, mještani traže njezino uklanjanje |url=https://www.hercegovina.info/vijesti/mostar/cijev-u-koritu-bunice-zatvorena-po-nalogu-inspekcije-mjestani-traze-njezino-uklanjanje/259951/ |publisher=Hercegovina.info |date=23. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Građanski aktivizam == Zaštita [[Buna (Mostar)|Bune]] i Bunice postala je predmet dugotrajnog građanskog i ekološkog aktivizma, posebno zbog planova za hidroenergetsko korištenje vodotoka, mogućih promjena hidrološkog režima i potrebe za očuvanjem njihovih prirodnih vrijednosti. Aktivnosti civilnog društva uključivale su javne skupove, istraživanja i praćenje [[biodiverzitet]]a, zagovaranje institucionalne zaštite, informisanje javnosti, obraćanje nadležnim institucijama te neposredne akcije čišćenja i uređenja prostora uz rijeke.<ref name="CEPFfish" /> === Hidroenergetski projekti i početak organizovanog otpora === Jedan od značajnijih valova građanskog protivljenja hidroenergetskim projektima zabilježen je 2016, kada su se ekološke organizacije i predstavnici lokalnih zajednica Bune i Blagaja usprotivili planovima za izgradnju malih hidroelektrana "Buna 1" i "Buna 2" na lokalitetu Bunskih kanala, na ušću Bune u Neretvu. U februaru 2016. nevladine organizacije i predstavnici lokalnih zajednica tražili su povlačenje odluke o [[Koncesija|koncesiji]], upozoravajući na moguće posljedice projekta po vodni režim, prirodu i lokalno stanovništvo. Predstavnici vlasti, s druge strane, tvrdili su da postojeće studije ne ukazuju na opasnost po ekosistem i privatnu imovinu.<ref name="AlJazeera_ProtestiHidroelektrane_2016"/><ref name="RSE_mHEBuna_2016">{{cite web |last=Behram |first=Mirsad |title=Mini-elektrane na Buni: Investicija ili propast? |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/mini-elektrane-na-buni-investicija-ili-propast/27541438.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=9. 2. 2016 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Protivljenje projektima nastavilo se i narednih godina kroz javne kampanje i pravne postupke. Ekološka udruženje "Majski cvijet" i druge organizacije upozoravale su na moguće posljedice izgradnje MHE "Buna 1" i "Buna 1" po prirodne vrijednosti Bunskih kanala i vodotoka Bune i Neretve.<ref name="RSE_GradjaniProstorniPlan_2022">{{cite web |title=Građani traže brisanje mini hidroelektrana iz Prostornog plana Mostara |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/mostar-bunski-kanali-hidroelektrane/31896245.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=13. 6. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Zaštita pritoka Neretve === Građanski angažman nastavljen je kroz šire aktivnosti usmjerene na zaštitu pritoka Neretve. U okviru projekta "Steps Towards the Protection of Neretva Tributaries: Buna, Bunica, Begava and Trebižat", koji je od 2019. do 2022. podržao Fond za kritične ekosisteme ({{en|Critical Ecosystem Partnership Fund}}), organizacije civilnog društva provodile su istraživanja, aktivnosti zagovaranja i rad s lokalnim zajednicama. Među lokalnim partnerima bila su udruženja "Majski cvijet" iz Bune i Omladinski klub "Novi Val" iz Blagaja. U aprilu 2025. Udruženje "Dinarica" i Omladinski klub "Novi Val" organizovali su u Blagaju javni skup "Buna i Bunica – izvori života, ne smijemo dozvoliti da presuše!". Skup je bio posvećen informisanju javnosti o mogućim posljedicama projekta [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]] po vodne resurse i prirodnu baštinu Bosne i Hercegovine. Organizatori su posebno ukazivali na moguće posljedice po Bunu, Bunicu, Bregavu i Neretvu, kao i na pitanje dugoročnog očuvanja vodnih resursa i razvoja turizma.<ref name="MostarLive_GornjiHorizonti_2025">{{cite web |title=Posljedice projekta „Gornji horizonti“: „Buna i Bunica – izvori života, ne smijemo dopustiti da presuše“ |url=https://mostar.live/posljedice-projekta-gornji-horizonti-buna-i-bunica-izvori-zivota-ne-smijemo-dopustiti-da-presuse/ |website=Mostar.live |date=18. 4. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istovremeno su aktivnosti civilnog društva usmjerene i prema institucionalnoj zaštiti područja. U julu 2025. Grad Mostar i [[Ministarstvo okoliša i turizma Federacije Bosne i Hercegovine|Ministarstvo okoliša i turizma FBiH]] potpisali su ugovor o sufinansiranju izrade stručne podloge za zaštitu područja Bune i Bunice, njihovih izvorišta i Bunskih kanala, u vrijednosti od 80.000 KM. Federalno ministarstvo navelo je da bi dokumentacija trebala poslužiti kao osnova za dalju institucionalnu i pravnu zaštitu područja.<ref name="FMOIT_BunaBunicaZastita_2025">{{cite web |title=Buna i Bunica korak bliže institucionalnoj zaštiti – Pozder i Kordić potpisali ugovor |url=https://fmoit.gov.ba/buna-i-bunica-korak-blize-institucionalnoj-zastiti-pozder-i-kordic-potpisali-ugovor/ |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |date=14. 7. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U februaru 2026. Omladinski klub "Novi Val" potpisao je s Gradom Mostarom ugovor o izradi Stručnog obrazloženja za proglašenje zaštićenog područja rijeka Bune i Bunice. Organizacija je time preuzela stručnu i koordinacijsku ulogu u pripremi dokumentacije koja bi trebala poslužiti kao osnova za donošenje odluke o proglašenju zaštićenog područja. Prema navodima organizatora, u pripremi dokumentacije učestvuje veći broj stručnjaka iz različitih oblasti, uz terenska istraživanja i objedinjavanje podataka o prirodnim vrijednostima područja.<ref name="NoviVal_ZastitaBuneBunice_2026">{{cite web |title=Novi koraci u procesu zaštite Bune i Bunice |url=https://novival.info/novi-koraci-u-procesu-zastite-bune-i-bunice/ |website=Omladinski klub Novi val |date=1. 3. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Federalna_2026">{{cite web |title=Korak bliže zaštiti Bune i Bunice: Potpisan ugovor o izradi stručne podloge |url=https://federalna.ba/korak-blize-zastiti-bune-i-bunice-potpisan-ugovor-o-izradi-strucne-podloge-grqjo |website=Federalna.ba |date=16. 2. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Koridor Vc i odvodna cijev kod izvora Bunice === Novi val građanskog angažmana uslijedio je u ljeto 2026. u vezi s izgradnjom poddionice Tunel Kvanj – Buna na [[Koridor Vc|Koridoru Vc]]. Početkom jula građani su upozorili na postavljanje velike odvodne cijevi u neposrednoj blizini izvora Bunice, približno 300 metara od izvora. Udruženje građana "Obećana zemlja" iz [[Malo Polje (Mostar)|Malog Polja]] zatražilo je hitan inspekcijski nadzor i obustavu radova, navodeći zabrinutost zbog mogućeg ispuštanja otpadnih voda i utjecaja na rijeku i podzemne vode.<ref name="Bunica_2026">{{cite web |title=Građani traže reakciju inspekcije zbog cijevi u rijeci Bunici |url=https://bljesak.info/gospodarstvo/ekologija/gradani-traze-reakciju-inspekcije-zbog-cijevi-u-rijeci-bunici/568369 |website=Bljesak.info |date=3. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FMOIT2026" /><ref name="Autoceste2026" /> Organizacija je istovremeno prenijela zahtjeve lokalne zajednice za objavljivanje hidroloških i hidrogeoloških analiza, projektne dokumentacije i podataka o odobrenju izmjene projektnog rješenja.<ref name="Bankwatch_BunicaPipe_2026">{{cite web |last1=Šašivarević |first1=Sead |last2=Midžić |first2=Alma |title=Signs of trouble: Drainage pipe near the pristine Bunica river spring causes outcry as Corridor Vc construction affects Mostar communities |url=https://bankwatch.org/blog/signs-of-trouble-drainage-pipe-near-the-pristine-bunica-river-spring-causes-outcry-as-corridor-vc-construction-affects-mostar-communities |website=CEE Bankwatch Network |date=30. 7. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}</ref> U julu 2026. godine pojavile su se informacije da je cijev zatvorena po nalogu inspekcije, dok su mještani i ekološki aktivisti zahtijevali njeno potpuno uklanjanje i vraćanje riječnog korita u prvobitno stanje. U kasnijim javnim istupima aktivisti su nastavili tražiti potpunu transparentnost projekta i objavljivanje stručne dokumentacije, pa je pitanje konačnog rješenja cjevovoda ostalo predmetom javne rasprave.<ref name="Cijev2026" /><ref name="Zurnal_Bunica_2026">{{cite web |last=Stanimirović |first=Dragan |title=SEAD ŠAŠIVAREVIĆ: Zaštita Bunice nije borba za samo jednu rijeku |url=https://www.zurnal.info/clanak/zastita-bunice-nije-borba-za-samo-jednu-rijeku/29062 |website=Žurnal |date=4. 8. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon događaja u julu pokrenuta je i Građanska inicijativa za Bunicu, koja je zahtijevala veću transparentnost projekta, dostupnost relevantne projektne dokumentacije i nezavisnu stručnu provjeru mogućih utjecaja na rijeku i podzemne vode. U okviru inicijative pokrenuta je i Građanska deklaracija o rijeci Bunici, za koju je početkom augusta navedeno da ju je potpisalo više od 1.700 građana.<ref name="Zurnal_Bunica_2026" /> === Druge građanske i edukativne aktivnosti === Građanski angažman obuhvatio je i neposredne aktivnosti očuvanja i korištenja prostora uz Bunicu. U augustu 2026. Udruženje "Obećana zemlja", Omladinski klub "Novi Val", Udruženje "Eko Bunica" i lokalna zajednica Malo Polje organizovali su dvodnevnu akciju čišćenja i uređenja lokaliteta Velika pećina. Cilj akcije bio je uklanjanje otpada i naplavina, uređenje obale i prilaza te očuvanje jednog od preostalih mjesta na gornjem toku Bunice dostupnih građanima.<ref name="Mostarski_AkcijaBunica_2026">{{cite web |title=Akcija čišćenja: „Bunica pripada svima. Zajedno je očuvajmo“ |url=https://mostarski.ba/akcija-ciscenja-bunica-pripada-svima-zajedno-je-ocuvajmo/ |website=Mostarski.ba |date=12. 8. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U junu 2026. Bunica je bila jedna od lokacija aktivnosti u okviru Festivala "Sedam Rijeka", koji je promovisao hercegovačke rijeke i održivi turizam. Organizatori su festival predstavili kao nastojanje da se razvije odnos prema rijekama kao živim ekosistemima, a ne samo kao prirodnim resursima.<ref name="UrbanMagazin_Festival_2026">{{cite web |title=Učesnici iz 11 zemalja stižu u Hercegovinu na Festival Sedam Rijeka 2026 |url=https://www.urbanmagazin.ba/ucesnici-iz-11-zemalja-stizu-u-hercegovinu-na-festival-sedam-rijeka-2026/ |website=Urban Magazin |date=20. 8. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Buna (rijeka)]] * [[Blagaj]] * [[Bunski kanali]] * [[Donji i Gornji horizonti]] * [[Koridor Vc]] * [[Malo Polje (Mostar)]] * [[Neretva]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite web |title=Preservation and Protection of the Buna and Bunica Rivers through Education |url=https://novival.info/en/preservation-and-protection-of-the-buna-and-bunica-rivers-through-education/ |website=Omladinski klub "Novi Val" – Eko centar Blagaj |date=24. 10. 2025}} * {{cite web |title=Zaštita rijeke Bunice sastavni je dio projekta izgradnje autoceste na Koridoru Vc |url=https://www.jpautoceste.ba/zastita-rijeke-bunice-sastavni-je-dio-projekta-izgradnje-autoceste-na-koridoru-vc/ |publisher=JP Autoceste Federacije BiH |date=8. 7. 2026}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20160521060233/http://www.gdjezavikend.ba/hercegovako-neretvanski-kanton/84-vikend-izlet/1421-bunica-nekadanji-biser-hercegovine Bunica] * [http://www.hercegovina.info/vijesti/hercegovina/mostar-hercegovina/prekrasna-prirodna-oaza-na-korak-od-mostara-95718 Oaza kod Mostara] * [http://www.blagaj-city.com/index.php?Itemid=6&id=3&lang=hr&option=com_content&view=article Kanu na Bunici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330051145/http://blagaj-city.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3&Itemid=6&lang=hr |date=30. 3. 2016 }} {{Neretva}} {{Hidrografija BiH}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sliv Neretve]] du0guo2f6a33lgu8khti6tgzov20gax 0 413719 3924632 3762682 2026-09-10T18:44:59Z Bosancica by MK 173186 Dodana slika u infokutiju 3924632 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Džamija Sefer-age Begovića | slika = Džamija Sefer-age Begovića u Dabrici.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Vanjski izgled džamije Sefer-age Begovića | geografska_dužina = 18.003256 | geografska_širina = 43.167409 | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | opis_karte = Položaj džamije Sefer-age Begovića u Bosni i Hercegovini | reljef_karte = da | lokacija = [[Dabrica]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Berkovići]] | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | vodstvo = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = Sefer-aga Begović | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 2012. (zadnja rekonstrukcija) | troškovi_gradnje = | kapacitet = 100 | dužina = | širina = | visina_maks = | broj_kupola = | broj_munara = 1 | visina_munare = | materijali = }} '''Džamija Sefer-age Begovića''', nalazi se u naselju [[Dabrica]], općina [[Berkovići]], [[Bosna i Hercegovina]]. Do ovog naselja vodi put koji se kod mjesta [[Maslina Strana|Masline]] odvaja od puta [[Stolac]]-[[Čapljina]]. Od mjesta Masline, Dabrica je udaljena 18&nbsp;km.<ref>{{Cite web|url=https://miz-stolac.ba/2012/07/09/svecano-otvorena-obnovljena-dzamija-sefer-age-begovica-u-dabrici/|title=Svečano otvorena obnovljena džamija Sefer-age Begovića u Dabrici – Medžlis Islamske zajednice Stolac|language=bs-BA|access-date=10. 5. 2024}}</ref> ''Sefer-aga'' bio je čorbadžija (starješina [[Janjičari|janjičara]]), koji je u Dabricu došao iz [[Turska|Turske]] početkom 16. stoljeća i tu sagradio [[Džamija|džamiju]], [[mekteb]], han i hamam. == Historija i opis == U tarihu, uklesanom na kamenoj ploči smještenoj iznad ulaznih vrata, zabilježeno je hidžretske 1019. (1610-1611) da je džamiju sagradio Sefer-aga. Natpis je smješten u četiri elipsasta polja i ispisan lijepim nesh-dželi pismom. Tarih je [[Kaligrafija|kaligrafski]] veoma uspješno izveden, pa se vjeruje da je pisan u [[Carigrad]]u. Džamija u Dabrici ima centralni prostor za molitvu, prostor sofa, natkrivena je četvorostrešnim krovom i ima četvrtastu kamenu [[Munara|munaru]] dimenzija 1,95x1,95 metar, karakterističnu jedino za džamije u [[Hercegovina|Hercegovini]]. Tijelo munare zidano je od pritesanog [[kamen]]a krečnjaka i ima dva vijenca: jedan u ravni šerefe i drugi u formi završnog vijenca postavljenog u vrhu kvadratične forme kubusa munare. Vrh munare izveden je u formi šatorastog krova pokrivenog pločom. Na samom vrhu munare nalazi se alem sa tri jabuke. Pri vrhu munare izvedena su četiri pravougaona prozorska otvora (dimenzija cca. 50x80 cm). [[Džamija]] je više puta popravljana, a 60-ih godina prošlog stoljeća, na objektu džamije vršene su značajnije intervencije. Srušena je 1992. godine. Obnovljena je i svečano otvorena 2012. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=1849 |title=Nacionalni spomenik |access-date=18. 6. 2016 |archive-date=16. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116100704/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=1849 |url-status=dead }}</ref> == Literatura == * Hivzija Hasandedić, Mešihat Islamske zajednice, El Kalem, Sarajevo, 1990. -Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.islamskazajednica.ba/component/content/article?id=14703:u-dabrici-otvorena-obnovljena-sefer-begova-dzamija U Dabrici obnovljena džamija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521191228/https://islamskazajednica.ba/component/content/article?id=14703:u-dabrici-otvorena-obnovljena-sefer-begova-dzamija |date=21. 5. 2024 }} [[Kategorija:Džamije u Berkovićima]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Berkovićima]] lfodz1eoa3rzty2v82i3lfvk2fa4ypk 0 429066 3924572 3600979 2026-09-10T12:09:29Z Z1KA 87045 [[Kategorija:Orden "Zlatni ljiljan"]] uklonjena; [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924572 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Nedostaju_izvori}} '''Nihad Halilbegović''' je rođen 1945. u [[Gračanica (FBiH)|Gračanici]], gdje je završio osnovnu školu i gimnaziju, nakon čega je upisao i završio [[Pravni fakultet u Sarajevu|studij prava u Sarajevu]]. Oženjen i otac dvoje djece. Radio je u pravosuđu, upravi i privredi. Do 1990. godine bio je direktor švicarske firme "Medicina inžinjering" za Jugoslaviju. Prije početka i u toku rata u Bosni i Hercegovini nalazio se na dužnosti sekretara Sekretarijata za narodnu odbranu grada Sarajeva (10 gradskih općina), a istovremeno i sekretara Sekretarijata za narodnu odbranu općine [[Centar (Sarajevo)|Centar]]. Istakao se u spriječavanju sprovođenja Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o vojnoj obavezi (april 1991), po kojem su poslovi i zadaci vojne obaveze i mobilizacije trebali prijeći u nadležnost vojnoteritorijalnih organa (vojnih okruga), čime bi Bosna i Hercegovina bila dovedena u veliku opasnost. Sa drugim sekretarima i ostalim saradnicima organizirao je sklanjanje vojne dokumentacije (vojnih kartoteka i kartona), tako da JNA nije mogla samostalno provesti mobilizacije, regrutacije. I pored naredbe vojnih organa, sa saradnicima je spriječio mobilizacije na ovom području i u isto vrijeme zaustavio slanje regruta u [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] i na ratišta [[Hrvatska|Hrvatske]]. Sa ostalim sekretarima suprotstavio pozivu na opću mobilizaciju, u večernjim satima 24. decembra 1991. godine, koja bi, da je uspjela, samo iz tri sarajevske općine (Stari Grad, Centar i Novi Grad) obuhvatila i na ratište poslala 21.000 Sarajlija. Učestvovao je u mobilizaciji rezervnog sastava policije u septembru 1991. godine. Sa saradnicima je organizirao spašavanje vojnika iz bivše JNA, pri čemu je spašeno na desetine hiljada vojnika. Pomogao je u organiziranju udruženja roditelja vojnika "Svi za sve", u cilju efikasnijeg spašavanja vojnika iz kasarni JNA i sa ratišta. Poslije rata u Bosni i Hercegovini angažirao je advokate u Beogradu koji su tužbama protiv JNA osigurali isplatu odštete, odnosno naknade za roditelje ubijenih vojnika. Bio je jedan od organizatora pripreme odbrane Republike Bosne i Hercegovine tokom rata, te obavljao dužnost komandanta Prvog štaba Patriotske lige u RBiH (31. III. 1991), člana krznog štaba grada Sarajeva (10. 9.1991. i 20. 9.1991.), kao i člana Regionalnog štaba Patriotske lige, zaduženog za odbrambene pripreme. Početkom rata organizirao je proizvodnju oružja u Mašinskom školskom centru u Sarajevu, kao i unošenje oružja u Sarajevo početkom maja 1992. godine. Inicirao je i pomogao u telekomunikacijskoj deblokadi Sarajeva i Bosne i Hercegovine (1992-1993). Učestvovao je i u organizaciji sanitetske službe, ustupivši elektromedicinsku opremu Sanitetskom bataljonu Prvog korpusa Armije RBiH (1992-1993). Inicirao je i organizirao Jedinicu VOJ - Vazdušno osmatranje i javljanje za Sarajevo 2. 5. 1992. godine i Bosnu i Hercegovinu 10-15. maja 1992. Godine, u oviru Sekretarijata za narodnu odbranu grada Sarajeva. Dao je doprinos u organizaciji zaštite i spašavanja kulturno-historijskog naslijeđa Bosne i Hercegovine. U oktobru 1991. godine osigurao je finansijska sredstva za mikrofilmovanje dokumentacije objekata od historijskog značaja za Sarajevo. Tokom rata u Bosni i Hercegovini inicirao je i sa saradnicima učestvovao u zaštiti i spašavanju Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine (zaštita objekata muzeja, eksponata i stećaka sa preko 3500 vreća sa pijeskom , pomoć za radnike muzeja, obezbjeđenje muzeja). Organizirao je, u saradnji sa vojnom logističkom službom, šivanje uniformi (1992), a kasnije i akciju pod nazivom "Ljubav prema Armiji RBiH", u kojoj je od građana sakupljeno preko 4000&nbsp;kg vune (iz jorgana, dušeka), koja je prerađena i iskorištena za pravljenje kapa, rukavica, džempera i drugih odjevnih predmeta za vojsku. Organizirao je kontinuirano uvoženje hrane u opkoljeno Sarajevo 1992. godine (Tomić – Dječja ambasada, Hodović – Bankopromet i dr). Organizirao je uvoz kvasca iz Tuzle 1992. godine (na osnovu dogovora sa tuzlanskim gradonačelnikom Selimom Bešlagićem), te inicirao proizvodnju germe u Pivari (osiguravši amonijak kao neophodni sastojak), bez čega sarajevska velepekara nije mogla nastaviti s radom. U poslijeratnom periodu bavi se istraživačko-publicističkim radom, te je napisao i objavio više knjiga, kao i veći broj priloga i članaka u periodici.  Napisao je slijedeće knjige: * Činjenice o Patriotskoj ligi republike Bosne i Hercegovine (1994. god.) * Ali Riza ef. Prohić – život i djelo (2000.) * Bošnjaci žrtve zaborava (2000.) * Mama moram im glavu dati – stradanje vojnika regruta u bivšoj JNA i njihovo spašavanje (2002) * Bošnjaci u Jasenovačkom logoru (2006.) * Diverzija u glavnoj pošti u Sarajevu i telekomunikacijska deblokada BiH (2010.) * Uništavanje kulturno-historijskog naslijeđa u Sarajevu 1992-1995. godine – Spašavnje   zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine (2013.) * Sarajevo poslije referenduma za suverenu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu do agresije i napada na Sarajevo – 05.06.1992  (2016) * Sjećanja na saradnju s Alijom Izetbegovićem (2018) * Prof. Dr. [[Ibrahim Bušatlija]]: naučnik, humanista, patriota * Počeci odbrane Sarajeva - Kako smo dolazili do naoružanja, municije i potrebne opreme prvih dana napada na Sarajevo (2021) == Priznanja == * ''Povelja sa zlatnim ljiljanom,''„za značajan doprinos u odbrani Općine Centar, grada Sarajeva i Republike Bosne i Hercegovine“ Općinsko vijeće, Općina Centar Sarajevo, Sarajevo 22.07.1995ine. * ''Povelja sa grbom,'' „za izuzetan doprinos u izgradnji i jačanju lokalne zajednice, institucija prosvjete, organizovanja vaspitno-obrazovnog rada, naučnoj djelatnosti u svim oblastima, razvoja komunalne infrastrukture, i investicionih ulaganja, razvoja turizma i oblastima od značaja za općinu“. Predsjedavajući Općinskog vijeća Općine Stari grad, prof. dr. Rizah Avdić, Sarajevo 4. 5. 2011. godine. *''Plaketa Kantona Sarajevo''„kao priznanje za izuzetne zasluge u davanju podrške pravednoj borbi za odbranu Sarajeva i države Bosne i Hercegovine od agresije, kao i za doprinos u očuvanju kulturnog naslijeđa Bosne i Hercegovine“ Nihad Halilbegović je primio više od trideset zahvalnica jedinica Armije BiH, MUP-a R BiH, Udruženja boraca i šehidskih porodica == Reference == {{Refspisak|}} {{DEFAULTSORT:Halilbegović, Nihad}} [[Kategorija:Rođeni 1945.]] [[Kategorija:Biografije, Gračanica]] [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] q54b830uxy631bl0jrkfx1tkwix5bk0 0 429075 3924674 3512731 2026-09-11T08:30:46Z ~2026-49117-06 185606 Updated the introduction and added information based on available sources. 3924674 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | grupa = | ime = Violeta d.o.o. | slika = Violeta logo.png | vrsta = [[Dionica|Dioničko]] | osnivanje = 2001. | osnivači = | sjedište = [[Grude]], [[Bosna i Hercegovina]] | predsjednik = Petar Ćorluka (predsjednik uprave) | ključneosobe = | industrija = Industrija higijenskih proizvoda | proizvodi = Higijenski proizvodi | zaposleni = 870 (2015) | holding = | slogan = | web = {{URL|violeta.com}} | pod_posluženo = | usluge = | prihod = 207,5 miliona [[Konvertibilna marka|KM]] (2014) | operativni_prihod = | neto_dobit = | divizije = | podruž = 15 | vlasnik = | prestala_postojati = | dodatak = }} Brend '''Violeta''' prisutan je na tržištu od 2001. godine, te je danas jedan od najpoznatijih brandova za higijenske proizvode u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Europi]]. Nastao je u Grudama, u Bosni i Hercegovini, a njegovi počeci vezani su uz tvrtku '''Prodex''', koja se smatra prethodnicom današnje kompanije Violeta d.o.o. Počeci su vezani uz trgovinu, nakon čega se tvrtka razvija u distribuciju poznatih svjetskih brendova. Godine 2002. započinje vlastitu proizvodnju higijenskih proizvoda pod istoimenim brendom Violeta. Danas je Violeta tržišni lider u proizvodnji i distribuciji širokog asortimana vlastitih proizvoda, uključujući: * toaletni papir, papirnate ručnike, papirnate maramice i salvete * vlažne maramice, dječje pelene i higijenske uloške * omekšivače i deterdžente za pranje rublja * sredstva za čišćenje podova i stakala, osvježivače zraka, deterdžente za pranje posuđa * kapsule za rublje i posuđe Violeta je poznata po modernoj tehnologiji, visokoj kvaliteti i društvenoj odgovornosti. Danas broji preko 1.500 zaposlenih u svim područjima poslovanja ( proizvodnja i distribucija, izvoz, maloprodaja, uslužne djelatnosti te djelatnosti od društvenog značaja (dječji vrtić) i posluje u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji. Poslovna filozofija Violete temelji se na brizi za obitelj, jednostavnijem i zdravijem načinu života, uz poseban naglasak na očuvanje okoliša i izbjegavanje negativnih utjecaja na prirodu. == Historija == Violeta d.d. Grude je osnovano 2001<ref>{{Cite web|url=https://violeta.com/o-nama/nasa-prica/|title=Naša priča|website=Violeta|language=hr|access-date=22. 4. 2021}}</ref>. godine otvaranjem tvornice za proizvodnju toaletnog papira i kuhinjskih ručnika. U narednim godinama, Violeta je u svoj sortiman posepeno uvela nove proizvode. Tako je 2005. godine Violeta u svoj asortiman uvela pelene i 2007. godine higijenske i dnevne uloške sa vlažnim maramicama.<ref>{{Cite web|url=http://www.violeta.com/hr/onama/vremeplov|title=Vremeplov :: Violeta|website=www.violeta.com|language=hr|access-date=9. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414001633/http://www.violeta.com/hr/onama/vremeplov|archive-date=14. 4. 2017|url-status=dead}}</ref> Godine 2009. Violeta je postala lider na tržištu higijenskih proizvoda Bosne i Hercegovine i svoj udio povećao na više od rekordnih 50%. Godinu dana kasnije, 2011. godine Violeta je uvela ISO standard kvalitete, što joj je povećao udio na tržištu higijenskih proizvoda. Godine 2011. Violeta je počela investirati u tržište [[Hrvatska|Hrvatske]], pa je te godine otvorila pogon za proizvodnju higijenskih proizvoda u [[Sveti Ivan Zelina|Svetom Ivanu Zelini]], nedaleko od [[Zagreb]]a. Sljedeće godine Violetini kuhinjski ručnici ''Teta Violeta'' su postali najprodavaniji u Hrvatskoj. [[Datoteka:Violeta Sarajevo.jpg|mini|288x288piksel|Reklama "Violete" na zgradi Prirodno-matematičkog fakulteta u [[Sarajevo|Sarajevu]]]] Četiri godine kasnije, Violeta je investirala u dva strateška projekta. Prva investicija je uvođenje [[deterdžent]]a u asortiman, čime je Violeta nakon [[tuzla]]nske [[Fabrika deterdženata Dita|Dite]] postala drugi proizvođač deterdženata u Bosni i Hercegovini. Druga investicija je uvođenje [[japan]]ske tehnologije u Violetin pogon za proizvodnju pelena u Grudama, čime je taj pogon postao prvi u [[Evropa|evropi]] sa tom novom tehnologijom. Godine 2016. Violeta je prestigla [[Procter&Gamble|Procter&Gamble-ovi]] brend ''Pampers'' na bosanskohercegovačkom tržištu pelena, čime je sa 49% udjela (Procter&Gamble imaju 38%) Violeta postala lider na tom tržištu.<ref>{{Cite news|url=http://www.biznisinfo.ba/violeta-prestigla-pampers-postala-lider-na-trzistu/|title=Violeta prestigla Pampers i postala lider na tržištu - Biznis Info|date=15. 3. 2017|newspaper=Biznis Info|access-date=9. 4. 2017}}</ref> Godinu dana kasnije, 2017. godine Violeta je sa [[Austrija|austrijskim]] trgovinskim lancem ''[[Spar (kompanija)|Spar]]'' postigla dogovor, čime će od aprila 2017. godine Violetini proizvodi biti dostupni tržištu Austrije.<ref>{{Cite news|url=http://www.radiosarajevo.ba/biznis/kompanije/teta-violeta-uskoro-na-policama-austrijskog-spara/258347|title=Teta Violeta uskoro na policama austrijskog Spara|newspaper=Radio Sarajevo|access-date=9. 4. 2017}}</ref> == Distribucija == Osim proizvodnje, Violeta se bavi i distribucijom prehrambenih i higijenskih proizvoda, te predstavlja njihov ekskluzivni zastupnik na tržištu.<ref>{{Cite web|url=http://www.violeta.com/hr/distribucija/kategorije_brendovi|title=Kategorije i brendovi :: Violeta|website=www.violeta.com|language=hr|access-date=9. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401230004/http://www.violeta.com/hr/distribucija/kategorije_brendovi|archive-date=1. 4. 2017|url-status=dead}}</ref> Ti brendovi su: * [[Ferrero]] * Barilla * Mulino Bianco * Pik * Paladin * Frico * Ehrmann * TAK * Victoria * Trenton * Viotros * Master Martini * Saint Louis * Evian * Filiz * Cirio * Pietro Coricelli == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 2002.]] 6mcge27dc8uhap7pqfxc0yj3zdq7bd7 3924680 3924674 2026-09-11T09:10:38Z DoraRoz 185509 Updated and expanded the article with information on Violeta's history, activities, brands, exports, sustainability and certifications. 3924680 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | grupa = | ime = Violeta d.o.o. | slika = Violeta logo.png | vrsta = Društvo sa ograničenom odgovornošću | osnivanje = 2003. | osnivači = | sjedište = [[Grude]], [[Bosna i Hercegovina]] | predsjednik = | ključneosobe = | industrija = Proizvodnja robe za kućanstvo i higijenu te toaletnih potrepština od papira | proizvodi = | zaposleni = 1500+ | holding = | slogan = | web = {{URL|violeta.com}} | pod_posluženo = | usluge = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | divizije = | podruž = | vlasnik = | prestala_postojati = | dodatak = }} Brend '''Violeta''' prisutan je na tržištu od 2001. godine, te je danas jedan od najpoznatijih brandova za higijenske proizvode u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Europi]]. Nastao je u Grudama, u Bosni i Hercegovini, a njegovi počeci vezani su uz tvrtku '''Prodex''', koja se smatra prethodnicom današnje kompanije Violeta d.o.o. Počeci su vezani uz trgovinu, nakon čega se tvrtka razvija u distribuciju poznatih svjetskih brendova. Godine 2002. započinje vlastitu proizvodnju higijenskih proizvoda pod istoimenim brendom Violeta. Danas je Violeta tržišni lider u proizvodnji i distribuciji širokog asortimana vlastitih proizvoda, uključujući: * toaletni papir, papirnate ručnike, papirnate maramice i salvete * vlažne maramice, dječje pelene i higijenske uloške * omekšivače i deterdžente za pranje rublja * sredstva za čišćenje podova i stakala, osvježivače zraka, deterdžente za pranje posuđa * kapsule za rublje i posuđe Violeta je poznata po modernoj tehnologiji, visokoj kvaliteti i društvenoj odgovornosti. Danas broji preko 1.500 zaposlenih u svim područjima poslovanja (proizvodnja i distribucija, izvoz, maloprodaja, uslužne djelatnosti te djelatnosti od društvenog značaja (dječji vrtić) i posluje u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji. Poslovna filozofija Violete temelji se na brizi za obitelj, jednostavnijem i zdravijem načinu života, uz poseban naglasak na očuvanje okoliša i izbjegavanje negativnih utjecaja na prirodu. == Organizacija == '''Violeta d.o.o.''' je 100% u privatnom, obiteljskom vlasništvu. Organizirana je prema modelu '''obiteljskog korporativnog upravljanja''', koji uključuje Obiteljski odbor, Upravni odbor i Nadzorni odbor kao ključna tijela odlučivanja i nadzora.<ref>{{Cite web|url=https://forbes.n1info.ba/lideri/petar-corluka-ekskluzivno-za-forbes-bih-violeta-ce-biti-organizovana-kao-holding-s-porodicnim-vlasnistvom-i-trajnom-centralom-u-grudama-bez-mogucnosti-prodaje/|title=Petar Ćorluka ekskluzivno za Forbes BiH: "Violeta će biti organizovana kao holding, s porodičnim vlasništvom i trajnom centralom u Grudama bez mogućnosti prodaje"|last=Polić|first=Amela Keserović|date=2025-01-29|website=Forbes|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref> == Povijest == Povijest Violete započinje 1990. godine u Grudama, osnivanjem trgovačkog poduzeća '''Prodex''' i prvog maloprodajnog objekta. Do 1995. godine poslovanje je bilo primarno usmjereno na trgovinu, nakon čega započinje distribucija poznatih brendova poput Paladina, Barille i Ferrera. U Grudama (BiH) 2001. godine nastaje i vlastiti brend '''Violeta'''. Godine 2003. je pod nazivom Violeta d.o.o. osnovana i tvrtka za proizvodnju i distribuciju. Danas Violeta grupacija obuhvaća pet tvornica: tri u Grudama, jednu u Čapljini (BiH) te jednu u Svetom Ivanu Zelini, u okolici Zagreba u Hrvatskoj. Tijekom godina kontinuirano se uvode nove proizvodne linije, pa ih je danas ukupno preko 25. Paralelno s razvojem proizvodnje i širenjem asortimana razvija se i distributivna mreža. Trenutno Violeta ima '''osam''' distributivnih centara s prodajnim timovima u Bosni i Hercegovini, '''četiri''' u Hrvatskoj te '''prodajni tim''' u Sloveniji. Godine 2022. Violeta preuzima tvrtku Schmid 1913, čime dodatno širi svoje poslovanje i na '''austrijsko''' tržište. '''2002''.''''' godine Violeta započinje proizvodnju s jednom proizvodnom linijom za izradu suhih maramica, a odmah nakon toga i za toaletne papire i papirnate ručnike. '''2003.''' godine uvodi novu proizvodnu liniju za salvete, '''2004.''' godine proširuje proizvodne kapacitete uvođenjem linije za vlažne maramice'''.''' '''2005.''' godine Violeta proširuje asortiman na dječje pelene<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/vijesti/violeta-otvorila-tvornicu-djecjih-pelena-15087|title=Violeta otvorila tvornicu dječjih pelena|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, '''2007.''' godine započinje proizvodnju higijenskih i dnevnih uložaka. '''2009.''' godine Violeta postaje '''lider''' na tržištu higijenskih proizvoda u Bosni i Hercegovini, s tržišnim udjelom većim od 50% Daljnje unapređenje poslovanja potvrđeno je '''2011.''' godine uvođenjem '''ISO standarda''' kvalitete, čime je dodatno ojačana tržišna pozicija u segmentu higijenskih proizvoda. '''2011.''' godine Violeta započinje značajnija ulaganja na hrvatskom tržištu , otvaranjem proizvodnog pogona za higijenske proizvode u Svetom Ivanu Zelini.  Već sljedeće godine kuhinjski ručnici Teta Violeta postaju '''najprodavaniji u Hrvatskoj'''. '''2013.''' godine osnovan je Dječji vrtić Pony u Grudama te djeluje prema '''Montessori''' pedagoškom pristupu, te je otvoren Hotel '''Colors Inn Sarajevo'''. Tijekom '''2015.''' godine tvrtka realizira dva strateška projekta - uvodi sredstva za održavanje kućanstva u Violeta asortiman te implementira japansku proizvodnu tehnologiju u pogon za proizvodnju pelena, koja omogućuje proizvodnju tanjih i mekših pelena s većom moći upijanja te povećanje proizvodne učinkovitosti. Prema navodima tvrtke, riječ je o prvoj proizvodnoj liniji takve vrste u Europi. '''2016.''' godine Violeta u Bosni i Hercegovini prema tržišnom udjelu prestiže brend Pampers<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/ekonomija/a143604-Violeta-prestigla-Pampers-i-postala-lider-na-trzistu/|title=Violeta prestigla Pampers i postala lider na tržištu|date=2017-03-17|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref> te postaje tržišni lider s udjelom od 49 % u toj kategoriji. Od '''2017'''. godine Violeta svoje proizvode plasira i na austrijsko tržište, čime dodatno širi svoju međunarodnu prisutnost. Iste godine otvoren je restoran '''Bezdan 21''' u Grudama. '''2019.''' godine tvornica keksa i vafla '''Lasta''' iz Čapljine postaje dio Violetine grupacije<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/svijet/violeta-kupila-lastu-nastavlja-se-proizvodnja-poznatih-slatkisa-354551|title=Violeta kupila Lastu, nastavlja se proizvodnja poznatih slatkiša|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, čime je omogućena obnova proizvodnje i daljnji razvoj prehrambenog segmenta. '''2022.''' godine Violeta preuzima austrijsku kompaniju '''Schmid 1913'''<ref>{{Cite web|url=https://www.biznisinfo.ba/corluka-kupio-cuvenu-austrijsku-kompaniju-proizvodnju-seli-u-hercegovinu/|title=Ćorluka kupio čuvenu austrijsku kompaniju, proizvodnju seli u Hercegovinu|last=BiznisInfo|date=2023-01-31|website=Biznis Info|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref>, poznatu po proizvodnji medenjaka sa stoljetnom tradicijom. '''2024.''' godine otvara tvornicu '''kartonske ambalaže''' Corspack<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/u-hercegovini-otvorena-tvornica-vrijedna-40-milijuna-eura/2611063.aspx|title=U Hercegovini otvorena tvornica vrijedna 40 milijuna eura|website=www.index.hr|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> u Grudama. {| class="wikitable" | rowspan="3" |2002. |Toaletni papir |- |Kuhinjski ručnici |- |Papirnate maramice |- |2003. |Salvete |- |2004. |Vlažne maramice |- |2005. |Pelene za djecu |- |2007. |Higijenski ulošci |- | rowspan="2" |2011. |Toaletni papir - Hrvatska |- |Kuhinjski ručnici - Hrvatska |- | rowspan="4" |2015. |Air Dry pelene za djecu |- |Deterdženti za pranje posuđa |- |Deterdženti za pranje rublja |- |Omekšivači za rublje |- |2017. |Sredstva za čišćenje staklenih površina |- |2018. |HORECA asortiman |- |2019. |Sredstva za pranje podova |- | rowspan="2" |2020. |Šamponi za kosu |- |Antibakterijska sredstva |- | rowspan="2" |2021. |Biorazgradive vlažne maramice |- |Antibakterijske vlažne maramice |- | rowspan="2" |2022. |Dječja kozmetika |- |LASTA keksi i vafli |- | rowspan="2" |2023. |Kapsule za pranje posuđa |- |Kapsule za pranje rublja |- |2024. |CORSPACK kartonska ambalaža |- |2025. |Doypack sapuni, omekšivači i deterdženti za pranje posuđa |} == Djelatnosti == '''Proizvodnja:''' tri tvornice u Grudama (BIH),  tvornica u Čapljini (BIH) i tvornica u Svetom Ivanu Zelini (RH)<ref>{{Cite web|url=https://violeta.com/djelatnost/proizvodnja/|title=Proizvodnja|website=Violeta|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> '''Distribucija:''' Ferrero, Barilla, Sensodyne, Aquafresh, Corega, Paradontax, Paladin,  Dr. Oetker, Mulino Bianco, Frico, Ehrmann, Filiz, Funandfit, Mutti-parma, Yuhor, Beretta i još nekolicina '''Maloprodaja:''' Trgovački lanac Prodex – dva prodajna mjesta u Gorici i Tomislavgradu (BIH) '''Hotelijerstvo:''' Hotel Colors Inn u Sarajevu '''Ugostiteljstvo:''' Restoran Bezdan 21 u Grudama '''Montessori dječji vrtić Pony''' u Grudama == Izvoz == '''Regionalna tržišna pozicija''' Violeta ostvaruje snažnu tržišnu prisutnost u '''jugoistočnoj i srednjoj Europi'''. U Sloveniji, prema podacima NielsenIQ-a, zauzima vodeće mjesto u kategoriji dječjih vlažnih maramica te drugo mjesto u kategoriji toaletnog papira. Na tržištu Srbije bilježi vrlo dobre rezultate u baby programu i omekšivačima, pri čemu se pozicionira kao drugi najjači brend na tržištu, odmah iza vodećeg konkurenta. U Crnoj Gori prepoznata je kao vodeći brend u baby programu i papirnoj konfekciji. Značajan iskorak ostvaren je na tržištu Mađarske, osobito u kategoriji omekšivača i deterdženata za rublje, uz kontinuirano jačanje prisutnosti i u ostalim proizvodnim kategorijama. Među ostalim izvoznim tržištima ističu se Makedonija, Austrija, Albanija, Slovačka i Kosovo, gdje je Violeta kontinuirano prisutna sa većinom svojih kategorija;  dok se dodatni dio izvoza odnosi i na širi europski prostor, uključujući Njemačku, Italiju, Rumunjsku, Češku i Latviju. Time Violeta dodatno učvršćuje i širi svoju međunarodnu prisutnost na ukupno '''17 zemalja'''. == Održivost<ref>{{Cite web|url=https://violeta.com/odrzivost/|title=Održivost|website=Violeta|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> == '''Zero-waste inicijativa''' '''-''' podrazumijeva korištenje vlastitog izvora vode, solarno energetsko napajanje te potpunu učinkovitost proizvodnog procesa uz 0% otpadnih voda. '''Cruelty free proizvodi''' '''-''' Violeta proizvodi se ne testiraju na životinjama, a suradnja se ostvaruje s dobavljačima koji posluju prema istim etičkim načelima. '''Smanjenje zagađenja''' '''-''' Violeta je značajno smanjila okolišni utjecaj svojih proizvoda pri čemu 35 % energije potrebne za proizvodnju dolazi iz vlastitih obnovljivih izvora. Također, gdje god je moguće koristi se reciklirana ambalaža, a u asortiman su uvedena i refill pakiranja koja smanjuju upotrebu ambalaže za više od 80 %. == Društvena odgovornost == '''Violeta d.o.o.''' poznata je po snažnom angažmanu u društveno odgovornom poslovanju. Tvrtka je među prvima reagirala u kriznim situacijama, donirajući mobilne kućice stradalima u potresu u Petrinji<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/promo-sadrzaj/violeta-donirala-dvije-montazne-kuce-obiteljima-u-jablanici-i-u-buturovic-polju-1078027|title=Violeta donirala dvije montažne kuće obiteljima u Jablanici i u Buturović Polju|date=2025-10-02|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> te sudjelujući u obnovi i izgradnji kuća za obitelji pogođene poplavama u Jablanici i Konjicu. Redovito donira pelene rodilištima diljem regije i provodi brojne CSR kampanje usmjerene na pomoć zajednici, zdravstvu i zaštiti okoliša. == Standardi i certifikati == Violeta trenutno posjeduje ukupno '''9 certifikata'''<ref>{{Cite web|url=https://jatrgovac.com/istrazivanje-i-razvoj-violeta-higijena-za-cijelu-obitelj/|title=Istraživanje i razvoj - Violeta: Higijena za cijelu obitelj|last=jatrgovac.hr|date=2016-03-03|website=Ja TRGOVAC|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, čime potvrđuje primjenu visokih standarda: '''ISO 9001''' – Međunarodni standard upravljanja kvalitetom u organizacijama '''ISO 14001''' – Međunarodni standard za upravljanje okolišem '''ISO 45001''' – Međunarodni standard upravljanja sa sigurnosti i zdravljem na radu '''IFS HCP''' – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom proizvoda za osobnu higijenu i proizvoda za kućanstvo '''IFS FOOD''' – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom prehrambenih proizvoda '''ISO 50001''' – Međunarodni standard upravljanja energijom '''FSC CoC''' – Međunarodni standard koji označava sirovine dobivene od drveta (papir, celuloza i dr...) iz održivog uzgoja '''HACCP''' – Sustav sigurnosti hrane '''HALAL''' – Međunarodni standard čini set pravila i smjernica za proizvodnju i pripremu hrane u skladu sa islamskim vjerskim običajima == Zanimljivosti == '''Naziv tvrtke Violeta''' odabran je prema ''latinskom imenu ljubičice'', simbola proljeća i pozitivnih asocijacija. Ime je kratko, zvučno i smisleno te se generacijama prenosi i u obitelji Ćorluka. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 2002.]] f4gnbafjllzuehs1a6d9r35nxp2giun 3924682 3924680 2026-09-11T10:21:54Z AnToni 2325 3924682 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Reklama}} {{Infokutija kompanija | grupa = | ime = Violeta d.o.o. | slika = Violeta logo.png | vrsta = Društvo sa ograničenom odgovornošću | osnivanje = 2003. | osnivači = | sjedište = [[Grude]], [[Bosna i Hercegovina]] | predsjednik = | ključneosobe = | industrija = Proizvodnja robe za kućanstvo i higijenu te toaletnih potrepština od papira | proizvodi = | zaposleni = 1500+ | holding = | slogan = | web = {{URL|violeta.com}} | pod_posluženo = | usluge = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | divizije = | podruž = | vlasnik = | prestala_postojati = | dodatak = }} Firma '''Violeta''' prisutna je na tržištu od 2001. Nastala je u Grudama, u Bosni i Hercegovini, a njegovi počeci vezani su uz tvrtku Prodex, koja se smatra prethodnicom današnje kompanije Violeta d.o.o. Počeci su vezani uz trgovinu, nakon čega se tvrtka razvija u distribuciju poznatih svjetskih brendova. Godine 2002. započinje vlastitu proizvodnju higijenskih proizvoda pod istoimenim brendom Violeta. Violeta proizvodi i distribuira asortimane vlastitih proizvoda, uključujući: * toaletni papir, papirnate ručnike, papirnate maramice i salvete * vlažne maramice, dječje pelene i higijenske uloške * omekšivače i deterdžente za pranje rublja * sredstva za čišćenje podova i stakala, osvježivače zraka, deterdžente za pranje posuđa * kapsule za rublje i posuđe Broji preko 1.500 zaposlenih u svim područjima poslovanja (proizvodnja i distribucija, izvoz, maloprodaja, uslužne djelatnosti te djelatnosti od društvenog značaja (dječji vrtić) i posluje u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji. == Organizacija == Violeta d.o.o. je 100% u privatnom, obiteljskom vlasništvu. Organizirana je prema modelu obiteljskog korporativnog upravljanja, koji uključuje Obiteljski odbor, Upravni odbor i Nadzorni odbor kao ključna tijela odlučivanja i nadzora.<ref>{{Cite web|url=https://forbes.n1info.ba/lideri/petar-corluka-ekskluzivno-za-forbes-bih-violeta-ce-biti-organizovana-kao-holding-s-porodicnim-vlasnistvom-i-trajnom-centralom-u-grudama-bez-mogucnosti-prodaje/|title=Petar Ćorluka ekskluzivno za Forbes BiH: "Violeta će biti organizovana kao holding, s porodičnim vlasništvom i trajnom centralom u Grudama bez mogućnosti prodaje"|last=Polić|first=Amela Keserović|date=2025-01-29|website=Forbes|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref> == Povijest == Povijest Violete započinje 1990. u Grudama, osnivanjem trgovačkog poduzeća Prodex i prvog maloprodajnog objekta. Do 1995. poslovanje je bilo primarno usmjereno na trgovinu, nakon čega započinje distribucija poznatih brendova poput Paladina, Barille i Ferrera. U Grudama (BiH) 2001. nastaje i vlastiti brend Violeta. 2003. je pod nazivom Violeta d.o.o. osnovana i tvrtka za proizvodnju i distribuciju. Violeta grupacija obuhvaća pet tvornica: tri u Grudama, jednu u Čapljini (BiH) te jednu u Svetom Ivanu Zelini, u okolici Zagreba u Hrvatskoj. Tijekom godina kontinuirano se uvode nove proizvodne linije, pa ih je danas ukupno preko 25. Paralelno s razvojem proizvodnje i širenjem asortimana razvija se i distributivna mreža. Trenutno Violeta ima osam distributivnih centara s prodajnim timovima u Bosni i Hercegovini, četiri u Hrvatskoj te prodajni tim u Sloveniji. Godine 2022. Violeta preuzima tvrtku Schmid 1913, čime dodatno širi svoje poslovanje i na austrijsko tržište. 2002. Violeta započinje proizvodnju s jednom proizvodnom linijom za izradu suhih maramica, a odmah nakon toga i za toaletne papire i papirnate ručnike. 2003. uvodi novu proizvodnu liniju za salvete, 2004. proširuje proizvodne kapacitete uvođenjem linije za vlažne maramice. 2005. Violeta proširuje asortiman na dječje pelene<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/vijesti/violeta-otvorila-tvornicu-djecjih-pelena-15087|title=Violeta otvorila tvornicu dječjih pelena|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, 2007. započinje proizvodnju higijenskih i dnevnih uložaka. 2009. Violeta postaje lider na tržištu higijenskih proizvoda u Bosni i Hercegovini, s tržišnim udjelom većim od 50% Daljnje unapređenje poslovanja potvrđeno je 2011. uvođenjem ISO standarda kvalitete, čime je dodatno ojačana tržišna pozicija u segmentu higijenskih proizvoda. 2011. Violeta započinje značajnija ulaganja na hrvatskom tržištu , otvaranjem proizvodnog pogona za higijenske proizvode u Svetom Ivanu Zelini.  Već sljedeće godine kuhinjski ručnici Teta Violeta postaju najprodavaniji u Hrvatskoj. 2013. osnovan je Dječji vrtić Pony u Grudama te djeluje prema Montessori pedagoškom pristupu, te je otvoren Hotel Colors Inn Sarajevo. Tijekom 2015. tvrtka realizira dva strateška projekta - uvodi sredstva za održavanje kućanstva u Violeta asortiman te implementira japansku proizvodnu tehnologiju u pogon za proizvodnju pelena, koja omogućuje proizvodnju tanjih i mekših pelena s većom moći upijanja te povećanje proizvodne učinkovitosti. Prema navodima tvrtke, riječ je o prvoj proizvodnoj liniji takve vrste u Europi. 2016. Violeta u Bosni i Hercegovini prema tržišnom udjelu prestiže brend Pampers<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/ekonomija/a143604-Violeta-prestigla-Pampers-i-postala-lider-na-trzistu/|title=Violeta prestigla Pampers i postala lider na tržištu|date=2017-03-17|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref> te postaje tržišni lider s udjelom od 49 % u toj kategoriji. Od 2017. Violeta svoje proizvode plasira i na austrijsko tržište, čime dodatno širi svoju međunarodnu prisutnost. Iste godine otvoren je restoran Bezdan 21 u Grudama. 2019. tvornica keksa i vafla Lasta iz Čapljine postaje dio Violetine grupacije<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/svijet/violeta-kupila-lastu-nastavlja-se-proizvodnja-poznatih-slatkisa-354551|title=Violeta kupila Lastu, nastavlja se proizvodnja poznatih slatkiša|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, čime je omogućena obnova proizvodnje i daljnji razvoj prehrambenog segmenta. 2022. Violeta preuzima austrijsku kompaniju Schmid 1913<ref>{{Cite web|url=https://www.biznisinfo.ba/corluka-kupio-cuvenu-austrijsku-kompaniju-proizvodnju-seli-u-hercegovinu/|title=Ćorluka kupio čuvenu austrijsku kompaniju, proizvodnju seli u Hercegovinu|last=BiznisInfo|date=2023-01-31|website=Biznis Info|language=bs-BA|access-date=2026-09-11}}</ref>, poznatu po proizvodnji medenjaka sa stoljetnom tradicijom. 2024. otvara tvornicu kartonske ambalaže Corspack<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/u-hercegovini-otvorena-tvornica-vrijedna-40-milijuna-eura/2611063.aspx|title=U Hercegovini otvorena tvornica vrijedna 40 milijuna eura|website=www.index.hr|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> u Grudama. {| class="wikitable" | rowspan="3" |2002. |Toaletni papir |- |Kuhinjski ručnici |- |Papirnate maramice |- |2003. |Salvete |- |2004. |Vlažne maramice |- |2005. |Pelene za djecu |- |2007. |Higijenski ulošci |- | rowspan="2" |2011. |Toaletni papir - Hrvatska |- |Kuhinjski ručnici - Hrvatska |- | rowspan="4" |2015. |Air Dry pelene za djecu |- |Deterdženti za pranje posuđa |- |Deterdženti za pranje rublja |- |Omekšivači za rublje |- |2017. |Sredstva za čišćenje staklenih površina |- |2018. |HORECA asortiman |- |2019. |Sredstva za pranje podova |- | rowspan="2" |2020. |Šamponi za kosu |- |Antibakterijska sredstva |- | rowspan="2" |2021. |Biorazgradive vlažne maramice |- |Antibakterijske vlažne maramice |- | rowspan="2" |2022. |Dječja kozmetika |- |LASTA keksi i vafli |- | rowspan="2" |2023. |Kapsule za pranje posuđa |- |Kapsule za pranje rublja |- |2024. |CORSPACK kartonska ambalaža |- |2025. |Doypack sapuni, omekšivači i deterdženti za pranje posuđa |} == Djelatnosti == Proizvodnja: tri tvornice u Grudama (BIH),  tvornica u Čapljini (BIH) i tvornica u Svetom Ivanu Zelini (RH)<ref>{{Cite web|url=https://violeta.com/djelatnost/proizvodnja/|title=Proizvodnja|website=Violeta|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> Distribucija: Ferrero, Barilla, Sensodyne, Aquafresh, Corega, Paradontax, Paladin,  Dr. Oetker, Mulino Bianco, Frico, Ehrmann, Filiz, Funandfit, Mutti-parma, Yuhor, Beretta i još nekolicina Maloprodaja: Trgovački lanac Prodex – dva prodajna mjesta u Gorici i Tomislavgradu (BIH) Hotelijerstvo: Hotel Colors Inn u Sarajevu Ugostiteljstvo: Restoran Bezdan 21 u Grudama Montessori dječji vrtić Pony u Grudama == Izvoz == Regionalna tržišna pozicija Violeta ostvaruje snažnu tržišnu prisutnost u jugoistočnoj i srednjoj Europi. U Sloveniji, prema podacima NielsenIQ-a, zauzima vodeće mjesto u kategoriji dječjih vlažnih maramica te drugo mjesto u kategoriji toaletnog papira. Na tržištu Srbije bilježi vrlo dobre rezultate u baby programu i omekšivačima, pri čemu se pozicionira kao drugi najjači brend na tržištu, odmah iza vodećeg konkurenta. U Crnoj Gori prepoznata je kao vodeći brend u baby programu i papirnoj konfekciji. Značajan iskorak ostvaren je na tržištu Mađarske, osobito u kategoriji omekšivača i deterdženata za rublje, uz kontinuirano jačanje prisutnosti i u ostalim proizvodnim kategorijama. Među ostalim izvoznim tržištima ističu se Makedonija, Austrija, Albanija, Slovačka i Kosovo, gdje je Violeta kontinuirano prisutna sa većinom svojih kategorija;  dok se dodatni dio izvoza odnosi i na širi europski prostor, uključujući Njemačku, Italiju, Rumunjsku, Češku i Latviju. Time Violeta dodatno učvršćuje i širi svoju međunarodnu prisutnost na ukupno 17 zemalja. == Održivost<ref>{{Cite web|url=https://violeta.com/odrzivost/|title=Održivost|website=Violeta|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> == Zero-waste inicijativa - podrazumijeva korištenje vlastitog izvora vode, solarno energetsko napajanje te potpunu učinkovitost proizvodnog procesa uz 0% otpadnih voda. Cruelty free proizvodi - Violeta proizvodi se ne testiraju na životinjama, a suradnja se ostvaruje s dobavljačima koji posluju prema istim etičkim načelima. Smanjenje zagađenja - Violeta je značajno smanjila okolišni utjecaj svojih proizvoda pri čemu 35 % energije potrebne za proizvodnju dolazi iz vlastitih obnovljivih izvora. Također, gdje god je moguće koristi se reciklirana ambalaža, a u asortiman su uvedena i refill pakiranja koja smanjuju upotrebu ambalaže za više od 80 %. == Društvena odgovornost == Tvrtka je među prvima reagirala u kriznim situacijama, donirajući mobilne kućice stradalima u potresu u Petrinji<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/promo-sadrzaj/violeta-donirala-dvije-montazne-kuce-obiteljima-u-jablanici-i-u-buturovic-polju-1078027|title=Violeta donirala dvije montažne kuće obiteljima u Jablanici i u Buturović Polju|date=2025-10-02|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> te sudjelujući u obnovi i izgradnji kuća za obitelji pogođene poplavama u Jablanici i Konjicu. == Standardi i certifikati == Violeta trenutno posjeduje ukupno 9 certifikata<ref>{{Cite web|url=https://jatrgovac.com/istrazivanje-i-razvoj-violeta-higijena-za-cijelu-obitelj/|title=Istraživanje i razvoj - Violeta: Higijena za cijelu obitelj|last=jatrgovac.hr|date=2016-03-03|website=Ja TRGOVAC|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref>, čime potvrđuje primjenu visokih standarda: *ISO 9001 – Međunarodni standard upravljanja kvalitetom u organizacijama *ISO 14001 – Međunarodni standard za upravljanje okolišem *ISO 45001 – Međunarodni standard upravljanja sa sigurnosti i zdravljem na radu *IFS HCP – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom proizvoda za osobnu higijenu i proizvoda za kućanstvo *IFS FOOD – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom prehrambenih proizvoda * ISO 50001 – Međunarodni standard upravljanja energijom * FSC CoC – Međunarodni standard koji označava sirovine dobivene od drveta (papir, celuloza i dr...) iz održivog uzgoja *HACCP – Sustav sigurnosti hrane *HALAL – Međunarodni standard čini set pravila i smjernica za proizvodnju i pripremu hrane u skladu sa islamskim vjerskim običajima == Zanimljivosti == Naziv tvrtke Violeta odabran je prema ''latinskom imenu ljubičice'', simbola proljeća. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 2002.]] 2jyuwtk3h3gi0j9c3y75u1rt8muhqe2 0 429804 3924648 3899557 2026-09-10T20:33:08Z Palapa 383 3924648 wikitext text/x-wiki Pojam '''edukologija''' predstavlja opći sistem znanja o obrazovnom procesu, odnosno drugi izraz za opću nauku o obrazovanju. Izraz je nastao u Americi i prvi za koga se smatra da ga je koristio jest profesor na Američkom državnom univerzitetu Ohio Lowry W. Harding u njegovom radu "Anthology in Educology" iz 1951,<ref>Lowry W. Harding (ed): Anthology in Educology.</ref> kao i u radu "Essays in Educology" iz 1956.<ref>Lowry W. Harding (ed): Essays in Educology.</ref> '''Obrazovne nauke''',<ref>Very rarely, except by non-native speakers, '''educational sciences'''. Examples: the ''[https://jates.org/index.php/jatespath Journal of Applied Technical and Educational Sciences]''; international conferences: World Conference on Educational Sciences; International Conference on Educational Sciences, Technology Integration and Mobile Learning; [https://edpsych.education.wisc.edu/about/department/ University of Wisconsin Educational Sciences Building], [https://www.indstate.edu/education/cdcsep Indiana State University Department of Applied Clinical and Educational Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240601175334/https://jates.org/index.php/jatespath|date=2024-06-01}}</ref> poznate i kao '''obrazovne studije''' ili '''teorija obrazovanja''', a tradicionalno nazivane ''[[Pedagogija|pedagogijom]]'',<ref>{{Multiref2|{{cite book |last1=Bartlett |first1=Steve |title=Introduction to education studies |date=2007 |publisher=Sage Publications |location=Los Angeles |isbn=978-1-4129-2193-0 |edition=2nd |pages=3–4}}|{{cite book |last1=Pulsford |first1=Mark |last2=Morris |first2=Rebecca |last3=Purves |first3=Ross |title=Understanding Education Studies: Critical Issues and New Directions |date=31 May 2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-87163-0 |page=38 |url=https://books.google.com/books?id=_5O4EAAAQBAJ&pg=PT38 |language=en}}|{{cite web | url=https://ies.ed.gov/director/board/ | title=National Board for Education Sciences, Institute of Education Sciences (IES) }}|[https://learn.org/articles/What_is_Education_Science.html What Is Education Science?]}}</ref> nastoje opisati, razumjeti i propisati [[Obrazovanje|obrazovanje,]] uključujući [[Obrazovna politika|obrazovnu politiku]]. Podoblasti uključuju [[komparativno obrazovanje]], [[obrazovna istraživanja]], [[Teorija nastave|teoriju nastave]], teoriju i [[Psihologija obrazovanja|psihologiju]] [[Teorija kurikuluma|kurikuluma]], [[Filozofija obrazovanja|filozofiju]], [[Sociologija obrazovanja|sociologiju]], [[Ekonomija obrazovanja|ekonomiju]] i [[Historija obrazovanja|historiju obrazovanja]].<ref><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list citebundle|{{harvnb|Warren|2009|pp=1–2}}|{{harvnb|Noddings|1995|pp=[https://archive.org/details/philosophyofeduc00nodd/page/1 1–6]}}}}</ref> Povezane su [[Learning theory (education)|teorija učenja]] ili [[kognitivna nauka]]. == Također pogledajte == * [[Pedagogija]] * [[Andragogija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{u začetku}} [[Kategorija:Teorija obrazovanja| ]] 7c3opakx8niwbbi10veey96xehn9vjp 0 453743 3924627 3830613 2026-09-10T17:40:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924627 wikitext text/x-wiki U [[Računarstvo|računarstvu]] '''Datotečni sistem''' ({{Jez-en|file system}}) upravlja time kako se podaci pohranjuju i preuzimaju. Datotečni sistem je sposobnost pomoću kojeg operativni sistem upravlja podacima i njihovom organizacijom na disku ili particiji.<ref>{{cite web|url=https://tldp.org/LDP/sag/html/filesystems.html|title=5.10. Filesystems|publisher=The Linux Document Project|access-date=11. 12. 2021|quote=A ''filesystem'' is the methods and data structures that an operating system uses to keep track of files on a disk or partition; that is, the way the files are organized on the disk.}}</ref><ref>{{citation|title=File System Implementation|url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-implementation.pdf|publisher=Arpaci-Dusseau Books|year=2014|first1=Remzi H.|last1=Arpaci-Dusseau|first2=Andrea C.|last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Svaka grupa podataka se naziva [[datoteka]]. Datotečni sistem se može koristiti na brojnim različitim uređajima za skladištenje koji koriste različite vrste medija. [[Tvrdi disk]]ovi su ključni uređaji za skladištenje i predviđeni su da ostanu kao takvi doglednoj budućnosti.<ref>{{Cite web|url=https://indico.cern.ch/event/713888/contributions/3122779/attachments/1719287/2774787/storage_tech_market_BPS_Sep2018_v6.pdf|title=Storage, IT Technology and Markets, Status and Evolution|date=20. 9. 2018|quote=HDD still key storage for the foreseeable future, SSDs not cost effective for capacity}}</ref> Druge vrste medija koji se koriste uključuju [[SSD|SSD-ove]], [[magnetne trake]] i optičke diskove. Neki datotečni sistemi koriste se na lokalnim [[Uređaji za pohranjivanje podataka|uređajima za pohranu podataka]];<ref name="ostep-1">{{Citation|url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-implementation.pdf|title=File System Implementation|last=Arpaci-Dusseau|first=Remzi H.|last2=Arpaci-Dusseau|first2=Andrea C.|year=2014|publisher=Arpaci-Dusseau Books}}</ref> drugi omogućavaju pristup datotekama putem [[Mrežni protokol|mrežnog protokola]] (na primjer, [[Network File System (protocol)|NFS]],<ref name="ostep-2">{{Citation|url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/dist-nfs.pdf|title=Sun's Network File System|last=Arpaci-Dusseau|first=Remzi H.|last2=Arpaci-Dusseau|first2=Andrea C.|year=2014|publisher=Arpaci-Dusseau Books}}</ref> [[Server Message Block|SMB]] ili [[9P (protocol)|9P]] klijenti). [[Datoteka:File_system_fragmentation.png|mini|Datotečni sistem može postati fragmentiran]] == Datotečni sistemi u operativnim sistemima == Mnogi [[operativni sistem]]i uključuju podršku za više od jednog sistema datoteka. Ponekad su OS i sistem datoteka su čvrsto isprepleteni. ==== Linux ==== [[Linux]] podržava brojne datotečne sisteme, ali to su najčešće sistemi iz ext * porodice (ext2, ext3 i ext4), XFS, JFS i btrfs . ==== macOS ==== [[MacOS|macOS (ranije Mac OS X)]] koristi Apple File System (APFS), koji je zamijenio sistem datoteka naslijeđen od [[Klasični Mac OS|klasičnog Mac OS-a]] nazvan HFS Plus (HFS +). === OS/2 === [[OS/2]] 1.2 uveo je datotečni sistem visokih performansi (HPFS). === Microsoft Windows === [[Datoteka:Dir_command_in_Windows_Command_Prompt.png|desno|mini|300x300piksel| Popis direktorija u [[Microsoft Windows|Windows]] komandnoj ljusci ]] Windows koristi datotečne sisteme FAT, NTFS, exFAT, [[Live File System|Life File System]] i ReFS (posljednji je samo podržan i upotrebljiv u Windows Server 2012, Windows Server 2016, [[Windows 8]], [[Windows 8.1]] i [[Windows 10]]). ==== FAT ==== Porodica FAT datotečnih sistema podržavaju gotovo svi operativni sistemi za osobne računare, uključujući sve verzije [[Microsoft Windows|Windowsa]] i [[MS-DOS]]/[[PC DOS]], [[OS/2]] i [[DR-DOS]]. FAT je zbog toga popularan kao univerzalni format razmjene između računara i uređaja bilo koje vrste i starosti. ==== NTFS ==== NTFS, uveden sa operativnim sistemom [[Windows NT]] 1993, omogućio je kontrolu dozvola zasnovanu na ACL-u . Ostale osobine koje NTFS podržava uključuju čvrste veze, višestruko strujanje datoteka, indeksiranje atributa, praćenje kvota, šifriranje (vidi [[Bitlocker]]), kompresiju i oporavak ranijih verzija datoteka. ==== exFAT ==== exFAT je patentno zaštićen datotečni sistem sa određenim prednostima u odnosu na NTFS. exFAT je jedini potpuno podržani sistem u macOS i Windows operativnim sistemima koji mogu pohraniti datoteku veću od 4&nbsp;GB. == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dalje čitanje == === Knjige ===   * {{cite book|first1=Remzi H.|last1=Arpaci-Dusseau|first2=Andrea C.|last2=Arpaci-Dusseau|title=Operating Systems: Three Easy Pieces|publisher=Arpaci-Dusseau Books|year=2014|url=http://www.ostep.org}} * {{cite book|first=Brian|last=Carrier|title=File System Forensic Analysis|publisher=[[Addison-Wesley]]|year=2005|isbn=0-321-26817-2|url=http://www.digital-evidence.org/fsfa/}} * {{cite book|first=Helen|last=Custer|title=Inside the Windows NT File System|publisher=[[Microsoft Press]]|year=1994|isbn=1-55615-660-X|url=https://archive.org/details/insidewindowsntf00cust}} * {{cite book|first=Dominic|last=Giampaolo|title=Practical File System Design with the Be File System|publisher=Morgan Kaufmann Publishers|year=1999|format=PDF|isbn=1-55860-497-9|url=http://www.nobius.org/~dbg/practical-file-system-design.pdf|access-date=22. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213221835/http://www.nobius.org/~dbg/practical-file-system-design.pdf|archive-date=13. 2. 2017|url-status=dead}} * {{cite book|first=Kirby|last=McCoy|title=VMS File System Internals|url=https://archive.org/details/vmsfilesystemint0000mcco|series=VAX - VMS Series|publisher=[[Digital Press]]|year=1990|isbn=1-55558-056-4}} * {{cite book|first=Stan|last=Mitchell|title=Inside the Windows 95 File System|publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly]]|year=1997|isbn=1-56592-200-X|url=http://oreilly.com/catalog/156592200X}}{{Mrtav link}} * {{cite book|first=Rajeev|last=Nagar|title=Windows NT File System Internals : A Developer's Guide|publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly]]|year=1997|isbn=978-1-56592-249-5|url=https://archive.org/details/windowsntfilesys00naga}} * {{cite book|first=Steve D.|last=Pate|title=UNIX Filesystems: Evolution, Design, and Implementation|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|year=2003|isbn=0-471-16483-6|url=http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471164836.html|access-date=28. 5. 2019|archive-date=24. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131124021318/http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471164836.html|url-status=dead}} * {{cite book|first=Mendel|last=Rosenblum|title=The Design and Implementation of a Log-Structured File System|series=The Springer International Series in Engineering and Computer Science|publisher=Springer|year=1994|isbn=0-7923-9541-7}} * {{cite book|first1=Mark|last1=Russinovich|first2=David A.|last2=Solomon|first3=Alex|last3=Ionescu|chapter=File Systems|title=Windows Internals|url=https://archive.org/details/windowsinternals0000russ|edition=5th|publisher=[[Microsoft Press]]|year=2009|isbn=0-7356-2530-1}} * Prabhakaran, Vijayan (2006). [http://www.cs.wisc.edu/~vijayan/vijayan-thesis.pdf ''IRON File Systems''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416195957/http://www.cs.wisc.edu/~vijayan/vijayan-thesis.pdf |date=16. 4. 2007 }}. PhD dissertation, University of Wisconsin-Madison. * {{cite book|first1=Abraham|last1=Silberschatz|first2=Peter Baer|last2=Galvin|first3=Greg|last3=Gagne|chapter=Storage Management|title=Operating System Concepts|url=https://archive.org/details/operatingsystemc00abra|edition=7th|publisher=Wiley|year=2004|isbn=0-471-69466-5}} * {{cite book|first=Andrew S.|last=Tanenbaum|authorlink=Andrew Tanenbaum|title=Modern operating Systems|edition=3rd|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2007|isbn=0-13-600663-9|url=http://www.pearsonhighered.com/product?ISBN=0136006639}} * {{cite book|first1=Andrew S.|last1=Tanenbaum|authorlink1=Andrew Tanenbaum|first2=Albert S.|last2=Woodhull|title=Operating Systems: Design and Implementation|edition=3rd|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2006|isbn=0-13-142938-8|url=http://www.pearsonhighered.com/pearsonhigheredus/educator/product/products_detail.page?isbn=0-13-142938-8}} === Online === * [http://www.microsoft.com/whdc/device/storage/LocFileSys.mspx Local Filesystems for Windows] * [http://linuxgazette.net/122/piszcz.html Benchmarking Filesystems Part II] using kernel 2.6, by Justin Piszcz, Linux Gazette 122, January 2006 * [http://www.debian-administration.org/articles/388 Filesystems (ext3, ReiserFS, XFS, JFS) comparison on Debian Etch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913112251/http://www.debian-administration.org/articles/388 |date=13. 9. 2008 }} 2006 * [http://www.osnews.com/story.php?news_id=69 Interview With the People Behind JFS, ReiserFS & XFS] * [https://web.archive.org/web/20060313074847/http://www.open-mag.com/features/Vol_18/filesystems/filesystems.htm Journal File System Performance (outdated)]: ReiserFS, JFS, and Ext3FS show their merits on a fast RAID appliance  {{Operativni sistemi}} [[Kategorija:Računarstvo]] dx2b91wi05q80o4zh0xk3kff0yx959c 0 467226 3924658 3905048 2026-09-11T02:52:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924658 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime =Glavić penisa <br>(Glans penis) | sinonimi = Glans, glavić | Latinski = ''Glans penis'' | Slika = Glans Penis of A Human.jpg | Caption = Glans penis (dorzalno) | Width = 200 | Image2 = Anat09IMG 0034.jpg | Caption2 = Glans penis (ventralno) | Precursor = | System = | Artery = [[Ureterska arterija]] | Vein = | Nerve = | Lymph = }} [[Datoteka:Male anatomy numbers 1.png|thumb|300px|Anatomija muškarca sa lokacijom penisnog glavića<br> {{div col|2}} 1 – [[Mokraćni mjehur]];<br> 2 – [[Stidna kost]];<br> 3 – [[Penis]];<br> 4 – [[Penisno spužvasto tijelo|Spužvasto tijelo]] <br> 5 – Glavić penisa;<br> 6 – [[Prepucij]]<br> 7 – [[ureter|Vanjski ureterski otvor]];<br> 8 – [[Debelo crijevo]];<br> 9 – [[Rektum]];<br> 10 – [[Sjemenska vezikula]];<br> 11 – [[Ejakulacijski kanal]];<br> 12 – [[Prostata]];<br> 13 – [[Bulbouretarske žlijezde]];<br> 14 –[[Anus]];<br> 15 – [[Vas deferens]];<br> 16 – [[Epididimis]];<br> 17 – [[Testis]];<br> 18 – [[Skrotum]] {{div col end|2}} ]] '''Glavić penisa''' [[latinski|lat.]] ''glans penis''), ćešće zvani ''glavić'' ili '''glans''', jr struktura na [[Anatomski pojmovi lokacije|distalnom]] kraju [[penis]]a u mužjaka [[sisar]]a. To je osjetljiva bulbusna struktura na kraju ljudskog penisa, a anatomski je [[Homologija (biologija)|homologna]] sa [[klitoris|glavićem klitorisa]] ljudskih ženki. Glavići penisa mogu biti glatke, hrapave, izdužene ili podijeljene kod ostalih sisara. Uobičajeno je da je glans u potpunosti ili djelomično pokriven [[prepucij]]em kod ljudi, osim kod onih koji su obrezani. Prepucij se obično može uvući iznad glavice i može se automatski izvući za vrijeme [[erekcija|erekcije]]. Glans je poznatiji kao "glava" ili "vrh" penisa. Medicinsko ime dolazi od latinske riječi "glans" (="žir") + "penis" (="penis") == Kod ljudi == === Struktura === ''Glans penis'' je proširena kapica [[penisko spužvasto tijelo|spužvastog tijela]]. Oblikovan je na zaobljenim krajevima [[Corpus cavernosum penis|corpora cavernosa penis]] i prostire se dalje od gornjih nego od donjih površina. Na vrhu glavice nalazi se vertikalni vanjski otvor uretera sličnog prorezu. Opseg baze glansa tvori zaobljenu izbočenu granicu, [[corona glandis]], prekrivajući duboki retroroglandularni [[Sulkus (morfologija)|sulkus]] ("koronski ili krunični sulkus"), iza kojeg se nalazi vrat penisa. Proporcionalna veličina glavića penisa može se uveliko razlikovati. Na nekim penisima jeznatno širi u obimu nego na osovini, što daje penisu gljivast izgled, a na drugima je uži i sličniji sondi. Mehka jastučna tekstura glavice namijenjena je apsorbiranju udara tokom slučajeva rigorozne [[kopulacija|kopulacije]].<ref>HSU, G‐L., et al. "The distribution of elastic fibrous elements within the human penis." BJU International 73.5 (1994): 566-571.</ref> Prepucij održava sluznicu u vlažnom okruženju.<ref name="prakash">{{cite journal | last = Prakash | first = Satya | author2 = Raghuram Rao | author3 = K. Venkatesan | author4 = S. Ramakrishnan | date = juli 1982 | title = Sub-Preputial Wetness--Its Nature | journal = Annals of National Medical Science (India) | volume = 18 | issue = 3 | pages = 109–112 | url = http://www.cirp.org/library/anatomy/prakash/ | access-date = 3. 8. 2020 | archive-date = 26. 12. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171226174742/http://www.cirp.org/library/anatomy/prakash/ | url-status = dead }}</ref> Obrezani penisi imaju glavicu koja je trajno izložena i suha. Nekoliko studija je pokazalo da je glans podjednako osjetljiv i na obrezanim i na neobrezanim penisima,<ref name="bleustein">{{cite journal | last = Bleustein | first = Clifford B. |author2=James D. Fogarty |author3=Haftan Eckholdt |author4=Joseph C. Arezzo |author5=Arnold Melman |date=april 2005 | title = Effect of neonatal circumcision on penile neurologic sensation | url = https://archive.org/details/sim_urology_2005-04_65_4/page/773 | journal = Urology | volume = 65 | issue = 4 | pages = 773–7 | doi = 10.1016/j.urology.2004.11.007 | pmid = 15833526 }}</ref><ref name="bleustein2003">{{cite conference|last=Bleustein |first=Clifford B. |author2=Haftan Eckholdt |author3=Joseph C. Arezzo |author4=Arnold Melman |title=Effects of Circumcision on Male Penile Sensitivity |booktitle=American Urological Association 98th Annual Meeting |place=Chicago, Illinois |date=April 26 – May 1, 2003 |url=http://www.circs.org/library/bleustein/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050207115328/http://www.circs.org/library/bleustein/ |url-status=dead |archive-date=7. 2. 2005}}</ref><ref name="payne2007">{{cite journal | last = Payne | first = Kimberley |author2=Thaler, Lea |author3=Kukkonen, Tuuli |author4=Carrier, Serge |author5=Irving M. Binik |date=maj 2007 | title = Sensation and Sexual Arousal in Circumcised and Uncircumcised Men | journal = Journal of Sexual Medicine | volume = 4 | issue = 3 | pages = 667–674 | pmid = 17419812 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2007.00471.x}}</ref> dok su drugi kazali da je osjetljiviji kod muškaraca koji nisu obrezani.<ref name="sorrels">{{cite journal | last = Sorrells | date = april 2007 | title = Fine-touch pressure thresholds in the adult penis | journal = British Journal of Urology International | volume = 99 | issue = 4 | pages = 864–869 | url = http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/118508429/PDFSTART | doi = 10.1111/j.1464-410X.2006.06685.x | first1 = Morris L. | last2 = Snyder | first2 = James L. | last3 = Reiss | first3 = Mark D. | last4 = Eden | first4 = Christopher | last5 = Milos | first5 = Marilyn F. | last6 = Wilcox | first6 = Norma | last7 = Van Howe | first7 = Robert S. | pmid = 17378847 }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="yangdm">{{cite journal | last = Yang | first = DM |author2=Lin H |author3=Zhang B |author4=Guo W |date=april 2008 | title = Circumcision affects glans penis vibration perception threshold | journal = Zhonghua Nan Ke Xue | volume = 14 | issue = 4 | pages = 328–330 | pmid = 18481425 }}</ref> Halata & Munger (1986) izvještavaju da je gustoća [[genitalno tjelašce|genitalnih tjelašaca]] najveća u koronskoj žlijezdi,<ref name="halata1">{{cite journal | last = Halata | first = Zdenek |author2=Bryce L. Munger |date=april 1986 | title = The neuroanatomical basis for the protopathic sensibility of the human glans penis | url = https://archive.org/details/sim_brain-research_1986-04-23_371_2/page/205 | journal = Brain Research | volume = 371 | issue = 2 | pages = 205–30 | doi =10.1016/0006-8993(86)90357-4 | pmid = 3697758 }}</ref> dok Yang & Bradley (1998) izvještavaju da "nije pokazano da su područja u glansu gušće inervirana od ostalih."<ref name="yangcc">{{cite journal | last = Yang | first = C. C. |author2=W.E. Bradley |date=juli 1998 | title = Neuroanatomy of the penile portion of the human dorsal nerve of the penis | journal = British Journal of Urology | volume = 82 | issue = 1 | pages = 109–13 | doi =10.1046/j.1464-410x.1998.00669.x | pmid = 9698671 }}</ref> Halata & Spathe (1997) navode da „glans penis prevladavajuće sadrži slobodne nervne završetke, brojna genitalna [[bulboidna tjelašca]], a rijetko i [[Pacinijeve korpuskle|Pacinijeve]] i [[Ruffinijevi završeci|Rufinijeve]], [[Merkelov nervni završetak|Merckelove nervne završetke]], a [[Meissnerova tjelašca]] nisu prisutna.“<ref name="halata2"/> Yang & Bradley slažu se da „poseban način inervacije glavića naglašava njegovu ulogu glavice kao senzorne strukture. Kopulacija djeluje kao sredstvo za uklanjanje sjemena u vagini prijašnjih seksualnih partnera, ali to nije podržano kada se gledaju srodnici primata koji imaju različito ponašanje parenja.<ref name="yangcc"/><ref>Gallup, Gordon G., et al. "[https://www.researchgate.net/profile/Rebecca_Burch2/publication/225573839_Semen_displacement_as_a_sperm_competition_strategy/links/560c1d6508aea68653d354bd.pdf The human penis as a semen displacement device]." Evolution and Human Behavior 24.4 (2003): 277-289</ref><ref>{{cite book|last1=Dixson|first1=Alan F.|title=Sexual Selection and the Origins of Human Mating Systems|date=2009|publisher=OUP Oxford|isbn=9780191569739|page=68|url=https://books.google.com/books?id=VRTniKE2liYC&pg=PA68|language=en}}</ref> === Klinički značaj === [[Vanjski otvor uretera (muški)|Otvor]] [[ureter]]a nalazi se na vrhu peniskog glavića. [[Epitel]] glansa je [[mukokutana zona|mukokutano]] tkivo.<ref name="halata2">{{Cite book | last = Halata | first = Zdenek | author2 = A. Spaethe | year = 1997 | title = Sensory innervation of the human penis | issue = | pages = 265–6 | pmid = 9361804 | url = http://www.cirp.org/library/anatomy/halata2/ | access-date = 7. 7. 2006 | volume = 424 | doi = 10.1007/978-1-4615-5913-9_48 | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | isbn = 978-0-306-45696-1 | archive-date = 20. 6. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060620015859/http://www.cirp.org/library/anatomy/halata2/ | url-status = dead }}</ref> Birley ''et al.'' izvijesti su da prekomjerno pranje sapunom može osušiti sluznicu koja pokriva glavić penisa i uzrokovati nespecifični [[dermatitis]].<ref name="birley">{{cite journal | last = Birley | first = H. D. | author2 = M .M. Walker | author3 = G. A. Luzzi | author4 = R. Bell | author5 = D. Taylor-Robinson | author6 = M. Byrne | author7 = A. M. Renton | date = oktobar 1993 | title = Clinical features and management of recurrent balanitis; association with atopy and genital washing | journal = Genitourinary Medicine | volume = 69 | issue = 5 | pages = 400–3 | pmid = 8244363 | url = http://www.cirp.org/library/disease/balanitis/birley/ | pmc = 1195128 | doi = 10.1136/sti.69.5.400 | access-date = 3. 8. 2020 | archive-date = 18. 6. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120618174628/http://www.cirp.org/library/disease/balanitis/birley/ | url-status = dead }}</ref> Upala glansa penisa poznata je kao [[balanitis]], a javlja se kod 3–11% muškaraca (do 35% muškaraca sa dijabetesom). Edwards je izvijestio da je općenito češće kod muškaraca koji imaju loše higijenske navike ili ih nisu obrezani.<ref name="edwards">{{cite journal | last = Edwards | first = Sarah | date = juni 1996 | title = Balanitis and balanoposthitis: a review | journal = Genitourinary Medicine | volume = 72 | issue = 3 | pages = 155–9 | pmid = 8707315 | url = http://www.cirp.org/library/disease/balanitis/edwards1/ | pmc = 1195642 | doi = 10.1136/sti.72.3.155 | access-date = 3. 8. 2020 | archive-date = 16. 7. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716192856/http://www.cirp.org/library/disease/balanitis/edwards1/ | url-status = dead }}</ref> Ima mnogo uzroka, uključujući iritaciju ili infekciju širokim spektrom [[patogen]]a. Za utvrđivanje pravilnog liječenja neophodno je pažljivo utvrđivanje uzroka uz pomoć anamneze pacijenta, fiziog pregleda, brisa, kultura i biopsije.<ref name="edwards"/> Stenoza otvora je kasna komplikacija obrezivanja, koja se javlja kod oko 2 do 20 % obrezanih dječaka.<ref name="CPS">{{cite web | author=Sorokan SK, Finlay JC, Jefferies AL | journal=Canadian Paediatric Society | title=Newborn male circumcision | url=http://www.cps.ca/en/documents/position/circumcision | date=2015 | access-date=20. 10. 2017 | archive-date=30. 10. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191030233347/https://www.cps.ca/en/documents/position/circumcision | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | author= Koenig JF |journal=EMedicine | title=Meatal stenosis | url=http://emedicine.medscape.com/article/1016016-overview | date=22. 9. 2016 | access-date=2. 10. 2017}}</ref> ==Ostale životinje== Mužjaci [[Felidae|felida]] su u stanju da [[mokrenje|uriniraju unazad]] zakrivivši vrh glavća penisa unazad.<ref name="Ewer1973"/><ref name="Mathur2010">{{cite book|author=Reena Mathur|title=Animal Behaviour 3/e|url=https://books.google.com/books?id=QKXOCgoI6D8C&printsec=frontcover#v=onepage&q=curved%20backward&f=false|access-date=10. 2. 2013|year=2010|publisher=Rastogi Publications|isbn=978-81-7133-747-7}}</ref> Kod mačaka je glavić penisa prekriven bodljama, ali kod pasa glavići su glatki. [[Penilne bodlje]] se takođe javljaju na glansu mužjaka i ženki [[hijena|pjegavih hijene]].<ref name="Ewer1973">{{cite book|author=R. F. Ewer|title=The Carnivores|url=https://books.google.com/?id=IETMd3-lSlkC&pg=PA116&dq=glans#v=onepage&q=glans&f=false|access-date=8. 2. 2013|year=1973|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8493-3|pages=116–}}</ref> U muških pasa glans penisa se sastoji od dva dijela koja se nazivaju ''[[bulbus glandis]]'' i ''pars longa glandis''.<ref name="EvansLahunta2013">{{cite book|author1=Howard E. Evans|author2=Alexander de Lahunta|title=Miller's Anatomy of the Dog|url=https://books.google.com/books?id=6eBOAQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=(%22glans%22%20OR%20%22bulbus%20glandis%22%20OR%20%22pars%20longa%20glandis%22)&f=false|date=7. 8. 2013|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-26623-9}}</ref> Glavice [[penis|fossa penisa]] pružaju se oko polovine osovine i [[penisne bodlje|bodlje]] osim na vrhu. Za usporedbu, [[mačji penis|glans mačaka]] je kratak i šiljast, dok je kod viverida gladak.<ref name="1986Köhncke">{{cite journal | last1 = Köhncke | first1 = M. | last2 = Leonhardt | first2 = K. | title = ''Cryptoprocta ferox'' | journal = Mammalian Species | issue = 254 | pages = 1–5 | year = 1986 | url = http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-254-01-0001.pdf | format = PDF | access-date = 19. 5. 2010 | archive-date = 21. 6. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621003457/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-254-01-0001.pdf | url-status = dead }}</ref> Oblik glavića varira između različitih [[Marsupialia|torbarskih]] vrsta.<ref name="Society1978">{{cite book|author=Australian Mammal Society|title=Australian Mammal Society|url=https://books.google.com/?id=N_ifwszrgFsC&pg=PA73&dq=marsupial+%22glans%22#v=onepage&q=marsupial%20%22glans%22&f=false|access-date=25. 12. 2012|date=decembar 1978|publisher=Australian Mammal Society|pages=73–}}</ref><ref name="OsgoodHerrick1921">{{cite book|author1=Wilfred Hudson Osgood|author2=Charles Judson Herrick|title=A monographic study of the American marsupial, Caēnolestes …|url=https://books.google.com/?id=8Ag9AAAAYAAJ&pg=PA64&dq=marsupial+%22glans%22#v=onepage&q=marsupial%20%22glans%22&f=false|access-date=25. 12. 2012|year=1921|publisher=University of Chicago|pages=64–}}</ref><ref name="The Urologic and Cutaneous Review">{{cite book|title=The Urologic and Cutaneous Review|url=https://books.google.com/?id=nApEAAAAYAAJ&pg=PA677&dq=marsupial+%22glans%22#v=onepage&q=marsupial%20%22glans%22&f=false|access-date=25. 12. 2012|year=1920|publisher=Urologic & Cutaneous Press|pages=677–}}</ref> U većine torbara glans je podeljen, ali mužjaci [[Macropodidae|makropodida]] imaju nepodijeljeni glans.<ref name="Renfree1987">{{cite book|last=Renfree|first=Marilyn|title=Reproductive Physiology of Marsupials|url=https://books.google.com/books?id=HpjovN0vXW4C|access-date=5. 5. 2013|date=30. 1. 1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521337922|author2=Hugh Tyndale-Biscoe}}</ref> Glans penis je također podijeljen na dva dijela kod [[kljunar]]a i [[ehidna|ehidni]].<ref name="Griffiths2012">{{cite book|author=Mervyn Griffiths|title=The Biology of the Monotremes|url=https://books.google.com/books?id=W7nu16_DkTgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false|date=2. 12. 2012|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-323-15331-7}}</ref><ref name="Hyman1992">{{cite book|author=Libbie Henrietta Hyman|title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy|url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false|date=15. 9. 1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87013-7}}</ref> Glavići penisa [[močvarni rižin pacov|močvarnog rižinog pacova]] su relativno dugi i robusni<ref name=HM13>Hooper and Musser, 1964, p.&nbsp;13</ref> dugi prosječno 7,3&nbsp;mm i široki 4,6&nbsp;mm.<ref>Hooper and Musser, 1964, table&nbsp;1</ref> Kod ''[[Thomasomys ucucha]]'' glans penis je zaobljen, kratak i mali, površinski je podijeljen na lijevu i desnu polovinu pomoću korita na vrhu i grebena na dnu. Većina glavića prekrivena je bodljicama, osim područja blizu vrha.<ref>Voss, 2003, p.&nbsp;11</ref> [[Winkelmannov miš]] od najbližih srodnika može se najlakše razlikovati po djelomično valovitom penisu.<ref name=Bradley1987>{{cite journal |author1=Bradley, R.D. |author2=Schmidley, D.J. | year = 1987 | title = The glans penes and bacula in Latin American taxa of the ''Peromyscus boylii'' group |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_1987-08_68_3/page/595 | journal = Journal of Mammalogy | volume = 68 | issue = 3 | pages = 595–615 | jstor=1381595 | doi=10.2307/1381595}}</ref> Kada je u erekciji, glavić penisa [[konj]]a povećava se za 3 do 4 puta. Ureter se otvara unutar [[ureter|ureteske fose]], malehne kesice na udaljenom kraju glansa.<ref>{{cite web|title=The Stallion: Breeding Soundness Examination & Reproductive Anatomy|publisher=University of Wisconsin-Madison|url=http://www.wisc.edu/ansci_repro/101equinelab/reproduction/stallion_exam.html|access-date=7. 7. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716140038/http://www.wisc.edu/ansci_repro/101equinelab/reproduction/stallion_exam.html|archive-date=16. 7. 2007}}</ref> Za razliku od ljudskih glavića, glavić konjskog penisa pruža se unatrag po svojoj osovini.<ref>{{cite book|title=Mating Males: An Evolutionary Perspective on Mammalian Reproduction|url=https://books.google.com/books?id=JEgy1tHA7b0C&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans%20stallion&f=false|access-date=5. 5. 2013|date=30. 6. 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-00001-8}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=i-YhIvDgfJoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=McCurnin's Clinical Textbook for Veterinary Technicians - Joanna M Bassert, Dennis M McCurnin - Google Boeken |access-date=16. 8. 2013|isbn=9781455728848 |last1=Bassert |first1=Joanna M |last2=McCurnin |first2=Dennis M |date=1. 4. 2013 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RXhcr53lkbwC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=Horseman's Veterinary Encyclopedia, Revised and Updated - Equine Research - Google Boeken |date=1. 7. 2005 |access-date=16. 8. 2013|isbn=9780762794515 |last1=Research |first1=Equine }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cu-XUjVS85QC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=Equine Clinical Medicine, Surgery and Reproduction - Graham Munroe BVSc (Hons) PhD Cert EO DESM Dip ECVS FRCVS, Scott Weese DVM DVSc DipACVIM - Google Boeken |date=15. 3. 2011 |access-date=16. 8. 2013|isbn=9781840766080 |last1=Weese |first1=Scott |last2=Graham Munroe |first2=Dr |last3=Munroe |first3=Graham }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QoXiBjSp368C&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=Veterinary Anatomy of Domestic Mammals: Textbook and Colour Atlas - Google Boeken |access-date=16. 8. 2013|isbn=9783794524853 |last1=König |first1=Horst Erich |last2=Hans-Georg |first2=Hans-Georg |last3=Bragulla |first3=H |year=2007 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=krD1bAEqypcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=Horse Conformation: Structure, Soundness, and Performance - Equine Research - Google Boeken |access-date=16. 8. 2013|isbn=9781592284870 |last1=Hedge |first1=Juliet |year=2004 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oyHr4hVs0m0C&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=The Horse - Google Boeken |access-date=16. 8. 2013|isbn=9780716718116 |last1=Evans |first1=Warren J |last2=Borton |first2=Anthony |last3=Hintz |first3=Harold |last4=Dale Van Vleck |first4=L |date=15. 2. 1990 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6iNdSk7gPf4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans%20horse&f=false |title=Comparative Reproductive Biology - Heide Schatten, Gheorghe M. Constantinescu - Google Boeken |date=21. 3. 2008 |access-date=16. 8. 2013|isbn=9780470390252 |last1=Schatten |first1=Heide |last2=Constantinescu |first2=Gheorghe M }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QPJQT6-g-YMC&printsec=frontcover#v=onepage&q=glans&f=false |title=Equine Reproduction - Google Boeken |access-date=16. 8. 2013|isbn=9780470961872 |last1=McKinnon |first1=Angus O |last2=Squires |first2=Edward L |last3=Vaala |first3=Wendy E |last4=Varner |first4=Dickson D |date=5. 7. 2011 }}</ref> Mužjaci jedne vrste [[šišmiš]]a imaju uzak penis u obliku jajeta.<ref>Bates et al., 2006, pp.&nbsp;306–307</ref> Glavić penisa mužjaka jedne vrste morske [[vjeverice]] je u obliku istaknutog [[bakulum]]a.<ref name=Skurski2005>Skurski, D., J. Waterman. 2005. "Xerus inauris", ''Mammalian Species'' 781:1-4.</ref> ==Također pogledajte== * [[Klitoris]] * [[Penisko spužvasto tijelo]] * [[Prepucij]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Human glans penis}} * {{SUNYAnatomyLabs|42|07|01|02}} - "The Male Perineum and the Penis: The Corpus Spongiosum and Corpora Cavernosa" * {{SUNYAnatomyLabs|44|06|01|01}} - "The Male Pelvis: The Urethra" {{Muški reproduktivni sistem}} [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] 5v8p6ad4oefvniv10s955kaohq16qz8 0 468880 3924657 3907759 2026-09-11T02:07:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924657 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Mrežnjačna anglijska ćelija | Image = Image:Gray882.png | Caption = Dijagram presjeka slojeva mrežnjače. Područje s oznakom "Ganglijski sloj" sadrži ganglijske ćelije mrežnjače |location = [[Oko]] –[[mrežnjača]] |System=[[Čula]]/[[Čulo vida]] }} '''Mrežnjačna ganglijska ćelija''' ('''RGC''') je tip [[neuron]]a koji se nalazi u blizini unutrašnje površine ([[sloj ganglijske ćelije|sloja ganglijskih ćelija]]) [[mrežnjača|mrežnjače]] [[ljudsko oko|oka]]. Prima vizuelne informacije od [[fotoreceptorska ćelija|fotoreceptora]], putem dva intermedijarna tipa neurona: [[bipolarna ćelija|bipolarnih ćelija]] i [[amakrina ćelija mrežnnjače|amakrinih ćelija]]. Amakrine ćelije mrežnjačie, posebno ćelije uskog polja, važne su za stvaranje funkcionalnih podjedinica unutar sloja ganglijskih ćelija i djeluju tako da ganglijske ćelije mogu uočiti malu tačku koja se pomiče na maloj udaljenosti.<ref name="Masland2012">{{cite journal | vauthors = Masland RH | title = The tasks of amacrine cells | journal = Visual Neuroscience | volume = 29 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = januar 2012 | pmid = 22416289 | pmc = 3652807 | doi = 10.1017/s0952523811000344 }}</ref> Ganglijske ćelije mrežnjače skupno prenose vizuelne informacije koje oblikuju slike iz mrežnjače u obliku [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]] u nekoliko regija u [[talamus]]u, [[hipotalamus]]u, [[mezencefalon]]u ili [[srednji mozak|srednjem mozgu]]. Ganglijske ćelije mrežnjače značajno se razlikuju u po veličini, vezama i odgovorima na vizuelnu stimulaciju, ali sve one imaju zajedničko svojstvo: dugačak [[akson]] koji se proteže u mozak. Ovi aksoni tvore [[vidni živac]], [[optička hijazma|optičku hijazmu]] i [[optički trakt]]. Mali postotak ganglijskih ćelija mrežnjače malo ili nimalo doprinosi vidu, ali su i samie fotoosjetljive; njihovi aksoni čine [[retinohipotalamusni trakt]] i doprinose [[cirkadijski ritam|cirkadijskim ritmovima]] i [[refleks svjetlosti zjenic|zjeničnom refleksu svjetlosti]], tj. promjeni veličine zjenice. Šest tipova neurona mrežnjače su: [[Bipolarna ćelija mrežnjače|bipolarne ćelije]], ganglijske ćelije, [[horizontalna ćelija|vodoravne ćelije]], [[Amakrina ćelija|mrežnjačne amakrine ćelije]] i [[štapićasta ćelija|štapići]] i [[čepićasta ćelija|fotoreceptori čepića]]. == Funkcija == U ljudskoj mrežnjači ima oko 0,7 do 1,5 miliona ganglijskih ćelija.<ref name="Watson2014">{{cite journal | vauthors = Watson AB | title = A formula for human retinal ganglion cell receptive field density as a function of visual field location | journal = Journal of Vision | volume = 14 | issue = 7 | pages = 15 | date = juni 2014 | pmid = 24982468 | doi = 10.1167/14.7.15 | url = http://human-factors.arc.nasa.gov/publications/watson_formula_human_retinal.pdf | access-date = 9. 10. 2020 | archive-date = 25. 9. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200925175230/https://human-factors.arc.nasa.gov/publications/watson_formula_human_retinal.pdf | url-status = dead }}</ref> u prosjeku svaka ganglijska ćelija mrežnjače prima ulaze od oko 100 štapića i čunića. Međutim, ovi se brojevi jako razlikuju među pojedincima i u ovisnosti o lokaciji mrežnjače. U [[fovea centralis]] (središte mrežnjače), jedna ganglijska ćelija komunicira sa samo pet fotoreceptora. Na krajnjoj periferiji (krajevi mrežnjač), pojedinačna ganglijska ćelija prima informacije od mnogih hiljada fotoreceptora. Ganglijske ćelije mrežnjače spontano stvaraju [[akcijski potencijal]], s baznom brzinom dok miruju. Pobuđivanje ganglijskih ćelija mrežnjače rezultira povećanom brzinom prenosa, dok inhibicija rezultira smanjenom brzinom. [[Datoteka: 50x RGC axotomy 1 day.png|thumb|right|300px| Slika lažne boje mrežnjačne ravni pacova, pod fluorescentnim mikroskopom, pri uvećanju od 50x. U očni nerv je ubrizgan je fluorofor, uzrokujući fluoresceciju ganglijskih ćelija mrežnjače.]] == Tipovi == Postoji široka varijabilnost tipova ganglijskih ćelija među vrstama. U [[primat]]a, uključujući ljude, općenito postoje tri klase RGC-a: * W-ganglija – malo, 40% od ukupnog broja, širokopoljna, pobude prima od štapića, otkriva kretanje u pravcu bilo gde u polju. * X-ganglija – srednji promjer, 55% od ukupnog broja, uskopoljna, vid u boji. Trajni odgovor. * Y- ganglijske ćelije – najveće, 5%, sa vrlo širokim dendritskim poljem, reagiraju na brzi pokret očiju ili brzu promjenu intenziteta svjetlosti. Privremeni odgovor. Na osnovu njihovih projekcija i funkcija, postoji najmanje pet glavnih klasa ganglijskih ćelija mrežnjače: * [[Patuljasta ćelija]] (parvoćelijski ili P-put; [[parvoćelijska ćelija|P-ćelije]]); * [[Ćelija suncobrana]] (magnoćelijskii ili M-put; [[magnoćelijska ćelija|M-ćelije]]); * [[Bistratificirana ćelija]] (konioćelijski (čepićni) ili K-put); * [[Fotosenzibilna ganglijska ćelija|Fotosenzibolne ganglijske ćelije]]; * Ostale ganglijske ćelije koje se projiciraju na ''[[superior colliculus]]'', za pokrete očiju ([[sakcade]]) . === P–tip === [[Datoteka:Magno Parvocellular Pathways.svg|thumb|280px|Parvoćelijski i magnoputevi]] Mrežnične ganglijske ćelije tipa P projiciraju se na [[parvoćelijska ćelija|parvoćelijske slojeve]] [[bočno genikulatno jezgro|bočnog genikulatnog jezgra]]. Te ćelije su poznate kao patuljaste ganglijske mrežnjačne ćelije, na osnovu malih veličina njihovih [[dendrit]]nih stabala i ćelijskih tijela. Oko 80% svih ganglijskih ćelija mrežnjače su patuljaste, na [[parvoćelijski put|parvoćelijskom putu]]. Primaju ulaze od relativno malo štapića i čunića. Imaju polahku [[brzina provođenja|brzinu provođenja]] i reagiraju na promjene u boji, ali samo slabo na promjene ako nisu velike. Imaju jednostavno središnje okruženje [[receptivno polje|receptivnog bpolja]], gdje centar može biti uključen (ON) ili isključen (OF) dok je okruženje suprotno. === M–tip === Mrežnjačne ganglijske ćelije M-tipa projiciraju se na [[magnoćelijska ćelije|magnoćelijske slojeve]] bočnog genikulskog jezgra. Te ćelije su poznate kao [[kišobran]] ganglijske ćelija mrežnjače, na osnovu velikih dimenzija njihovih [[dendrit]]skih stabala i ćelijskih tijela. Otprilike 10% svih ganglijskih ćelija mrežnjače su ćelije suncobrana i dio su magnoćelijskog puta. Ulazni impuls dobijaju od relativno velikog broja štapićaa i čunića. Imaju brzu brzinu provodljivosti i mogu reagirati na podražaje s malim kontrastom, ali nisu vrlo osjetljivi na promjene boje (Kandel i sur., 2000). Imaju mnogo veća [[receptivno polje|receptivna polja]] koja su bez obzira na to centralno okružena. === K–tip === Ganglionske ćelije mrežnjače B i K-tipa projiciraju se na [[konioćelijski sloj]] (čepićni) bočnog genikulatnog jezgra. Ganglijske ćelije mrežnjače K-tipa identificirane su tek relativno nedavno. Konioćelijski znači "ćelije male poput prašine", a zbog male veličine bilo ih je teško pronaći. Otprilike 10% svih ganglijskih ćelija mrežnjače su bistratificirane i te prolaze konioćelijskim putem. Primaju ulazne signale od srednjepoljnih štapića i čepića. Mogu biti uključeni u viđenje boja. Imaju vrlo velika [[receptivno polje|receptivna polja]] koja imaju samo centre (bez okruženja) i uvijek su uključeni (ON) na čepić za plavu, a isključeni (OF) i na one za crvenu i zelenu. === Fotosenzibilna ganglijska ćelija === [[Fotosenzibilna ganglijska ćelija|Fotosenzibilne ganglijske ćelije]], uključujući, ali ne ograničavajući se na gigantske ganglijske ćelije mrežnjače, sadrže [[fotopigment]], [[melanopsin]], što ih čini direktno reagirajućim na svjetlost, čak i u odsustvu štapića i čepića . One se projiciraju, između ostalog, i na [[suprahijazmatsko jezgro]] (SCN), putem [[mrežnjačnohipotalamusni trakt|mrežnjačnohipotalamusnog trakta]] za postavljanje i održavanje [[cirkadijski ritam|cirkadijskih ritmova]]. Ostale ganglijske ćelije mrežnjače koje se projiciraju na [[bočno genikulsko jezgro]] (LGN) uključuju ćelije koje uspostavljaju vezu sa [[Edinger-Westfalskovo jezgro|Edinger-Westfalskovom jezgrom]] (EW), za kontrolu [[zjenični refleks|zjeničnog refleksa svjetlosti]] i [[gigantske ganglijske ćelije mrežnjače]]. == Fiziologija == Većina zrelih ganglijskih ćelija u stanju je da aktivira potencijale djelovanja na visokoj frekvenciji, zbog svoje ekspresije K_v tri kalijeva kanala. .<ref name="y">{{Cite web | url=http://ykolodin.50webs.com/ | title=Ionic conductances underlying excitability in tonically firing retinal ganglion cells of adult rat}}</ref><ref name="Henne">{{cite journal | vauthors = Henne J, Pöttering S, Jeserich G | title = Voltage-gated potassium channels in retinal ganglion cells of trout: a combined biophysical, pharmacological, and single-cell RT-PCR approach | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 62 | issue = 5 | pages = 629–37 | date = decembar 2000 | pmid = 11104501 | doi = 10.1002/1097-4547(20001201)62:5<629::AID-JNR2>3.0.CO;2-X }}</ref><ref name="Henne2">{{cite journal | vauthors = Henne J, Jeserich G | title = Maturation of spiking activity in trout retinal ganglion cells coincides with upregulation of Kv3.1- and BK-related potassium channels | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 75 | issue = 1 | pages = 44–54 | date = januar 2004 | pmid = 14689447 | doi = 10.1002/jnr.10830 }}</ref> === Rast mrežnjače: početak === Ganglijske ćelije mrežnjače (RGC) nastaju između 11. dana (E11) i postnatalnog (PN) nultog (PN0) dsns [[embrion]]skog razvoja u [[miš]]a i između 5. i 18. sedmicee "[[in utero]]" u razvoju čovjeka.<ref>{{cite journal | vauthors = Pacal M, Bremner R | title = Induction of the ganglion cell differentiation program in human retinal progenitors before cell cycle exit | journal = Developmental Dynamics | volume = 243 | issue = 5 | pages = 712–29 | date = maj 2014 | pmid = 24339342 | doi = 10.1002/dvdy.24103 }}</ref> Kod sisara, RGC se obično dodaju na početku, u leđno-središnjem aspektu [[Optička čaša (embriologija)|optičke čaše]], koja se nalazi u središtu oka. Tada će se rast RC pojerati ventralno i periferno, u vidu talasa.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Hufnagel RB, Le TT, Riesenberg AL, Brown NL | title = Neurog2 controls the leading edge of neurogenesis in the mammalian retina | journal = Developmental Biology | volume = 340 | issue = 2 | pages = 490–503 | date = april 2010 | pmid = 20144606 | pmc = 2854206 | doi = 10.1016/j.ydbio.2010.02.002}}</ref> Ovaj proces ovisi o mnoštvu faktora, u rasponu od signalnih, kao što su FGF3 i FGF8 do pravilne inhibicije zareznog signalnog puta. Što je najvažnije, [[bHLH]] (osnovni heliks-šetlja-heliks)-domen, koji sadrži [[faktor transkripcije]] ''Atoh7'' i njegove nizvodne efektore, kao što su '' Brn3b '' i '' Isl-1'', koji rade na podsticanju preživljavanja RGC i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]]. ''Diferencijacijski talas'' kroz mrežnjaču, koji pokreće razvoj RGC-a također je reguliran posebno faktorima ''bHLH'', ''Neurog2'', ''Ascl1'' i FGF / Shh signalizacijom, koja dolazi s periferije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lo Giudice Q, Leleu M, La Manno G, Fabre PJ | title = Single-cell transcriptional logic of cell-fate specification and axon guidance in early-born retinal neurons | journal = Development | volume = 146 | issue = 17 | pages = dev178103 | date = septembar 2019 | pmid = 31399471 | doi = 10.1242/dev.178103 | doi-access = free }}</ref> === Rast unutar sloja ganglijskih ćelija mrežnjače (optička vlakna) === RGC-ovi ranih rodonačelnika obično šire nastavke, koji se povezuju na unutrašrnju i vanjsku graničnu membranu mrežnjače, sa vanjskim slojem u blizini [[mrežnjačni pigmentni epitel|mrežnjačnog pigmentnog epitela]] (RPE) i unutrašnjem, susjednomm, budućem [[staklasto tijelo|staklastom tijelu]]. [[Ćelijsko tijelo]] povlači se prema RPE, terminalnoj se dijeli i [[ćelijska diferencijacija|diferencira ćelije]], a zatim migrira unatrag, prema [[unutrašnja granična membrana|unutrašnjoj graničnoj membrani]], u procesu zvanom [[Razvoj nervnog sistema|translokacija some]]. Kinetika RGC te translokacije i osnovni mehanizmi najbolje se razumiju kod [[zebra riba]].<ref>{{cite journal | vauthors = Icha J, Kunath C, Rocha-Martins M, Norden C | title = Independent modes of ganglion cell translocation ensure correct lamination of the zebrafish retina | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 215 | issue = 2 | pages = 259–275 | date = oktobar 2016 | pmid = 27810916 | pmc = 5084647 | doi = 10.1083/jcb.201604095 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Randlett O, Poggi L, Zolessi FR, Harris WA | title = The oriented emergence of axons from retinal ganglion cells is directed by laminin contact in vivo | language = English | journal = Neuron | volume = 70 | issue = 2 | pages = 266–80 | date = april 2011 | pmid = 21521613 | pmc = 3087191 | doi = 10.1016/j.neuron.2011.03.013 | url = https://www.cell.com/neuron/abstract/S0896-6273(11)00253-4}}</ref> Povlačenje vršnog nastavka RGC-a vjerovatno je posredovano putem [[Slit-Robova signalizacija|Slit-Robove signalizacije]]. RGC-ovi će rasti duž glijinih stopala, smještenih na unutrašnjoj staklastoj površini (strana najbliža budućem staklastom tijelu). [[Molekula adhezije neuronskih ćelija]] (N-CAM) posredovat će ovo vezanje, putem homofilnih molekula (N-CAM se veže samo za taj izotop N-CAM: A s A, B sa B, nikada A s B). Prorezna signalizacija takođe ima ulogu, sprečavajući da RGC-ovi rastu u slojeve izvan sloja optičkih vlakana.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Thompson H, Andrews W, Parnavelas JG, Erskine L | title = Robo2 is required for Slit-mediated intraretinal axon guidance | journal = Developmental Biology | volume = 335 | issue = 2 | pages = 418–26 | date = novembar 2009 | pmid = 19782674 | pmc = 2814049 | doi = 10.1016/j.ydbio.2009.09.034 }}</ref> [[Akson]]i iz RGC-a rastu i šire se prema [[optički disk|optičkom disku]], gdje izlaze iz oka. Jednom diferencirani, graniče se s inhibitornom perifernom regijom i središnjom privlačnom regijom, promovirajući tako produženje aksona prema optičkom disku. CSPG postoje duž mrežnačnog neuroepitela (površine preko koje leže RGC-ovi) u perifernom visokocentralnom niskom gradijentu. Prorez se također ispoljava po sličnom obrascu, a luči se iz ćelija sočiva. Molekule adhezije, poput N-CAM i L1, pospješuju centralni rast i također pomažu da se RGC aksoni pravilno fascikuliraju (spajaju). Shh se ispoljava u visokom centralnom, niskom perifernom gradijentu, promovirajući produženje RGC aksona sa centralnim izbočenjem putem posredovane signalizacije Patched-1, glavnog receptora za Shh<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Sánchez-Camacho C, Bovolenta P | title = Autonomous and non-autonomous Shh signalling mediate the in vivo growth and guidance of mouse retinal ganglion cell axons | journal = Development | volume = 135 | issue = 21 | pages = 3531–41 | date = novembar 2008 | pmid = 18832395 | doi = 10.1242/dev.023663 | doi-access = free }}</ref> === Rast u i kroz očni nerv === RGC-ovi z sloja ganglijskih ćelija mrežnjače izlaze i kroz optički disk, za koji je potreban zaokret od 45°. To zahtijeva složene interakcije sa [[glija|glijinim]] ćelijama optičkog diska, koje će ispoljavati lokalne gradijente Netrin-1, morfogena koji će stupiti u interakciju s receptorom delecije na čepićima rasta RGC aksona. Ovaj morfogen, u početku privlači RGC aksone, ali zatim postaje odbojan, unutrašnjom promjenom u čepiću rasta RGC, Netin-1, odgurujući akson optičkog diska.).<ref>{{cite journal | vauthors = Höpker VH, Shewan D, Tessier-Lavigne M, Poo M, Holt C | title = Growth-cone attraction to netrin-1 is converted to repulsion by laminin-1 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-09-02_401_6748/page/68 | journal = [[Nature]]| volume = 401 | issue = 6748 | pages = 69–73 | date = septembar 1999 | pmid = 10485706 | doi = 10.1038/43441 | bibcode = 1999Natur.401...69H}}</ref> se da je [[cAMP]] vrlo važan u regulaciji proizvodnje proteina NRP1, regulišući tako odgovor čunjeva rasta na gradijent VEGF-A u hijazmi. Ovo se posreduje putem mehanizma koji ovisi o [[cAMP]]-u. Pored toga, također mogu biti uključene i signalizacije CSPG i Eph/efrin. RGC će rasti duž stopala na kraju glije u optičkom nervu. Ove glijine ćelije izlučuju odbojni semaforin 5a i okružujući prorez, pokrivajući vidni živac koji osigurava da u njemu ostanu. ''Vax1'', faktor transkripcije izražen je u ventralnom dijelu [[dijencefalon]]a i glijinim ćelijama u regiji u kojoj se formira hijazma, a može se također izlučivati za kontrolu stvaranja hijazme.<ref>{{cite journal | vauthors = Kim N, Min KW, Kang KH, Lee EJ, Kim HT, Moon K, Choi J, Le D, Lee SH, Kim JW | display-authors = 6 | title = Regulation of retinal axon growth by secreted Vax1 homeodomain protein | journal = eLife | volume = 3 | pages = e02671 | date = septembar 2014 | pmid = 25201875 | pmc = 4178304 | doi = 10.7554/eLife.02671 }}</ref> === Rast optičke hijazme === Kad se RGC približe optičkoj hijazmi, tački u kojoj se susrećudva optička nerva, na ventralnom diencefalonu, oko E10-E11 u miša, moraju se usmjeriti u kontralateralni optički trakt ili ostati u ipsilateralnom optičkom traktu. Kod miša će oko 5% RGC-a, uglavnom onih koji dolaze iz regije ventralno-vremenskog polumjeseca (VTc) mrežnjače, ostati ipsilateralno, dok će preostalih 95% RGC-a prijeći. To se u velikoj mjeri kontrolira stepenom binokularnog preklapanja između dva vidna polja oba oka. Miševi nemaju značajno preklapanje, dok će ljudi koji to imaju imati oko 50% RGC-a, a 50% će ostati ipsilateralno. ==== Izgradnja odbojnog obrisa hijazme ==== Kada RGC-ovi dođu do hijazme, [[glija]]-ćelije, koje ih podržavaju, promijenit će se iz intrafascikularne u radijalnu morfologiju. Grupa diencefalnih ćelija koje imaju embrionski [[antigen]] specifičan za ćelijskii površinski antigen embrionskog antigena (SSEA) -1 i CD44, formirat će obrnuti V-oblik Oni će uspostaviti stražnji aspekt optičke granice hijazme. Uz to, ovdje je važno i prorezno signaliziranje: proteoglikani [[heparin-sulfat]]a (HSPG), proteini u ECM-u, usidrit će prorezni morfogen na određenim mjestima na stražnjoj granici hijazme.<ref>{{cite journal | vauthors = Wright KM, Lyon KA, Leung H, Leahy DJ, Ma L, Ginty DD | title = Dystroglycan organizes axon guidance cue localization and axonal pathfinding | journal = Neuron | volume = 76 | issue = 5 | pages = 931–44 | date = decembar 2012 | pmid = 23217742 | pmc = 3526105 | doi = 10.1016/j.neuron.2012.10.009 }}</ref> RGC će u ovom trenutku početi izražavati Robo, receptor za prorez, olakšavajući odbojnost. ==== Kontralateralno projiciranje RGC-a ==== RGC aksoni koji putuju u kontralateralni optički trakt trebaju prijeći na drugu stranu. Shh ima ulogu u tome, a izražava se duž srednje linije u trbušnom dijelu diencefalona, pružajući odbojni znak da se spreči da RGC ektopski pređu srednju liniju. Međutim, u ovom gradijentu nastaje rupa, omogućavajući RGC-ima da se dekadiraju (istraživanja se i dalje aktivno rade kako bi se razumio mehanizam koji stoji iza ove izolirane obliteracije). Molekule koji posreduju privlačenje uključuju NrCAM, koji se ispoljava rastućim RGC-ima i glijom srednje linije i djeluje zajedno sa Sema6D, posredovanim putem Plexin-A1 receptora. VEGF-A se oslobađa iz srednje linije usmjerava RGC-ove krenuti kontralateralnim putem posredovanom receptorom Neuropilin-1 (NRP1).<ref>{{cite journal | vauthors = Höpker VH, Shewan D, Tessier-Lavigne M, Poo M, Holt C | title = Growth-cone attraction to netrin-1 is converted to repulsion by laminin-1 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-09-02_401_6748/page/68 | journal = [[Nature]]| volume = 401 | issue = 6748 | pages = 69–73 | date = septembar 1999 | pmid = 10485706 | doi = 10.1038/43441 | bibcode = 1999Natur.401...69H }}</ref> se da je cAMP vrlo važan u regulaciji proizvodnje proteina NRP1, regulišući tako odgovor čunjeva rasta na gradijent VEGF-A u hijazmi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dell AL, Fried-Cassorla E, Xu H, Raper JA | title = cAMP-induced expression of neuropilin1 promotes retinal axon crossing in the zebrafish optic chiasm | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 27 | pages = 11076–88 | date = juli 2013 | pmid = 23825413 | pmc = 3719991 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.0197-13.2013 }}</ref> ==== Ipsilateralno projiciranje RGC-a ==== Jedina komponenta miševa koji se projiciraju ipsilateralno su RGC-ovi iz trbušno-vremenskog polumjeseca u mrežnjači i samo zato što imaju faktor transkripcije ''Zic2''. ''Zic2 '' promovira ekspresiju receptora [[tirozin]]-[[kinaza|kinaze]] EphB1, koji se putem prosljeđivanja signala. (vidi pregled Xu et al.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu NJ, Henkemeyer M | title = Ephrin reverse signaling in axon guidance and synaptogenesis | journal = Seminars in Cell & Developmental Biology | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–64 | date = februar 2012 | pmid = 22044884 | pmc = 3288821 | doi = 10.1016/j.semcdb.2011.10.024 }}</ref>) Shh ima ključnu ulogu u održavanju RGC aksona u ipsilateralnoj poziciji. Shh se izražava kontralateralno projiciranim RGC-ima i glijalnim ćelijama srednje linije. Boc ili Brat CDO-a (povezan sa CAM-om / koji reguliraju onkogeni), koreceptor za Shh koji utiče na Shh-signalizaciju, putem Ptch1,<ref>{{cite journal | vauthors = Pak W, Hindges R, Lim YS, Pfaff SL, O'Leary DD | title = Magnitude of binocular vision controlled by islet-2 repression of a genetic program that specifies laterality of retinal axon pathfinding | url = https://archive.org/details/cell_2004-11-12_119_4/page/567 | journal = Cell | volume = 119 | issue = 4 | pages = 567–78 | date = novembar 2004 | pmid = 15537545 | doi = 10.1016/j.cell.2004.10.026 }}</ref> izgleda da posreduje u ovom odbijanju, jer je to samo na čepićima rasta koji dolaze iz ipsilateralno projiciranih RGC-ova. Ostali faktori koji utiču na rast ipsilateralnog RGC uključuju porodicu teneurina, koja obuhvata transmembranske adhezijske proteine koji koriste homofilne interakcije za kontrolu navođenja, i Nogo, koji se izražava srednjom linijom radijalne glije. < its receptor in the optic pathway of mouse embryos | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 86 | issue = 8 | pages = 1721–33 | date = June 2008 | pmid = 18214994 | doi = 10.1002/jnr.21626 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kenzelmann D, Chiquet-Ehrismann R, Leachman NT, Tucker RP | title = Teneurin-1 is expressed in interconnected regions of the developing brain and is processed in vivo | journal = BMC Developmental Biology | volume = 8 | pages = 30 | date = mart 2008 | pmid = 18366734 | pmc = 2289808 | doi = 10.1186/1471-213X-8-30 }}</ref> Nogo receptori izražavaju samo VTc RGC. Međutim, uloga Nogo-a u signaliziranju na hijazmi još je uvijek u fazi aktivnog proučavanja. Konačno, čini se da i drugi faktori transkripcije imaju značajnu ulogu u promjeni. Naprimjer, Foxg1, koji se nazivaju i faktor mozga 1, i Foxd1, koji se zvani i faktor mozga 2, transkripcijski su faktori s krilima i zavojnicom koji se izražavaju u nosnoj i vremenskoj optičkoj čašici, a optički mjehurići počinju evagirati iz nervne cijevi. Ovi faktori su također izraženi u ventralnom dijelu diencefalona, pri čemu je Foxd1 izražen u blizini hijazme, dok je Foxg1 izraženiji rostrumski. Čini se da imaju ulogu u definiranju ipsilateralne projekcije, mijenjajući ekspresiju proizvodnje receptora Zic2 i EphB1.<ref>{{cite journal | vauthors = Herrera E, Marcus R, Li S, Williams SE, Erskine L, Lai E, Mason C | title = Foxd1 is required for proper formation of the optic chiasm | journal = Development | volume = 131 | issue = 22 | pages = 5727–39 | date = novembar 2004 | pmid = 15509772 | doi = 10.1242/dev.01431 | doi-access = free }}</ref> === Rast u optičkom traktu === Kad izađu iz optičke hijazme, RGC će se protezati dorzokaudalno, duž ventralne diencefalne površine čineći optički trakt, koji će ih voditi do ''[[colliculus superior]]'' i [[bočno genikulatno jezgro|bočnog genikulatnog jezgra]] kod sisara ili do tektuma kosd nižih kičmenjaka. Sema3d pospješuje rast, barem u proksimalnom optičkom traktu, a čini se da su značajna preuređenja [[citoskelet]]a na nivou rasta čepića.<ref>{{cite journal | vauthors = Sakai JA, Halloran MC | title = Semaphorin 3d guides laterality of retinal ganglion cell projections in zebrafish | journal = Development | volume = 133 | issue = 6 | pages = 1035–44 | date = mart 2006 | pmid = 16467361 | doi = 10.1242/dev.02272 | doi-access = free }}</ref> == Mijelinacija == Kod većine sisara, aksoni ganglijskih ćelija mrežnjače nisu [[mijelin]]izirani, tamo gdje prolaze kroz mrežnjačuu. Međutim, oni dijelovi [[akson]]a koji su izvan mrežnjače su mijelinizirani. Ovaj obrazac mijelinizacije funkcionalno se objašnjava relativno visokom neprozirnošću mijelina – mijelinizirani aksoni koji prelaze kroz mrežnjaču apsorbiraju dio svjetlosti prije nego što dođe do sloja fotoreceptora, smanjujući kvalitet vida. Postoje ljudske očne bolesti koje se javljaju tamo gdje se to zapravo i dogodi. Kod nekih kičmenjaka, naprimjer kod [[kokoš]]i, aksoni ganglijskih ćelija unutar mrežnjače ''jesu'' mijelinizirani.<ref name="Villegas">{{cite journal | vauthors = Villegas GM | title = Electron microscopic study of the vertebrate retina | journal = The Journal of General Physiology | volume = 43(6)Suppl | issue = 6 | pages = 15–43 | date = juli 1960 | pmid = 13842313 | pmc = 2195075 | doi = 10.1085/jgp.43.6.15 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Ganglija]] * [[Receptivno polje]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== * [http://web.mit.edu/bcs/schillerlab/research/A-Vision/A3-1.html Diagram at mit.edu] * [http://webexhibits.org/colorart/ganglion.html Overview and diagrams at webexhibits.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016022914/http://www.webexhibits.org/colorart/ganglion.html |date=16. 10. 2020 }} * [http://neuronbank.org/wiki/index.php/Retinal_Ganglion_Cell Neuronbank Wiki page on RGCs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725070934/http://neuronbank.org/wiki/index.php/Retinal_Ganglion_Cell |date=25. 7. 2009 }} * [https://neuinfo.org/mynif/search.php?q=Retinal%20Ganglion%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search - Retinal Ganglion Cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092828/https://neuinfo.org/mynif/search.php?q=Retinal%20Ganglion%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 |date=4. 3. 2016 }} via the Neuroscience Information Framework {{Anatomija oka}} {{DEFAULTSORT:Ganglijska ćelija mrežnjače}} [[Kategorija:Histologija]] [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Ljudske ćelije]] [[Kategorija:Neuroni]] sub0dyed4ucuahzb6cz9yp3q3a37f18 0 474691 3924611 3885462 2026-09-10T14:04:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924611 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''CXorf49''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om [[otvoreni okvir čitanja|otvorenog okvira čitanja 49]] (CXorf49), na [[hromosom X|hromosomu X]]. ==Gen== Gen CXorf49 ima dvojnika CXorf49B [[lokus (genetika)|lokusa]].<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001145140 |title=Homo sapiens chromosome X open reading frame 49 (CXorf49), mRNA - Nucleotide - NCBI |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=28. 9. 2015 |access-date=28. 4. 2016}}</ref> Preimenovanje A8MYA2 se također odnosi na protein kodiran sa CXorf49 ili CXorf49B.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/A8MYA2 |title=RecName: Full=Uncharacterized protein CXorf49 - Protein - NCBI |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=28. 9. 2015|access-date=28. 4. 2016}}</ref> CXorf49 dug je 3.912 [[bazni par|baznih parova]], sa šest [[egzon]]a.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?LinkName=nuccore_gene&from_uid=223468692 |title=CXorf49 chromosome X open reading frame 49 [Homo sapiens (human)&#93; - Gene - NCBI |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref> CXorf49 ima jedan transkript za kodiranje proteina.<ref>{{cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/s4/summary/molecular/gene?term=cxorf49&classification=9606&tid=nameOrgENSG00000215115 |title=Gene & protein Summary: cxorf49 |publisher=Ebi.ac.uk |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref> ==Protein== Protein ima 514 [[aminokiselina]] i molekulsku masu od 54,4 kDa.<ref>{{cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=cxorf49 |title=CXorf49 Gene(Protein Coding) Chromosome X Open Reading Frame 49 |publisher=GeneCards |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref> [[Izoelektrična tačka]] je 9,3. U poređenju sa drugim ljudskim proteinima, CXorf49 je [[glicin]]– i [[prolin]]-bogat, ali ima niže nivoe [[asparagin]]a, [[izoleucin]]a, [[tirozin]]a i [[treonin]]a (Statistička analiza proteinskih sekvenci, SAPS <ref name=":0">{{Cite web|url=http://seqtool.sdsc.edu/|title=SDSC Biology Workbench|website=seqtool.sdsc.edu|access-date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031200/http://seqtool.sdsc.edu/|archive-date=11. 8. 2003|url-status=dead}}</ref>). === Domeni === [[Datoteka:Protein cxorf49.png| thumb|472x472px|Protein sa domenom nepoznate funkcije.]] [[Domen nepoznate funkcije]], DUF4641, gotovo je u cjelosti protein. Dug je 433 [[aminokiseline]], od aminokiseline 80 do aminokiseline broj 512.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/223468693 |title=uncharacterized protein CXorf49 [Homo sapiens&#93; - Protein - NCBI |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=28. 9. 2015 |access-date=28. 4. 2016}}</ref> DUF4641 is a part of pfam15483.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=pfam15483|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF4641|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=6. 5. 2016}}</ref> Domen je bogat prolinom i argininom, ali DUF4641 ima niže razine izoleucina, tirozina i treonina u odnosu na druge ljudske proteine (Analiza proteinskih sekvenci, SAPS. DUF4641 ima neobičan razmak između [[lizin]]skih ostataka i pozitivno nabijenih aminokiselina (Analiza proteinskih sekvenci, SAPS). ===[[Post-translacijske modifikacije]]=== Predviđa se da će CXorf49 imati nekoliko post-translacijskih mjesta. To uključuje lokacije za N-acetiltransferazu (NetAcet 1-<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetAcet/ |title=NetAcet 1.0 Server |publisher=Cbs.dtu.dk |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref>), glikacija ε amino grupa [[lizin]]a (NetGlycate 1.0<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetGlycate/ |title=NetGlycate 1.0 Server |publisher=Cbs.dtu.dk |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref>), mucinski tip GalNAc O-glikozilacije (NetOglyc 4.0<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetOGlyc/ |title=NetOGlyc 4.0 Server |publisher=Cbs.dtu.dk |date=15. 5. 2013 |access-date=28. 4. 2016}}</ref>), phosphorylation (NetPhos 2.0<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/ |title=NetPhos 2.0 Server |publisher=Cbs.dtu.dk |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref>), sumoilacija (SUMOplot program za analizu<ref>{{cite web |url=http://www.abgent.com/sumoplot |title=SUMOplot Analysis Program |publisher=Abgent |date= |access-date=28. 4. 2016 |archive-date=22. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot |url-status=dead }}</ref>) i O-ß-GlcNAc dodatak (YinOYang WWW<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/ |title=YinOYang 1.2 Server |publisher=Cbs.dtu.dk |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref>). ===Subćelijska lokalizacija=== Predviđa se da se protein CXorf49 nalazi u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]] (PSORT II <ref>http://psort.hgc.jp/cgi-bin/runpsort.pl|date=July{{Mrtav link}} 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>). ==Ekspresija== ===Promotorska regija=== Regija [[promotor (genetika)|promotora]] CXorf49 nalazi se između baznog para 71718051 i 71718785 na minus lancu X hromosoma i duga je 735 bp (Genomatixov ElDorado program <ref>{{Cite web |url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/eldorado/eldorado.pl?s=6e4d7af0dead5f8daf88d9c54302dc45 |title=Genomatix’s ElDorado |access-date=3. 4. 2021 |archive-date=3. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210403193429/https://www.genomatix.de/cgi-bin/sessions/login.pl?s=8c771b65c6f17d64d3beb90fb2fb4191 |url-status=dead }}</ref>). Jedan od najčešćih [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] mjesta vezanja u promotorskoj regiji su mjesta za faktor vezanja za Y-boks.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.632817 |title=EST Profile - Hs.632817 |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date= |access-date=28. 4. 2016}}</ref>). == Interakcije == Još uvijek nije dokazano da li protein CXorf49 stupa u interakciju s drugim proteinima (PSICQUIC<ref>{{Cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/Tools/webservices/psicquic/view/home.xhtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217140030/http://www.ebi.ac.uk/Tools/webservices/psicquic/view/home.xhtml|url-status=live|archive-date=17. 12. 2014|title=PSIQUIC}}</ref>). Utvrđeno je da je CXorf49 jedna od komponenata male grupe [[HL-60]] ćelijskih [[proteom]]a koja je bila najsklonija stvaranju adukata [[4-hidroksi-2-nonenal]]a (HNE), nakon izlaganja netoksičnim (10 μM) koncentracijama HNE, zajedno sa toplotnim šokom 60 kDa proteina 1.<ref>{{cite journal|last1=Arcaro|first1=Alessia|last2=Daga|first2=Martina|last3=Cetrangolo|first3=Giovanni Paolo|last4=Ciamporcero|first4=Eric Stefano|last5=Lepore|first5=Alessio|last6=Pizzimenti|first6=Stefania|last7=Petrella|first7=Claudia|last8=Graf|first8=Maria|last9=Uchida|first9=Koji|last10=Mamone|first10=Gianfranco|last11=Ferranti|first11=Pasquale|last12=Ames|first12=Paul R. J.|last13=Palumbo|first13=Giuseppe|last14=Barrera|first14=Giuseppina|last15=Gentile|first15=Fabrizio|title=Generation of Adducts of 4-Hydroxy-2-nonenal with Heat Shock 60 kDa Protein 1 in Human Promyelocytic HL-60 and Monocytic THP-1 Cell Lines|journal=Oxidative Medicine and Cellular Longevity|date=2015|volume=2015|page=296146|doi=10.1155/2015/296146|pmid=26078803|pmc=4452872}}</ref> ==Homologija== Upotrebom [[BLAST]]-a<ref>[http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?PROGRAM=blastp&PAGE_TYPE=BlastSearch&LINK_LOC=blasthome Protein BLAST]</ref> nađeno je da nema ortologa za CXorf49 u jednoćelijskim organizmima, gljivama ili biljkama čiji su [[genom]]i sekvencirani. Za višećelijske organizme ortolozi se nalaze kod sisara. Tabela ispod prikazuje izbor ortologa sisara. Navedeni su nakon vremena evolucijskog razdvajanja od ljudi. {| class="wikitable" !Rod i vrsta !Uobičajeno ime !Pristupni broj !Dužina sekvence !Poklapanje sa ljudskim proteinom |- |''Pan troglodytes'' |Čimpanza |XP_001137982 |514 aa |98 % |- |''Callithrix jacchus'' |Obični marmozet |XP_008987719 |487 aa |65 % |- |''Galeopterus variegatus'' |Malajski leteći lemur |XP_008574823 |525 aa |54 % |- |''Tupaia chinensis'' |Kineska verirovka |XP_006168003 |527 aa |35 % |- |''Chinchilla lanigera'' |Dugorepa činčila |XP_013358263 |307 aa |49 % |- |''Mus musculus'' |Kućni miš |NP_081944 |513 aa |36 % |- |''Canis lupus familiaris'' |Pas |XP_850392 |526 aa |54 % |- |''Odobenus rosmarus divergens'' |Pacifički morž |XP_012422579 |530 aa |51 % |- |''Mustela putorius furo'' |Feret |XP_004777306 |544 aa |50 % |- |''Lipotes vexillifer'' |Kineski riječni delfin |XP_007452050 |529 aa |45 % |- |''Ovis areis'' |Ovca |XP_004022229 |536 aa |45 % |- |''Capra hircus'' |Koza |XP_005700711 |538 aa |44 % |- |''Myotis lucifugus'' |Mali smeđi šišmiš |XP_006083036 |500 aa |42 % |- |''Myotis davidii'' |Davidov miotis |XP_006759573 |495 aa |42 % |- |''Bos taurus'' |Govedo |NP_001092664 |534 aa |42 % |- |''Equus asinus'' |Magarac |XP_014707878 |723 aa |42 % |- |''Trichechus manatus latirostris'' | Floridska morska krava |XP_012415455 |505 aa |44 % |- |''Dasypus novemcinctus'' |Devetoprugasti armadilo |XP_004475873 |497 aa |44 % |- |''Orycteropus afer afer'' |Južnoafrički mravojed |XP_007957133 |477 aa |38 % |} ===Filogenija=== CXorf49 se razvio od [[mravojed]]skog, do ljudskog proteina tokom 105,0 miliona godina. [[File:Phylogenetic tree1.png|left|thumb|[[Filogenetsko stablo]] po programu CRUSTALW na SDSC Biology Workbench, sa CXorf49 čovjeka (Hsa), čimpanze (Ptro), malajslog letećeg lemura (Gava), ovce (Ovari), pacifičkog morža (Ord), mravojeda (Oafaf), kineske verirovke (Tuchi) i kućnog miša (Mmus)]] {{clear}} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu X]] [[Kategorija:Citogenetika]] 7zj0vc1hchqku2csoglgvxgyi5k2zhv 0 477756 3924659 3885677 2026-09-11T03:04:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924659 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Glutarna acidemija tip 1 <br>('''Glutarna acidurija''', '''GA1''', '''GAT1''') | slika = Glutaric acid.png | veličina_slike = 350px | opis_slike = [[Glutarna kiselina]] | ICD10 = {{ICD10|E|72|3|e|70}} | ICD9 = | ICDO = | OMIM = 231670 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | DiseasesDB = 29830 }} '''Glutarna acidemija tip 1''' je nasljedni poremećaj u kojem tijelo nije u stanju da u potpunosti razgradi [[aminokiseline]] [[lizin]], hidroksilizin i [[triptofan]]. Prekomjerni nivoi njihovih međuprodukata razgradnje ([[glutarna kiselina]], [[glutaril-CoA]], [[3-hidroksiglutarna kiselina]], [[glutakonska kiselina]]) mogu se akumulirati i oštetiti [[mozak]] (i takođe drugih organe<ref>{{cite journal |last1=Chow |first1=S. L. |last2=Rohan |first2=C. |last3=Morris |first3=A. A. M. |last4=Morris |first4=A. A. M. |title=Case Report: Rhabdomyolysis in Glutaric Aciduria Type I |journal=Journal of Inherited Metabolic Disease |date=2003 |volume=26 |issue=7 |pages=711–712 |doi=10.1023/b:boli.0000005635.89043.8a |pmid=14707521 }}</ref>), ali posebno [[bazna ganglija|baznu gangliju]], koji su regije koje pomažu u regulaciji kretanja. GA1 uzrokuje sekundarni nedostatak [[karnitin]]a, jer se [[glutarna kiselina]], kao i druge [[organske kiseline]], detoksifikuje [[karnitin]]om. Također se može javiti i [[mentalna retardacija]]. == Znaci i simptomi == Ozbiljnost glutarske acidemije tipa 1 varira u velikoj mjeri; neke osobe su samo blago pogođene, dok druge trpe ozbiljne probleme. GA1 se može definirati kao dva klinička entiteta: GA-1 dijagnosticiran pri rođenju ili prije porođaja i njime se upravlja prehrambenim ograničenjima; GA-1 dijagnosticiran je nakon encefalopatske krize. Kriza se može pojaviti pod oba naslova, ali pojedincima koji su dijagnosticirani prije krize može se upravljati da izbjegnu većinu ili sve ozljede. === GA1 bez encefalopatske krize === ==== Makrocefalija ==== Bebe s glutarnom acidemijom tipa 1 često se rađaju neobično velikih glava ([[makrocefalija]]). Makrocefalija je jedan od najranijih znakova GA1. Stoga je važno istražiti sve slučajeve makrocefalije nepoznatog porijekla zbog nedostatka GCDH,<ref>{{cite journal |last1=Mahfoud Hawilou |first1=Antonieta |last2=Domínguez Méndez |first2=Carmen Luisa |last3=Rizzo |first3=Cristiano |last4=Ribes Rubio |first4=Antonia |title=Macrocefalia ''in utero'' como manifestación clínica de aciduria glutárica tipo I. Informe de una nueva mutación |trans-title=In Utero Macrocephaly as Clinical Manifestation of Glutaric Aciduria Type I. Report of a Novel Mutation |language=es |journal=Revista de Neurología |date=2004 |volume=39 |issue=10 |pages=939 |doi=10.33588/rn.3910.2004258 |pmid=15573311 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Martínez Granero |first1=MA |last2=Garcia Pérez |first2=A |last3=Martínez-Pardo |first3=M |last4=Parra |first4=E |title=Macrocefalia como forma de presentación de la aciduria glutárica tipo 1. Importancia de un diagnóstico precoz |trans-title=Macrocephaly the first manifestation of glutaric aciduria type I: the importance of early diagnosis |journal=Neurología |year=2005 |volume=20 |issue=5 |pages=255–260 |pmid=15954035 |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1218025 }}</ref> given the importance of the early diagnosis of GA1.<ref name="pmid=12888985">{{cite journal |last1=Strauss |first1=Kevin A. |last2=Puffenberger |first2=Erik G. |last3=Robinson |first3=Donna L. |last4=Morton |first4=D. Holmes |title=Type I glutaric aciduria, part 1: Natural history of 77 patients |journal=American Journal of Medical Genetics |date=15. 8. 2003 |volume=121C |issue=1 |pages=38–52 |doi=10.1002/ajmg.c.20007 |pmid=12888985 }}</ref> Makrocefalija je "ključni klinički znak" mnogih neuroloških bolesti. Ljekari i roditelji trebali bi biti svjesni koristi od ispitivanja osnovnog neurogenog poremećaja, posebno neurometaboličkog, kod djece s obimom glave u najvišim percentilima. === GA1 nakon encefalopatske krize === ==== Neuromotorni aspekti ==== Pogođene osobe mogu imati poteškoća u kretanju i mogu osjetiti [[grč]]rve, trzanje, ukočenost ili smanjeni mišićni tonus i slabost mišića (što može biti posljedica sekundarnog nedostatka karnitina). Glutarna acidurija tipa 1, u slučajevima pretrpljene krize, može se definirati kao [[cerebralna paraliza]] genetičkog porijekla. ===== Radna terapija ===== [[Slika:GA1 posture2.jpg |thumb|]] Uobičajeni način upravljanja [[strijatna nekroza|strijatnom nekrozom]] je osiguravanje posebnih sjedećih mjesta. Ova posebna invalidska kolica dizajnirana su da ograniče nenormalne pokrete. Međutim, [[spazam|spastičnost]] može biti pogoršana ograničenjem. Roditelji i njegovatelji mogu pružiti interaktivniju radnu terapiju omogućavanjem djetetu da koristi vlastiti prekomjerni posturni tonus mišića u svoju korist (vidi sliku; imati na umu oprez s kojim se primjenjuje minimalan pritisak uz osiguranje sigurnosti). Prekomjernim tonusom se također može upravljati pomoću "veselih skakača" i drugih pomagala uspravnog stava koja ne sputavaju dijete, ali mu pomažu da postepeno umanji krutost. Bočni sulkus postaje neperkuliran. ==== Nenormalnosti krvarenja ==== Neke osobe s glutarnom acidemijom razvile su krvarenje u mozgu ili očima koje bi se moglo zamijeniti s efektima [[zlostavljanje djece|zlostavljanja djece]]. == Genetika == Stanje se nasljeđuje po [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivnom]] obrascu: oba roditelja moraju imati mutirane kopije gena '' GCDH '' da bi se izazvala glutarna acidemija tipa 1. Gen ''GCDH'' kodira enzim zvani [[glutaril-CoA dehidrogenaza]]. Ovaj enzim je uključen u razgradnju [[aminokiselina]] [[lizin]], hidroksilizin i [[triptofan]]. Mutacije u genu ''GCDH'' sprečavaju proizvodnju enzima ili rezultiraju proizvodnjom defektnog enzima sa vrlo niskom aktivnošću rezidua ili enzima sa njihoom relativno visokom aktivnošću, ali još uvijek sa [[fenotip]]skim posljedicama.<ref name="Christensen E, Aracil A, Vilaseca MA, Busquets C, Ribes A, Pineda M. 1998 840–2">{{cite journal|doi=10.1111/j.1469-8749.1998.tb12362.x|vauthors=Christensen E, Aracil A, Vilaseca MA, Busquets C, Ribes A, Pineda M |title=Glutaric aciduria type I with high residual glutaryl-CoA dehydrogenase activity |journal=Dev Med Child Neurol |volume=40|issue=12|pages=840–2 |pmid=9881681|year=1998 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Christensen |first1=E. |last2=Ribes |first2=A. |last3=Merinero |first3=B. |last4=Zschocke |first4=J. |title=Correlation of genotype and phenotype in glutaryl-CoA dehydrogenase deficiency |journal=Journal of Inherited Metabolic Disease |date=2004 |volume=27 |issue=6 |pages=861–868 |doi=10.1023/B:BOLI.0000045770.93429.3c |pmid=15505393 }}</ref> Ovaj nedostatak enzima omogućava glutarinoj , 3-hidroksiglutarovoj i (u manjoj mjeri) glutakonskoj kiselini da se grade do abnormalnih nivoa, posebno u vremenima kada je tijelo pod stresom. Ovi intermedijarni proizvodi razgradnje naročito su skloni uticaju na bazne ganglije, uzrokujući mnoge znakove i simptome glutarne acidemije tipa 1. Glutarna acidemija tipa 1 javlja se na približno jednom od svakih 30.000 do 40.000 poroda. Mnogo je češća u zajednici [[Amiši|Amiša]] i u populaciji [[Ojibway]] u [[Kanada|Kanadi]], gdje može biti pogođeno do 1/300 novorođenčadi. Rođaci djece sa GA1 mogu imati vrlo nisku aktivnost GCDH: u ranoj studiji GA1 utvrđeno je da je aktivnost GCDH 38%, 42% i 42% kontrola kod tri od četiri testirana rođaka.<ref>{{cite journal |last1=Whelan |first1=DT |last2=Hill |first2=R |last3=Ryan |first3=ED |last4=Spate |first4=M |title=L-Glutaric acidemia: investigation of a patient and his family. |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1979-01_63_1/page/88 |journal=Pediatrics |date=januar 1979 |volume=63 |issue=1 |pages=88-93 |pmid=440804 }}</ref> Ti nivoi su bliski onima koje su pronašli Christensen & al<ref name="Christensen E, Aracil A, Vilaseca MA, Busquets C, Ribes A, Pineda M. 1998 840–2"/> kod neke jako simptomatske djece pogođene GA1-om. == Dijagnoza == Uobičajeno se na MRI Silvijeva brazda operira, ali se ne vrši kod glutarne acidemije tipa 1. U mnogim područjima GA1 uključen je u panele [[skrining novorođenčadi|skrininga novorođenčadi]]. Povišeni glutarilkarnitin može se otkriti pomoću [[tandemska masena spektrometrija|masene spektrometrija]] u osušenoj krvnoj tački, prikupljenoj ubrzo nakon rođenja. Nakon pozitivnog rezultata skrininga, provodi se potvrdno testiranje. To uključuje analizu organske kiseline u mokraći, u potrazi za glutarnom i 3-hidroksiglutarnom kiselinom. Analiza acilkarnitina u plazmi i urinu takođe može biti informativna. Da bi se potvrdila dijagnoza može se izvršiti molekulska analiza, uključujući [[sekvenciranje|sekvenciranje gena]] i analiza broja kopija '' GCDH ''. Molekulsko testiranje također može pružiti informacije za planiranje porodice i prenatalno testiranje, ako je to potrebno. == Liječenje == === Korekcija sekundarnog smanjenja karnitina === Kao i mnoge druge organske kiseline, GA1 uzrokuje iscrpljivanje[[karnitin]]a.<ref name="pmid=12889658">{{cite journal |last1=Winter |first1=S. C. |title=Treatment of carnitine deficiency |journal=Journal of Inherited Metabolic Disease |date=2003 |volume=26 |issue=2 |pages=171–180 |doi=10.1023/a:1024433100257 |pmid=12889658 }}</ref> Karnitin u punoj krvi može se uzgajati oralnim suplementima. Međutim, ovo ne mijenja značajne koncentracije glutarilkarnitina ili esterificiranog karnitina u krvi,<ref name="pmid=12888985"/> sugerirajući da je oralna suplementacija neoptimalna za povećanje nivoa karnitina u tkivima. Na polju kliničke prehrane, istraživači dolaze do istog zaključka da oralni karnitin podiže razinu u plazmi, ali ne utiče na karnitin u mišićima, gdje se većina skladišti i koristi.<ref name="pmid10919968">{{cite journal |last1=Brass |first1=Eric P |title=Supplemental carnitine and exercise |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=august 2000 |volume=72 |issue=2 |pages=618S–623S |doi=10.1093/ajcn/72.2.618S |pmid=10919968 |doi-access=free }}</ref> * Suprotno tome, redovne intravenske infuzije karnitina uzrokovale su značajna klinička poboljšanja: ''smanjena učestalost dekompenzacija, poboljšani rast, poboljšana snaga mišića i smanjeno oslanjanje na medicinsku hranu, uz liberalizaciju unosa proteina".<ref name="pmid=12889658"/> * Holin povećava unos i zadržavanje karnitina.<ref>{{cite journal |last1=Daily |first1=James W. |last2=Sachan |first2=Dileep S. |title=Choline Supplementation Alters Carnitine Homeostasis in Humans and Guinea Pigs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1995-07_125_7/page/1938 |journal=The Journal of Nutrition |date=juli 1995 |volume=125 |issue=7 |pages=1938–1944 |doi=10.1093/jn/125.7.1938 |pmid=7616311 }}</ref> Suplementi [[holin]]a su jeftini, sigurni (vjerojatno čak i kod sve djece koja trebaju antiholinergike) i mogu pružiti spektakularne dokaze o neoptimalnoj efikasnosti dodavanja karnitina, povećanjem tolerancije na vježbanje, tonusa trupa i opće dobrobiti. == Upravljanje interkurentnim bolestima == Stres izazvan infekcijom, groznicom ili drugi zahtjevi za opterećnje tijela može dovesti do pogoršanja znakova i simptoma, uz samo djelimični oporavak. == Prognoza == Studija iz 2006., na 279 pacijenata, otkrila je da je od onih sa simptomima (185, 66%) 95% pretrpjelo encefalopatsku krizu, obično sa oštećenjem mozga. Od osoba u istraživanju, 49 djece je umrlo, a srednja dob smrti bila je 6,6 godina. [[Kaplan – Meierov procjenjivač|Kaplan-Meierova analiza]] podataka procjenjuje da bi oko 50% simptomatskih slučajeva umrlo do 25. godine.<ref name=pmid16641220>{{cite journal |last1=Kölker |first1=Stefan |last2=Garbade |first2=Sven F |last3=Greenberg |first3=Cheryl R |last4=Leonard |first4=James V |last5=Saudubray |first5=Jean-Marie |last6=Ribes |first6=Antonia |last7=Kalkanoglu |first7=H Serap |last8=Lund |first8=Allan M |last9=Merinero |first9=Begoña |last10=Wajner |first10=Moacir |last11=Troncoso |first11=Mónica |last12=Williams |first12=Monique |last13=Walter |first13=John H |last14=Campistol |first14=Jaume |last15=MartÍ-Herrero |first15=Milagros |last16=Caswill |first16=Melissa |last17=Burlina |first17=Alberto B |last18=Lagler |first18=Florian |last19=Maier |first19=Esther M |last20=Schwahn |first20=Bernd |last21=Tokatli |first21=Aysegul |last22=Dursun |first22=Ali |last23=Coskun |first23=Turgay |last24=Chalmers |first24=Ronald A |last25=Koeller |first25=David M |last26=Zschocke |first26=Johannes |last27=Christensen |first27=Ernst |last28=Burgard |first28=Peter |last29=Hoffmann |first29=Georg F |title=Natural History, Outcome, and Treatment Efficacy in Children and Adults with Glutaryl-CoA Dehydrogenase Deficiency |journal=Pediatric Research |date=juni 2006 |volume=59 |issue=6 |pages=840–847 |doi=10.1203/01.pdr.0000219387.79887.86 |pmid=16641220 |doi-access=free }}</ref> Novija istraživanja pružaju ažuriranu prognozu u kojoj pogođene osobe se mogu, pravilnim režimom ishrane i dodavanjem karnitina, upravljati bolešću sa znatno poboljšanom prognozom. Skrining novorođenčadi omogućio je pogođenim pacijentima da izbjegnu krize i žive punim životom bez ikakvih ozljeda na mozgu. Neophodno je da se žrtvama bolesti dijagnosticira pri rođenju ili prije porođaja i da se strogo upravlja svim varijablama, kako bi se održao kvalitet života. Kad se posumnja i u nedostatku potvrđene dijagnoze (genetičkim sekvenciranjem), presudno je da pogođeni održi dijetu restriktivnu za sve proteine i da se rigorozno nadgleda šećer u krvi. [[SZO]] sada ovu bolest smatra potpuno upravljivom.<ref>{{cite journal |last1=Boy |first1=Nikolas |last2=Mühlhausen |first2=Chris |last3=Maier |first3=Esther M. |last4=Heringer |first4=Jana |last5=Assmann |first5=Birgit |last6=Burgard |first6=Peter |last7=Dixon |first7=Marjorie |last8=Fleissner |first8=Sandra |last9=Greenberg |first9=Cheryl R. |last10=Harting |first10=Inga |last11=Hoffmann |first11=Georg F. |last12=Karall |first12=Daniela |last13=Koeller |first13=David M. |last14=Krawinkel |first14=Michael B. |last15=Okun |first15=Jürgen G. |last16=Opladen |first16=Thomas |last17=Posset |first17=Roland |last18=Sahm |first18=Katja |last19=Zschocke |first19=Johannes |last20=Kölker |first20=Stefan |title=Proposed recommendations for diagnosing and managing individuals with glutaric aciduria type I: second revision |journal=Journal of Inherited Metabolic Disease |date=16. 11. 2016 |volume=40 |issue=1 |pages=75–101 |doi=10.1007/s10545-016-9999-9 |pmid=27853989 }}</ref> == Epidemiologija == GA1 se može opisati kao [[metabolički poremećaj]], neurometabolička bolest, [[cerebralna paraliza]] ili poremećaj [[bazna ganglija|bazne ganglije]] (također se pogrešno dijagnosticira kao [[sindrom potresene bebe]]). Ovisno o usvojenoj paradigmi, GA1 će se uglavnom upravljati ograničenjem prekursora ili neurorehabilitacijom. Takozvane "bolesti siroče", poput GA1, mogu se ''usvojiti'' u šire grupe bolesti (poput bolesti nedostatka karnitina, cerebralnih paraliza različitog porijekla, poremećaja baznih ganglija i drugih); Morton et al. (2003b) ističu da je akutna strijatalna nekroza prepoznatljiva patološka karakteristika najmanje 20 drugih poremećaja vrlo različitih etiologija (npr. HIV encefalopatija - [[AIDS]] demencijski kompleks, pneumokokni [[meningitis]], hipoadrenalna kriza, [[metilmalonska acidemija]], [[propionska acidemija]], okluzija [[srednja cerebralna arterija|srednje cerebralne arterije]], hipertenzivna vaskulopatija, akutna infekcija mikrobom ''[[Mycoplasma pneumoniae]] '', intoksikacija 3-nitropropionskom kiselinom, porodični kasni početak [[distonija]], cerebrovaskularna nagla i teška neonatusan asfiksija ("selektivna neuronska nekroza")). Među 279 pacijenata za koje je zabilježeno da imaju GA1, 185 je imalo simptome („dvije trećine“); to što je simptomatično viđeno je kao pokazatelj "'niske efikasnosti liječenja'". Skrining sa visokim rizikom, neonatusni skrining i dijagnoza [[makrocefalija]], bili su načini da se identificiraju nositelji defektnog gena ''GCDH'' koji nisu bili tipski simptomatski. [[Makrocefalija]] ostaje glavni znak GA1 za one koji na bilo koji način nisu povezani sa GA1 ili nemaju koristi od bilo kojeg programa skrininga. GA1 se posmatra kao "bolesti koja se liječi".<ref name=pmid16641220/> ''Dvije trećine'' pacijenata koji imaju GA1 ima malo koristi od liječenja GA1, ali mogu imati koristi od tretmana koji se daju žrtvama okluzije srednjih moždanih arterija, AIDS-ove demencije i drugih poremećaja [[bazna ganglija|baznih ganglija]]: [[moždani implantat]]i, neurorestoracija [[matične ćelije|matičnih ćelija]], [[faktor rasta|faktori rasta]] , [[monoamin]]ski agensi i mnoge druge strategije neurorehabilitacije. ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{cite journal |last1=Mahfoud Hawilou |first1=Antonieta |last2=Domínguez Méndez |first2=Carmen Luisa |last3=Rizzo |first3=Cristiano |last4=Ribes Rubio |first4=Antonia |title=Macrocefalia ''in utero'' como manifestación clínica de aciduria glutárica tipo I. Informe de una nueva mutación |trans-title=In utero macrocephaly as clinical manifestation of glutaric aciduria type I. Report of a novel mutation |language=es |journal=Revista de Neurología |date=2004 |volume=39 |issue=10 |pages=939–942 |doi=10.33588/rn.3910.2004258 |pmid=15573311 }} * {{cite journal |vauthors=Martínez Granero MA, Garcia Pérez A, Martínez-Pardo M, Parra E |title=[Macrocephaly the first manifestation of glutaric aciduria type I: the importance of early diagnosis.] |language=es |journal=Neurologia |volume=20 |issue=5 |pages=255–60 |year=2005 |pmid=15954035 |url=http://www.arsxxi.com/Revistas/mostrararticulo.php?idarticulo=51090515 |access-date=18. 5. 2021 |archive-date=29. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829131824/http://ww38.arsxxi.com/Revistas/mostrararticulo.php?idarticulo=51090515&subid1=20210829-2318-246d-8431-18b443a010c6 |url-status=dead }} * {{cite journal|vauthors=Strauss KA, Morton DH |title=Type I glutaric aciduria, part 2: a model of acute striatal necrosis |journal=Am J Med Genet C Semin Med Genet |volume=121C |issue=1 |pages=53–70 |year=2003 |pmid=12888986 |doi=10.1002/ajmg.c.20008 |url=http://www.clinicforspecialchildren.org/format/Strauss_2003b.pdf |format=&ndash; ^{[https://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AType+I+glutaric+aciduria%2C+part+2%3A+a+model+of+acute+striatal+necrosis&as_publication=Am+J+Med+Genet+C+Semin+Med+Genet&as_ylo=2003&as_yhi=2003&btnG=Search Scholar search]} |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050130233654/http://www.clinicforspecialchildren.org/format/Strauss_2003b.pdf |archive-date=30. 1. 2005 }} see also Part 1 referenced above == Vanjski linkovi == * {{NLM|glutaricacidemiatypei}} - Type 1 {{Metabolička patologija aminokiselina}} {{DEFAULTSORT:Glutaric Aciduria Type 1}} [[Kategorija:Poremećaji metabolizma aminokiselina]] [[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 19]] c2x70imnaaarl4skgcvfiacxsxfc24b 0 477958 3924603 3918937 2026-09-10T13:40:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924603 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Domen 130 upredene zavojnice''' je[[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC130'''. Dio je U4 / U5 / U6 tri-snRNP dijela U5. Ovaj tri-[[snRNP]] dolazi zajedno s drugim proteinima da bi stvorio kompleks B zrelog [[splajsosom]]a. Zreli protein iznosi približno 45 [[jedinica atomske mase|kilodaltona]] (kDa) i izuzetno je [[hidrofil]]an zbog abnormalno velikog broja nabijenih i polarnih [[aminokiselina]].<ref name="Biology Workbench">{{cite web|title=CCDC130 Analysis|url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|work=Biology Workbench|publisher=San Diego Supercomputing Center- University of California San Diego|access-date=7. 5. 2013|archive-date=11. 8. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|url-status=dead}}</ref> CCDC130 je visoko konzervirani protein, koji ima [[ortolog]]ne gene u nekim kvascima i biljkama, nađenim korištenjem [[nukleotid]]nih i proteinskih verzija osnovnog alata za lokalno poravnanje ([[BLAST]]) iz [[NCBI|Nacionalnog centra za biotehnološke informacije]].<ref name="NCBI">{{cite web|title=NCBI|url=http://ncbi.nlm.nih.gov/|publisher=National Library of Medicine|access-date=2. 4. 2013}}</ref> GEO profili za CCDC130 pokazali su da se ovaj protein sveprisutno eksprimira, ali najviši nivoi ekspresije nalaze se u [[T-limfociti]]ma.<ref name="NCBI"/> ==Aminokiselinska sekvenca== ;Simboli {{refbegin|2}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MGERKGVNKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPPDFNPEKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSLNRYHNSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLRERARKLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGILIIRFEM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PYNIWCDGCK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHIGMGVRYN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEKKKVGNYY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTPIYRFRMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHLCVNYIEM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QTDPANCDYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVSGAQRKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RWDMADNEQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTTEHEKKQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LETDAMFRLE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HGEADRSTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KALPTLSHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAQSAWKDDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALNSMLRRRF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REKKKAIQEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EERDQALQAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASLTIPLVPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEDDRKLAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKFHTLDSYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKQKLKRTEI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ISRSWFPSAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSASSSKVSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLKKLAQSRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TALATSPITV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDLGIVRRRS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RDVPESPQHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADTPKSGEPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPEEAAQDRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSPGDCPPET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TETPKCSSPR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQEGSRQDKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSPAGSSQEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADTPDTRHPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLGSSLVADY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDSESE</td></tr> </table> == Funkcija == Iako je funkcija CCDC130 specifična i još uvijek nepoznata, postojalo je nekoliko studija i istraživačkih radova koji su ga identificirali kao komponentu U5 dijela U4 / U5 / U6 tri-snRNP, koji pomaže u stvaranju kompleksa B ljudskog [[splajsosom]]a, zajedno sa kompleksom A. Kompleks B tada prolazi kroz više modifikacija i konformacijskih promjena, prije nego što postane zreli splajsosom. U jednoj studiji raspravlja se o očuvanju splajsosomskih komponenata, uspoređujući ljudski splajsosom sa kvaščevim. U ovoj studiji CCDC130 je kategoriziran kao poznati faktor prerade i njegov homolog u kvascu je Yju2.<ref name="Spliceosome Conservation">{{cite journal | vauthors = Fabrizio P, Dannenberg J, Dube P, Kastner B, Stark H, Urlaub H, Lührmann R | title = The evolutionarily conserved core design of the catalytic activation step of the yeast spliceosome | journal = Molecular Cell | volume = 36 | issue = 4 | pages = 593–608 | date = novembar 2009 | pmid = 19941820 | doi = 10.1016/j.molcel.2009.09.040 | doi-access = free }}</ref> Ovaj protein kvasca je faktor [[prerada RNK|prerade]] koji pomaže u formiranju cjelovitog, aktivnog splajsosoma i promovira prvi korak prerade RNK, koji uključuje cijepanje na 5' mjestu prerade prvog [[egzon]]a.<ref name="Spliceosome Conservation"/> Na temelju ove informacije, vjerojatno je da CCDC130 ima sličnu ulogu u ljudskom splajsosomu, ali zbog njegove veće složenosti, ovaj protein može obavljati druge funkcije ili potpuno drugačiju funkciju. Zbog velikog broja mjesta fosforilacije, vjerovatno je da se ovaj protein aktivira i regrutuje u splajsosomni kompleks, fosforilacijom ili defosforilacijom (vidi [[posttranslacijske modifikacije]]). Budući da je ovaj gen sveprisutno eksprimiran 2,9 puta više od prosječnog gena, jasno je da ovaj protein ima sastavni dio u pravilnoj funkciji splajsosoma.<ref name="NCBI"/> == Gen == === Sinonimi === Domen sa upredenom zavojnicom koja sadrži 130 aminokiselina ima nekoliko pseudonima, uključujući CCDC130, SB115, LOC81576 i MGC10471. [[Datoteka: CCDC130 locus&neighbors.png|420px|Lokus i susjedstvo gena CCSC130]] === Lokus === Kod ljudi, CCDC130 se nalazi na kratkom kraku hromosoma 19. Tačan lokus je 19p13.2. Čitav gen je konzerviran u rasponu od 13858753-13874106 na + lancu hromosoma 19.<ref name = "NCBI" /> CCDC130 je uzvodno omeđen sa [[Cav2.1|CACNA1A]] na – lancu, glatobuu, smaglyu i sochou na + poziciji, a nizvodno od [[MGC3207]], C19orf53, ZSWIM4 na + lancu i joypaw, smeygly, floytobu, smaggly i wycho na – polulancu.<ref name = "NCBI" /> Glatobu, smagly, socho, joypaw, smeygly, floytobu, smawgly i wycho su verificirani samo pomoću sekvenci [[komplementarna DNK|cDNK]] i u [[GenBank]] i nemaju dostupne informacije o njihovoj funkciji. Postoji nekoliko malih gena koji se nalaze unutar CCDC130 sekvence, ružnih, glikobu, stiglnih i glartobua koji se javljaju na + lancu i chacho, zoycho, spogly, glotobu, glutobu, and sneygly koji se javljaju na – lancu.<ref name = "NCBI"/> Svi ovi mali geni imaju izuzetno niske nivoe ekspresije (ispod 3% prosječnog gena), s tim što stiglno imaju najvišu ekspresiju od 2,8% prosjeka.<ref name = "NCBI"/> === Promotor === Pronađeno je nekoliko predviđenih promotora za CCDC130, pomoću ElDorada iz Genomatix-a, ali [[Promotor (genetika)|promotor]] koji odgovara najbližoj sekvenci proteina je 760-bazni i raspona od 13858094-13858853 bp, na hromosomu 19..<ref name=Genomatix>{{cite web|title=El Dorado|url=http://www.genomatix.de/|publisher=Genomatix Software GmbH|access-date=11. 4. 2013|archive-date=2. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> == Homologija i evolucija == === Paralozi === Postoji samo jedan identificirani paralog za CCDC130, a to je CCDC94, jedini drugi poznati ljudski član u CWC16 porodici proteina. Njih dva imaju oko 27% identiteta, od kojih se većina nalazi u domenu COG5134 i na [[C-kraj]]u. CCDC94 ima tri predviđena serinska [[fosforilacija|fosforilacijska]] mesta na pozicijama 213, 220 i 306, koja se poklapaju sa [[serin]]ima u CCDC130 u poravnanju višestrukih sekvenci, i mesto fosforilacije [[treonin]]a kojw se slaže sa fosforiliranim [[serin]]om u CCDC130.<ref name="Biology Workbench" /><ref name=NetPhos2.0>{{cite journal | vauthors = Blom N, Gammeltoft S, Brunak S | title = Sequence and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-12-17_294_5/page/1351 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 294 | issue = 5 | pages = 1351–62 | year = 1999 | pmid = 10600390 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3310 }}</ref> [[slika:Phylogeny for CCDC130.PNG|thumb|280px| Neukorijenjeno [[filogenetsko stablo]] ljudskog CCDC130, bliski ortolozi i nekoliko udaljenih homologa.]] === Ortolozi i homolozi === CCDC130 je visoko konzervirani protein, s prvim [[Homologija sekvence|ortolozima]] u [[primat]]a, drugih [[sisar]]a, [[vodozemac]]a, [[gmizavac]]a, [[riba]], pa čak i [[beskičmenjak]]a, poput [[insekti|insekata]] i morskih beskičmenjaka. Ortolozi za [[ptice]] nisu pronađeni u [[nukleotid]]nim ili proteinskim [[BLAST]]-ima <ref name = "NCBI"/> Bilo je homolognih gena dokumentiranih u [[kvasci]]ma i drugim [[gljiva]]ma, kao i [[biljka]]ma. Nejasno je kada je nastao najudaljeniji homolog CCDC130, ali to je bilo mnogo prije divergencije [[autotrof]]a i [[heterotrof]]a. {| class="wikitable sortable" |- ! Sekvenca !! Rod !! Vrsta !! Uobičajeno ime !! Datiranje divergencije (ilioni godina) !! Pristup !! Dužina sekvence Sequence (aa) !! Identitet (%) |- | 1 || ''Homo'' || ''sapiens'' || Čovjek || N/A || NP_110445 || 396 || 100 |- | 2 || ''Saimiri'' || ''boliviensis'' || Vjeveričasti majmun || 42,6 || XP_003941759 || 396 || 94 |- | 3 || ''Ailuropoda'' || ''melanoleuca'' || Gigantska panda || 94,2 || XP_002921062 || 392 || 88 |- | 4 || ''Canis'' || ''lupus familiaris'' || Pas || 94,2 || XP_542031 || 397 || 87 |- | 5 || ''Bos'' || ''taurus'' || Goveče || 94,2 || NP_001069812 || 400 || 86 |- | 6 || ''Sus'' || ''scrofa'' || Divlja svinja|| 94,2 || XP_003123393 || 398 || 86 |- | 7 || ''Cricetulus'' || ''griseus'' || Kineski hrčak || 92,3 || XP_003501975 || 383 || 79 |- | 8 || ''Mus'' || ''musculus'' || Miš || 92,3 || NP_080626 || 385 || 78 |- | 9 || ''Sarcophilus'' || ''harrisii'' || Tasmanijsli đavo || 162,6 || XP_003760711 || 367 || 77 |- | 10 || ''Anolis'' || ''carolinensis'' || Anola gušter|| 296 || XP_003216443 || 373 || 62 |- | 11 || ''Xenopus'' || ''laevis'' || Afrička pandžasta žaba || 371,2 || NP_001086365 || 384 || 61 |- | 12 || ''Danio'' || ''rerio'' || Zebrica || 400,1 || NP_991158 || 390 || 56 |- | 13 || ''Takifugu'' || ''rubripes'' || Pufer-riba || 400,1 || XP_003972319 || 379 || 65 |- | 14 || ''Amphimedon'' || ''queenslandica'' || Spužva || 716,5 || XP_003388671 || 299 || 46 |- | 15 || ''Culex'' || ''quinquefasciatus'' || Komarac || 782,7 || XP_001846118 || 329 || 53 |- | 16 || ''Bombus'' || ''impatiens'' || Bumbar || 782,7 || XP_003485202 || 314 || 55 |- | 17 || ''Caenorhabditis'' || ''remanei'' || Nematoda || 937,5 || XP_003094402 || 365 || 44 |- | 18 || ''Schizosaccharomyces'' || ''pombe'' || Kvasac || 1215,8 || NP_595734.2 || 294 || 27 |- | 19 || ''Cucumis'' || ''sativus'' || Krastavac|| 1369 || XP_004135117 || 313 || 47 |} === Konzervirane regije === CCDC130 ima dva konzervirana domena i regiju sa zavojnicom. Prvi je domen COG5134 za koji se tvrdi da je konzerviran u krastavcima i vjerovatno ima ulogu u funkciji proteina jer je uvijek najkonzerviranija regija u bilo kojem [[poravnanje sekvenci|višestrukom poravnanju sekvenci]]. Obuhvata približno prvih 170 aminokiselina u proteinu. Drugi domen je DUF572 domen, koji je eukariotski [[domen nepoznate funkcije]] koju dijele svi ortolozi i većina udaljenijih homologa. Ovaj domen nema definirani opseg, jer različiti izvori prijavljuju različite dužine; neki kažu da je riječ o cijelom proteinu. Područje upredene zavojnice sastoji se od 182-214 aminokiselina u ljudskom proteinu i bogato je nabijenim aminokiselinama. Modificirani ostaci su također vrlo dobro konzervirani. == Protein== Najrasprostranjenija varijanta CCDC130 kodirana je drugom po dužini [[otvoreni okvir čitanja|otvorenim okvirom ćitanja]] (ORF), što odgovara 396 aminokiselinskom proteinu molekulske težine 44,8 kDa i izoelektrične tačke 8,252.<ref name="Biology Workbench" /> Protein CCDC130 bogat je napunjenim aminokiselinama, a ostatak mu je sa nabijenim, nepolarnim aminokiselinama.<ref name =" Biology Workbench "/> Mobyle @ Pasteur predvidio je da će CCDC130 biti izuzetno hidrofilan, zbog velikog broja nabijenih i polarnih aminokiselina, bez mjesta koja imaju bodove iznad nule na grafikonu hidrofobnosti, a neka mjesta dosežu i do –6 (F180). Postoji područje u domen [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] (182-214) u kojima je nabijeno 14 od 18 aminokiselina. SAPS analiza je predvidjela da će ovaj protein biti nestabilan.<ref name = "Biology Workbench"/> Zbog svoje visoke hidrofilnosti, ovaj protein definitivno ne sadrži transmembranske segmente. [[slika:CCDC130 proteinsequence.PNG|framed|right| Proteinska sekvenca za glavni oblik CCDC130. Ovaj peptid dugačak je 396 aminokiselina, sadrži područje upredene zavojnice od 182-214, domen nepoznate funkcije (DUF572) i domen COG5134 u [[N-terminal]]noj polovini]] [[slika:CCDC130 alternateforms.PNG|thumb|280px| Varijante alternativne prerade of proteina CCDC130 u AceView, [[NCBI]].]] === Varijacija === Postoji 17 različitih [[iRNK]] proizvedenih iz gena CCDC130. Od njih je 13 iRNK iz [[alternativna prerada RNK|alternativne prerade]], a ostale četiri su bez takvih znakova.<ref name = "NCBI"/> Postojala su četiri opisana alternativna promotora, pet alternativnih [[poliadenilacija|poliadenilacijskih]] lokacija i četiri alternativna zadnja [[egzon]]a.<ref name = "NCBI"/> Opisana su i dva slučaja zadržavanja [[intron]]a. Iz gena CCDC130 identificirano je 14 različitih proteina, od kojih svi sadrže domen DUF572, ali čini se da samo pet pokazuje istezanje upredene zavojnice. Ostale tri iRNK bile su vrlo niskog kvaliteta i nisu translatirane. Također je primijećeno da ovaj gen može kodirati nekoliko proteina, koji se ne preklapaju. Nađeno je 45 [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP), dokumentiranih za CCDC130 na [[NCBI]]: 29 [[misens mutacija]] i 16 sinonimnih mutacija koje ne mijenjaju aminokiselinu.<ref name="NCBI"/> [[slika:CCDC130 C-terminus.PNG|thumb|280px| Koncepcijsta translacija aminokiselina 269-396 i 3 'UTR CCDC130. Plave oznake pokazuju mjesta fosforilacije, a ružičaste – nabijene aminokiseline.]] === Post-translacijske modifikacije === CCDC130 je jako fosforilirani protein, s 31 različitim mjestima fosforilacije koje je predvidio NetPhos, a 26 od njih 31 nalazi se u [[C-terminal]]noj polovini proteina.<ref name = NetPhos2.0 /> 17 od 22 [[serin]]a, 4 od 6 [[treonin]]a i dva od tri predviđena [[tirozin]]a imali su ocjene vjerovatnoće preko 800, što ukazuje na veliku vjerovatnoću da su to prava mjesta fosforilacije.<ref name = NetPhos2.0 /> Predviđeno je šest [[sumoilacija|sumoilacijskih]] mjesta, ali samo jedno od njih mjesto (K177) imalo je vjerovatnoću veću od .500, na .640.<ref name=SUMOplot>{{cite web|title=SUMOplot Analysis Program|url=http://www.abgent.com/sumoplot|publisher=Abgent- a WuXi AppTec Company|access-date=14. 5. 2013|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> Fiziološka funkcija sumoilacije i dalje je relativno misteriozna, ali ova modifikacija može dodati značajnu količinu molekulske težine na protein (11 kDa). Predviđeno je 13 [[glikacija]] mjesta s ocjenom vjerovatnoće preko .500, a 10 od 13 gliciranih [[lizin]]a u [[N-terminal]]noj polovini proteina.<ref name=NetGlycate1.0>{{cite journal | vauthors = Johansen MB, Kiemer L, Brunak S | title = Analysis and prediction of mammalian protein glycation | journal = Glycobiology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 844–53 | year = 2006 | pmid = 16762979 | doi = 10.1093/glycob/cwl009 }}</ref> NetOGlyc je predvidio 11 mogućih [[glikozilacija|O-glikozilacija]] lokacija s ocjenom vjerovatnoće preko .500, a svih 11 se dogodilo u rasponu od 64 aminokiseline, od T313 do T376.<ref name=NetOGlyc3.1>{{cite journal | vauthors = Julenius K, Mølgaard A, Gupta R, Brunak S | title = Prediction, conservation analysis, and structural characterization of mammalian mucin-type O-glycosylation sites | journal = Glycobiology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 153–64 | year = 2005 | pmid = 15385431 | doi = 10.1093/glycob/cwh151 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko od ovih mjesta bilo je predviđeno i kao mjesta fosforilacije i kao mjesta O-glikozilacije. Nije predviđeno da CCDC130 bude [[sulfacija|sulfatiran]],<ref name=Sulfinator>{{cite journal | vauthors = Monigatti F, Gasteiger E, Bairoch A, Jung E | title = The Sulfinator: predicting tyrosine sulfation sites in protein sequences | journal = Bioinformatics | volume = 18 | issue = 5 | pages = 769–70 | year = 2002 | pmid = 12050077 | doi = 10.1093/bioinformatics/18.5.769| doi-access = free }}</ref> [[acetilacija|acetiliran]],<ref name=NetAcet1.0>{{cite journal | vauthors = Kiemer L, Bendtsen JD, Blom N | title = NetAcet: prediction of N-terminal acetylation sites | url = https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2005-04-01_21_7/page/1268 | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 7 | pages = 1269–70 | year = 2005 | pmid = 15539450 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti130 | doi-access = free }}</ref> [[Miristoilacija|miristoiliran]],<ref name=Myristoylator>{{cite journal | vauthors = Bologna G, Yvon C, Duvaud S, Veuthey AL | title = N-Terminal myristoylation predictions by ensembles of neural networks | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1626–32 | year = 2004 | pmid = 15174132 | doi = 10.1002/pmic.200300783 }}</ref> [[glikozilacija|N-glikozilirani]],<ref name=NetNGlyc1.0>{{cite web|title=Prediction of N-glycosylation sites in human proteins.|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/|work=NetNGlyc1.0|access-date=13. 5. 2013|author=R. Gupta |author2=E. Jung |author3=S. Brunak|location=Center for Biological Sequence Analysis- University of Denmark|year=2004}}</ref> [[glikozilacija|C-manozilatiran]],<ref name=NetCGlyc1.0>{{cite journal | vauthors = Julenius K | title = NetCGlyc 1.0: prediction of mammalian C-mannosylation sites | journal = Glycobiology | volume = 17 | issue = 8 | pages = 868–76 | year = 2007 | pmid = 17494086 | doi = 10.1093/glycob/cwm050 | doi-access = free }}</ref> ili podvrgnut bilo kojoj [[Glikofosfatidilinozitol|GPI]] modifikaciji.<ref name="big-PI Predictor">{{cite web|title=big-PI Predictor|url=http://mendel.imp.ac.at/sat/gpi/gpi_server.html|publisher=GPI Lipid Anchor Project- I.M.P. Bioinformatics|access-date=14. 5. 2013|archive-date=21. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721214740/http://mendel.imp.ac.at/sat/gpi/gpi_server.html|url-status=dead}}</ref> === Sekundarna struktura === U CCDC130 predviđa se dugačka sekvenca [[alfa-heliks]]a, od R121-A211, koju je predvidio YASPIN. Ostali programi za analizu [[sekundarna struktura proteina|sekundarne strukture]], poput PELE, CHOFAS i SABLE, također su predviđali alfa helikse različitih dužina u ovom regionu.<ref name=SABLE>{{cite web|title=SABLE Secondary Structure Prediction|url=http://sable.cchmc.org/|publisher=Cincinnati Children's Hospital Medical Center|access-date=14. 5. 2013}}</ref> Nije bilo konzistentnih predviđanja za [[beta-list]]ove u CCDC130. == Informacije o interakciji == Navedeno je nekoliko proteina koji komuniciraju s CCDC130, uključujući [[EEF1A1]], [[NINL]], [[TRAF2]], [[ZBTB16]], [[ZNF165]] i [[ZNF24]]. EEF1A1 je [[eukariot]]ski faktor elongacije, koji je uključen u vezanje [[aminoacil-tRNK]] na [[A-mjesto]] [[ribosom]] tokom translacije.<ref name=NextProt>{{cite web | title = NextProt | url = http://www.nextprot.org/|work=CCDC130 interacting proteins | publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=14. 5. 2013}}</ref> NINL je protein sličan devetinu, koji je uključen u organizaciju [[mikrotubula]] i ima aktivnost vezanja kalcijevih iona.<ref name="NextProt"/> TRAF2, tumor [[nekroza|nekroznog]] faktora (TNF) s receptorom povezani faktor 2, dio je nekih kompleksa E3 [[ubikvitin-ligaza]] i uključen je u ubikvitinirajuće proteine kako bi se mogao razgraditi [[proteasom]].<ref name="NextProt" /> ZBTB16, [[cinkov prst]] i protein 16 koji sadrži BTB domen, također su dio kompleksa E3 ubikvitin-ligaze i najvjerovatnije je uključen u prepoznavanje supstrata. Postoji i alternativni oblik CCDC130 gdje setranskribiraju samo 803, umjesto 1.433 baze, ali ne postoje dodatne informacije.<ref name=GeneCards>{{cite web|title=GeneCards|url=https://www.genecards.org/|publisher=Weizmann Institute of Science|access-date=14. 5. 2013}}</ref> ZNF165 i ZNF24 su oba proteina cinkovog prsta, koji vežu [[DNK]] i druge proteine za regulaciju transkripcije. Ispod je tabela interaktivnih proteina za CCDC130, koje su sastavili uGeneCards.<ref name = "GeneCards"/> Verificirane su interakcije CCDC130 s NINL, ZNF24, TRAF2, [[Plakoglobin|JUP]], [[GATA5]] dvo-hibridnim zaslonom prema STRING-u, pa se te interakcije događaju. JUP je protein plaka. GATA5 je [[transkripcijski faktor]], koji pomaže u aktiviranju promotora za laktaza-florizin hidrolazu.<ref name = "GeneCards"/> Interakcije sa [[citidin-deaminaza|CDA]], [[deoksiriboza-fosfat aldolaza|DERA]], [[CDC40 ]], [[acetiltransferaza|NAA25]], [[DGCR14]], [[acetiltransferaza|NAA20]] i [[PRPF19]] nisu eksperimentalno potvrđeni, ali interakcije između homolognih gena dokumentirane su kod drugih vrsta, prema STRING-u, kako bi se ove interakcije potencijalno mogle dogoditi. ZBTB16, EEF1A1 i ZNF165 su svi potvrđeni najmanje jednim dvo-hibridnim zaslonom prema MINT-u. NAT9 je opisan kao poznati interaktivni element na I2D. U studiji provedenoj na Univerzitetu Distrikta Kolumbija, da bi se okarakteriziralo CCDC130, otkrili su da se on inducira putem [[insulin]]ske signalizacije i cilja na tri različite kinaze ([[GSK3]], [[kazein-kinaza 1|CK1]] i [[Kazein-kinaza 2|CK2]]), te je mitohondrijski protein. Studija također pokazuje da se CCDC130 potencijalno može koristiti kao [[biomarker]] za određene vrste [[karcinom]]a, zbog svoje diferencijalne ekspresije u ćelijama karcinoma. Studija posebno spominje da je CCDC130 smanjeno reguliran kod nekih vrsta karcinoma debelog crijeva, što je omogućilo da više ćelija raka nije ciljano putem [[apoptoza]]. ==Ekspresija == CCDC130 je sveprisutno eksprimirani protein, koji pokazuje određeni nivo ekspresije u svim analiziranim uzorcima tkiva i ćelija. Profil AceView za CCDC130 pokazuje nivoe ekspresije 2,9 puta veće od prosječnog proteina.<ref name = "NCBI"/> Nivo ekspresije uveliko varira među tkivima, ali postoji barem neki nivo ekspresije u svakom uzorku. Prema [[NCBI]] GEO profilima i podacima BioGPS-a, [[fetus]]na [[štitnjača]], [[kora nadbubrežne žlijezde]], [[maternica]], [[prostata]], [[testisi]], [[sjemenske vezikule]], [[srce]], PB-CD4 + [[T-ćelije]], PB-CD8 + T ćelije, [[limfni čvor]]ovi, [[pluća]], [[timus]], štitnjača, [[leukemija]] hroničnog mijelogenog K562 i limfoblastna leukemija, u svim uzorcima molt4 imali su nivoe ekspresije iznad 75 percentila za ekspresiju gena u najmanje jednom od dva uzorka. [[Ekspresija gena]] bila je niža od 25. percentila u najmanje jednom od dva uzorka za peteljke malog mozga, potiljačni režanj, pons, [[trigeminusna ganglija|trigemiknuisnu gangliju]], [[subtalamusno jezgro]], [[gornja cerviksna ganglija|gornju cerviksnu gangliju]] (drastično različiti nivoi ekspresije ), [[ganglija leđnog korijena]], fetusna [[jetra]], korpus maternice, [[atrioventrikulski čvor]], [[crvoliki dodatak|dodatak]], skeletni mišići, srčani [[miocit]]i, jezik i [[pljuvačna žlijezda|pljuvačne žlijezde]]. PB-CD8 + T-ćelije imale su najveću relativnu ekspresiju CCDC130, a jezik najmanju. Za više informacija o ekspresiji CCDC130, pogledajte [http://mouse.brain-map.org/experiment/show/71610879 podaci o ekspresiji u mišjem mozgu] ili [http://human.brain-map.org/microarray/search/show?exact_match=false&search_term=CCDC130&search_type=gene human brain microarray data] [[Allen Brain Atlas]] ili diferencijalna skspresija u [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/?term=CCDC130 GEO profiles] iz [[NCBI]].<ref name="NCBI" /> == Medicinske informacije == Pokazalo se da se CCDC130 diferencirano izražava u nekoliko karcinoma, uključujući [[dojke]], [[debelo crijevo]] i [[gušterača|gušteraču]], putem mikrosnimanja ćelija karcinoma.<ref name="Breast Cancer Microarray Study">{{cite journal | vauthors = Wang Y, Sun G, Ji Z, Xing C, Liang Y | title = Weighted change-point method for detecting differential gene expression in breast cancer microarray data | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 1 | pages = e29860 | date = 20. 1. 2012 | pmid = 22276133 | pmc = 3262809 | doi = 10.1371/journal.pone.0029860 }}</ref> Pokazalo se da je podreguliran kod [[karcinom debelog crijeva|karcinoma debelog crijeva]], što sugerira da bi mogao biti biomarker za [[karcinom]]e. Još uvijek se rade istraživanja na ovoj temi, kako bi se potvrdila njegova funkcija identifikatora raka. Mnoge web stranice također kažu da je uključen u odgovor ćelije na [[virus]]nu infekciju, ali o tome ne postoje konkretne informacije niti bilo kakva razrada. == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== * [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S109727650900700X Spliceosomal Conservation] * [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0029860 Microarray study containing CCDC130] * [https://web.archive.org/web/20140123100046/http://reed.med.harvard.edu/sites/reed.med.harvard.edu/files/publications/2002%20Zhou%20Nature.pdf Proteomic Analysis of Spliceosome] ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat|YJU2B}} *{{UCSC gen info|CCDC130}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 19]] t92o07uhvewn3exw9mlu1m6r2cw07mx 0 478382 3924652 3885803 2026-09-11T00:06:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924652 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein |ime= Fetusni hemoglobin |slika=Structure of Fetal Hemoglobin (HbF).png |opis_slike=Struktura fetusog hemoglobina (HbF). Podjedinice '''2α''' i '''2γ''' su crvene, odnosno žute, a grupe [[hem]]a koje sadrže gvožđe zelene su boje. Iz {{PDB | 4MQJ}}, autora Soman, J. i Olson J.S. *Tip polimera: 4 podjedinice α₂γ₂ *Tip proteina: [[metaloprotein]], [[globulin]] *Funkcija: Transport [[kisik]]a *Kofaktori: [[hem]] (4) *Broj podjedinica: 4 *Podjedinica-1: Hb-α1 *Gen-1: [[HBA1]] *Lokus-1 [[hromosom 16 (čovjek)|Hr. 16]]<ref>[https://ghr.nlm.nih.gov/gene/HBA1#location?chromosome=16p13.3 p13.3]</ref> *Podjedinica-2: Hb-α2 *Gen-2: [[HBA2]] *Lokus-2: [[hromosom 16 (čovjek)|Hr. 16]] *Podsjedinica-3: Hb-γ1 *Gen-3: [[HBG1]] *Lokus-3: [[hromosom 11 (čovjek)|Hr. 11]] <ref>{{Cite web |url=https://ghr.nlm.nih.gov/gene/HBG1#location?chromosome=11p15.4 |title=p15.4 |access-date=31. 5. 2021 |archive-date=31. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731055125/https://ghr.nlm.nih.gov/gene/HBG1#location?chromosome=11p15.4 |url-status=dead }}</ref> *Podjedinica-4: Hb-γ2 *Gen-4: [[HBG2]] *Lokus-4 = [[hromosom 11 (čovjek)|Hr. 11]] <ref>{{Cite web |url=https://ghr.nlm.nih.gov/gene/HBG2#location?chromosome=11p15.4 |title=p15.4 |access-date=31. 5. 2021 |archive-date=31. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731090029/https://ghr.nlm.nih.gov/gene/HBG2#location?chromosome=11p15.4 |url-status=dead }}</ref> }} '''Fetisni hemoglobin''' ili '''hemoglobin F''', '''α₂γ ₂''' simbol: '''HbF''', glavni je [[transportni protein|proteinski nosač]] [[kisik]]a u ljudskom [[fetus]]u. Hemoglobin F se nalazi u fetusnim [[eritrocit|crvenim krvnim zrncima]], a uključen je u transport kisika iz majčinog [[krvotok]]a do organa i tkiva u fetusu. Proizvodi se od oko 6. sedmice trudnoće<ref name="David 1998">{{cite book |last= Linch|first= David | name-list-style = vanc |date= 1998|title= Encyclopedia of Immunology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0122267656001031 |publisher= Elsevier|isbn= 978-0-12-226765-9|edition= second}}</ref> a razine ostaju visoke i nakon rođenja, dok beba ne napuni otprilike 2–4 mjeseca.<ref name="Schechter2008">{{cite journal | vauthors = Schechter AN | title = Hemoglobin research and the origins of molecular medicine | journal = Blood | volume = 112 | issue = 10 | pages = 3927–38 | date = novembar 2008 | pmid = 18988877 | pmc = 2581994 | doi = 10.1182/blood-2008-04-078188 | doi-access = free }}</ref> Hemoglobin F ima drugačiji sastav od oblika [[hemoglobin]]a odraslih, što mu omogućava da jače veže kisik. Na taj je način fetus u razvoju sposoban da dovede kisik iz majčinog krvotoka, što se dešava kroz [[placenta|placentu]], koja se nalazi u majčinoj [[maternica|maternici]].<ref name="Wang Y & Zhao S">{{Cite book|vauthors=Wang Y, Zhao S|title=Vascular Biology of the Placenta|year=2010|chapter=Chapter 2: Placental Blood Circulation|publisher=Morgan & Claypool Life Sciences}}</ref> U [[novorođenče]]ta, nivo hemoglobina F postepeno opada i dostiže nivo odrasle osobe (manje od 1% ukupnog hemoglobina) obično u prvoj godini, jer počinju da se proizvode oblici hemoglobina odraslih.<ref name="Barbara2017">{{cite book |last= Wild|first= Barbara | name-list-style = vanc |date= 2017|title= Dacie and Lewis Practical Haematology|edition=12th|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978070206696200014X |publisher= Elsevier|isbn= 978-0-7020-6696-2}}</ref> Bolesti kao što je [[beta talasemija]], koje utiču na komponente [[Hemoglobin A|hemoglobina odraslih]], mogu odgoditi ovaj proces i dovesti do toga da nivo hemoglobina F bude viši od normalnog.<ref name="Orapan2016">{{cite journal | vauthors = Sripichai O, Fucharoen S | s2cid = 10820279 | title = Fetal hemoglobin regulation in β-thalassemia: heterogeneity, modifiers and therapeutic approaches | journal = Expert Review of Hematology | volume = 9 | issue = 12 | pages = 1129–1137 | date = decembar 2016 | pmid = 27801605 | doi = 10.1080/17474086.2016.1255142 }}</ref> U [[anemija srpastih eritrocita|anemiji srpastih eritrocita]], povećanje proizvodnje hemoglobina F korišteno je kao tretman za ublažavanje nekih simptoma.<ref name="pmid18458272">{{cite journal | vauthors = Lanzkron S, Strouse JJ, Wilson R, Beach MC, Haywood C, Park H, Witkop C, Bass EB, Segal JB | display-authors = 6 | title = Systematic review: Hydroxyurea for the treatment of adults with sickle cell disease | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 148 | issue = 12 | pages = 939–55 | date = juni 2008 | pmid = 18458272 | pmc = 3256736 | doi = 10.7326/0003-4819-148-12-200806170-00221 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Hemoglobin]] *[[Hem]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://sickle.bwh.harvard.edu/hemoglobinopathy.html Hemoglobinopathies] * [https://web.archive.org/web/20040609153506/http://arbl.cvmbs.colostate.edu/hbooks/pathphys/reprod/placenta/transport.html Transport across the placenta] * [http://www.ascaa.org/ American Sickle Cell Anemia Association] * [http://www.sicklecelldisease.org SCDAA: Break The Sickle Cycle] * [http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html Hemoglobin synthesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226195932/http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html |date=26. 12. 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20020203114057/http://ntri.tamuk.edu/homepage-ntri/lectures/protein/hemoglobin/hempage.html Hemoglobin structure and function (archived February 3, 2002] * [https://web.archive.org/web/20091029025455/http://fha.maryland.gov/genetics/hemo_f.cfm Hemoglobin F fact sheet (archived October 29, 2009)] * [https://web.archive.org/web/20030330064928/http://www.isat.jmu.edu/users/klevicca/ISAT454/FetalHb.doc Fetal hemoglobin (doc file; archived March 30 2003)] * [http://sickle.bwh.harvard.edu/hyguid.html Hydroxyurea in sickle-cell disease] (archived December 28, 2014 at [https://web.archive.org/web/20141228112837/http://sickle.bwh.harvard.edu/hyguid.html]) * [https://web.archive.org/web/20150329032048/http://scinfo.org/the-management-of-sickle-cell-disease-4th-ed/special-topics-chapter-26-fetal-hemoglobin-induction Chapter 26 Fetal Hemoglobin Induction; Management of Sickle-Cell Disease 4th Edition 2002 (NIH Publication No. 02-2117)] {{Globini}} {{krv}} [[Kategorija:Hemoglobini]] [[Kategorija:Djetinjstvo]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Embriologija kardiovaskularnog sistema]] mob0bh9ybsom7a15u8l8v6wose02h1x 0 478413 3924666 3885818 2026-09-11T05:52:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924666 wikitext text/x-wiki [[slika:1GZX Haemoglobin.png|thumb|280px| Struktura hemoglobina odraslog čovjeka: '''α''' i '''β''' podjedinice su prikazane crvenom i plavom bojom, a grupe [[hem]]a, koje sadrže gvožđe, zelenom. Iz [[Proteinska banka podataka|PDB]]: 1GZX [[Proteopedija]] – [[Hemoglobin]].]] '''Hemoglobin A''' (HbA), poznat i kao '''hemoglobin odraslih''', '''hemoglobin A1''' ili '''α₂β₂''', je najčešći ljudski [[hemoglobin]]ski tetramer, čineći preko 97% ukupnog hemoglobina u [[eritrocit|crvenim krvnim zrncima]].<ref name="urlHemoglobinopathies">{{cite web |url=http://sickle.bwh.harvard.edu/hemoglobinopathy.html |title=Hemoglobinopathies |access-date=6. 2. 2009}}</ref> [[Hemoglobin]] je [[protein]] koji veže [[kisik]] i nalazi se u [[eritrociti]]ma, koji transportuju kisik iz [[pluća]] u [[tkiva]].<ref>{{Citation|last1=Farid|first1=Yostina|title=Biochemistry, Hemoglobin Synthesis|date=2019|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK536912/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=30725597|access-date=10. 4. 2019|last2=Lecat|first2=Paul}}</ref> Hemoglobin A je najčešći oblik hemoglobina kod odraslih i postoji kao tetramer koji sadrži po dvije alfa i beta podjedinice (α₂β₂).<ref name=":1">{{Cite book|title=Immigrant medicine|url=https://archive.org/details/immigrantmedicin0000unse|date=2007|publisher=Elsevier Mosby|others=Walker, Patricia Frye., Barnett, Elizabeth D. (Elizabeth Day)|isbn=9780323034548|location=St. Louis, Mo.|oclc=489070888}}</ref> [[Hemoglobin A2]] (HbA2) je rjeđi oblik hemoglobina odraslih i sastoji se od po dvije alfa i delta-globinske podjedinice. Ovaj hemoglobin čini 1-3% ukupnog hemoglobina kod odraslih.<ref>{{Cite journal|last1=Kato|first1=Gregory J.|last2=Piel|first2=Frédéric B.|last3=Reid|first3=Clarice D.|last4=Gaston|first4=Marilyn H.|last5=Ohene-Frempong|first5=Kwaku|last6=Krishnamurti|first6=Lakshmanan|last7=Smith|first7=Wally R.|last8=Panepinto|first8=Julie A.|last9=Weatherall|first9=David J.|date=15. 3. 2018|title=Sickle cell disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|volume=4|pages=18010|doi=10.1038/nrdp.2018.10|pmid=29542687|issn=2056-676X|hdl=10044/1/57817|s2cid=3870507|url=http://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/57817/6/34094_3_art_file_378295_p3lzmj.pdf|doi-access=free|access-date=1. 6. 2021|archive-date=3. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403192012/https://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/57817/6/34094_3_art_file_378295_p3lzmj.pdf|url-status=dead}}</ref> == Struktura i funkcija == [[slika:Postnatal genetics en.svg|thumb|300px|Ekspresija gena za hemoglobin, prije i poslije rođenja (s identificiranim tipovima ćelija i organa u kojima [[ekspresija gena|ispoljavaju]])]] Hemoglobin A (HbA) najčešći je oblik hemoglobina odraslih i postoji kao tetramer koji sadrži po dvije alfa i beta podjedinice (α₂β₂).<ref name=":1"/> Svaka podjedinica sadrži [[hem|hem grupu]] na koju se mogu vezati dvoatomske [[Molekula|molekule]] kisika (O₂).<ref>{{Citation|last1=Barrick|first1=Doug|title=Nuclear Magnetic Resonance Spectroscopy in the Study of Hemoglobin Cooperativity|volume=379|date=2004|journal=Methods in Enzymology|pages=28–54|publisher=Elsevier|isbn=9780121827830|last2=Lukin|first2=Jonathan A|last3=Simplaceanu|first3=Virgil|last4=Ho|first4=Chien|doi=10.1016/s0076-6879(04)79002-3|pmid=15051350}}</ref> Osim kisika, poznato je da sklop podjedinice i kvaternarna struktura imaju važnu ulogu u afinitetu Hb prema kisiku. Kada se hemoglobin veže za O₂ ([[oksihemoglobin]]), veže se za gvožđe (Fe²⁺) u hem grupi, a upravo taj ion omogućava vezivanje i oslobađanje kisika tokom transporta kroz tijelo. Da bi hemoglobin u normalnim uvjetima mogao vezati i otpuštati kisik, moraju biti prisutne sve podjedinice.<ref>{{Cite web|url=http://sickle.bwh.harvard.edu/hemoglobin.html|title=Hemoglobin Overview|website=sickle.bwh.harvard.edu|access-date=10. 4. 2019|archive-date=15. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241015141307/https://sickle.bwh.harvard.edu/hemoglobin.html|url-status=dead}}</ref> == Sinteza == [[slika:Heme synthesis.png|frame||center|Biosinteza hema uključuje mnoge enzimske korake koji započinju u [[mitohondrija]]ma, a završavaju u [[citoplazma|citoplazmi]] ćelija.]] === Sinteza hema === Sinteza [[hem]]a uključuje niz [[enzim]]skih koraka koji se odvijaju u [[mitohondrija|mitohondriji]]ma i [[citosol]]u [[Ćelija (biologija)|ćelije]]. Prvo, u mitohondrijima dolazi do kondenzacije [[Sukcinil-CoA|sukcinil CoA]] i [[glicin]]a, pomoću ALA [[sintaza|sintaze]], da bi se proizvela [[5-aminolevulinska kiselina]] (ALA). ALA se zatim prebacuje u [[citosol]] i, nakon niza reakcija, stvara [[koproporfirinogen III]]. Ova molekula vraća se u mitohondriju, gde reaguje sa protoporfirin-III [[oksidaza]]ma dajući [[protoporfirin IX]]. Zatim se gvožđe enzimski ugrađuje u protoporfirin putem [[ferohelataza|ferohaletaze]], da bi se dobio hem.<ref name=":7">{{Cite web|url=http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html|title=Hemoglobin Synthesis|website=sickle.bwh.harvard.edu|access-date=11. 4. 2019|archive-date=26. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226195932/http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html|url-status=dead}}</ref> === Sinteza globina === Sinteza globina odvija se u [[ribosom]]ima koji se nalaze u [[citosol|citosolu]]. Dva lanca globina, koji imaju hem-grupe, kombinuju se u molekulu hemoglobina. Jedan od lanaca je alfa, a drugi nealfa lanac. Priroda nealfa lanca u molekulama hemoglobina varira zbog različitih varijabli. [[Fetus]]i imaju nealfa lanac koji se naziva gama, dok se nakon rođenja zamjenjuje beta-lancem. Beta-lanac se tada uparuje s alfa lancem. Kombinacija dva alfa i dva nealfa lanca stvara molekulu hemoglobina. Dva alfa i dva gama lanca formiraju [[fetusni hemoglobin]] ili [[hemoglobin F]] (HbF). Nakon prvih pet do šest mjeseci nakon rođenja, kombinacija po dva alfa i beta lanca formira hemoglobin odraslih (HbA). Geni koji kodiraju alfa lance nalaze se na [[hromosom 16 (čovjek)|hromosomu 16]], dok se geni koji kodiraju nealfa lance nalaze na [[hromosom 11 (čovjek)|hromosomu 11]].<ref name = ":7"/> ==Također pogledajte== *[[Hemoglobin]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Hemoglobin+A}} {{Globini}} {{krv}} [[Kategorija:Hemoglobini]] [[Kategorija:Krv]] [[Kategorija:Hematologija]] [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Proteini]] trkoozhe87cw6iqaov06tcci20mmjy9 0 478651 3924607 3885875 2026-09-10T13:45:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924607 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Domen upredene zavojnice sa proteinom 144A''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC144A'''.<ref name="NCBI: Gene">{{cite web|title=NCBI: Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene}}</ref> Alijas ovog gena naziva se KIAA0565. Porodica CCDC ima četiri člana : CCDC 144A, 144B, 144C i pretpostavljeni CCDC 144, [[N-terminal]]ni protein.<ref name=NeXtProt>{{cite web|title=NeXtProt|url=http://www.nextprot.org/db/term/FA-00498}}</ref> == Gen == Ovaj gen ima nukleotidnu sekvencu dugu 5140 bp sa 641 aminokiselinom.<ref name=NCBI>{{cite web|title=NCBI|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi}}</ref> Nalazi se na kratkom kraku, plus (prednjeg) lanca hromosoma 17, na p11.2.<ref>{{cite web|title=NCBI: Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?term=(ccdc144a[gene])%20AND%20(Homo%20sapiens[orgn])%20AND%20alive[prop]%20NOT%20newentry[gene]&sort=weight}}</ref><ref name=GeneCards>{{cite web|title=GeneCards|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CCDC144A&search=CCDC+144A}}</ref> [[Informacijska RNK]] gena A CCDC144A ima tri [[alternativna prerada RNK|alternativne prerađene]] izoforme zvane A2RUR9-1, A2RUR9-2 i A2RUR9-3, ali još nemaju eksperimentalnu potvrdu.<ref name="GenBank: The Human Gene Compendium">{{cite web|title=GenBank: The Human Gene Compendium|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CCDC144A&search=ccdc144a}}</ref> == Protein == Protein kodiran ovim genom poznat je i kao [[upredena zavojnica]], domen koj sadrži protein 144A (CCDC144A). Sastoji se od 641 aminokiseline.<ref name="NCBI: Protein">{{cite web|title=NCBI: Protein|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/6683717}}</ref> Ovaj protein teži 75,8 kDa i ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,357.<ref name="Biology Workbench">{{cite web |title=Biology Workbench |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=7. 6. 2021 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> Nalazi se blizu jedra,<ref name=PSORTII>{{cite web|title=PSORTII|url=http://psort.hgc.jp/form2.html}}</ref> kao rastvorljivi protein sa [[hidrofob]]nosti od -1.021842.<ref name="SOSUI Hydrophobicity">{{cite web|title=SOSUI Hydrophobicity|url=http://bp.nuap.nagoya-u.ac.jp/sosui/|access-date=11. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20040318022546/http://bp.nuap.nagoya-u.ac.jp/sosui/#|archive-date=18. 3. 2004|url-status=dead}}</ref> Ovaj protein je nesekretorni<ref name="ExPASy: SignalP">{{cite web|title=ExPASy: SignalP|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/SignalP/}}</ref> i ima 10 potencijalnih [[serin]]a i tri potencijalna [[treonin]]a [[fosforilacija|fosforilacijskih]] lokacija.<ref name="ExPASy: NetPhos">{{cite web|title=ExPASy: NetPhos|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/}}</ref> Nema [[tirozin]]nsko [[sulfacija|sulfacijska]] mjesta,<ref name="ExPASy: Sulfinator">{{cite web|title=ExPASy: Sulfinator|url=http://web.expasy.org/sulfinator/}}</ref> ali na ovom proteinu postoji nekoliko potencijalnih mjesta sumoilacije.<ref name="ExPASy: SUMOplot">{{cite web|title=ExPASy: SUMOplot|url=http://www.abgent.com/sumoplot|access-date=7. 6. 2021|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref><ref name="ExPASy: SUMOsp">{{cite web|title=ExPASy: SUMOsp|url=http://sumosp.biocuckoo.org/|access-date=7. 6. 2021|archive-date=10. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510131129/http://sumosp.biocuckoo.org/|url-status=dead}}</ref> Predviđa se također da se ovaj protein ne miristoilira.<ref name = "ExPASy: Myristoylator">{{cite web | title = ExPASy: Myristoylator | url = http://web.expasy.org/myristoylator/}}</ref> i ne sadrži signalni peptid.<ref name="ExPASy: NetNGlyc">{{cite web|title=ExPASy: NetNGlyc|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetNGlyc/}}</ref> ===Struktura=== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.427 [[aminokiselina]], sa [[molekularna masa|molekulskom težinom]] od 165.125<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/A2RUR9#sequences |title=UniProt, A2RUR9 |access-date=12. 9. 2017}}</ref>. '''Aminokiselinska sekvenca''' <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MASWGGEKRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAEGSPKPAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YATRKTPSVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQGDQWYLGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGDQWSSGFP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YSWWKNSVGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESKHGEGALD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPQHDVRLED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGELHRAARS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDVPGVEHIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>APGDTGVDKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRKKSIQQLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEYKEKQTPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLPQNNNPDW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPTNLTLSDE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TCQRSKNLKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDKCPSVSPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPENQSATKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGQMNLTERE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KMDTGVVLLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GNDTLHDLCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQLPENKESK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAEQDSELTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEEQERLKGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENKQPQKTSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EPEMAKDCDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDIPIYPVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVQKSEEMWI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQGKLEWKNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKLVINELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RFGEIYEKYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPACPEEEPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDNSTRGTDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDIPFNLTNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPGCEEEDAS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EISVSVVFET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPEQKEPSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIIHPYYHPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGSQEHVCQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSKFHLHENK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDCDNDNKPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGHIFSTDKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FHNDASTKKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNPEVVMVEM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEDQEFDLQM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TKNMNQNSDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSTNNYKSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKLENLSSLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDSDRTSEVY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHEELQQDMQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KFKNEVNTLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEFLALKKED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQLHKDVEEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEKHRSNSTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSGTLTDGTT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGNDDDGLNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIPRKENGEH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRPADKTSNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNEVKNQIYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EADFADSMEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SEIASEDCEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHSVYENFML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEQLRMEYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSASLPRIQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFCLCEHLLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKNNHCDQLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKLKQMENMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVLQNELSET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKTKLQLELQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIEWEKELYD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LRLALKQENE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKRNADMLYN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDSEQLRIKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EECGKVVETK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQLKWNLRRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VKELRTVRNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLVVQERND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQKQLSEEQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARILQDQILT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKQKELEMAR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKMNSEISHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HQKEKDLFHE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DCMLQEEIAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRLEIDTIKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNKQKEKKYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDIEAVKEKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNLQKIIKLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EETLTETILQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSGQLNNLTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENKILNSELE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NGKQNQERLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEMESYRCRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAAVRDCDQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTARDLKLDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRTRQEWVRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HDKMKVDMSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQAKNEILSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLSNAESKIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLQIQLHNTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DALGRESLIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ERVQRDLSQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCQKKETEQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQIEQSKLKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIAKQESVEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLSQLQSENM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLRQQLDDAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKANSQEKTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STIQDQFHSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKNLQAESEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QILSLQEKNK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELMDEYNHLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERMDQCEKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGRKIDLTEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QETVPSRCLH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDAENEVLQL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QQTLFSMKAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKQCETLQKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKQLKQEVVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKSYMERNML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERGKAEWHKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LIEERARKEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEKLNEAILT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKQAAVSHE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLVQLREDNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSIKTQMELT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IKDLESEISR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKTSQADFNK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TELERYKELY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEVKVRESL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNELSRTNEM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IAEVSTQLTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKEQTRSRSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTAYATRPVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESPCVGNLND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEGLNRKHIP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKKRSALKDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESYLLKMQQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQNDLTAEVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSSQTGLHRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQCSSFSSSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LHLLLCSICQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PFFLILQLLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMNLDPI</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} ==Domeni== Ovaj protein ima domen nepoznate funkcije (DUF) 3496, koji je u [[eukariot]]a konzerviran.<ref name="The European Bioinformatics Institute: InterPro">{{cite web|title=The European Bioinformatics Institute|url=http://www.ebi.ac.uk/}}</ref> Domen DUF3496 nalazi se iz aminokiselina 547-622.<ref name="NCBI: Protein" /> CCDC144A, alias ovog gena, ukazuje na to da unutar proteina treba postojati domen [[upredena zavojnica]]. [[Upredene zavojnice]] su strukturni motivi u proteinima u kojima su zajedno savijena još dva [[alfa-heliks]]a, koji obično sadrže heptadni ponavljač, hxxhcxc ili hidrofobne (h) i aminokiselinske ostatke naboja (c).<ref name=GeneCards/> Neprevedena područja 5'i 3' nukleotidne sekvence ovog gena bogata su strukturama matične petlje.<ref name=MFOLD>{{cite web|title=MFOLD|url=http://mfold.rna.albany.edu/?q=mfold/faq}}</ref> Umjesto upredene zavojnice pronađen je i [[leucinski zatvarač]].<ref name = "PSORTII"/> Ostaci 478-499, "LHNTRDALGRESLILERVQRDL", su oni koji čine obrazac patentnog leucinskog zatvarača .<ref name="PSORTII" /> Struktura ovog proteina sastoji se uglavnom od [[alfa-heliks]]a, sa nekim slučajnim zavojnicama.<ref name="PELE: Biology Workbench">{{cite web|title=PELE: Biology Workbench|url=http://workbench.sdsc.edu/}}</ref> == Evolucija== [[slika:Unrooted Phylogenetic Tree of KIAA0565 and Orthologous Proteins.png|thumb|left|280px|[[Filogenetsko stablo]] [[ortolog]]a CCDC144A.<ref name="Biology Workbench" />]] {| class="wikitable" |- ! Broj !! Vrsta |- | 1 || Devetoprugasti armadilo |- | 2 || Goveče |- | 3 || Ledteća lisica |- | 4 || Mišouhi šišmiš |- | 5 || Čimpanza |- | 6 || Verirovka |- | 7 || Kućni miš |- | 8 || Kineski hrčak |- | 9 || Goli krtičasti pacov |- | 10 || Rezus majmun |- | 11 || Rakojedi makak |- | 12 || Ljudski KIAA0565 |- | 13 || Kljunar |- | 14 ||Zašpadna ksndžasta žaba |- | 15 || Riba pufer |- | 16 || Karolinska anola |- | 17 || Zebrasta zeba |} Ortolozi proteina KIAA0565 identificirani su uglavnom kod sisara, ali i nekih ptica, gmizavaca, vodozemaca i riba.<ref name=BLASTp>{{cite web|title=BLASTp|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?PROGRAM=blastp&BLAST_PROGRAMS=blastp&PAGE_TYPE=BlastSearch&SHOW_DEFAULTS=on&LINK_LOC=blasthome}}</ref> {{Clear}} === Potencijalni ortolozi === {| class="wikitable" |- ! Protein !! Rod i vrsta!! Uobičajeno imeCommon name !! Ortologni prostor !! Naslovni upit (%) !! Maksimalni identitet (%) !!Pristupni broj |- | CCDC 144A || ''Macaca fasicularis'' || Rakojedi makak ||0 || 97 || 86 || EHH57800.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | CCDC 144A, parcijalni || ''Macaca mulatta'' || Rezus majmun || 0 || 97 || 86 || EHH24608.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Pan troglodytes'' || Obični čumpanza || 2e-160 || 96 || 67 || JAA07196.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26, pretpostavljeni || ''Dasypus novemcinctus'' || Devetoprugi armadilo || 1e-158 || 96 || 65 || XP_004470808.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Myotis davidii'' || Mišouhi šišmiš|| 2e-154 || 96 || 64 || ELK35935.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Bos taurus'' || Goveče|| 2e-157 || 96 || 63 || NP_001107239.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Tupaia chinensis'' || Verirovka || 3e-147 || 96 || 62 || ELW73004.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Cricetulus griseus'' || Kineski hrčak || 1e-145 || 96 || 60 || EGW08323.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Heterocephalus glaber'' || Goli krtičasti pacov|| 2e-138 || 96 || 59 || EHB01988.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26 || ''Mus musculus'' || Kujćni miš || 4e-141 || 96 || 57 || NP_001074581.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26, parcijalni || ''Pteropus alecto'' || Crna leteća lisica || 2e-171 || 97 || 51 || ELK03279.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26-oliki, pretpostaljeni || ''Ornithorhynchus anatinus'' || Kljunar || 2e-108 || 96 || 51 || XP_001509663.2<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26-oliki, pretpostaljeni || ''Taeniopygia guttata'' || Zebrasta zeba || 3e-88 || 92|| 45 || XP_004177264.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26-oliki, pretpostaljeni || ''Anolis carolinensis'' || Karolinska anola || 2e-75 || 97 || 44 || XP_003221333.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | ANKRD 26, pretpostaljeni || ''Xenopus tropicalis'' ||Zapadna kandžasta žaba|| 2e-78 || 98 || 44 || XP_002935004.1<ref name="NCBI: Protein" /> |- | Neimenovani preoteinski proizvod || ''Tetraodon nigroviridis'' || Riba pufer|| 1e-28 || 98 || 34 || CAF98417.1<ref name="NCBI: Protein" /> |} <ref name="BLASTp" /> == Klinički značaj == Ovaj gen povezan je sa [[Smith-Magenisov sindrom|Smith-Magenisovim sindromom]] (SMS), koji je poznat i kao delecijski sindrom hromosoma 17p11.2,<ref name="NIH Rare Diseases">{{cite web|title=NIH Rare Diseases|url=http://rarediseases.info.nih.gov/}}</ref> sindrom delecije hromosoma 17p ,<ref name="Genetics Home Reference">{{cite web|title=Genetics Home Reference|url=http://ghr.nlm.nih.gov/}}</ref> sindrom delecije 17p,<ref name="Genetics Home Reference" /> parcijalna monosomija 17p<ref name="Genetics Home Reference"/> i delecijska abnormalnost.<ref name="Unified Medical Language System">{{cite web|title=Unified Medical Language System|url=https://www.nlm.nih.gov/research/umls/}}</ref><ref name=MalaCards>{{cite web|title=MalaCards|url=http://www.malacards.org/card/smith_magenis_syndrome}}</ref> === Interaktivni proteini === Potencijalno mogu postojati dva proteina koja djeluju u interakciji s KIAA0565, a to su ubikvitin specifična [[peptidaza]] 32 (USP32) i ubikvitin specifična peptidaza 25 (USP25).<ref name=STRING>{{cite web|title=Search Tool for the Retrieval of Interacting Genes/Proteins|url=http://string-db.org/}}</ref> === Ekspresija === Pokazalo se da ovaj protein ima relativno nisku ekspresiju u svim tkivima.<ref name="Geo Profiles">{{cite web|title=GEO Profiles|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/4695417}}</ref> {{Clear}} ===Reference=== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CCDC144A}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] htinu2eemek3tu2fkokh234m7bat6u5 0 479549 3924604 3907484 2026-09-10T13:43:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924604 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 135 [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]]''', znan i kao '''CCDC135''', je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC135'''.<ref name="pmid11230166">{{cite journal | vauthors = Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, Gassenhuber J, Glassl S, Ansorge W, Böcher M, Blöcker H, Bauersachs S, Blum H, Lauber J, Düsterhöft A, Beyer A, Köhrer K, Strack N, Mewes HW, Ottenwälder B, Obermaier B, Tampe J, Heubner D, Wambutt R, Korn B, Klein M, Poustka A | title = Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | journal = Genome Res. | volume = 11 | issue = 3 | pages = 422–35 |date=mart 2001 | pmid = 11230166 | pmc = 311072 | doi = 10.1101/gr.GR1547R }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: coiled-coil domain containing 135| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=84229}}</ref> ==Gen== Kod ljudi, CCDC90B se nalazi na [[hromosom 16|hromosomu 16]]. Susjedi su:<ref>http://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?insideX=115&revCmplDisp=0&hgsid=157359316&hgt.out1=1.5x&position=chr16%3A56276931-56332628&hgtgroup_map_close=0&hgtgroup_phenDis_close=1&hgtgroup_genes_close=0&hgtgroup_rna_close=0&hgtgroup_expression_close=1&hgtgroup_regulation_close=0&hgtgroup_compGeno_close=0&hgtgroup_varRep_close=1&hgtgroup_encodeGenes_close=1&hgtgroup_encodeTxLevels_close=1&hgtgroup_encodeChip_close=1&hgtgroup_encodeChrom_close=1&hgtgroup_encodeCompAndVar_close=1</ref> * [[GPR97]], [[G-protein spregnuti receptor]] 97. * [[GPR56]], kodira člana porodice receptora povezanih sa G-proteinima (receptor spregnut sa G-proteinom 56). Gen je uključen u regulaciju uzorka korteksa mozga. Protein se specifično veže za transglutaminazu 2 u vanćelijskom prostoru. * [[KATNB1]], katanin p80 podjedinica B 1. Pomoćni protein koji pomaže ciljanju enzima na [[centrosom]]. * [[KIFC3]], član porodice kinezina C3 [[izoforma]] 3. KIFC3 pripada velikoj porodici [[kinezin]]a, molekulskih motora koji koriste energiju hidrolize [[ATP]] za translokaciju tereta duž [[mikrotubula]]. ==Protein== ===Struktura=== Ovaj protein karakteriziraju dva domena.<ref name="genome.jp">http://www.genome.jp/dbget-bin/www_bget?hsa:84229</ref> * Sekvenca jedarne lokalizacije sa rezultatom 4 u aminokiselinama 265–279. Sekvenca aminokiselina za ovu regiju je: KKQQEIRAQEKKRLR * Porodica slična transglutaminazama sa E-vrijednosti 0,0018 u aminokiselinama 149–308. Sekvenca aminokiselina za ovu regiju je :CAQFVSDFLTMVPLPDPLKPPSHLYSSTTVLKYQKGNCFDFSTLLCSMLIGSGYDAYCVNGYGSLDLCHMDLTREVCPLTVKPKETIKKEEK VLPKKYTIKPPRDLCSRFEQEQEVKKQQEIRAQEKKRLREEEERLMEAEKAKPDALHGLRVHSWVLVL Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 874 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 103.497 [[dalton (jedinica)|Da]]<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8IY82#sequences |title=UniProt, Q8IY82 |access-date=4. 7. 2021}}</ref> ;Puna aminokiselinska sekvenca je: <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEVLREKVEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEEAEREEAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EWAEWARMEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MMRPVEVRKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EITLKQETLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLEKKLSEIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITVSAELPAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKDTIDISKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PISYKTNTPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEHLLQVADN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FSRQYSHLCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRVPLFLHPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NECEVPKFVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTLRPTLMPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PELYNWDSCA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QFVSDFLTMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLPDPLKPPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLYSSTTVLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQKGNCFDFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLLCSMLIGS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GYDAYCVNGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSLDLCHMDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TREVCPLTVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKETIKKEEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLPKKYTIKP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRDLCSRFEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQEVKKQQEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RAQEKKRLRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEERLMEAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKPDALHGLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VHSWVLVLSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KREVPENFFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPFTGHSYST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDEHFLGIES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWNHKNYWIN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MQDCWNCCKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIFDLGDPVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WEYMLLGTDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQLSLTEEDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGINDEDDVE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NLGKEDEDKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDMPHSWVEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEISPEAFET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCPNGKKVIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YKRAKLEKWA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PYLNSNGLVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLTTYEDLQC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNILEIKEWY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNREDMLELK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HINKTTDLKT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DYFKPGHPQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRVHSYKSMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEMDRVIEFY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETARVDGLMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REETPRTMTE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YYQGRPDFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YRHASFGPRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKLTLSSAES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPRPIVKITE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFFRNPAKPA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEDVAERVFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAEERIQLRY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HCREDHITAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KREFLRRTEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSKGNKIIMT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDMCISFEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PMEHTKKLLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYEAMMHLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEKLSRHQVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESELEVLEIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLREEEEAAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLTISIYDTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNEKSKEYRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AMERMMHEEH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRQVETQLDY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LAPFLAQLPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEKLTCWQAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLKDECLSDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQRLINKANL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQARFEKETQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELQKKQQWYQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENQVTLTPED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDLYLSYCSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AMFRIRILEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLNRHKELAP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKYLALEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YKDPRLGELQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIFA</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} Protein ima 17 predviđenih [[alfa-heliks]]nih mjesta, karakterističnih za proteine sa upredenom zavojnicom i jedan predviđeni [[beta-list]]. Sljedeća slika prikazuje predviđena područja alfa-heliksa i beta-listova dva programa STRAP <ref>{{Cite web |url=http://www.bioinformatics.org/strap/ |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 7. 2021 |archive-date=1. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701200733/http://www.bioinformatics.org/strap/ |url-status=dead }}</ref> i Quickphyre:<ref>http: //www.sbg .bio.ic.ac.uk / ~ phyre /</ref> Napomena: prikazane su sekundarne konsenzusne strukture. To je izvedeno konstrukcijom [[višestruko poravnanje sekvenci|višestrukim poravnavanjem sekvenci]] proteina sa njihovim sekundarnim strukturama (kao što je prikazano dolje). Zatim su predviđene regije unakrsno provjerene pomoću programa [http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre/ Quickphyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430200305/http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre/ |date=30. 4. 2017 }}. [[Slika:Secondary Structure CCDC135.gif|280px|center]] === Predviđena svojstva === * [[molekularna masa|Molekulska težina]]: 103502,53 = 103484,53 + 18 kDa * [[Izoelektrična tačka]]: 5,358000 * Transmembranski heliksi: Nema * [[Posttranslacijske modifikacije]]:<ref name='SIB Switzerland 2009-01-05'>{{cite web|url=http://www.expasy.ch/ |title=ExPASy |access-date=14. 5. 2009 |date=5. 1. 2009 |publisher=SIB Switzerland }}</ref> ::Tranzicijski peptidi [[hloroplast]]a: Nema :: Signalni vrhovi: Da<ref name = "genome.jp" /> ::: Sekvenca jedarne lokalizacije: KKQQEIRAQEKKRLR :: Mjesta C-manozilacije: Nijedno (međutim, predviđeno je 14 mjesta s ocjenom nižom od praga.<ref>http://www.cbs.dtu.dk/services/NetCGlyc/</ref>) :: Ciljanje [[mitohondrija]]: Nema :: Mjesta N-glikozilacije: Da ::: Sekvenca [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_115645.4?report=fasta&log$=seqview gi|223941912] na pozicijama 100 i 493 sa potencijalima of 0,7200, odnosno 0,6031. === Ćelijska lokacija === Predviđa se da je CCDC135 [[citosol]]no /[[ćelijsko jedro|jedarni]] protein <ref>{{cite web |url=http://psort.ims.u-tokyo.ac.jp/form2.html |title=Archived copy |access-date=9. 5. 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329084822/http://psort.ims.u-tokyo.ac.jp/form2.html |archive-date=29. 3. 2009 |df=dmy-all }}</ref> with no transmembrane spans or segments. It is predicted to contain at least 56 specific phosphorylation sites<ref>{{Cite web |url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/ |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 7. 2021 |archive-date=9. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183544/http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/ |url-status=dead }}</ref> koji uključuju: 20 mjesta [[fosforilacija]] proteina-kinaza C, 11 mjesta fosforilacije kazein-kinaze II i osam mjesta ovisnih o fosforilaciji [[cAMP]]/cGMP. Također se predviđa da aminokiselinska sekvenca sadrži 10 [[sumoilacija]] <ref>{{Cite web |url=http://www.abgent.com/tools/sumoplot |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 7. 2021 |archive-date=22. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122031244/http://www.abgent.com/tools/sumoplot |url-status=dead }}</ref> ns pozicijama K236, K236, K45, K773, K499, K679, K249, K167, K540, K445, and K292. === Homologija === [[slika:Sequence annotation.gif|thumb|right|280px|Sekvenca sa označenim CCDC135.]] LRRC57 je izuzetno dobro konzerviran, kao što je prikazano u bilješci sekvence s desne strane. Anotacija sekvence kreirana je pomoću 20 ortologa prikazanih u donjoj tabeli i pripremljena je pomoću [[ClustalX2]]<ref name="ClustalX2">{{cite web | title = Clustal Home Page| url = http://www.clustal.org/| access-date = 4. 5. 2009}}</ref> i [[ClustalW]] (u programu ''Biology Workbench'').<ref>http://workbench.sdsc.edu/</ref> Sljedeća tabela pruža nekoliko detalja o [[ortolozi]]ma ljudske verzije CCDC135. Ovi ortolozi su prikupljeni iz BLAT-a.<ref name="BLAT">{{cite web | title = BLAT Search Genome| url = http://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgBlat?command=start&org=Human&db=hg18&hgsid=122786349| access-date = 4. 5. 2009}}</ref> u pretragom [[BLAST]]-a ,<ref name="BLAST">{{cite web | title = BLAST| url = http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi| access-date = 4. 5. 2009}}</ref> {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[Vrsta]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Uobičsjrni naziv organizma''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Pristup bazi [[NCBI]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Identitet sekvence''' (%) | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Sličnost sekvence''' (%) | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Dužina ([[aminokiseline]])''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Uobičajena oznaka gena''' |- | ''[[Homo sapiens]]''||Čovjek||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/223941912?report=genpept NP_115645.4]||100||100||874||Domen upredene zavojnice ljudi 135 (CCDC135) |- | ''[[Macaca mulatta]]''||Rezus majmun||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/109128753 XP_001100628.1]||96||98||830||Predcviđajnje: slično [[otvoreni okvir čitanja|otvorenom okviru čitanja]] 50 hromosoma 16 |- | ''[[Bos taurus]]''||Govedo||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/84000035?report=genpept NP_001033120.1]||86||93||872||Protein 135 upredene zavojnice |- | ''[[Canis familiaris]]''||Pas||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/73950345?report=genpept XP_544386.2]||85||92||903||Predviđanje: slično [[otvoreni okvir čitanja|otvorenom okviru čitanja]] 50 hromosoma 16 |- | ''[[Equus caballus]]''||Konj||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/194208644 XP_001915581]||81||87||831||Predviđanje: slično domenu[[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] 135 |- | ''[[pacov|Rattus norvegicus]]''||Pacov||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/157818245 NP_001099639]||84||91||874||hypothetical protein LOC291853 |- | ''[[Mus musculus]]''||Miš||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/154091013 NP_001036180]||82||90||876||Domen upredene zavojnice sa proteinom 135 |- | ''[[kljunar|Ornithorhynchus anatinus]]''||Kljunar||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/149640764 XP_001508368.1]||71||85||860||Predviđanje: slično proteinu 135 domena upredene zavojnice |- | ''[[Monodelphis domestica]]''||Oposum||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/126305130 XP_001363193.1]||70||84||866||Predviđanje: hipotetska proteinska [[izoforma]] 1 |- | ''[[Gallus gallus]]''||[[Kokoš]]||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/118096102 XP_425101.2]||57||72||868||Predviđanje: hipotetski protein |- | ''[[zeba|Taeniopygia guttata]]''||Zebrasta zeba||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/224063814 XP_002195392.1]||50||67||731|| Predviđanje: hipotetski protein |- | ''[[Xenopus laevis|Xenopus troicalis]]''||Žaba||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/118403628 NP_001072331.1]||56||71||856||Protein 135 domena upredene zavojnice |- | ''[[zebrica|Danio rerio]]''||Zebrica||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/292628136 XP_683491]||46||66||721|| Slično proteinu 135 domena upredene zavojnice |- | ''[[Tetraodon nigroviridis]]''||Tetraodon||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/47213606 CAG07272]||42||59||526||Neimenovani proteinski proizvod |- | ''[[dupljari|Nematostella vectensis]]''||Morska sasa ||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/156381896 XP_001632291]||53||70||817||Predviđeni protein |- | ''[[kopljače|Branchiostoma floridae]]''||Floridski kopljar||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/260831294 XP_002610594]||51||71||850||Hipotetski protein BRAFLDRAFT_275841 |- | ''[[Ciona intestinalis]]''||Morski mlaz||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/198431234 XP_002123665]||49||69||837|| Slično proteinu 135 domena upredene zavojnice |- | ''[[komarac|Anopheles gambiae]]''||Komarac||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/158290666 XP_312247.4]||32||49||662||AGAP002677-PA |- | ''[[Nasonia vitripennis]]''||Vaš||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/156543908 XP_001607094]||34||55||868||Predviđanje: hipotetski protein |- | ''[[Drosophila melanogaster]]''||Vinska mušica||[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/116008098 NP_001036757.1]||28||47||897||CG34110 |- | |} ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{DEFAULTSORT:Ccdc135 - Coiled Coil Domain Containing 135}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 16]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] pmud54d045uh6m19829un0jx4ljvyct 0 480025 3924599 3916135 2026-09-10T13:31:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924599 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} '''C14orf93''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C14orf93'''. To je okruglasti protein sa konzercviranim [[C-terminal]]om koji je lokaliziran u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]]. Iako je relativno visoko eksprimiran u svim tkivima osim [[nervno tkivo|nervnog]], posebno je izražen u [[T-ćelija]]ma i ostalim [[Imunski sistem|imunskim tkivima]]. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 538 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 58.697 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9H972#sequences |title=UniProt, Q9H972|access-date=21. 7. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSFSATILFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPSGSEARCC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CCACKSETNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNTGSQGGNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPSTPITVTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HGLAVQSSEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLHVIYQRVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAVGLAEAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLARANNELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRLQEEVGDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RQGKVSIPDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGESRAHSSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEEPGPLKES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGEAFKALSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEEECDSVGS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GVQVVIEELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLGAASVGPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLGFPATQRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRLPGCTLAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEAAPLLNPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDDYVASEGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQRVLVPAYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQLSPATQLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQRATPETGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENGTKLPPPR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PEDMLNAAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDSALEESGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSTGELRHSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLTVSPCRTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSGQKNSRRK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RDLVLSKLVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVHNHITNDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFNGSESIKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SWNISVVKFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEKLKQELVT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SPHNYTDKEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGACVAYFLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRREYRNSLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PFKGLKEKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKLRSRRYRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FANRSSIMRH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGPEDQRLWN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVTEELMSDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDSLNEPGVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VARPPRFRAQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLTELCYHLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANSKHGTKAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVYGPPSDRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSAEAQLLPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELYNPNFQEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDEGGDENAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSPSFDQPHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCCPDLNSFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIKVEKDE</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} ==Gen== c14orf93 lokaliziran je na kratkom kraku [[hromosom 14|hromosoma 14 (sekvenca 14q11.2)]].<ref name="NCBI Gene: c14orf93">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/60686|title=NCBI Gene: c14orf93|publisher=NCBI}}</ref> Pristupni broj c14orf93 je 021944, a alijasi su mu FLJ12154 i LOC60686. Gen ima 2430 bp i sedam [[egzon]]a.<ref name="NCBI Nucleotide: c14orf93">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_021944.3|title=NCBI Nucleotide: c14orf93|publisher=NCBI}}</ref> === Svojstva === Protein c14orf93 ima devet [[izoforma|izoformi]].<ref name="Aceview: c14orf93">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=c14orf93&submit=Go|title=Aceview: c14orf93|publisher=NCBI}}</ref> Najčešći i najveći izoform ima 538 aminokiselina,<ref name="NCBI Protein: c14orf93">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001124178.1|title=NCBI Protein: c14orf93|publisher=NCBI}}</ref> molekuksku težinu od 58,7 kdal,<ref name="SDSC Biology Workbench">{{cite web|url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|title=SDSC Biology Workbench|publisher=SDSC|access-date=21. 7. 2021|archive-date=11. 8. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|url-status=dead}}</ref> a teorijsku [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 5,7.<ref name="ExPasy Compute Pi/MW tool">{{cite web|url=http://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPasy Compute Pi/MW tool|publisher=ExPasy}}</ref> Ovaj protein je okruglasti (globulast), sa konzerviranimim [[C-terminal]]om, klasterom mješovitog naboja od 371 do 399 i visoko napunjenim nenabijenim segmentom od 28 do 58.<ref name = "SDSC Biology Workbench"/> SDSC PELE podaci o konsenzusu predviđaju 15 [[alfa heliks]]a i osam [[beta-list]]ova.<ref name="SDSC Biology Workbench" /> === Posttranslacijske modifikacije === [[Posttranslacijske modifikacije]] c14orf93 uključuju [[fosforilacija|fosforilaciju]], [[acetilacija|N-acetilaciju]] i [[sumoilacija|sumoilaciju]]. [[Serin]]ska mjesta fosforilacije predviđaju se na 23 ostatka, [[treonin]]ska na šest i [[tirozin]]zinska na dva ostatka.<ref name="ExPasy NetPhos tool">{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/|title=ExPasy NetPhos tool|publisher=ExPasy}}</ref> Postoje dva eksperimentalno potvrđena mjesta fosforilacije serina na ostacima 285 i 428, koja mogu služiti kao mjesta aktivacije ili deaktiviranja. N-acetilacija se temelji na drugom ostatku; ova modifikacija utiče na stabilnost i lokalizaciju.<ref name="ExPasy NetAcet tool">{{cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetAcet/|title=ExPasy NetAcet tool|publisher=ExPasy}}</ref> Postoji šest motiva s velikom vjerovatnoćom [[sumoilacija]].<ref name="ExPasy SUMOplot analysis program">{{cite web|url=http://www.abgent.com/sumoplot|title=ExPasy SUMOplot analysis program|publisher=ExPasy|access-date=21. 7. 2021|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> [[protein SUMO|SUMO]] ([[engleski]] skraćenica od '''s'''mall '''u'''biquitin-like '''mo'''difiers) su mali proteini poput [[ubikvitin]]a, koji započinju [[biohemijska kaskada|kaskadu]] uključenu u stabilnost proteina, jedarno-[[citosol]]ni transport i regulaciju transkripcije. === Subćelijska lokalizacija === Podaci PSORTII-a predviđaju da je c14orf93 lokaliziran u [[ćelijsko jedro|jedru]].<ref name="PSORTII">{{cite web|url=http://www.psort.org/|title=PSORTII|publisher=PSORT|access-date=21. 7. 2021|archive-date=25. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725162258/https://psort.org/|url-status=dead}}</ref> Postoji [[signal jedarne lokalizacije]] na ostacima 298-301 i dva [[peroksisom|signala za peroksizomsko ciljanje]] na ostacima 451-459 i 479-487. == Ekspresija== Eksprimirani c14orf93 je 2,7 puta veći od prosječnog gena u svim tkivima.<ref name="Aceview: c14orf93" /> It is expressed relatively highly in all tissues except for [[nervous tissue]].<ref name="NCBI GEO Profile: c14orf93 - Multiple Normal Tissues">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3834:10178|title=NCBI GEO Profile: c14orf93 - Multiple Normal Tissues|publisher=NCBI}}</ref> Primjetno je veća ekspresija u [[T-ćelija]]ama, a postoji nešto viša u drugim dijelovima [[imunski sistem|imunskog sistema]], kao što su [[koštana srž]], [[slezena]] i [[limfni čvorovi]]. == Interaktivni proteini == Pokazalo se da C14orf93 fizički komunicira sa [[PTP1]], [[MRFAP1]], [[SET (gen)|Set]], [[APP]] i [[MOV10]] ;<ref name="Mentha Interactome Browser">{{cite web|url=http://mentha.uniroma2.it/result.php|title=Mentha Interactome Browser|publisher=Mentha|access-date=21. 7. 2021|archive-date=4. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604205922/http://mentha.uniroma2.it/result.php|url-status=dead}}</ref><ref name="BioGRID 3.4">{{cite web|url=http://thebiogrid.org|title=BioGRID 3.4|publisher=BioGRID}}</ref><ref name="IntAct Molecular Interaction Database">{{cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/intact/|title=IntAct Molecular Interaction Database|publisher=European BioInformatics Institute}}</ref> ove interakcije su navedene u donjoj tabeli. Stubac za organizam pokazuje odakle je protein dospio u eksperimentu koji pokazuje fizičke interakcije. {| class="wikitable" |- ! [[Protein]] ![[Organizam]] |- | [[PTP1]] | ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' S288c |- | [[MRFAP1]] | ''[[Homo sapiens]]'' |- | [[SET (gen)|Set]] | ''[[Mus musculus]]'' |- | [[APP]] | ''Homo sapiens'' |- | [[MOV10]] | ''Homo sapiens'' |} Od ovih pet interakcija, PTP1, MRFAP1 i SET su prošli najviše provjere. PTP1, tirozin-protein [[fosfataza]] 1, protein je koji se nalazi u kvascu, ali postoji [[ortolog]] kod ljudi.<ref name="UniProt Profile: PTP1">{{cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P25044|title=UniProt Profile: PTP1|publisher=UniProt}}</ref> PTP1 može biti odgovoran za aktiviranje/deaktiviranje c14orf93 zbog njegove fosfatazne aktivnosti i perijedare lokacije. MRFAP1, protein 1 povezan s porodicom MORF4, ljudski je protein koji stupa u interakciju s članovima porodice MORF4/ MRG i supresorom tumora Rb.<ref name="UniProt Profile: MRFAP1">{{cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q9Y605|title=UniProt Profile: MRFAP1|publisher=UniProt}}</ref> Ovaj protein može biti uključen u [[starenje]], rast ćelija i dugovjećčnost. Postoji ljudski ortolog za mišji pretpostavljeni protein (inhibitor fosfataze 2A ili I2PP2A), koji je lokaliziran u jedru.<ref name="UniProt Profile: Set">{{cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q9EQU5|title=UniProt Profile: Set|publisher=UniProt}}</ref> Skup se veže za [[DNK]], kako bi negativno regulirao [[apoptoza|apoptozne]] procese i transkripciju [[neuron]]a, funkcionirajući kao onkogen. == Homologija == Postoje [[ortolozi]] za c14orf93 u svim [[kičmenjaci]]ma od ''[[Homo sapiens]]'' do [[košljoriba]].<ref name="NCBI BLAST">{{cite web|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi|title=NCBI BLAST|publisher=NCBI}}</ref> Nema [[paralog]]a za c14orf93. C14orf93 je dio porodice DUF4616; ova porodica je označena domenom nepoznate funkcije u domenu [[C-terminal]]a. Dužini proteina DUF4616 su između 166 i 538 [[aminokiselina]] i dio su [[proteoinska porodica|superporodice]] sI21231. Posljednjih 200 ostataka C-kraja je vrlo očuvano sa sedamnaest uzoraka ostataka od 439-456 koji je posebno konzerciran u svim ortolozima.<ref name="SDSC Biology Workbench" /> Ova regija vjerovatno ima glavnu ulogu u funkciji c14orf93. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 14]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Neokarakterizirani proteini]] 3xoxnwepdy2oc0jzukipswcfcm8ei6o 0 480931 3924596 3906681 2026-09-10T13:29:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924596 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''C11orf16''' [[otvoreni okvir čitanja|otvorenog okvira čitanja]] 16 [[hromosom 11|hromosoma 11]] je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C11orf16'''.<ref name="pmid11528127">{{cite journal|vauthors=Amid C, Bahr A, Mujica A, Sampson N, Bikar SE, Winterpacht A, Zabel B, Hankeln T, Schmidt ER|date=Aug 2001|title=Comparative genomic sequencing reveals a strikingly similar architecture of a conserved syntenic region on human chromosome 11p15.3 (including gene ST5) and mouse chromosome 7|journal=Cytogenet Cell Genet|volume=93|issue=3–4|pages=284–90|doi=10.1159/000056999|pmid=11528127|s2cid=27611036}}</ref><ref name="entrez">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=56673|title=Entrez Gene: C11orf16 chromosome 11 open reading frame 16}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 467 [[aminokiselina]], sa sedam [[egzon]]a, a [[molekularna masa|molekulska težina]] 51.609 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9NQ32#sequences |title=UniProt, Q9NQ32 |access-date=17. 8. 2021}}</ref>. <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MESSTGPRMP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLKYCSVATS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKAPGWDGAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPWDLSFTYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FALQAPWLTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HKPLARHASS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CPCLHVADPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WQGPGWLGRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDAANTWVLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RREADGFYYR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AQIKATPELE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQGVLLVEFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APLVAGPKLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQQQRVVLEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVIPLSPSVG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YSLRPGDKVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALWEPGQQQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPGTVLLGLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRDPQRASKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEITVHFWNG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KAAKVPLGGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSVSLTIWKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVERLHKSFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REHPRPLHWA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PCCSLLGPIT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GRITNELPPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APFLCPLCHH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HACCQLLCQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLCGCPPCGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TWWPLTRTSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VMARELPELE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTAQLLPLEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKEEKVAMHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLAVSSSSSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SCEQDGVEND</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEMGPPQRLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VNSAVNTDPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLEMPLRQSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCQPEWRYWK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNGPEPCLGK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PGTRYSNICK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEKDHKQQRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTAVVGTTKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVSKATHMKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRTPPGEAEH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKRSQSLAIC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QWNKNSR</td></tr> </table> {{Legenda aminokiselina}} ==Gen== Gen C11orf16 nalazi se na hromosomu 11 (p15.4), počevši od 8,920.076 bp i završavajući na 8,933.006 bb. [[slika:C11orf16.png|thumb|center|458x458px]] U susjedstvu su mu geni [https://web.archive.org/web/20180507154844/http://www.wikigenes.org/e/gene/e/56787.html ASCL3] i [[AKIP1]] na hromosomu 11. ==Ekpresija== ===Ljudski=== Gen nema visoku ekspresiju u testiranim tkivima. Rang percentila u uzorku veći je u [[gušterača|gušterači]], [[jajnici]]ma i [[slijepo crijevo|slijepom crijevu]]. [[slika:Expression of C11orf16.png|thumb|center|510x510px|Ekspresija C11orf16 u ljuskim tkivima prema profilu [[NCBI]] GEO]] ===Mišji mozak=== Iako gen nema značajnu visoku ekspresiju u mišjem [[mozak|mozgu]], najizraženiji je u [[srednji mozak|srednjem mozgu]], [[moždana kora|izokorteksu]], mirisnim područjima i meduli. === Transkripcijski faktori === Neki [[transkripcijski faktori]] koji imaju veću sličnost matriksa su protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] nalik Kruppelu, protein prsta cinka 263, ZKSCAN12 (protein cinkovog prsta s KRAB i SCAN domenima 12), [[horion]]ski specifični transkripcijski faktor GCMa i protein koji reagira na Ras element 1.<ref>{{cite web|title=Genomatix|url=https://www.genomatix.de/?s=f235485dde95ccac200db8865073698a|access-date=17. 8. 2021|archive-date=17. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817155656/https://www.genomatix.de/?s=f235485dde95ccac200db8865073698a|url-status=dead}}</ref> ==[[iRNK]]== ===[[Izoforma]]=== Predviđena varijanta transkripta C11orf16 X1 duga je 2386 bp i ima pristupni broj [[NCBI]] od XM_017018013.1.<ref>{{cite web|title=NCBI Nucleotide|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/XM_017018013.1}}</ref> ==Homologija== === Paralozi === Nisu pronađeni [[paralozi]] za gen C11orf16 putem [[NCBI]] [[BLAST]]-a. === [[Ortolozi]] === {| class="wikitable" |- ! Vrsta !! Uobičajeno ime !! Pristupni broj ID za [[NCBI]] !! Naziv upita !! E-vrijednost !! Identititet !! Datiranje divergencije (milioni godina) |- | ''[[Homo sapiens]]'' ||Čovjek || NP_065694.2 || 100 % || 0 || 100% || N/A |- | ''[[orangutani|Pongo abelii]]'' || Sumatranski orangutan || PNJ24628 || 84% || 0 || 95% || 15,2 |- | ''[[majmun|Aotus nancymaae]]'' || Nancy Main noćni majmun || XP_012312127.1 || 88% || 0|| 84% || 42,6 |- | ''[[činčila|Chinchilla lanigera]]'' ||Dugorepa činčila || XP_013367496.1 || 97% || 0 || 68% || 88 |- | ''[[konj|Equus przewalskii]]'' || Przewalskijev konj || XP_008512245.1 || 98% || 0 || 73% || 94 |- | ''[[jelen|Cervus elaphus hippelaphus]]'' || Centralnoevropski crveni jelen|| OWK17675.1 || 99% || 0 || 67% || 94 |- | ''[[šišmiš|Hipposideros armiger]]'' || Veliki okruglolisti šišmiš || XP_019511755.1 || 99% || 0 || 65% || 94 |- | ''[[leptir|Neomonachus schauinslandi]]'' || Havajski pečatni monah || XP_021541375.1 || 99% || 0 || 66% || 94 |- | ''[[Lipotes vexillifer]]'' || Baiji || XP_007459933.1 || 98% || 0 || 68% || 94 |- | ''[[šišmiš|Myotis brandtii]]'' || Brandtov šišmiš || XP_005874017.1 || 98% || 1e-174 || 67% || 94 |- | ''[[kornjače|Chelonia mydas]]'' || Zelena morska kornjača|| XP_007057171.1 || 83% || 1e-57 || 37% || 320 |- | ''[[žaba|Balearica regulorum gibbericeps]]'' || Siva krunasta žaba|| XP_010311948.1 || 70% || 6e-5 || 40% || 320 |} ===Konzervacija=== Gen C11orf16 konzerviran je u mnogim životinjskim vrstama, uključujući [[sisar]]e, [[ptice]] i [[gmizavci|gmizavce]]. [[slika:1.BOX.6735.9907.pdf|thumb|Poravnavanje višestrukih sekvenci prikazuje konzerviranost gena C11orf16 | centar | 272x272px]] ==Protein== === Molekulska težina === Predviđena molekularna težina proteina kodiranog C11orf16 je 51 [[dalton (jedinica)|kilodaltona]].<ref>{{cite web|title=Expasy|url=https://web.expasy.org/compute_pi/}}</ref><ref>{{cite web|title=Sigma Antibodies|url=https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sigma/sab2106115?lang=en&region=US}}</ref> === Domeni i motivi === Pronađeno je nekoliko proteinskih domena i motiva, uključujući protein sličan CHD5, tirozin-kinazno [[mjesto fosforilacije]], mjesto [[fosforilacije]] protein-kinaze C, mjesto N-miristoilacije, mjesto fosforilacije kazein-kinaze II i mjesto fosforilacije protein-kinaze zavisno od cGMP.<ref>{{cite web|title=Motif Scan|url=https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|access-date=17. 8. 2021|archive-date=2. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402150112/https://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|url-status=dead}}</ref> Lokacija motiva prikazana je na slici. [[slika:PROTTER-motifs.png|thumb|241x241px| Predviđeni motivi C11orf16 prikazani su u bojama odgovarajućih aminokiselina]] === Sekundarna struktura === Predviđa se da će protein biti sačinjen od 21,2% [[alfa-heliks]]a, 15,2% produžene niti i 63% [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]]. [[slika:Secondary_structure_of_C11orf16.png|thumb|200px| Sekundarna struktura proteina C11orf16]] === [[Posttranslacijske modifikacije]] === Nema transmembranskih spirala,<ref>{{cite web|title=TMHMM|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/TMHMM/}}</ref> potencijalnih GPI-modifikacijskih mjesta ili TM-proteina. Nađeno je po sedam predviđenih mjesta sumoilacije<ref>{{cite web|title=SUMOplot|url=http://www.abgent.com/sumoplot|access-date=17. 8. 2021|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> i multiplih mjesta fosforilacije, od kojih je većina neodređena, i devet mjesta glikozilacije.<ref>{{cite web|title=YingOYang|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/}}</ref> [[slika:PROTTER-PTM.png|thumb|Posttranslacijska modifikacija proteina C11orf16<ref>{{cite web|title=Protter|url=http://wlab.ethz.ch/protter/start/}}</ref>|257x257px]] === Subćelijski lokalizacijski prediktor === Predviđa se da će protein biti lokaliziran u jedru, s vjerovatnoćom od 47,8%; [[mitohondrija]]ma s vjerovatnoćom 26,1%.<ref>{{cite web|title=PSORTII|url=https://psort.hgc.jp/cgi-bin/runpsort.pl}}{{Dead link|date=juni 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Proteinska interakcija=== Utvrđeno je da su proteini C1orf105 (otvoreni okvir čitanja 105 hromosoma 1), [[PWWP2A]] i SMYD1 (SET i MYND domen koja sadrži 1) u interakciji sa C11orf16.<ref>{{cite web|title=String|url=https://string-db.org/}}</ref> == Klinički značaj == ;Pridruženje bolesti Također se predviđa da protein kodiran genom C11orf16 ima 19,61% identičnosti sekvence sa [[supresor tumora p53|supresor tumorski, p53]]-veznim proteinom, što sugerira da bi ovaj gen mogao biti uključen u proces suzbijanja tumora.<ref>{{cite web|title=SWISS-MODEL|url=https://swissmodel.expasy.org/interactive/c4PYLU/models/|access-date=6. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507085545/https://swissmodel.expasy.org/interactive/c4PYLU/models/|archive-date=7. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gen info|C11orf16}} * C11orf16 information on [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C11orf16 GeneCards] ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} *{{cite journal | vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y |title=Diversification of transcriptional modulation: Large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Rual JF, Venkatesan K, Hao T |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209 |s2cid=4427026 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB |title=Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery |journal=Genome Res. |volume=6 |issue= 9 |pages= 791–806 |year= 1997 |pmid= 8889548 |doi=10.1101/gr.6.9.791 |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} __FORCETOC__ [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 5nnkdg1xo8crlg3zgshxpvkkx7uoiz4 0 481088 3924662 3906660 2026-09-11T04:35:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924662 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} [[Slika:HBB location.png|thumb|Ljudski gen HBB nalazi se na [[hromosom 11|hromosomu 11]], na poziciji p15.5.]] '''Hemoglobinska podjedinica beta''', ('''beta globin''', '''β-globin''', '''hemoglobin beta''') je [[globin]]ski [[protein]], koji je [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HBB'''. Zajedno sa alfa globinom ([[HBA1|HBA]]), čini najčešći oblik [[hemoglobin]]a kod odraslih ljudi, [[hemoglobin A]] (HbA).<ref name = "entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: HBB hemoglobin, beta| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3043}}</ref> > Dug je 147 aminokiselina i ima molekulsku masu 15.867 [[dalton (jedinica)|Da]]. Normalni odrasli ljudski HbA je [[tetramerni protein|heterotetramer]] koji se sastoji od po dva alfa i beta lanca. HBB je kodiran genom ''HBB'' na [[Hromosom 11|ljudskom hromozomu 11]]. Mutacije u genu proizvode nekoliko varijanti proteina koji su povezani s [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]], kao što su [[bolest srpastih ćelija]] i [[beta talasemija]], kao i korisne osobine poput [[genetička otpornost na malariju]].<ref name="sabeti">{{cite journal|last1=Sabeti|first1=Pardis C|title=Natural selection: uncovering mechanisms of evolutionary adaptation to infectious disease|journal=Nature Education|year=2008|volume=1|issue=1|page=13|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/natural-selection-uncovering-mechanisms-of-evolutionary-adaptation-34539}}</ref><ref name="kwiat">{{cite journal | vauthors= Kwiatkowski DP | title = How malaria has affected the human genome and what human genetics can teach us about malaria | journal = The American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 2 | pages = 171–192 | year = 2005 | pmid = 16001361 | pmc = 1224522 | doi = 10.1086/432519 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 147 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 15.998 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P68871#sequences |title=UniProt, P68871 |access-date=22. 8. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MVHLTPEEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVTALWGKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDEVGGEALG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLLVVYPWTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFFESFGDLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPDAVMGNPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKAHGKKVLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSDGLAHLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLKGTFATLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELHCDKLHVD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PENFRLLGNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVCVLAHHFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEFTPPVQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQKVVAGVAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALAHKYH</td></tr> </table> {{legenda aminokiselina}} == [[Genski lokus]] == {{glavni|Ljudski β-globinski lokus}} HBB protein proizvodi gen ''HBB'' koji se nalazi u multigenskom [[Ljudski β-globinski lokus|β-globinskom lokusu]] na [[Hromosom 11|hromosomu 11]], na položaj 15.4 kratkog kraka. [[Ekspresija gena|Ekspresija]] beta globina i susjednih globina u lokusu β-globina kontrolira se jednim [[regija kontrole lokusa]] (LCR), najvažnijim regulatornim elementom u lokusu koji se nalazi uzvodno od globinskog gena.<ref name="pmid11895428">{{cite journal | vauthors= Levings PP, Bungert J | title = The human beta-globin locus control region | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 269 | issue = 6 | pages = 1589–99 | year = 2002 | pmid = 11895428 | doi = 10.1046/j.1432-1327.2002.02797.x | doi-access = free }}</ref> Normalna [[alel]]na varijanta duga je 1600 [[bazni par|parova baza]] (bp) i sadrži tri [[egzon]]a. Poredak gena u beta-globinskom klasteru je 5'-[[HBE1|epsilon]]–[[HBG2|gama-G]]–[[HBG1|gama-A]]–[[HBD|delta]]–beta-3'.<ref name = "entrez"/> == Povezani genetički poremećaji == === Beta talasemija === [[Beta talasemija]] je nasljedna genetička mutacija u jednom (beta talasemija minor) ili obje (beta talasemija major) alela beta-globina na hromosomu 11. Mutantni aleli podijeljeni su u dvije grupe: β0, u kojima nema funkcionalnih β proizvoda – globin i β+, u kojem se proizvodi mala količina normalnog proteina β-globina. Beta talasemija minor javlja se kada osoba naslijedi jedan normalni B i jedan abnormalni beta alel (ili β0, ili β+). Beta talasemija minor dovodi do blage mikrocitne anemije koja je često asimptomska ili može uzrokovati umor i ili bljedilo kože. Beta talasemija se javlja kada osoba naslijedi dva abnormalna alela. To mogu biti ili dva β+ alela, dva β0 alela ili po jedan od svakog. Beta talasemija major je teško zdravstveno stanje. Ozbiljna anemija počinje se javljati u dobi od 6 mjeseci. Bez medicinskog tretmana smrt se često javlja prije 12. godine.<ref>{{cite book | author1= H. Franklin Bunn |author2=Vijay G. Sankaran| title = Pathology of blood disorders| chapter= 8| pages = 927–933 | year = 2017 }}</ref> Beta talasemija major može se liječiti doživotnim [[transfuzija krvi|transfuzijama krvi]] ili [[transplantacija|transplantacijom]] [[koštana srž|koštane srži]].<ref>{{cite journal | vauthors= Muncie HL, Campbell J | title = Alpha and beta thalassemia | url= https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-08-15_80_4/page/338 | journal = American Family Physician | volume = 80 | issue = 4 | pages = 339–44 | year = 2009 | pmid = 19678601 }}</ref><ref>{{cite web|title=Beta thalassemia|url=http://ghr.nlm.nih.gov/condition/beta-thalassemia|work=Genetics Home Reference|publisher=U.S. National Library of Medicine|access-date=18. 11. 2014|date=11. 11. 2014}}</ref> Prema nedavnoj studiji, stop gain mutacija '''Gln40stop''' u genu '''HBB''' čest je uzrok [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivne]] [[Beta talasemija|beta talasemije]] u sardinijskom narodu (gotovo isključivo na Sardiniji). Nositelji ove mutacije pokazuju povećan broj crvenih krvnih zrnaca. Zanimljivost je da je ista mutacija povezana i sa smanjenjem nivoa [[LDL]] u serumu kod nositelja, pa autori sugeriraju da je to zbog potrebe [[holesterol]]a za regeneraciju [[ćelijska membrana|ćelijskih membrana]].<ref>{{cite journal|author1=Sidore, C.|display-authors=etal |title=Genome sequencing elucidates Sardinian genetic architecture and augments association analyses for lipid and blood inflammatory markers |year=2015 |journal=Nature Genetics |volume=47 |issue=11 |pages=1272–1281 |doi=10.1038/ng.3368 |pmid=26366554 |pmc=4627508}}</ref> === Bolest srpastih ćelija=== Otkriveno je više od hiljadu prirodnih varijanti ''HBB''. Najčešći je HbS koji uzrokuje [[bolest srpastih ćelija]]. HbS proizvodi [[tačkasta mutacija]] u ''HBB''-u, u kojem je [[kodon]] GAG zamijenjen GTG -om. To rezultira zamjenom [[hidrofil]]ne aminokiseline [[glutaminska kiselina]] [[hidrofob]]nom aminokiselinom [[valin]] na šestom mjestu eta lanca (β6Glu → Val). Ova zamjena stvara hidrofobnu pjegu na vanjskoj strani proteina koja se lijepi za hidrofobnu regiju susjednog beta lanca molekule hemoglobina. Ovo dalje uzrokuje skupljanje molekula HbS u kruta vlakna, uzrokujući "srpastost" cijelih [[eritrocit|crvenih krvnih zrnaca]] u [[homozigot]]nom stanju (''HbS/HbS'').<ref>{{cite journal | vauthors= Thom CS, Dickson CF, Gell DA, Weiss MJ | title = Hemoglobin variants: biochemical properties and clinical correlates | journal = Cold Spring Harb Perspect Med | volume = 3 | issue = 3 | pages = a011858 | year = 2013 | pmid = 23388674 | doi = 10.1101/cshperspect.a011858 | pmc=3579210}}</ref> [[Homozigot]]ni [[alel]] postao je jedan od najsmrtonosnijih genetičkih faktora,<ref>{{cite journal | vauthors= Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R, Ahn SY, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Barker-Collo S, Bartels DH, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bhalla K, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Blyth F, Bolliger I, Boufous S, Bucello C, Burch M, Burney P, Carapetis J, Chen H, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahodwala N, De Leo D, Degenhardt L, Delossantos A, Denenberg J, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Erwin PJ, Espindola P, Ezzati M, Feigin V, Flaxman AD, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabriel SE, Gakidou E, Gaspari F, Gillum RF, Gonzalez-Medina D, Halasa YA, Haring D, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Hoen B, Hotez PJ, Hoy D, Jacobsen KH, James SL, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Karthikeyan G, Kassebaum N, Keren A, Khoo JP, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lipnick M, Lipshultz SE, Ohno SL, Mabweijano J, MacIntyre MF, Mallinger L, March L, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGrath J, Mensah GA, Merriman TR, Michaud C, Miller M, Miller TR, Mock C, Mocumbi AO, Mokdad AA, Moran A, Mulholland K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nasseri K, Norman P, O'Donnell M, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Phillips D, Pierce K, Pope CA, Porrini E, Pourmalek F, Raju M, Ranganathan D, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Rivara FP, Roberts T, De León FR, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Salomon JA, Sampson U, Sanman E, Schwebel DC, Segui-Gomez M, Shepard DS, Singh D, Singleton J, Sliwa K, Smith E, Steer A, Taylor JA, Thomas B, Tleyjeh IM, Towbin JA, Truelsen T, Undurraga EA, Venketasubramanian N, Vijayakumar L, Vos T, Wagner GR, Wang M, Wang W, Watt K, Weinstock MA, Weintraub R, Wilkinson JD, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Yip P, Zabetian A, Zheng ZJ, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | title = Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2095–128 | year = 2012 | pmid = 23245604 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61728-0 | hdl = 10536/DRO/DU:30050819 | s2cid = 1541253 | url = https://zenodo.org/record/2557786 | hdl-access = free }}</ref> budući da su [[heterozigot]]i za mutirani alel (''HbS/HbA'') otporni na [[malarija|malariju]] i razvijaju minimalne učinke anemije.<ref>{{cite journal | vauthors= Luzzatto L | title = Sickle cell anaemia and malaria | journal = Mediterr J Hematol Infect Dis | volume = 4 | issue = 1 | pages = e2012065 | year = 2012 | pmid = 23170194 | pmc = 3499995 | doi = 10.4084/MJHID.2012.065 }}</ref> === Hemoglobin C === Bolest srpastih ćelija blisko je povezana s drugim mutiranim hemoglobinom koji se naziva [[hemoglobin C]] (HbC), jer se mogu naslijediti zajedno.<ref>{{cite journal | vauthors= Piel FB, Howes RE, Patil AP, Nyangiri OA, Gething PW, Bhatt S, Williams TN, Weatherall DJ, Hay SI | title = The distribution of haemoglobin C and its prevalence in newborns in Africa | journal = Scientific Reports | volume = 3 | issue = 1671 | pages = 1671 | date = 2013 | pmid = 23591685 | pmc = 3628164 | doi = 10.1038/srep01671 | bibcode = 2013NatSR...3E1671P }}</ref> HbC mutacija je na istom položaju u HbS, ali je glutaminska kiselina zamijenjena [[lizin]]om (β6Glu → Lys). Mutacija je posebno rasprostranjena u populaciji zapadne Afrike. HbC pruža gotovo potpunu zaštitu od ''[[Plasmodium falciparum]]'' u homozigotnih (CC) jedinki i srednju zaštitu u heterozigotnih (AC) osoba.<ref>{{cite journal | vauthors= Modiano D, Luoni G, Sirima BS, Simporé J, Verra F, Konaté A, Rastrelli E, Olivieri A, Calissano C, Paganotti GM, D'Urbano L, Sanou I, Sawadogo A, Modiano G, Coluzzi M | title = Haemoglobin C protects against clinical Plasmodium falciparum malaria | url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-15_414_6861/page/304 | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6861 | pages = 305–308 | date = 2001 | pmid = 11713529 | doi = 10.1038/35104556 | bibcode = 2001Natur.414..305M | s2cid = 4360808 }}</ref> To ukazuje da HbC ima jači uticaj od HbS, te se predviđa da će zamijeniti HbS u regijama endemskim za malariju.<ref>{{cite journal | vauthors= Verra F, Bancone G, Avellino P, Blot I, Simporé J, Modiano D | title = Haemoglobin C and S in natural selection against Plasmodium falciparum malaria: a plethora or a single shared adaptive mechanism? | journal = Parassitologia | volume = 49 | issue = 4 | pages = 209–13 | date = 2007 | pmid = 18689228 }}</ref> === Hemoglobin E === Druga [[tačkasta mutacija]] u HBB, u kojoj je [[glutaminska kiselina]] zamijenjena [[lizin]]om na položaju 26 (β26Glu → Lys), dovodi do stvaranja [[hemoglobin E|hemoglobina E]]).<ref>{{cite journal|vauthors=Olivieri NF, Pakbaz Z, Vichinsky E|title=Hb E/beta-thalassaemia: a common & clinically diverse disorder|journal=The Indian Journal of Medical Research|date=2011|volume=134|issue=4|pages=522–531|pmid=22089616|pmc=3237252}}</ref> HbE ima vrlo nestabilnu asocijaciju α- i β-globina. Iako sam nestabilni protein ima blagi učinak, naslijeđen sa obilježjima HbS i talasemije, pretvara se u životno opasan oblik β-talasemije. Mutacija je relativno novijeg porijekla, što sugerira da je rezultat [[selekcijski pritisak|selektivnog pritiska]] protiv teške malarije falciparum, jer heterozigotni alel sprečava razvoj malarije.<ref>{{cite journal|vauthors=Chotivanich K, Udomsangpetch R, Pattanapanyasat K, Chierakul W, Simpson J, Looareesuwan S, White N|title=Hemoglobin E: a balanced polymorphism protective against high parasitemias and thus severe ''P falciparum'' malaria|url=https://archive.org/details/sim_blood_2002-08-15_100_4/page/1172|journal=Blood|year=2002|volume=100|issue=4|pages=1172–1176|pmid=12149194|doi=10.1182/blood.V100.4.1172.h81602001172_1172_1176|doi-access=free}}</ref> == Interakcije == HBB je [[Interakcija protein-protein|u interakciji]] s hemoglobinom alfa 1 (HBA1) stvara [[hemoglobin A]], glavni hemoglobin u odraslih ljudi.<ref name=pmid16169070>{{cite journal | vauthors= Stelzl U, Worm U, Lalowski M, Haenig C, Brembeck FH, Goehler H, Stroedicke M, Zenkner M, Schoenherr A, Koeppen S, Timm J, Mintzlaff S, Abraham C, Bock N, Kietzmann S, Goedde A, Toksöz E, Droege A, Krobitsch S, Korn B, Birchmeier W, Lehrach H, Wanker EE | title = A human protein-protein interaction network: a resource for annotating the proteome | url= https://archive.org/details/cell_2005-09-23_122_6/page/957 | journal = Cell | volume = 122 | issue = 6 | pages = 957–968 | year = 2005 | pmid = 16169070 | doi = 10.1016/j.cell.2005.08.029 | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-8592-0 | s2cid = 8235923 | hdl-access = free }}</ref><ref name=pmid6644819>{{cite journal | vauthors= Shaanan B | title = Structure of human oxyhaemoglobin at 2.1 A resolution | url= https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1983-11-25_171_1/page/31 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 171 | issue = 1 | pages = 31–59 | year = 1983 | pmid = 6644819 | doi = 10.1016/S0022-2836(83)80313-1 | location = ENGLAND | issn = 0022-2836 }}</ref> Interakcija je dvostruka. Prvo, jedan HBB i jedan HBA1 se kombiniraju, nekovalentno, kako bi se formirao dimer. Drugo, dva dimera se spajaju i tvore četverolančani tetramer, koji postaje funkcionalni hemoglobin.<ref>{{cite web|title=Hemoglobin Synthesis|url=http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html|website=harvard.edu|publisher=Harvard University|access-date=18. 11. 2014|date=2002|archive-date=26. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226195932/http://sickle.bwh.harvard.edu/hbsynthesis.html|url-status=dead}}</ref> ==[[Evolucija čovjeka]]== Malarija uzrokovana protozoom ''Plasmodium falciparum '' glavni je selektivni faktor u [[evolucija čovjeka|evoluciji čovjeka]].<ref name=kwiat/><ref>{{cite journal | vauthors= Verra F, Mangano VD, Modiano D | title = Genetics of susceptibility to Plasmodium falciparum: from classical malaria resistance genes towards genome-wide association studies. | journal = Parasite Immunology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 234–53 | year = 2009 | pmid = 19388945 | doi = 10.1111/j.1365-3024.2009.01106.x | s2cid = 23734166 }}</ref> U različitom je stupnju uticao na mutacije u ''HBB'' -u što je rezultiralo postojanjem brojnih varijanti HBB-a. Neke od ovih mutacija nisu izravno smrtonosne i umjesto toga daju otpor malariji, posebno u Africi gdje je [[malarija]] epidemijska.<ref>{{cite journal | vauthors= Tishkoff SA, Williams SM | title = Genetic analysis of African populations: human evolution and complex disease. | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 3 | issue = 8 | pages = 611–21 | year = 2002 | pmid = 12154384 | doi = 10.1038/nrg865 | s2cid = 7801737 }}</ref> Ljudi afričkog porijekla evoluirali su tako da imaju veće stope mutiranog HBB-a jer heterozigotne osobe imaju pogrešno oblikovana crvena krvna zrnca, koja sprečavaju napade malarijskih parazita. Stoga su HBB mutanti izvori pozitivne selekcije u ovim regijama i važni su za njihov dugoročni opstanak.<ref name=sabeti/><ref>{{cite journal | vauthors= Excoffier L | title = Human demographic history: refining the recent African origin model | journal = Current Opinion in Genetics & Development | volume = 12 | issue = 6 | pages = 675–682 | year = 2002 | pmid = 12433581 | doi = 10.1016/S0959-437X(02)00350-7 }}</ref> Takvi selekcijski markeri važni su za praćenje ljudskog porijekla i diverzifikacije iz Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors= Reed FA, Tishkoff SA | title = African human diversity, origins and migrations | journal = Current Opinion in Genetics & Development | volume = 16 | issue = 6 | pages = 597–605 | year = 2006 | pmid = 17056248 | doi = 10.1016/j.gde.2006.10.008 }}</ref> == Također pogledajte == *[[Hemoglobin]] *[[Hemoglobin A]] == Reference== {{refspisak|35em}} == Dopunska literatura== {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors= Higgs DR, Vickers MA, Wilkie AO, Pretorius IM, Jarman AP, Weatherall DJ | title = A review of the molecular genetics of the human alpha-globin gene cluster. | journal = Blood | volume = 73 | issue = 5 | pages = 1081–104 | year = 1989 | pmid = 2649166 | doi = 10.1182/blood.V73.5.1081.1081| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors= Giardina B, Messana I, Scatena R, Castagnola M | title = The multiple functions of hemoglobin. | journal = Crit. Rev. Biochem. Mol. Biol. | volume = 30 | issue = 3 | pages = 165–96 | year = 1995 | pmid = 7555018 | doi = 10.3109/10409239509085142 }} * {{cite journal | vauthors= Salzano AM, Carbone V, Pagano L, Buffardi S, De RC, Pucci P | title = Hb Vila Real [beta36(C2)Pro-->His] in Italy: characterization of the amino acid substitution and the DNA mutation. | journal = Hemoglobin | volume = 26 | issue = 1 | pages = 21–31 | year = 2002 | pmid = 11939509 | doi = 10.1081/HEM-120002937 | s2cid = 40757080 }} * {{cite journal | vauthors= Frischknecht H, Dutly F | title = A 65 bp duplication/insertion in exon II of the beta globin gene causing beta0-thalassemia. | journal = Haematologica | volume = 92 | issue = 3 | pages = 423–4 | year = 2007 | pmid = 17339197 | doi = 10.3324/haematol.10785 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * {{PDBe-KB2|P68871|Human Hemoglobin subunit beta}} * {{PDBe-KB2|P02088|Mouse Hemoglobin subunit beta-1}} {{Commons category|Hemoglobin, beta-chain}} {{PDB Gallery|geneid=3043}} {{Hemoproteini}} [[Kategorija:Hemoglobini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] rzi9xlwwxxes8tx4p7u0ysu1xq33rov 0 481661 3924602 3919001 2026-09-10T13:36:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924602 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Otvoreni okvir čitanja]] 152 hromosoma 9''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C9orf152'''.<ref name=Entrez>{{cite web|title=NCBI Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/401546|website=National Center of Biotechnology Information}}</ref><ref name=HUGO>{{cite web|title=Symbol Report: C9orf152|url=https://www.genenames.org/cgi-bin/gene_symbol_report?hgnc_id=HGNC:31455|website=HUGO Gene Nomenclature Committee|access-date=6. 9. 2021|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204735/http://www.genenames.org/cgi-bin/gene_symbol_report?hgnc_id=HGNC:31455|url-status=dead}}</ref> Tačna funkcija proteina nije u potpunosti shvaćena. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 239 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 26.314 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q5JTZ5#sequences |title=UniProt, Q5JTZ5 |access-date=6. 9. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEGLPCPCPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPHFWQLRSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMAEGSRTQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGKGPPLSIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLRAQYEGLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RQQRTQAHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLPKGGNTPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAESMVNAVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INKERRSSLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEADSEVEG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLEEAAQGCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAPKSPWHTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEMHCLVQTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQDTSHQVHH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGKLVGSDQR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPPEGDTHLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETNQMTQQGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIPEAAQLPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVGNTQTKAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESGLKFSTQC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLSIKNPHRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKPAYYPFPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKTPRISQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNLGLYGSA</td></tr> </table> ==Gen== Ljudski gen C9orf152 nalazi se na dugom (q) kraku [[Hromosom 9|hromosoma 9]].<ref name=BLAT>{{cite web|title=UCSC Genome Browser on Human Feb. 2009 (GRCh37/hg19) Assembly|url=https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgBlat|website=Human BLAT Search|publisher=University of California Santa Cruz}}</ref> Njegova [[citogenetika|citogenetička lokacija]] je u regiji 9q31.1. Ima jednog poznatog alijasa: bA470J20.2.<ref name=GeneCards>{{cite web|title=Chromosome 9 Open Reading Frame 152|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C9orf152&search=5516819c09103d19638a58e23e57e532|website=GeneCards}}</ref> Sekvenca [[DNK]] koja kodira C9orf152 sadrži jedan [[intron]].<ref name = BLAT/> Konačna [[iRNK]] sastoji se od 2.698 [[bazni par|baznih parova]]. [[Nukleotid]]i 66-68 kodiraju uzvodno u okviru [[stop kodon]]a.<ref name=Entrez /> [[slika:Location of C9orf152 with neighbors on chromosome 9.jpg|frame|center|Tačna lokacija C9orf152 i susjednih gena]] == Protein== [[Otvoreni okvir čitanja]] 152 hromosoma 9 sadrži 239 [[aminokiselina]]. [[Molekulska masa|molekulska težina]] je 26,3 [[dalton (jedinica)|kilodaltona]]. Protein je najvjerovatnije lociran u [[ćelijsko jedro|jedarnom]] području ćelija.<ref>{{cite web|title=PSORTII|url=http://www.genscript.com/psort/psort2.html|website=GenScript|access-date=26. 4. 2015|ref=PSORTII|archive-date=6. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906185147/https://www.genscript.com/psort/psort2.html|url-status=dead}}</ref> Vjerovatno ne postoje [[Transmembranski domen|transmembranske regije]].<ref>{{cite web|title=SOSUI|url=http://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html|website=Classification and Secondary Structure Prediction of Membrane Proteins|access-date=6. 9. 2021|archive-date=27. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527074702/https://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/sosui_submit.html|url-status=dead}}</ref> Postoji jedna proteinska [[izoforma]], sa 194 aminokiseline.<ref name=BLAST /><ref name=Isoform>{{cite web|title=PREDICTED: uncharacterized protein C9orf152 isoform X1 [Homo sapiens]|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_011516992.1|website=National Center of Biotechnology Information}}</ref> Unutar kodirajuće sekvence postoje dva mjesta [[protein SUMO|sumoilacije]]<ref name=SUMOplot>{{cite web|title=SUMOplot|url=http://www.abgent.com/sumoplot|website=ExPASy: SIB Bioinformatics Resource Portal|access-date=26. 4. 2015|ref=SUMOplot at ExPASy|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhao Q, Xie Y, Zheng Y, Jiang S, Liu W, Mu W, Liu Z, Zhao Y, Xue Y, Ren J | title = GPS-SUMO: a tool for the prediction of sumoylation sites and SUMO-interaction motifs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 42 | issue = Web Server issue | pages = W325–30 | date = Jul 2014 | pmid = 24880689 | doi = 10.1093/nar/gku383 | pmc=4086084}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ren J, Gao X, Jin C, Zhu M, Wang X, Shaw A, Wen L, Yao X, Xue Y | title = Systematic study of protein sumoylation: Development of a site-specific predictor of SUMOsp 2.0 | journal = Proteomics | volume = 9 | issue = 12 | pages = 3409–3412 | date = Jun 2009 | pmid = 19504496 | doi = 10.1002/pmic.200800646 | s2cid = 4900031 }}</ref> i jedno mjesto [[Fosforilacija|fosforilacije]] [[serin]]a.<ref name=NetPhos>{{cite web|title=NetPhos 2.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/|website=ExPASy: SIB Bioinformatics Resource Portal|access-date=26. 4. 2015|ref=NetPhos at ExPASy}}</ref> Predviđeno je da tri regiona formiraju [[alfa-heliks]]e na konačnom proteinu.<ref name=SDSC>{{cite web|title=PELE- Protein Structure Prediction|url=http://workbench.sdsc.edu/|website=SDSC Biology WorkBench|access-date=26. 4. 2015|ref=SDSC WorkBench}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Subramaniam S | title = The Biology Workbench--a seamless database and analysis environment for the biologist | journal = Proteins | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–2 | date = Jul 1998 | pmid = 9672036 | doi=10.1002/(sici)1097-0134(19980701)32:1<1::aid-prot1>3.0.co;2-q}}</ref> ==Ekspresija== [[slika:C9orf152 Brain Expression.jpg|thumb|left|Ekspresija C9orf152 u mišjem mozgu, prema Allen Brain Atlas. Jedino područje visoke ekspresije je tamnoljubičasto s lijeve strane, koje se nalazi u mirisnom režnju.]] C9orf152 se eksprimira u [[Mokraćna bešika|bešici]], [[crijeva|crijevima]], [[mliječna žlijezda|mliječnim žlijezdama]] i [[dušnik]]u i u manjoj mjeri u [[pluća|plućima]], [[jetra|jetri]], [[prostata|prostati]], [[maternica|maternici]] i [[mozak|mozgu]].<ref name=UniGene>{{cite web|title=Chromosome 9 open reading frame 152 (C9orf152)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/clust.cgi?UGID=147090&TAXID=9606&SEARCH=c9orf152|website=National Center for Biotechnology Information|access-date=26. 4. 2015|ref=NCBI - UniGene}}</ref> Unutar mozga, ekspresija C9orf152 ograničena je na [[mirisni režanj]].<ref name=BrainAtlas>{{cite web|title=D630039A03Rik - RP_040920_02_E06 - sagittal|url=http://www.brain-map.org/|website=Allen Brain Atlas|ref=Allen Brain Atlas}}</ref> Gene expression was found to increase in the presence of stress, including [[disease]] and [[heat illness|heat stress]].<ref name=GEO>{{cite web|title=C9or152 - GEO Profiles|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/?term=c9orf152|website=National Center of Biotechnology Information|access-date=26. 4. 2015|ref=NCBI GEO Profiles}}</ref> Veliki broj [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] stupa u interakciju sa [[promotor (genetika)|promotorom]] C9orf152, od kojih su najčešći dva olfaktorno povezana faktora (konkretno, [[neuron]]ski specifični olfaktorni faktor i olfaktorno povezan protein [[vinkov prst|cinkovog prsta]]) i element negativnog [[glukokortikoid]]nog odgovora.<ref name=Genomatix>{{cite web|title=Genomatix - NGS Data Analysis & Personalized Medicine|url=https://www.genomatix.de/|website=Genomatix|access-date=26. 4. 2015|ref=Genomatix|archive-date=24. 2. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010224072831/http://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> == Evolucija == C9orf152 ima [[ortolog]]e u [[sisari]]ma, [[ptica]]ma, [[gmizavci]]ma i [[vodozemci]]ma. U [[Osteichthyes|košljorribama]] ili u bilo kojem [[beskičmenjak]]u nisu otkriveni ortolozi.<ref name=BLAT /><ref name=BLAST>{{cite web|title=BLAST: Basic Local Alignment Search Tool|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi|website=National Center for Biotechnology Information}}</ref> Sljedeća tabela navodi podskup konzerviranih ortologa. {| class="wikitable" |- ! Naučno ime !!Uobičajeno ime !! Pristipni broj!! Dužina sekvence (aa) !! Postotak identiteta !! Postotak sličnosti |- | ''[[Homo sapiens]]'' || Čovjek || NP_001013011.2 || 239 || – || – |- | [[čimpanze|''Pan troglodytes'']] || Čimpanze || XP_001145187 || 239 || 98 || 98 |- | [[avetnjaci|''Tarsius syrichta'']] || Filipinski avetnjak || XP_008064367 || 237 || 78 || 85 |- | [[nosorog|''Ceratotherium simum simum'']] || Nosorog || XP_004423784 || 239 || 78 || 82 |- | ''[[Sus scrofa]] ''||Divlja svinja || XP_003122117 || 239 || 74 || 83 |- | ''[[Equus caballus]]'' || Konj || XP_001491697 || 239 || 74 || 80 |- | [[delfin|''Tursiops truncatus'']] ||Boconosni delfin || XP_004329084 || 234 || 73 || 81 |- | [[pacov|''Heterocephalus glaber'']] || Goli krtičasti pacov|| XP_004903816 || 239 || 74 || 84 |- | [[orka|''Orcinus orca'']] || Kit ubica (orka) || XP_004269444 || 231 || 72 || 79 |- |''[[Mus musculus]]'' || Miš || NP_848842 || 236 || 62 || 72 |- | [[pacov|''Rattus norvegicus'']] || Pacov || XP_003754080 || 234 || 62 || 70 |- | [[kornjače|''Chelonia mydas'']] || Zelena morska kornjača|| XP_007059491 || 267 || 33 || 49 |- | [[papagaj|''Nestor notabilis'']] || Papagaj || XP_010009525 || 265 || 34 || 49 |- | [[zmije|''Python bivittatus'']] || Mjanmarski pton || XP_007428415 || 234 || 30 || 44 |- | [[ćurka|''Meleagris gallopavo'']] ||Divlja ćurka || XP_010710660 || 267 || 29 || 43 |- | [[kornjače|''Pelodiscus sinensis'']] || Kineska mehkooklopna kornjača || XP_006120615 || 268 || 29 || 43 |- | [[orao|''Haliaeetus albicilla'']] ||Bjelorepi orao|| XP_009911401 || 266 || 33 || 48 |- | [[Xenopus|''Xenopus tropicalis'']] || Zapadna kandžasta žaba || XP_004915565 || 226 || 31 || 45 |} Razlike među prikazanim ortolozima ukazuju na [[brzina evolucije|sporu stopu evolucije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hedges SB, Dudley J, Kumar S | title = TimeTree: a public knowledge-base of divergence times among organisms | url = https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2006-12-01_22_23/page/2971 | journal = Bioinformatics | volume = 22 | issue = 23 | pages = 2971–2 | date = Dec 2006 | pmid = 17021158 | doi = 10.1093/bioinformatics/btl505 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gen info|C9orf152}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 9]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Nekarakterizirani proteini]] cgmn9fax7xbet7d04uame3h8vb9eapk 0 481670 3924608 3886675 2026-09-10T13:45:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924608 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 180 sa [[upredena zavojnica|upredenom zavojnicom]]''' (CCDC180) jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC180'''.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CCDC180&keywords=CCDC180|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CCDC180&keywords=CCDC180|website=www.genecards.org|access-date=6. 5. 2016}}</ref> Poznato je da se ovaj protein lokalizuje u [[ćelijsko jedro|jedru]] i smatra se da je uključen u regulaciju [[transkripcija (genetika)|transkripcije]], kao i mnogi proteini koji sadrže domene [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]]. Kako je eksprimiran u [[sjemenici]]ma i reguliran [[SRY|faktorom koji određuje testis]] i [[faktor transkripcije|faktorom transkripcije]], [[Porodica gena SOX|SOX]] to bi mogao biti uključen u [[XY sistem određivanja spola|određivanje spola]]. == Gen== [[slika:Gene location of CCDC180.jpg|thumb|647x647px|Linijama je označena lokacija ''CCDC180'' na ljudskom hromosomu 9 u sekvenci 9q22.33.]] CCDC180 je poznat i po pseudonimima KIAA1529, BDAG1 KIAA1529, BDAG1 (pridruženi gen 1 uz [[Behçetova bolest|Behçetovu bolest]]) i C9orf174.<ref name=":0" /> === Osobine gena === Gen ''CCDC180'' dug je 71.221 [[bazni par|parova baza]]. Sadrži 37 [[egzon]]a i orijentiran je na prednji dio [[hromosom]]a.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&dopt=full_report&list_uids=100499483|title=CCDC180 coiled-coil domain containing 180 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> == [[iRNK]] == Ne postoje poznate [[izoforme]] ili alternativne varijante [[alternativna prerada RNK|prerade]] CCDC180-ove [[iRNK]].<ref name=":1" /> == Protein == === Opća svojstva=== CCDC180 sadrži 1.701 [[aminokiselina|aminokiselinu]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_065944.2|title=coiled-coil domain-containing protein 180 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> i ima [[Molekulska masa|molekulsku težinu]] od 197,3 [[dalton (jedinica)|kDa]]. [[Izoelektrična tačka]] (pI) je 5,74. Nizak pI pripisuje se relativno visokoj koncentraciji [[glutamat|glutaminske kiseline]] u usporedbi s drugim ljudskim proteinima od 12,9%. CCDC180 također sadrži relativno nisku koncentraciju [[glicin]]a u odnosu na prosječni ljudski protein od 3,5%.<ref>{{Cite web|url=http://workbench.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|title=SDSC Biology Workbench|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=9. 5. 2016|archive-date=8. 3. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010308224457/http://workbench.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|url-status=dead}}</ref> === Domeni === [[slika:Diagram of Domains in CCDC180.jpg|thumb|342x342px| Ovdje su prikazani glavni domeni u proteinu CCDC180: [[domeni nepoznate funkcije]] 4455 i 4456, dva domena sa zavojnicom i domen bogat glutaminskom kiselinom.]] CCDC180 sadrži dva [[Domen nepoznate funkcije|domena nepoznate funkcije (DUF -ovi)]]: DUF4455 i DUF4456. Postoje i dvije regije [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]], koje se preklapaju sa DUF-ovima. Postoji regija niske složenosti koja je vrlo bogata [[glutamat|glutaminskom kiselinom]]. [[Slika:Predicted Structure of CCDC180.gif|left|thumb|Model [[sekundarna struktura proteina|sekundarne]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarne strukture]] CCDC180 prema Michigan I-TASSER-skom serveru.<ref>{{Cite web|url=http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/output/S272827/|title=I-TASSER results|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu|access-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813225800/http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/output/S272827/#|archive-date=13. 8. 2016|url-status=dead}}</ref>]] === Sekundarna i tercijarna struktura === Predviđa se da je [[Sekundarna struktura proteina|sekundarna struktura]] CCDC180 gotovo u potpunosti sastavljena od [[alfa-heliks]]a, sa samo nekoliko predviđenih [[beta-list]]ova.<ref>{{Cite web|url=http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre2/html/page.cgi?id=index|title=PHYRE2 Protein Fold Recognition Server|last=Kelley|first=Lawrence|website=www.sbg.bio.ic.ac.uk|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Tercijarna struktura još nije u potpunosti okarakterizirana, ali je prikazan model koji je predvidio server [[I-TASSER]] na Univerzitetu u [[Michigan]]u [[Slika:Conceptual Translation of CCDC180.jpg|thumb|715x715px|Translacija [[iRNK]] i proteinske sekvence za ljudski protein CCDC180, uključujući domene, sekundarnu strukturu, mjesta spajanj [[egzon]]a i mjesta nakon prerade nakon translacije.]] === Posttranslacijske modifikacije === Predviđa se da CCDC180 prolazi kroz razne [[posttranslacijske modifikacije]]: * [[Fosforilacija]] na ostacima [[serin]]a, [[treonin]]a i [[tirozin]]a<ref>{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/|title=NetPhos 2.0 Server|website=www.cbs.dtu.dk|access-date=9. 5. 2016}}</ref> * [[Sulfacija|Tirozinska sulfacija]]<ref>{{Cite web|url=http://web.expasy.org/sulfinator/|title=ExPASy - Sulfinator tool|website=web.expasy.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> * [[protein SUMO|Sumoilacija]]<ref>{{Cite web|url=http://www.abgent.com/sumoplot|title=SUMOplot™ Analysis Program {{!}} Abgent|website=www.abgent.com|access-date=9. 5. 2016|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> * [[O-vezani β-N-acetilglukozamin]]ska modifikacija [[serin]]skih ostataka<ref>{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/|title=YinOYang 1.2 Server|website=www.cbs.dtu.dk|access-date=9. 5. 2016}}</ref> {| class="wikitable" |'''Modifikacija''' |'''Položaj''' |'''Kontekst''' |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |195 |KARE'''S'''ENTI |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |627 |LRQQ'''S'''DKET |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |680 |SSAL'''S'''QYFF |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |734 |RSEE'''S'''ISSG |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |961 |NELD'''S'''ELEL |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1069 |VTQV'''S'''LRSF |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1087 |KLRY'''S'''NIEF |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1105 |GGNF'''S'''PKEI |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1381 |QPEN'''S'''GKKA |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1396 |TSAG'''S'''FTPH |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1526 |KFFT'''S'''KVEI |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1649 |LAGL'''S'''LKEE |- |[[Fosforilacija]] [[serin]]a |1663 |IERG'''S'''RKWP |- |[[Fosforilacija]] [[treonin]]a |521 |WKAF'''T'''EEEA |- |[[Fosforilacija]] [[treonin]]a |1621 |DEVV'''T'''IDDV |- |[[Fosforilacija]] [[treonin]]a |1690 |SSIS'''T'''TKTT |- |[[Fosforilacija]] [[tirozin]]a |345 |EKTS'''Y'''LMRP |- |[[Fosforilacija]] [[tirozin]]a |650 |MKSR'''Y'''ECFH |- |[[Fosforilacija]] [[tirozin]]a |1141 |LENE'''Y'''LDQA |- |[[Fosforilacija]] [[tirozin]]a |1447 |AEEF'''Y'''RKEK |- |[[Fosforilacija]] [[tirozin]]a |1485 |QANK'''Y'''HNSC |- |[[Sumoilacija]] |89 |ERSVTL'''K'''SGRIPMM |- |[[Sumoilacija]] |137 |REKERA'''K'''REKARES |- |[[Sumoilacija]] |355 |DTWKAL'''K'''KEALLQS |- |[[Sumoilacija]] |492 |VGALQG'''K'''VEEDLEL |- |[[Sumoilacija]] |1590 |LAGLSL'''K'''EESEKPL |- |Serinski O-vezana β-N-acetilglukozamin |1635 |KQKL'''S'''MLIRR |} === Subćelijska lokalizacija === Predviđeno je da je CCDC180 lokaliziran u [[ćelijsko jedro|jedru]] i da sadrži četiri [[jeadrna lokalizacija sekvence|jedarne lokalizacije sekvenci]].<ref>{{Cite web|url=http://psort.hgc.jp/form2.html|title=PSORT II Prediction|website=psort.hgc.jp|access-date=10. 5. 2016}}</ref> == Ekspresija == [[Slika:CCDC180 GEO Profile.png|thumb|453x453px|GEO profil ekspresije lhdskog proteina CCDC180 u normalnim tkivima.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles|title=Home - GEO Profiles - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=10. 5. 2016}}</ref>]] CCDC180 se eksprimira sveprisutno na niskim nivoima u cijelom tijelu, a najveća ekspresija se dosljedno vidi u [[sjemenici]]ma. Druga replicirana tkiva visoke ekspresije uključuju [[dušnik]] i [[oko]].<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nucest|title=Home - EST - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=10. 5. 2016}}</ref> == Regulacija ekspresije == === Regulacija transkripcije === Za [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]] ''CCDC180'' predviđa se da će biti regulirana baznim parom 664 [[Promotor (genetika)|promotora]], sa ID GXP_1829211. Ovo predviđanje podržano je transkriptima GXT_23217882, GXT_24495001, GXT_24495002 i GXT_24495003. Predviđeno je da se [[transkripcijski faktor]] veže za ovu promotorsku regiju.<ref>{{Cite web|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/c2p/c2p.pl?s=0a653e40d5231dcb1bc88685daa9e08f;TASK=c2p;SHOW=result.html|title=Genomatix: Gene2Promoter Result|website=www.genomatix.de|access-date=10. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> * [[Protein koji veže pojačivač Ccaat]] * KRAB domen [[cinkov prst|protein cinkovog prsta]] 57 * [[Faktori slični Kruppelu|Faktori C2H2 cinkovog prsta slični Krüppelu]] * [[Transkripcijski faktor oktamera|Protein koji veže oktamer]] * [[SRY]] okvir 9 * porodica [[GLI1|GLI]] [[cinkov prst|cinkovog prsta]] * [[Retinoidni X receptor|RXR]] heterodimeri * [[Porodica SOX gena|SOX]] faktori * [[E-bok]]ni faktori vezivanja * [[Fnervni kaktor rasta]]-inducirani protein C * [[Myc]]-vezani [[cinkov prst]] * GC-vezujući faktor 2 * [[MIZF|Protein koji vezuje X-kutiju 1]] * [[MIZF|Histonski jedarni faktor P]] == Interaktivni proteini== Pokazano je da sljedeći proteini stupaju u interakciju sa CCDC180 u [[Dvhibridni skrining|dvohibridnim testovima kvasca]].<ref>{{Cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/intact/|title=www.ebi.ac.uk/intact/|last=IntAct|website=www.ebi.ac.uk|access-date=10. 5. 2016}}</ref> {| class="wikitable" !Protein !Funkcija |- |[[Y kutijski vezujući protein 1]] |Vezanje [[DNK]] i [[RNA]], [[Transkripcija (genetika)|transkripcijski]] i [[Translacija (biologija)|translacijska]] regulacija<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=YBX1|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=YBX1|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[BUB1|Mitotska kontrolna tačka serin/treonin-kinaze]] | Pomaže u sastavljanju [[Diobeno vreteno|vretena]] prilikom sastavljanja [[mitoza|mitoze]] <ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/O43683|title=BUB1 - Mitotic checkpoint serine/threonine-protein kinase BUB1 - Homo sapiens (Human) - BUB1 gene & protein|website=www.uniprot.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[BCL10|B-ćelijski CLL/limom 10]] |Inducira [[apoptoza|apoptozu]] i aktivira [[NF-κB]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=BCL10|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=BCL10|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Homolog neuroblastomskog RAS virusnog onkogena]] |Regulira [[ćelijska dioba|diobu ćelija]]<ref>{{Cite web|url=https://ghr.nlm.nih.gov/gene/NRAS|title=NRAS|last=Reference|first=Genetics Home|website=Genetics Home Reference|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[HER2/neu|Erb-B2 receptor tirozin-kinaze 2]] |Stabilizira vezanje [[ligand]]a u ostale članove porodice [[receptor epidermnog faktora rasta|EGF-receptora]] <ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ERBB2|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ERBB2|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Retinoblastomski protein|Retinoblastom 1]] |Negativna regulacija progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=RB1|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=RB1|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Proto-onkogenska tirozin-protein kinaza Src]] |[[Transdukcija signala]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P12931|title=SRC - Proto-oncogene tyrosine-protein kinase Src - Homo sapiens (Human) - SRC gene & protein|website=www.uniprot.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[MCC|Mutatiran in kolorektumskim kancerima]] |Negativna regulacija progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] <ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MCC|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MCC|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Katenin alfa-1]] |Pridruživanje [[kadherin]]ima<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CTNNA1|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CTNNA1|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[MLH1|mutL homolog 1]] |[[Popravak DNK]]<ref>{{Cite web|url=https://ghr.nlm.nih.gov/gene/MLH1|title=MLH1|last=Reference|first=Genetics Home|website=Genetics Home Reference|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[PMS2|Povećanje postmejozne segregacije 2]] |[[Popravak DNK|Popravak neusklađenosti DNK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=PMS2|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=PMS2|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[PTEN|Homolog fosfataze i tenzina]] |[[gen supresije tumora|Supresija tumora]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/5728|title=PTEN phosphatase and tensin homolog [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[PTPN12|Proteinka tIrozin-fosfataza, ne-receptorski tip 12]] |[[Trasdukcija signala]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/5782|title=PTPN12 protein tyrosine phosphatase, non-receptor type 12 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Majke protiv dekapentaplegijskoh homologa 4]] |Regulacija [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]] <ref name="genecards.org">{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=SMAD4|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=SMAD4|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Trombocitno izvedeni receptor faktora rasta]] |Nepoznata, moguća [[gen supresije tumora|supresija tumora]]<ref name="genecards.org"/> |- |[[STK11|Serin/treonin-kinaza 11]] |Regulira [[ćelijska polarost|ćelijsku polarnost]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/6794|title=STK11 serine/threonine kinase 11 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[CDKN2A|Ciklin-ovisni inhibitor kinaze 2A]] |Stabilizira [[p53]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CDKN2A|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CDKN2A|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[Folikulin]] |Nepoznata, moguća [[gen supresije tumora|supresija tumora]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FLCN|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FLCN|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[DLC1|Protein aktivacije DLC Rho GTPaze]] |Regulira male [[G protein|GTP-vezane proteine]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=DLC1|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=DLC1|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |- |[[MLH3|mutL homolog 3]] |[[Popravak DNK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MLH3|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MLH3|website=www.genecards.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> |} == Klinički značaj == [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) u genu koji dovodi do promjene jedne [[aminokiseline]] (S995C) pokazalo se u studiji asocijacije na cijelom genomu značajno povezanim s [[Behçetova bolest|Behçetovom bolesti]], a ova oznaka dovela je do pseudonima [[Behçetova bolest|Behcetova bolest]]-gena 1 (BDAG1).<ref>{{cite journal | vauthors = Vieira AR, McHenry TG, Daack-Hirsch S, Murray JC, Marazita ML | title = Candidate gene/loci studies in cleft lip/palate and dental anomalies finds novel susceptibility genes for clefts | journal = Genetics in Medicine | volume = 10 | issue = 9 | pages = 668–74 | date = septembar 2008 | pmid = 18978678 | pmc = 2734954 | doi = 10.1097/GIM.0b013e3181833793 }}</ref> Uloga CCDC180 u fenotipu bolesti je nepoznata. == [[Homologija (biologija)|Homologija]] == Kod ljudi ne postoje paralozi za ovaj gen, ali postoje [[ortolozi]] u velikom broju organizama, koji se protežu sve do jednoćelijskih [[zelene alge|zelenih algi]]. CCDC180 nije konzerviran u [[bakterija]]ma, [[arheja]]ma, [[biljke|biljkama]], [[gljiva]]ma ili [[protisti]]ma. Sljedeća tabela uključuje podskup vrsta koje sadrže proteinske ortologe CCDC180. Nije iscrpan, ali ukazuje na raznolikost vrsta koje sadrže ortologe CCDC180. {| class="wikitable" ![[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !Uobičajeno ime !Divergencija od ljudi (milioni godina) <ref>{{Cite web|url=http://www.timetree.org|title=TimeTree :: The Timescale of Life|website=www.timetree.org|access-date=10. 5. 2016}}</ref> !Pristupni broj !Dužina sekvence ! Identitet % ! Sličnost % |- |''[[Homo sapiens]]'' |Čovjek | – |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_065944 NP_065944.2] |1.701 | - | - |- |''[[Bonobo|Pan paniscus]]'' |Bonobo |6,6 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_008972301.1 XP_008972301.1] |1.703 |99% |99% |- |''[[koza|Capra hircus]]'' |Koza |97,5 mya |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_013821462.1 XP_013821462.1] |1.746 |70% |83% |- |''[[kitovi|Physeter cotodon]]'' |Spermasti kit |97,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_007131156.1 XP_007131156.1] |1.744 |72% |84% |- |''[[Noj|Struthio camelus]]'' |Noj |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_009664045.1 XP_009664045.1] |1605 |39% |58% |- |''[[kivi|Apteryx australis]]'' |Smeđi kivi |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_013797236.1 XP_013797236.1] |1.606 |40% |60% |- |''[[krokodil|Alligator sinensis]]'' |Kineski aligator |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006029881.1 XP_006029881.1] |1558 |40% |59% |- |''[[Gekon|Gekko japonicus]]'' |Gekon |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_015266758.1 XP_015266758.1] |1.638 |40% |58% |- |''[[zmija|Thamnophis sirtalis]]'' | Zmija podvezica |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_013926700.1 XP_013926700.1] |556 |41% |56% |- |''[[kornjače|Chelonia mydas]]'' |Zelena morska kornjača |320,5 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_007061172.1 XP_007061172.1] |1.632 |45% |68% |- |''[[Atlantski losos|Salmo salar]]'' |Atlantski losos |429,6 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_014027541.1 XP_014027541.1] |1.488 |38% |54% |- |''[[riba|Lepisosteus oculatus]]'' |Pjegavi gar |429,6 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_015222467.1 XP_015222467.1] |1.480 |40% |59% |- |''[[dupljari|Ciona intestinalis]]'' |Morski mlaz |733,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002123678.2 XP_002123678.2] |1571 |32% |51% |- |''[[Branchiostoma floridae]]'' |Floridska kopljača |733,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002609423.1 XP_002609423.1] |1.515 |33% |50% |- |''[[Hemihordati|Saccoglossus kowalevskii]]'' |Žirasta glista |747,8 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002742433.1 XP_002742433.1] |1523 |33% |53% |- |''[[Priapulida|Priapulida caudatus]]'' |Priapulidni crv |847,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_014672086.1 XP_014672086.1] |1.293 |28% |46% |- |''[[ostriga|Crassostrea gigas]]'' |Pacifićka ostriga |847,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_011430927.1 XP_011430927.1] |1144 |33% |51% |- |''[[sova|Lottia gigantea]]'' |Sova |847,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_009044533.1 XP_009044533.1] |886 |34% |52% |- |''[[Brachiopoda|Lingula anatina]]'' |Brahiopoda |847,0 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_013409374.1 XP_013409374.1] |1.523 |35% |53% |- |''[[hlamidomonas|Chlamydomonas reinhardtii]]'' |Hlamidomonas |1513,9 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_001694909.1 XP_001694909.1] |1544 |20% |40% |- |''[[hoanoflagelate|Salpingoeca rosetta]]'' |Hoanoflagelata |1724,7 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004997848.1 XP_004997848.1] |1.514 |24% |49% |} === Evolucijska historija === [[slika:Speed of evolution of CCDC180.jpg|thumb|430x430px| Aminokiselina se mijenja na 100 (m) u izboru ortologa CCDC180 u odnosu na vrijeme divergncije vrste od čovjeka u milionima godina. Ovo se upoređuje sa citohromom C i fibrinogenom, kako bi se pokazalo relativno velika [[brzina evolucije]] proteina CCDC180.]] CCDC180 je relativno brzoevoluirajući gen u odnosu na druge dobro poznate gene. Ne postoje poznati članovi porodice, [[alternativna prerada RNK|varijante prerade]] ili [[izoforme]], niti dokazi o [[duplikacija gena|duplikacijama gene]] u njihovoj historiji. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 9]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] q0wqxf9rt3p43onsdkmtf81m7k7f3pc 0 482145 3924663 3871870 2026-09-11T04:36:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924663 wikitext text/x-wiki '''HEC Paris''' (''École des hautes études commerciales de Paris'') je evropska poslovna škola sa kampusima u [[Pariz]]u i [[Doha]]u. Osnovana 1881. HEC je bila rangirana na 1. mjestu među evropskim poslovnim školama u 2021. godini od strane Financial Times -a<ref>{{en}}[http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/european-business-school-rankings-2019 European Business School Rankings 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328155901/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/european-business-school-rankings-2019 |date=28. 3. 2020 }}</ref>. HEC također ima program doktorskih studija, kao i nekoliko master programa u specifičnim područjima menadžmenta, kao što su marketing, finansije i preduzetništvo. Programi škole su trostruko akreditovani od strane međunarodnih udruženja AMBA (Association of MBAs), EQUIS (European Quality Improvement Systems) i AACSB (Association to Advance Collegiate Schools of Business)<ref>{{en}}[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref>. Škola ima više od 60000 alumnija u oblasti biznisa i politike. ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.hec.edu Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201015854/http://www.hec.edu/ |date=1. 2. 2019 }} [[Kategorija:Univerziteti u Francuskoj]] pahq95giqv6w5lx0g0bb5ljjm5sa0jq 0 482950 3924609 3888185 2026-09-10T13:54:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924609 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 206 na [[cilija]]ma i [[flagela]]ma''' (CFAP206) je [[gen]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodira]] [[protein]] [[domen nepoznate funkcije|“DUF3508”]]. Funkcija ovog gena nije još uvijek nije dobro shvaćena.<ref name="NCBI(National Center for Biotechnology Information)">{{cite web | title = Entrez Gene: C6orf165| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/34191365?report=genbank| access-date = 1. 3. 2014}}</ref><ref name="Nature genetics">{{cite journal |vauthors=Mungall AJ, Palmer SA, Sims SK, Edwards CA | title = The DNA sequence and analysis of human chromosome 6.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-10-23_425_6960/page/804 | journal = [[Nature]] | volume = 425 | issue = 6960 | pages = 40–45 |date=Oct 2003| pmid=14574404 | doi=10.1038/nature02055| bibcode = 2003Natur.425..805M|display-authors=etal| doi-access=free }}</ref> Other known aliases are “dJ382I10.1, UPF0704 Protein C6orf165.”<ref name="genecards">{{cite web | title = GeneCards: C6orf165 Gene| url = https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C6orf165| access-date = 28. 2. 2014}}</ref> Kod ljudi, kodirajuća DNK|kodirajuća sekvenca]] sadrži 56.501 [[bazni par|baznih parova]], sa [[iRNK]] od 2.215 parova baza i proteinskom sekcijom od 622 [[aminokiseline]]. Gen [[otvoreni okvir čitanja|C6orf165]] 65 konzerviran je kod [[čimpanze|čimpanzi]], [[rezus-majmun]]a, [[pas]]a, [[goveda]], [[miš]]eva, [[pacov]]a, [[kokoš]]i, [[zebrica]], [[komarac]]a, [[žaba]] i drugih.<ref name="gene summary">{{cite web |title = NCBI gene: C6orf165 Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?linkname=protein_gene&from_uid=72534780|access-date=27. 4. 2014}}</ref> C6orf165 se rijetko eksprimira kod [[ljudi]], s relativno visokom ekspresijom u [[mozak|mozgu]], [[pluća|plućima]] ([[dušnik]]) i [[sjemenici]]ma.<ref name="EST File">{{cite web |title = NCBI EST: C6orf165 Gene|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.82921|access-date=27. 4. 2014}}</ref> Molekulska težina UPF0704 je 71.193 Da.<ref name="PhosphoSitePlus">{{cite web|title=PhosphoSitePlus|url=http://www.phosphosite.org/proteinAction.do?id=21671&showAllSites=true|access-date=8. 5. 2014}}</ref> a [[izoelektrična tačka|PI]] je 6,38<ref name="PhosphoSitePlus"/> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 622 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 71 .193 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8IYR0#sequences |title=UniProt, Q8IYR0 |language=en |access-date=7. 10. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPPTQAESVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSIIREIGQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CAAHGEIVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLIAFMVKAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLDPSNGFNM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DRTLMKSDVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLVKLCMTRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDTKNPSLDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKMQVYFDMN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTNRVEFLEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HHRVLESRLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVTREITDNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACAKEELESL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YRKIISYVLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSGLGSPTDI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTVREVTAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSVFPQAELG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFLTLSKKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERQLKELTMI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTGIRLFNRD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CGKGGEGIDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPAVLHVAIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATMQHIDYQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETARSQVYRY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAILEKAAND</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLMRAELQPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLKEALYNIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYEVFLQIIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDIITGAQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EMMTKQLGAH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEQLKMTIKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIAVPTSQVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PIFIALSTLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSLQDETIVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVLSNLFTHI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QPFLGAHELY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPERVMQCHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGATVKTDVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMKEHMEDRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVADFRKLEW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LFPETTANFD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLLIQYRGFC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AYTFAATDGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLPGNPAIGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKYKEKYYTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NSKDAAYSFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENPEHYIDIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REKAKKNTEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQLLELHQQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETFIPYSQMR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DADKHYIKPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKCESSTQTN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THILPPTIVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYEWNEWELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAIKLANLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKVTHSVQTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSHLRRENCS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVYPPKDTST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSMREDSTGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRPQIYLAGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RGGKSEITDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKVNLTRDVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ET</td></tr> </table> == [[Genski lokus]] == Gen CFAP206 nalazi se na [[hromosom 6|hromosomu 6]] između [[bazni par|baznih parova]] 88,119.558 i 88,173.965 (6q15).<ref name="NCBI Gene">{{cite web | title = NCBI: C6orf165 Gene| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/154313| access-date = 9. 3. 2014}}</ref> Sadrži 12 [[egzon]]a.<ref name="UCSC">{{cite web | title = UCSC: C6orf165| url =http://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgc?hgsid=365752405&g=htcUserAli&i=..%2Ftrash%2FhgSs%2FhgSs_genome_496d_cd8300.pslx+..%2Ftrash%2FhgSs%2FhgSs_genome_496d_cd8300.fa+NP_001026913.1&c=chr6&l=88119557&r=88173965&o=88119557&aliTable=user&table=hgUserPsl| access-date = 28. 2. 2014}}</ref> [[Genom]]ska [[DNK]] je duga 54.407 baznih parova, dok je najduža [[iRNK]] koju proizvodi duga je 2.215 bp.<ref name="UCSC"/> == Protein == Protein koji proizvodi gen C6orf165 naziva se [[domen nepoznate funkcije|DUF3508]] i dug je 622 [[aminokiseline]].<ref name = "NCBI Protein">{{cite web | title =NCBI Protein: protein DUF3508 C6orf165| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/72534780?report=genpept| access-date = 9. 3. 2013}}</ref> The protein has a predicated molecular weight of 71.20 kDa and isoelectric point of 6.38.<ref name="Compute pI/Mw">{{cite web| title = Compute pI/Mw| url = http://web.expasy.org/cgi-bin/compute_pi/pi_tool| access-date = 9. 3. 2014| archive-date = 4. 6. 2025| archive-url = https://web.archive.org/web/20250604133629/https://web.expasy.org/cgi-bin/compute_pi/pi_tool| url-status = dead}}</ref> === Domeni === Proteinski proizvod gena C6orf165 sadrži dobro konzerviran domen DUF3508<ref name="NCBI Gene"/> Ovo pretpostavljeno područje funkcionalno je nekarakteristično. Domen se nalazi u [[eukariot]]a, dužine oko 280 aminokiselina.<ref name="NCBI conserved domain">{{cite web | title = C6orf165 chromosome 6 open reading frame 165 [ Homo sapiens (human) ] | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/154313| access-date = 9. 3. 2014}}</ref> === Motivi === Ovaj [[proteinski domen|domen]] ima dvije konzervirane motivne sekvence: GFC i GLL.<ref name="NCBI conserved domain 2">{{cite web | title = Conserved domains on [ Homo sapiens (human) ]| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/154313| access-date = 9. 3. 2014}}</ref> === [[Posttranslacijske modifikacije]] === Jedina predviđena [[posttranslacijska modifikacija]] kroz koju ovaj protein prolazi je [[fosforilacija]], nakon isprobavanja svih alata u kategoriji posttranslacijske modifikacije na expasy.org.<ref name="Expasy">{{cite web| title = post-translational_modification| url = http://www.expasy.org/proteomics/post-translational_modification3| access-date = 6. 5. 2014}}{{Dead link|date=juni 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name = "netPhosK">{{cite journal|author=Blom N, Gammeltoft S, Sicheritz-Ponten T, Brunak S|title=Prediction of post-translational glycosylation and phosphorylation of proteins from amino acid sequence|journal=Proteomics|volume=4|issue=6|pages=1633–49|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|pmid=15174133|year=2004|last2=Sicheritz-Pontén|last3=Gupta|last4=Gammeltoft|last5=Brunak|doi=10.1002/pmic.200300771|access-date=7. 10. 2021|archive-date=9. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183544/http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|url-status=dead}}</ref>]] === [[Sekundarna struktura]] === Konsenzus softvera za predviđanje [[baze podataka]] PELE predviđa da proteinom UPF0704 dominiraju [[alfa-heliks]]i s isprepletenim područjima [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]].<ref name="PELE">{{cite web|url= http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|title= PELE|date= |work= SDSC Biology Workbench|publisher= |access-date= 27. 4. 2014|archive-date= 11. 8. 2003|archive-url= https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#!|url-status= dead}}</ref> Analira PSORT II<ref name="PSORT II server">{{cite web| title = PSORT II: Results of Subprograms| url = http://psort.hgc.jp/cgi-bin/runpsort.pl| access-date = 8. 5. 2014}}{{dead link|date=august 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> predviđa da postoji regija [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] od aminokiselne 88 do 117, sa sekvencom MNYTNRVEFLEEHHRVLESRLGSVTREITD. === Lokacija === PSORT II analiza <ref name="PSORT II server"/> podataka o [[kvasci]]ma predviđaju da je sućelijska lokacija ovog proteina najvjerojatnije u [[citoplazma|citoplazmi]] (56%). Manje su vjerojatne mogućnosti u [[mitohondrija]]ma (21%) ili u jedru (17%) ili u [[vakuola]]ma (4%). == [[Ekspresija gena]] == Iz EST datoteke Unigene, [[ekspresija gena]] u ljudi nije jaka, a gena EST/EST u bazenu je zaista niska, čak niža od 0,01%. Ove male ekspresije su u [[mozak|mozgu]], [[vezivno tkivo|vezivnom tkivu]], [[bubrezi]]ma, [[pluća|plućima]], [[parotiroidna žlijezda|parotidnim žlijezdama]], [[ždrijelo|ždrijelu]], [[posteljica|posteljici]], [[sjemenici]]ma i [[dušnik]]u. Kod [[miš]]eva, ekspresija gena C6orf165 je još niža, gen je eksprimiran samo u dva dijela tijela, [[jajnici]]a i testisima. Kod [[kokoš]]i slabe ekspresije i su u mozgu i sjemenicima. U [[zebrica]] ekspresija gena je još uvijek niska, vrlo slabe ekspresije su u [[oči]]ma, [[bubrezi]]ma i [[reproduktivni sistem|reproduktivnom sistemu]]. U [[dupljari|morskoom mlazu]] ekspresije su u [[gonada]]ma, [[srce|srcu]] i [[neuron]]skom kompleksu. Ukratko, c6orf165 se konzervirano ispoljava u [[sjemenici]]ma kod svih vrsta i djelomično konzervirano u mozgu ili neuronskom kompleksu.<ref name="Unigene">{{cite web |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/unigene|title= Unigene|date= |work= National Center for Biotechnology Information|publisher= |access-date=27. 4. 2014}}</ref> === Promotor === [[promotor (genetika)|Promotorsku regiju]] ljudskog c6orf165 identificirao je ElDorado (na Genomatix).<ref name="Genomatix">{{cite web|url= http://www.genomatix.de/|title= Eldorado|access-date= 27. 4. 2014|archive-date= 2. 12. 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/|url-status= dead}}</ref> Osim toga, [[startni kodon]] nalazi se na drugom [[egzon]]u [[iRNK]], što znači da je prvi egzon [[alternativna prerada|prerađen]] tokom modifikacije. === [[Varijante transkripta]] === Kod ljudi, gen c6orf165 proizvodi četiri različita transkripta, od kojih dvije tvore proteinski proizvod (jedan prolazi kroz [[Nonsens mutacija|nonsen raspadanje]], a drugi zadržava [[intron]]). [[Primarni transkript]] kod ljudi je transkript ID ENST00000369562 ili C6ORF165-001; ima 13 [[egzon]]a i 12 kodirajućih egzona; dužina transkripta je 622 ostatka<ref name="Ensembl">{{cite web |url=http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Transcript/Summary?db=core;g=ENSG00000272514;r=6:88117731-88145775;t=ENST00000369562|title= Ensemble: gene c6orf165|date= |work= Ensembl|publisher= |access-date=27. 4. 2014}}</ref><ref name="Ensembl 3">{{cite web|url=http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Transcript/Summary?db=core;g=ENSG00000272514;r=6:88117731-88145775;t=ENST00000480123|title=Ensemble: gene c6orf165|date=|work=Ensembl|publisher=|access-date=27. 4. 2014|archive-date=13. 5. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513084553/http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Transcript/Summary?db=core;g=ENSG00000272514;r=6:88117731-88145775;t=ENST00000480123|url-status=dead}}</ref> == Homologija i evolucija == === Ortolozi === Ovaj protein je dobro konzerviran kod niza udaljenih organizama, uključujući [[sisar]]e, [[ptice]], [[vodozemci|vodozemce]], [[plaštaši|plaštaše]], [[košljoribe]], [[kopljače]], [[insekti|insekte]] i [[morski ježevi|ježeve]]. Lista [[organizam]]a u kojima su pronađeni [[ortolozi]] prikazan je u nastavku. {| class = "wikitable" style="width: 60%; " ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Naučno ime''' ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Uobičajeno ime''' ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Divergencija od ljudske loze''' (milioni godina) ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Pristupni broj''' ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Dužina sekvence (aa)''' ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Sličnost sekvence sa ljudskim proteinom''' |- | ''[[Homo sapiens]]''||Čovjek||0||NP_001026913.1|622||100%|| |- | ''[[Macaca mulatta]]''||Rezus-makak||92,3||XP_001089007.2||658||98%|| |- | ''[[Rattus norvegicus]]''||Smeđi pacov||92.3||NP_001073169.1||622||81%|| |- | ''[[Felis catus]]''||Mačka||94.2||XP_003986405.2||629||85%|| |- | ''[[glodari|Chrysochloris asiatica]]''||Zlatna kapasta krtica||98.7||XP_006870694.1||622||85%|| |- | ''[[majmuni Novog svijeta|Elephantulus edwardii]]''||Kapasta slonovska verirovka shrew]]||98,7||XP_006902101.1||608||79%|| |- | ''[[gušter|Anolis carolinensis]]''||Gušter ||296||XP_003215583.1||621||70%|| |- | ''[[Gallus gallus]]''||Kokoš||296||XP_004940450.1||621||58%|| |- | ''[[Xenopus|Xenopus (Silurana) tropicalis]]''||Zapadna kandžasta žaba||371,2||XP_002938343.1||635||65%|| |- | ''[[Danio rerio]]''||Zebrica||400,1||NP_991180||624||55%|| |- | ''[[kolouste|Branchiostoma floridae]]''||Kopljača||713,2||XP_002603798.1||626||63%|| |- | ''[[Tunicata|Oikopleura dioica]]''||Tunikat ||722,5||CBY12373.1||631||44%|| |- | ''[[dupljari|Ciona intestinalis]]''||Morski mlaz||722.5||XP_002128218.1||624||60%|| |- | ''[[pljosnate gliste|Helobdella]]''||Metilj||725,5||ESO10267.1||620||37%|| |- | ''[[komarac|Aedes aegypti]]''||Komarac||725,5||XP_001659130.1|630||30%|| |- | ''[[školjke|Crassostrea gigas]]''||Japanska ostriga||782,7||EKC36332.1||624||61%|| |- | ''[[komarac|Anopheles gambiae]]''||Str. PEST||782.7||XP_001689194.1|642||28%|| |- | ''[[gljive|Albugo laibachii]]''||Gljiva oomiceta||1317.5||CCA20014.1|642||26.8%|| |} === Paralozi=== C6orf165 nema [[paralog]]a. === Filogenija === [[filogenetsko stablo|Ukorijenjeno filogenetsko stablo]] prikazano je dolje <ref name="ensembel.org">{{cite web|url= http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Compara_Tree?collapse=none;db=core;g=ENSG00000272514;r=6:88117731-88145775;t=ENST00000296885|date= |work= SDSC Biology Workbench|publisher= |access-date= 27. 4. 2014|title= Gene: C6ORF165 ENSG00000272514}}{{Mrtav link}}</ref> == Interakcije == Dvohibridni eksperiment sa [[kvasci]] ma otkrio je interaktivne proteine, kao što je miogeni represor I-mf.<ref name="Rual, Jean-François 2005">Rual, Jean-François, et al. "Towards a proteome-scale map of the human protein–protein interaction network." Nature 437.7062 (2005): 1173-1178.</ref> This repressor is highly expressed in sclerotome. It inhibits the transactivation activity of the MyoD family and represses myogenesis.<ref>Chen, C-M. Amy, et al. "I-mf, a novel myogenic repressor, interacts with members of the MyoD family." Cell 86.5 (1996): 731-741.</ref> Eksperimenti sa koimunoprecipitacijom proteina ([[Co-IP]]) otkrili su jedarni respiratorni faktor 1 u interakciji s proteinima [[NRF1]]<ref>Satoh, Jun-ichi, Natsuki Kawana, and Yoji Yamamoto. "pathway Analysis of chIp-seq-Based nRF1 Target Genes suggests a Logical Hypothesis of their Involvement in the pathogenesis of neurodegenerative Diseases." Gene regulation and systems biology 7 (2013): 139.</ref> Ovaj gen kodira protein koji [[homodimerizacija|homodimerizira]] i funkcionira kao [[transkripcijski faktor]] koji aktivira ekspresiju nekih ključnih metaboličkih gena koji reguliraju [[ćelijski rast]] i jedarne gene potrebne za disanje, [[biosinteza|biosintezu]] [[hem]]a i transkripciju i replikaciju [[mitohondrija|mitohondrijske]] [[DNK]]. Dvohibridni eksperiment otkrio je protein u interakciji RNF138 (protein [[cinkov prst|cinkovih prstiju]] 138),<ref name="Rual, Jean-François 2005"/> an E3 ubiquitin protein ligase. Affinity Capture-Western reveal an interaction protein called TP73 tumor protein [[p73]],<ref>Lunardi, Andrea, et al. "A genome-scale protein interaction profile of Drosophila p53 uncovers additional nodes of the human p53 network." Proceedings of the National Academy of Sciences 107.14 (2010): 6322-6327.</ref> which is a protein related to the [[p53]] tumor protein. == Klinički značaj == C6orf165 do sada nema poznatih pridruženih [[bolest]]i ili [[mutacija]]. == Reference == {{refspisak|35em}} [[Kategorija:Nekarakterizirani proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] c0gc0cifouzf8auplol39opk45ofk7i 0 483611 3924614 3888358 2026-09-10T14:47:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924614 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein sa [[upredena zavojnica|upredenom zavojnicom]] 109B''' (CCDC109B) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC109B''' sa [[hromosom 4|hromosoma 4]]. To je potencijalni uniporter kalcija koji se nalazi u [[ćelijska membrana|membrani]] ljudskih ćelija. Iako je CCDC109B [[transmembranski protein]], nije jasno da li se nalazi unutar ćelijske ili [[mitohondrija|mitohondrijske]] membrane. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 336 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 39.082 [[Dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9NWR8#sequences |title=UniProt, Q9NWR8 |language=en |access-date=22. 10. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MLQRGLWPWR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRLLPTPGTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPARPWPLPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPQVLRVKLC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNVKYYQSHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YSTVVPPDEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVIYRHGLPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTLTLPSRKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCQFVVKPML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STVGSFLQDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QNEDKGIKTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIFTADGNMI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SASTLMDILL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MNDFKLVINK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAYDVQCPKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKPSNEHTAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEHMKSLVHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFTILHLEES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKKREHHLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIDHLKEQLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLEQVKAGIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSEAKTSGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWAGLALLSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGGALAWLTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WVYSWDIMEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTYFITFANS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVFFAYFIVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQDYTYSAVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRQFLQFFHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSKQQHFDVQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QYNKLKEDLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAKESLKQAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSLCLQMQVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKN</td></tr> </table> == Gen == CCDC109B nalazi se poziciji na 4q25 i dug je 128.520 [[bazni par|bp]]. CCDC109B sadrži osam [[egzon]]a, nalazi na pozitivnom lancu hromosoma 4. Zbog [[alternativna prerada|alternativne prerade]], CCDC109B ima devet [[varijante transkripta|varijanti transkripta]].<ref name="NCBI AceView">{{cite web | title = NCBI AceView CCDC109B| url =https://www.ncbi.nlm.nih.gov/IEB/Research/Acembly/av.cgi?db=37a&c=Gene&l=CCDC109B| access-date = 10. 10. 2016 }}</ref> Neprerađena verzija ovog gena je najduža i najčešća varijanta pronađena u ljudskim ćelijama i duga je 1298 parova baza. [[slika:CCDC109B Location.jpg|thumb|left|Pozicija gena CCDC109B na [[hromosom 4|hromosomu 4]].]] == Protein == Kada se prevede, CCDC109B protein sastoji se od 336 [[aminokiselina]] i ima [[molekularna masa|molekulsku težinu]] od 39,1 kDa. 3' kraj ovog proteina je visoko konzerviran i sadrži domene ključne za funkciju proteina. === [[Proteinski domeni]] === *[[Domen nepoznate funkcije]] 607 (DUF607): Funkcija ovog domena je uglavnom nepoznata, iako može poslužiti kao transporter kalcija, kada CCDC109B formira homo-oligimere. DUF607 je konzerviran u [[ortolozi]]ma i nalazi se bliže 3' kraju ovog proteina, iako je DUF607 prisutan na većini dužine proteina..<ref name="BLAST">{{cite web | title = NCBI BLAST| url =http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi| access-date = }}</ref> [[File:CCDC109B Overview.jpg|thumb|right| Pregled glavnih domena u CCDC109B.]] *Transmembranska regija: CCDC109B sadrži dvije ovakve regije unutar DUF607, što ga čini višeprolaznim [[membranski protein|membranskim proteinom]]. Pošto postoje dva transmembranska regiona, i [[N-terminal|N–]] i [[C-terminal]] nalaze se na jednoj strani membrane, na [[citosol]]noj strani ćelijske membrane.<ref name=" BLAST"/> [[File:CCDC109B Transmembrane.jpg|thumb|right| Pregled glavnih domena u CCDC109B.]] [[proteinski motiv|Motiv]] DIME ima pretpostavljenu ulogu u transportu kalcija i najvjerovatnije je bitan u DUF607.<ref name="pmid21685886">{{cite journal |vauthors=Baughman JM, Perocchi F, Girgis HS, Plovanich M, Belcher-Timme CA, Sancak Y, Bao XR, Strittmatter L, Goldberger O, Koteliansky V, Mootha VK | title = Integrative genomics identifies MCU as an essential component of the mitochondrial calcium uniporter. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-08-18_476_7360/page/340 | journal = [[Nature]] | volume = 476 | pages = 341–345 | year = 2011 | issue = 7360 | doi=10.1038/nature10234 | pmid=21685886 | pmc=3486726}}</ref> ===[[Posttranslacijske modifikacije]]=== ====Mjesta fosforilacije==== Protein CCDC109B sadrži nekoliko vjerovatnih mjesta [[fosforilacije]] na ostacima [[serin]]a, [[treonin]]a i [[tirozin]]a.<ref name="NetPhos">{{cite web | title = NetPhos| url =http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/| access-date = }}</ref> *Mesta fosforilacije serina: pozicije aminokiselina 77, 213, 315 i 322. * Mjesto fosforilacije treonina: pozicija aminokiselina 53. * Mjesto fosforilacije tirozina: pozicija aminokiselina 274. ====Mjesta sumoilacije==== Postoji jedno vjerovatno mjesto [[sumoilacija|sumoilacije]] unutar CCDC109B, na aminokiselinskom ostatku 306, a to je [[lizin]].<ref name="SUMOPlot Analysis Program">{{cite web| title = SUMOPlot Analysis Program| url = http://www.abgent.com/tools/| access-date = | archive-date = 19. 9. 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190919174815/https://www.abgent.com/tools/| url-status = dead}}</ref> This residue is highly conserved among orthologs. ===[[Tercijarna struktura]]=== Iako je poznato da je CCDC109B [[transmembranski protein]], pravilno [[savijanje proteina|savijanje]] njegovog [[N-terminal]]a i [[C-kraj]]a nije jasno. == Homologija == CCDC109B pokazuje konzerviranost kod [[kičmenjak]]a, uključujući [[sisar]]e, [[ptice]], [[gmizavci|gmizavce]] i [[vodozemci|vodozemce]]. Postoji određena konzervacija u ranijim organizmima kao što su [[insekti|muhe]], [[prstenaste gliste|gliste]] i [[biljke]], ali postotak identiteta je vrlo nizak i ovi organizmi imaju mnogo [[ortolog]]nih struktura koje možda nisu CCDC109B. Ortolozi pronađeni u organizmima koji nisu kičmenjaci mogu zapravo biti [[paralozi]] CCDC109B koji još uvijek proizvodi određeni identitet CCDC109B. Tabela ispod prikazuje konzerviranost CCDC109B među odabranim kičmenjacima. [[slika:Phylogenetic Tree for CCDC109B.jpg|thumb|right|280px| [[Filogenetsko stablo]] ortologa CCDC109B. Dužina između organizama zavisi od toga koliko su blisko povezani. Kraća dužina korelira s većom konzerviranošću.]] {| class="wikitable sortable" |- ! [[Rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !!Uobičajeno ime !! Divergencija od ljudi (milioni godina) <ref name="Time Tree">{{cite web | title = Time Tree| url =http://www.timetree.org/| access-date = }}</ref> !! NCBI Protein Accession !! Sequence Similarity <ref name="BLAST"/> !! Protein Length |- |''[[Homo sapiens]]'' || Čovjek || -- || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_060388.2 NP_060388.2] || 100% || 336 |- | ''[[Pongo abelii]]''|| Orangutan || 15,7 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002815099 XP_002815099] || 96% || 336 |- | ''[[panda|Ailuropoda melanoleuca]] '' || Panda || 94.2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002929388.1 XP_002929388.1] || 86% || 469 |- | ''[[Felis catus]]'' ||Domaća mačka || 94,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003985143.1 XP_003985143.1] || 86% || 333 |- | ''[[kunić|Oryctolagus cuniculus]]'' || Kunić || 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002717237.1 XP_002717237.1] || 83% || 325 |- | ''[[Canis lupus familiaris]]'' || Domaći pas || 94.2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_535692.2 XP_535692.2] || 82% || 337 |- | ''[[Bos taurus]]'' ||Govedo|| 94,1 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001068639.1 NP_001068639.1] || 81% || 335 |- | ''[[hrčak|Cricetulus griseus]]'' || Hrčak|| 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003512344.1 XP_003512344.1] || 79% || 348 |- | ''[[Mus musculus]]'' || Miš|| 92,3 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_080055.2 NP_080055.2] || 74% || 345 |- | ''[[Loxodonta africana]]'' || Slon || 98,7 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003410529.1 XP_003410529.1] || 74% || 428 |- | ''[[Gallus gallus]]'' || Kokoš || 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_420651.3 XP_420651.3] || 63% || 345 |- | ''[[gušter|Anolis carolinensis]]'' || Gušter|| 296 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003221841.1 XP_003221841.1] || 59% || 319 |- | ''[[Sarcophilus harrisii]]'' || Tasmanijski đavo|| 162.6 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_003772954.1 XP_003772954.1] || 59% || 342 |- | ''[[Xenopus laevis]]'' || Frog || 371,2 || [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001087837.1 NP_001087837.1] || 55% || 319 |} === Paralog CCDC109B === CCDC109B ima jedan paralog u čovjekovom [[genom]]u. Ovaj paralog je CCDC109A, poznatiji je kao [[Mitohondrijski kalcijev uniporter (MCU)]].<ref name = "pmid21685886"/> MCU se nalazi u unutrašnjoj membrani mitohondrija, kao [[oligomer]] koji transportuje ione kalcija u [[mitohondrije]]. MCU je bitna komponenta mitohondrijske membrane, a utišavanje MCU-a ukida unos kalcija. DIME motiv, koji je također konzerviran u CCDC109B, odgovoran je za unos kalcija i mutacija u ovoj regiji, inhibira ovu funkciju.<ref name="pmid21685886"/> CCDC109B i MCU dijele 43% identiteta u kojem je DIME motiv u potpunosti konzerviran. == Profil ekspresije == [[slika:CCDC109B Expression Pattern.png|thumb|right|Obrazac ekspresije CCDC109B. CCDC109B se eksprimira na visokom nivou u imunskom sistemu, kao i kod različitih poremećaja krvi.]] CCDC109B se eksprimira u visokim nivoima u [[imunski sistem|imunskom]] [[krvotok|cirkulatornom sistemu]].<ref name="GEOProfile CCDC109B">{{cite web | title = GEOProfile CCDC109B| url =https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3312:218802_at| access-date = }}</ref> CCDC109B se eksprimira u [[B-ćelija|B–]], [[dendritska ćelija|dendritskim]] i [[T-ćelija]]ma, te [[ćelija ubica|prirodnim ćelijama ubicama]]. Ekspresija CCDC109B nije prisutna u ljudskom masnom tkivu, nadbubrežnim žlijezdama, mokraćnoj bešici, koštanoj srži, uhu, jednjaku, larinksu, paratireoidnoj žlijezdi, hipofizi, slezeni, štitnoj žlijezdi, traheji ili tkivima pupčane vrpce<ref name="NCBI EST">{{cite web | title = NCBI EST| url =https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nucest/| access-date = }}</ref> === Klinički zn ačaj=== CCDC109B može doprinijeti brojnim bolestima, uključujući različite limfome i [[leukemije]].<ref name="Genevestigator">{{cite web| title = Genevestigator| url = https://www.genevestigator.com/gv/| access-date = | archive-url = https://web.archive.org/web/20110711085219/https://www.genevestigator.com/gv/| archive-date = 11. 7. 2011| url-status = dead}}</ref> Promjene u ekspresiji CCDC109B također su prisutne kod drugih bolesti kao što su [[glioblastom]]i, Daudi [[Burkittov limfom]], [[Duchenneova mišićna distrofija]], [[rak dojke|karcinomi dojke]] i promijelocitna leukemija HL-60. CCDC109B također može doprinijeti [[atopijski dermatitis|atopijskom dermatitisu]] [[lezija]]ma kože i [[Jobov sindrom|Jobovom sindromu]].<ref>{{cite journal|vauthors=Rebane A, Zimmermann M, Aab A, Baurecht H, Koreck A, Karelson M |title=Mechanisms of IFN-γ-induced apoptosis of human skin keratinocytes in patients with atopic dermatitis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2012-05_129_5/page/1297 |journal=J Allergy Clin Immunol|date=maj 2012|volume=129|issue=5|pages=1297–1306|pmid=22445417|doi=10.1016/j.jaci.2012.02.020|display-authors=etal}}<!--|access-date=1 May 2013--></ref> Međutim, mehanizmi koji stoje iza uloge CCDC109B u ovim bolestima su nejasni i nisu dobro okarakterisani kroz istraživanja. == [[Interakcija protein-protein]] == ===[[Faktori transkripcije]]=== CCDC109B ima promotorsko područje koje sadrži mjesta za vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]]. Ova regija promotora duga je približno 500 [[nukleotid]]a i nalazi se neposredno prije početka [[translacija (biologija)|translacije]]. Značajni faktori transkripcije koji vezuju CCDC109B uključuju:<ref name="Genomatix">{{cite web| title = Genomatix ElDorado| url = http://www.genomatix.de/| access-date = 22. 10. 2021| archive-date = 2. 12. 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211202010908/https://www.genomatix.de/| url-status = dead}}</ref> * Faktori domena glave viljuške (FKHD) *Faktori mijeloidnog [[cinkov prst|cinkovog prsta]] 1 (MZF1) * Gen pleomorfnog adenoma (PLAG) *C2H2 faktori transkripcije cinkovog prsta 2 (ZF02) * Porodica transkripcionih faktora SMAD kičmenjaka (SMAD) *Potporodica klase B bHLH uvijenih faktora transkripcije (RUKA) *CCAAT/ Pojačivač vezujućih proteina (CEBP) * Jedarni faktor aktiviranih [[T-ćelija]] (NFAT) === Ćelijski proteini === CCDC109B stupa u interakciju sa [[ZBTB16]], koji je [[transkripcijski faktor]] [[cinkov prst|cinkovog prsta]] i ima vjerovatnu ulogu u razgradnji proteina. Interakcija CCDC109B sa ZBTB16 određena je skrningom dvohibridnog kvasca<ref name="GeneCards ZBTB16">{{cite web | title = GeneCards ZBTB16| url =https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ZBTB16| access-date = }}</ref> Još uvijek nije jasno kako CCDC109B stupa u interakciju sa ZBTB16. Drugi proteini sa kojima CCDC109B stupa u interakciju još su nepoznati. ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat| CCDC109B}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 5]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] jbih9o5mephp83nhz0xy28jjtv7lrv0 0 484543 3924606 3888597 2026-09-10T13:43:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924606 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} '''Protein [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] 142''' (CCDC142) je [[gen]] koji kod ljudi [[kodon|kodira]] [[protein]] CCDC142. Gen CCDC142 se nalazi na [[hromosom 2|hromosomu 2]] (na 2p13), obuhvata 4.339 [[bazni par|parova baza]] i sadrži devet [[egzon]]a. Gen kodira domen upredene zavojnice 142 (CCDC142), čija funkcija još nije dobro shvaćena.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/84865|title=CCDC142 coiled-coil domain containing 142 [Homo sapiens (human)] – Gene – NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_116168.3|title=coiled-coil domain-containing protein 142 [Homo sapiens] – Protein – NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> Postoje dvije poznate [[izoforme]] CCDC142.<ref name=":0"/> CCDC142 proteini proizvedeni iz ovih transkripata imaju veličinu od 743 do 665 aminokiselina i sadrže signale koji ukazuju na kretanje proteina između [[citosol]]a i [[ćelijsko jedro|jedra]].<ref name=":0"/> Iako funkcija ovog proteina nije dobro shvaćena, zna se da sadrži domen upredene zavojnice i [[RINT1]] TIP1 motiv koji se nalazi unutar [[upredena zavojnica|domena upredene zavojnice]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q17RM4|title=CCDC142 – Coiled-coil domain-containing protein 142 – Homo sapiens (Human) – CCDC142 gene & protein|website=www.uniprot.org|access-date=1. 5. 2016}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.kegg.jp/ssdb-bin/ssdb_motif?kid=hsa:84865|title=SSDB Motif Search Result: hsa:84865|website=www.kegg.jp|access-date=1. 5. 2016}}</ref> == Lokus == [[slika:CCDC142_Locus.png|thumb|center|496x496px|[[Genski lokus]] CCDC142<ref name=":0"/>]] CCDC142 se nalazi na 2p13.1 lancu hromosoma 2, sa [[genom]]skom sekvencom koja obuhvata baze od 74,472,832 do 74,483,230.<ref name=":0"/> [[Kodirajuća regija]] duga je 8.292 bazna para, koja kodira dvije [[izoforme]] proteina dužine od 743 do 665 aminokiselina.]]|<ref name=":0"/> Na [[telomera|telomernoj]] strani, CCDC142 praćen je genima [[GCS1|MOGS]] i MRPL53, a na [[centromera|centromernoj]], slijede geni C31, LBX2, LBX2-AS1 i [[PCGF1]].<ref name=":0"/> == [[iRNK]] == U ''Homo sapiens'', gen CCDC142 kodira dvije [[alternativna prerada|alternativno prerađene]] [[izoforme]] iRNK, zvane izoforma 1 i izoforma 2.<ref name=":1"/> Obje ove izoforme imaju 9 egzona. Izoforma 1 je duža od ta dva, duga je 4339bp, dok je izoforma 2 duga 2253bp.<ref name=":1"/> Obje izoforme imaju po devet egzona. Izoforma 1 je duža i ima 4.339 bp, dok je izoforma 2 duga 2253 bp.<ref name=":1"/> Glavna razlika između dviju izoformi je što izoforma 2 ima kraći [[egzon]] 9 and [[3' UTR]].<ref name=":1"/> Izoforma 1 je duža varijanta gena i kodiranog proteina, na koje se ovaj članak i odnosi.<ref name=":0"/> == Protein == [[slika:CCDC142domains3.png|thumb|619x619px|'''Struktura proteinskog domena CCDC142.''' Visoko konzervirane regije izvan motiva RINT1_TIP1 su u crnoj boji. Pretpostavljeni signal jedarne lokalizacije je crven.]] === [[Primarna struktura]], [[varijante transkripta]] i [[izoforme]] === Glavna izoforma proteina CCDC142 duga je 743 aminokiseline, a druga 665 aminokiselina. Razliku u dužini u potpunosti čine aminokiseline koje nedostaju na [[C-terminal]]u izoforme 2.<ref name=":0"/> === Domeni i motivi === {{multiple image | align = right |direction=horizontal |width=335 |caption_align=center |image1=CCDC142Conceptualtranslation2.png |width1= |caption1= Koncept translacije CCDC142 |image2=ccdc142 Conceptual translation legend2.png |width2= |caption2=Oznake koncepta translacije CCDC142 |perrow= }} Predviđeni [[upredena zavojnica|domen upredene zavojnice]] CCDC142 je od aminokiselina 308–719.<ref name=":2"/> [[RINT1]] TIP1 motiv je također prisutan od aminokiselina 490–621 . RINT1 TIP1 je porodica koja uključuje RINT-1 (protein uključen u kontrolu kontrolnih tačaka izazvanih radijacijom) i TIP-1 (protein kvasca koji je uključen u [[Golgijev aparat|Golgijev transport]]).<ref name=":3"/> Dodatnih ~250 aminokiselina koje se nalaze u udaljenom ortologu CCDC142 proteina ne nalazi se u ljudskom [[genom]]u blizu gena CCDC142. === [[Posttranslacijske modifikacije]] === Predviđeno je da CCDC142 ima šest mjesta [[fosforilacija]], četiri mjesta [[metilacija]] , jedno mjesto [[palmitoilacija]], [jedno [SUMO protein|sumoilacija]] i jeda slabi [[jedarna lokalizacija sekvence|jedarno lokalizacijski signal]].<ref>{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/|title=NetPhos 2.0 Server|website=www.cbs.dtu.dk|access-date=1. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bioinfo.tsinghua.edu.cn/~tigerchen/memo.html|title=Memo:Protein Methylation Prediction|website=www.bioinfo.tsinghua.edu.cn|access-date=1. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314124357/http://www.bioinfo.tsinghua.edu.cn/~tigerchen/memo.html|archive-date=14. 3. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bioinfo.tsinghua.edu.cn/~tigerchen/NBA-Palm/prediction.php|title=:::NBA-Palm – Prediction of Palmitoylation Site Implemented In Naive Bayesian Algorithm:::|website=www.bioinfo.tsinghua.edu.cn|access-date=1. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609193246/http://www.bioinfo.tsinghua.edu.cn/~tigerchen/NBA-Palm/prediction.php|archive-date=9. 6. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abgent.com/sumoplot|title=SUMOplot™ Analysis Program {{!}} Abgent|website=www.abgent.com|access-date=1. 5. 2016|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nls-mapper.iab.keio.ac.jp/|title=NLS_Mapper|website=nls-mapper.iab.keio.ac.jp|access-date=1. 5. 2016|archive-date=22. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122091638/http://nls-mapper.iab.keio.ac.jp/|url-status=dead}}</ref> Ove modifikacije ukazuju da je CCDC142 lokalizovan u [[ćelijsko jedro|nukleusu]] i [[citosol]]u. === Predviđanje strukture=== [[Sekundarna struktura proteina|Sekundarna struktura]] CCDC142 sadrži samo [[alfa-heliks|α-heliks]] kako je predviđeno programima Quick2D i Phyre2 .<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre2/html/page.cgi?id=index|title=PHYRE2 Protein Fold Recognition Server|last=Kelley|first=Lawrence|website=www.sbg.bio.ic.ac.uk|access-date=1. 5. 2016}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|url=http://toolkit.tuebingen.mpg.de/quick2_d|title=Quick2D|last=Remmert|first=Michael|website=toolkit.tuebingen.mpg.de|access-date=1. 5. 2016}}</ref> Predviđeno je da CCDC142 sadrži osam konzerviranih [[Alfa-heliks|α-heliksa]], od kojih se šest nalazi u području zavojnice proteina.<ref name=":8"/><ref name=":9"/> Predviđena [[Tercijarna struktura proteina|tercijarna struktura]] CCDC142 sadrži veliki zavojni domen od aminokiselina 308–719.<ref name=":2"/><ref name="zhanglab.ccmb.med.umich.edu">{{Cite web|url=http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|title=I-TASSER server for protein structure and function prediction|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu|access-date=1. 5. 2016}}</ref> [[slika:CCDC142ITASSERPREDICTION.gif|thumb| I-TASSER-ska predviđena tercijarna struktura CCDC142.<ref name="zhanglab.ccmb.med.umich.edu"/> Ova struktura ima [[C-rezultat]] od –0,75 (mjereno na skali od −5 do 2, s višim vrijednostima koje izjednačavaju veću pouzdanost) i gustinu klastera od 0,375 (na skali od 0 do 1, sa više vrijednosti koje ukazuju na veću pokrivenost predviđanjem proteina). C-rezultat uzima u obzir i značaj strukture modela i kvalitet pokrivenosti predviđanja drugih proteina.<ref name="zhanglab.ccmb.med.umich.edu"/> |423x423px|none]] == Ekspresija== === Promotori i regulatorni faktori === Region promotora za CCDC142 identifikovan je korištenjem programa El Dorado na [[Genomatix]]u, obuhvata baze 74482896–74483908 u hromosomu 2.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.genomatix.de/|title=Genomatix – NGS Data Analysis & Personalized Medicine|website=www.genomatix.de|access-date=1. 5. 2016|archive-date=24. 2. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010224072831/http://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> Ova regija od 1.013 bp proteže se uzvodno 1071–58 bp od [[startni kodon|startnog kodona]] CCDC142.<ref name=":4"/> Postoji regija u promotoru koja vezuje veliki broj [[Kruppeloliki faktor|Krueppelolike transkripcijske faktore]] i [[BED-cinkov prst|BED-proteina cinkovog prsta]].<ref name=":4"/> Ova regija nema [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP).<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/SNP/snp_ref.cgi?showRare=on&chooseRs=all&locusId=84865&mrna=NM_032779.3&ctg=NT_022184.16&prot=NP_116168.3&orien=reverse&refresh=refresh|title=SNP linked to Gene (geneID:84865) Via Contig Annotation|last=snpdev|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> Mnogi [[transkripcijski faktori]] koji se vezuju za promotorsku regiju CCDC142 imaju funkcije u supresiji tumora, [[neurogeneza|neurogenezi]], oštećenju [[DNK]] i [[fotoreceptor|fotorecepciji]].<ref name=":4"/> Ova promotorska regija također ima ulogu u radu [[TATA-kutija|LTR-TATA kutije sisarskog C-tipa]] koji se preklapa sa početnom lokacijom transkripcije gena.<ref name=":4"/> === RNK vezujući proteini === Brojni su mogući proteini koji se vezuju za RNK; vezuju se i za [[3' UTR]] i [[5' UTR|neprevedene regije]] iRNK CCDC142. [[Mjesta vezanja]] za proteine [[PABPC1]] i [[RBMX]] javljaju se na visokoj frekvenciji u 3’ UTR, sa 49. odnosno 21. mjestom.<ref>{{Cite web|url=http://rbpdb.ccbr.utoronto.ca/|title=RBPDB: The database of RNA-binding specificities|website=rbpdb.ccbr.utoronto.ca|access-date=1. 5. 2016}}</ref> === Ekspresija=== <gallery caption="Allen Human Brain Atlas Expression of CCDC142" widths="250px" heights="250px" align="center"> AllenBrain1.png|Bočni izgled <br>Crveno=Niska ekspresija¹¹ AllenBrain2.png|Frontalni izgled <br>Zeleno=Visoka ekspresija¹¹ </gallery> Iznad su podaci o ekspresiji [[Alenov atlas mozga|Alenovog atlasa ljudskog mozga]], ekspresiji na CCDC142, pri čemu crvena označava nižu ekspresiju, a zelena označava veću.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://human.brain-map.org/microarray/search/show?exact_match=true&search_term=CCDC142&search_type=gene&donors=14380,15496,10021,9861,12876,15697|title=Microarray Data :: Allen Brain Atlas: Human Brain|website=human.brain-map.org|access-date=1. 5. 2016}}</ref> U ljudskom mozgu otkriveno je da je CCDC142 slabo eksprimiran u [[Cerebellum|cerebelumskoj kori]], [[talamus]]u i [[hipotalamus]]u. CCDC142 je takođe visoko izražen u ''[[substantia nigra]]'', [[pons]]u, [[klaustrum]]u i [[srednji mozak|mezencefalonu]].<ref name=":5" /> Također postoji relativno viši nivo ekspresija CCDC142 u [[usta|ustima]] i [[timus]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.430199|title=EST Profile – Hs.430199|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> <gallery caption="NCBI GEO Expression Data" widths="250px" heights="250px" align="center"> MEKK expression.png|MEKK 2/3 eksperiment [[nokaut-gen|nokauta]] ¹³ Myocard expressison.png|Eksperiment oštećenja [[miokard]]a¹³ SNAI expression.png|Eksperiment nadekspresije SNAI¹³ </gallery> Gore navedeni eksperimentalni podaci pokazuju mnoge moguće nalaze za CCDC142.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/|title=Home – GEO – NCBI|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> Prekomjerna ekspresija [[SNAI1]], [[Cinkov prst|proteina cinkovog prsta]], povezana je sa smanjenjem ekspresije u ljudskom CCDC142.<ref name="GDS3596 /1451178_at">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3596:1451178_at|title=GDS3596 / 1451178_at|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> ''[[Miš]]ji [[nokaut-gen]]'' MEKK 2/3, koji pomaže u regulaciji [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]] [[T-pomoćna ćelija|T-pomoćnih ćelija]], također je pokazao smanjenu ekspresiju CCDC142.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS4795:ILMN_3023885|title=GDS4795 / ILMN_3023885|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 5. 2016}}</ref> Još jedan eksperiment na ''[[Mus musculus]]'' fokusiran na [[kardiomiopatija|kardiomiopatiju]] kod miševa pokazao je niže nivoe CCDC142 kod miševa sa oštećenim [[miokard|ćelijama miokarda]].<ref name="GDS3596 /1451178_at"/> == Funkcija i biohemija == === Kompozicija === CCDC142 ima relativno tipsku raspodjelu aminokiselina, u poređenju sa drugim proteinima ''Homo sapiens''.<ref name=":6"/> Međutim, neke varijacije su zabeležene među ortolozima.<ref name=":6"/> [[Leucin]] je prisutan u velikim količinama u odnosu na druge proteine (na preko 15% proteina), a [[Asparaginska kiselina|asparagin]] u malim količinama u odnosu na druge proteine (sa manje od 0,7% proteina).<ref name=":6"/> Upredenozavojnički domen i motiv RINT1_TP1 CCDC142 sadrže veće količine leucina u odnosu na ostatak proteina (na preko 16,6% regije), veće količine [[glutamin]]a (na preko 8,4% regije) i slično niske količine asparagina (na manje od 0,7% regije).<ref name=":6"/> === Interaktivni proteini === Nisu pronađene interakcije proteina sa CCDC142. == Konzervacija == === Paralozi === CCDC142 nema paraloga u ''Homo sapiens''. === Ortolozi === Ispod je tabela raznih [[Homologija sekvence|ortologa]] CCDC142 čiji je identitet proteinske sekvence upoređen sa sekvencom aminokiselina proteina ''Homo sapiens''. CCDC142 ima više od 73% sličnosti aminokiselina kod ostalih [[sisar]]a, ali je manje konzerviran kod drugih [[kičmenjak]]a i [[beskičmenjak]]a.<ref name=":6"/> {| class="wikitable sortable" |'''[[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]]''' |'''Uobičajeno ime''' |'''Datiranje divergencije od ljudske loze (milioni godina)''' |'''Identitet''' (%) |- |''[[Homo sapiens]]'' |Čovjek |0 |100 |- |''[[čimpanze|Pan troglodytes]]'' |Obični čimpanza |6,6 |96 |- |''[[gorile|Gorilla gorilla gorilla]]'' |Gorila |8,9 |98 |- |''[[glodari|Jaculus jaculus]]'' |Mali egipatski skočimiš |90,9 |73 |- |''[[govedo|Bos mutus]]'' |Jak |97,5 |74 |- |''[[šišmiš|Eptesicus fuscus]]'' |Veliki smeđi šišmiš |97,5 |74 |- |''[[zmije|Python bivittatus]]'' |Mjanmarski piton |320,5 |36 |- |''[[Gallus gallus]]'' |Kokoš |320,5 |35 |- |''[[orao|Haliaeetus leucocephalus]]'' |Ćelavi orao |320,5 |33 |- |''[[gušter|Anolis carolinensis]]'' |Gušter karolinska anola |320,5 |33 |- |''[[ptice|Calidris pugnax]]'' |Ptica ruf |320,5 |32 |- |''[[Xenopus tropicalis]]'' |Zapadna kandžasta žaba |355,7 |33 |- |''[[Ajkula|Callorhinchus milii]]'' |Australijska duh-ajkula |429,6 |36 |- |''[[ribe|Lepisosteus oculatus]]'' |Pjegava riba gar |429,6 |34 |- |''[[štuka|Esox lucius]]'' |Sjeverna štuka |429,6 |33 |- |''[[Danio rerio]]'' |Zebrica |429,6 |33 |- |''[[brachiopoda|Lingula anatina]]'' |Repasta dagnja |847 |29 |- |''[[školjke|Crassostrea gigas]]'' |Pacifička ostriga |847 |29 |- |''[[mehkušci|Octopus bimaculoides]]'' |Kalifornijski dvopjegi oktopus |847 |27 |- |''[[Drosophila melanogaster]]'' |Vinska mušica |847 |23 |} === Filogenija === CCDC142 je blisko srodan kod [[sisar]]a, [[Mollusca|mehkušaca]], [[vodozemac]]a, [[gmizavac]]a i [[ptica]] i [[riba]].<ref name=":6">{{Cite web|url=http://workbench.sdsc.edu/|title=SDSC Biology Workbench|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Gen CCDC142 datira još od ''[[Drosophila melanogaster]]'', koji se odvojio od ljudske loze prije 847 miliona godina. CCDC142 je mutirao većom brzinom i od [[Citohrom c|citohroma C]] (visoko konzervirani protein) i [[Fibrinogen|fibrinogena A]] (protein koji brzo mutira). Ovo ukazuje da je CCDC142 gen koji brzo mutira sa sve većom stopom mutacije (odnosno, evolucije) tokom vremena. [[slika:CCDC142mutation.png|center|thumb|834x834px| Stopa mutacije CCDC142 u poređenju sa referentnim proteinima, citohrom C i fibrinogen A, koji mutiraju sporo i brzo. Stopa mutacije, ''m'', koja je ispravljeni postotak promjena aminokiselina između ljudskih proteina i njegovih ortologa, ucrtana je u odnosu na [[logaritam]] broja miliona godina od datuma divergencije ljudske loze i loze vrste u kojoj postoji ortolog . Tačke na grafikonu su izračunate prema ''m''/100 = –ln(1–''n''/100), gdje je ''m'' ukupan broj promjena aminokiselina koje su se dogodile u 100-aminokiselinskom segmentu proteina i ''n'' je opaženi broj promjena aminokiselina na 100 ostataka, u poređenju sa sekvencom ljudskog proteina.]] == Klinički značaj == === Patologija i bolesti === Povećanje broja kopija u lokusima CCDC142, uključujući 25 drugih gena, eksprimiralo je [[fenotip]] kašnjenja u razvoju i značajne razvojne ili morfološke promjene.<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/clinvar/?term=ccdc142%255Bgene%255D|title=No items found – ClinVar – NCBI|last=ClinVar|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=5. 5. 2016}}</ref> Jedan rezultat sa gubitkom broja kopija u lokusima CCDC142, uključujući 29 drugih gena, pokazao je fenotipove [[nizak rast]], abnormalni oblik lica, odgođeni razvoj [[govor]]a i jezika, preklapanje prstiju, [[unutarmaternično ograničenje rasta]], [[otvoreni ductus arteriosus]] i odložen razvoj grube motorike.<ref name=":10"/> Međutim, efekt CCDC142 je možda bio zbunjujući za ove fenotipove jer su postojale i abnormalnosti u mnogim drugim dijelovima [[genom]]a. === Mutacije === Postoji veliki broj [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] koji se nalaze u genu CCDC142. Neki od njih u regiji [[Promotor (genetika)|promotora]] i [[5' UTR]]-a su unutar sidrenih sekvenci za [[transkripcijski faktor]] i utiču na vezivanje transkripcionog faktora ako se promijene. Postoji mnogo [[SNP]]-ova u kodirajućoj sekvenci proteina koji mijenjaju aminokiselinski sastav CCDC142. Jedan od SNP-ova sa visokom stopom prevalencije u populaciji (1,8%) je značajan po hemijskim promjenama, sa [[tirozin]]skim pomakom u [[asparagin]] na 548. aminokiselini.<ref name=":7"/> Postoje i brojni SNP-ovi koji se nalaze u velikoj neprevedenoj [[3' UTR]] gena, pri čemu se mnogi od njih vezuju za područja koja sadrže [[drška-petlja|strukture drška petlja]] u [[iRNK]]. SNP sa stopom prevalencije od 7,7% ([[guanin]] do [[adenozin]]a na bp 4285.) je u [[3' UTR]]-u, ali nije lociran u konzerviranoj regiji petlja-drška.<ref name=":7"/> Ovi SNP-ovi su označeni u konceptnom prevodu koji se nalazi u odeljku protein iznad. == [[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] == <gallery caption="Distant Ortholog Multiple Sequence Alignment of CCDC142" mode="packed" align="center" heights="350px"> File:CCDCMSA1.png File:CCDCMSA2.png File:CCDCMSA3.png|Ljubičasto=Hemijski slične aminokiseline <br>Plavo= Iste [[aminokiseline]] File:CCDCMSA4.png File:CCDCMSA5.png </gallery> U višestrukom poravnavanju sekvenci iznad (kreiranom pomoću programa [[Clustal|CLUSTALW]] i TEXSHADE na SDSC Biology Workbench), organizmi su označeni prvim slovom njihovog roda i prva dva slova njihove vrste. Cijeli protein CCDC142 je visoko konzerviran kod sisara.<ref name=":6"/> Regije koje sadrže ljudski domen [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] i region motiva RINT1_TIP1 su visoko konzervirane u udaljenim homolozima.<ref name=":6"/> Čak 12 od 15 aminokiselina koje se poklapaju sa svim organizmima u ovoj regiji su nepolarne.<ref name=":6"/> Konzervirano područje 1 sadrži uglavnom nepolarne aminokiseline,<ref name=":6"/> područje 2 sadrži uglavnom nepolarne i bazne aminokiseline. Konzervirana regija 3 sadrži i polarne i nepolarne aminokiseline.<ref name=":6"/> Konzervirana regija 5 sadrži uglavnom nepolarne i bazne aminokiseline.<ref name=":6"/> == Dodatne informacije o transkripcijskom faktoru == {{multiple image | align = center |direction=horizontal |width=350 |caption_align=center |image1=Final Transcription Factor Annotation of CCDC142.png |width1= |caption1= Oznake [[mjesta vezanja]] faktora transkripcije |image2=Final Transcription Factor Annotation Legend of CCDC142.png |width2= |caption2= Oznake mjesta vezanja |perrow= }} == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33e}} * {{Cite journal|last=Orekhova|first=A. S.|last2=Sverdlova|first2=P. S.|last3=Spirin|first3=P. V.|last4=Leonova|first4=O. G.|last5=Popenko|first5=V. I.|last6=Prasolov|first6=V. S.|last7=Rubtsov|first7=P. M.|date=1. 6. 2011|title=Novel bidirectional promoter from human genome|journal=Molekuliarnaia Biologiia|volume=45|issue=3|pages=486–495|issn=0026-8984|pmid=21790010}} [[Kategorija:Proteinski strukturni motivi]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 5to16vgljml3bh7hb1jq8x6xvot2hho 0 484562 3924651 3888604 2026-09-10T23:13:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924651 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Član A porodice sa sličnošću sekvence 98''' ili '''FAM98A''', jest [[gen]] koji je kod [[ljudi]] nalazi na [[hromosom 2|hromosomu 2]]. U ljdskom [[genom]]u [[kodon|kodira]] protein FAM98A. FAM98A ima dva ljudska [[paralog]]: FAM98B I FAM98C. Sva tri karakterizira [[Domen nepoznate funkcije|DUF2465]], konzervirani domen za koji se pokazalo da se vezuje za [[RNK]].<ref name="Dürnberger">{{cite journal | vauthors = Dürnberger G, Bürckstümmer T, Huber K, Giambruno R, Doerks T, Karayel E, Burkard TR, Kaupe I, Müller AC, Schönegger A, Ecker GF, Lohninger H, Bork P, Bennett KL, Superti-Furga G, Colinge J | title = Experimental characterization of the human non-sequence-specific nucleic acid interactome | journal = Genome Biology | volume = 14 | issue = 7 | pages = R81 | date = juli 2013 | pmid = 23902751 | pmc = 4053969 | doi = 10.1186/gb-2013-14-7-r81 }}</ref> FAM98A takođe karakterizira [[glicin]]om bogatu [[C-terminalni domen]].<ref>{{cite web|title=Pfam: Family: DUF2465 (PF10239)|url=http://pfam.xfam.org/family/PF10239|work=Pfam|publisher=EMBL-EBI|access-date=5. 5. 2014}}</ref> FAM98A također ima [[homolog]]e u [[kičmenjaci]]ma i [[beskičmenjaci]]ma i ima udaljene homologe u [[Choanoflagellata]] i [[zelene alge|zelenim algama]]. ==Amiokiselininska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 519 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molkekulska iežina]] 55.401 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NCA5#sequences |title=UniProt, Q8NCA5 |language=en |access-date=12. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MECDLMETDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LESLEDLGYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPLLEDGALS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAVSAGASSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFTKLCAWLV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SELRVLCKLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENVQATNSPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAEEFQLEVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLLGEMNCPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSLTSGDVTK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLLIQKNCLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLTYLISELE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AARMLCVNAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKKAQEGGGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVFQELKGIC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IALGMSKPPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NITMFQFFSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKKKLKETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKVPPNHVGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLLKKPMGPA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HWEKIEAINQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIANEYEVRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLLIKRLDVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQSFGWSDRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSQTEKLAKV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YQPKRSVLSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTTISVAHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AARQDLSKIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTSSGSIREK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TACAINKVLM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GRVPDRGGRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NEIEPPPPEM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPWQKRQDGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQTGGRGGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGGYEHSSYG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GRGGHEQGGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGGRGGYDHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRGGGRGNKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGGWTDGGSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGGGYQDGGY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RDSGFQPGGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGGHSSGGYQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGGYGGFQTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSYTGSGYQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGYQQDNRYQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DGGHHGDRGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRGGRGGRGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGGRAGQGGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGGRGSQNYH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGGQFEQHFQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HGGYQYNHSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGQGRHYTS</td></tr> </table> == Gen == === Lokus === Gen FAM98A kod ljudi nalazi se na poziciji 2p22.3 na ''–'' (minus) lancu. Uključujući [[5' UTR|5']] i [[3' UTR]], gen obuhvata 15.634 baze i sadrži osam [[egzon]]a.<ref name="UCSC Genome">{{cite web|title=Human Gene FAM98A (uc002rpa.1)|url=http://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgGene?hgsid=365665135&hgg_expRatioColors=yellow+high%2Fblue+low&submit=Submit|work=Genome|publisher=NCBI|access-date=5. 5. 2014}}</ref> ===[[iRNK]]=== [[iRNK]] je duga 2745 bp i sastoji se od osam [[egzon]]a. [[Kodirajuća sekvenca]] počinje na bazi 75 i nastavlja se do baze 1.631. Repna signalna sekvenca poliA je sekvenca od šest [[nukleotid]]a 20 baza sa 3' kraja transkripta na bazama 2725-2730, a poliA mjesto je na bazi 2745.<ref name="NCBI">NCBI (National Center for Biotechnology Information) mRNA sequence FAM98A NM_015475.3 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_015475.3</ref> == Protein == === Primarna sekvenca === FAM98A je dužine 518 aminokiselina sa molekulskom težinom od 55,3 kDa, bez modifikacija. Ostaci 10-329 sastoje se od DUF2465, a ostatak proteina je [[C-terminal]] bogat di[[glicin]]om. Glicin čini otprilike 20% proteina, sa većinom u posljednjih 200 ostataka.<ref name="SAPS">{{cite journal | last1 = Brendel | first1 = V. | last2 = Bucher | first2 = P. | last3 = Nourbakhsh | first3 = I.R. | last4 = Blaisdell | first4 = B.E. | last5 = Karlin | first5 = S. | year = 1992 | title = Methods and algorithms for statistical analysis of protein sequences | pmc = 48584 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 89 | issue = 6| pages = 2002–2006 | pmid=1549558 | doi=10.1073/pnas.89.6.2002| bibcode = 1992PNAS...89.2002B | doi-access = free }}</ref> === [[Posttranslacijske modifikacije]] === FAM98A ima šest snažno predviđenih mjesta [[fosforilacije]] u DUF2465. Predviđeno je da će ova mjesta fosforilirati S169, T178, S236, T243, S276 i S285 pomoću protein-[[kinaze]] C.<ref name="NetPhosK">{{cite journal | vauthors = Blom N, Sicheritz-Pontén T, Gupta R, Gammeltoft S, Brunak S | title = Prediction of post-translational glycosylation and phosphorylation of proteins from the amino acid sequence | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1633–49 | date = juni 2004 | pmid = 15174133 | doi = 10.1002/pmic.200300771 | s2cid = 18810164 | url = http://orbit.dtu.dk/en/publications/prediction-of-posttranslational-glycosylation-and-phosphorylation-of-proteins-from-the-amino-acid-sequence(f32116cb-58e4-4fb8-b130-d22328e8e5e4).html }}</ref> GPS also predicts phosphorylation by protein kinase C at S285 and T178.<ref name="GPS">{{cite journal | vauthors = Xue Y, Ren J, Gao X, Jin C, Wen L, Yao X | title = GPS 2.0, a tool to predict kinase-specific phosphorylation sites in hierarchy | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1598–608 | date = septembar 2008 | pmid = 18463090 | pmc = 2528073 | doi = 10.1074/mcp.m700574-mcp200 }}</ref> FAM98A je vjerovatno sumoiliran na pozicijama K183 i K195.<ref name="SUMO3">Abgent, a WuXi App Tec company. SUMOplotTM Analysis Program. 2013. http://www.abgent.com/tools {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919174815/https://www.abgent.com/tools/ |date=19. 9. 2019 }}</ref> Sumoilacija može omogućiti ćeliji da ponovo lokalizira FAM98A između [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] i [[citoplazma|citoplazme]].<ref name="SUMO functions">{{cite journal | vauthors = Matunis MJ, Coutavas E, Blobel G | title = A novel ubiquitin-like modification modulates the partitioning of the Ran-GTPase-activating protein RanGAP1 between the cytosol and the nuclear pore complex | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 135 | issue = 6 Pt 1 | pages = 1457–70 | date = decembar 1996 | pmid = 8978815 | pmc = 2133973 | doi = 10.1083/jcb.135.6.1457 }}</ref> [[C-terminal]] bogat [[glicin]]om ima ponavljajuće GRG sekvence, za koje se pokazalo da su podložne [[metilacija]]ma [[arginin]]a, bilo simetrično ili asimetrično.<ref name="Hyun">{{cite journal | vauthors = Hyun YL, Lew DB, Park SH, Kim CW, Paik WK, Kim S | title = Enzymic methylation of arginyl residues in -gly-arg-gly- peptides | journal = The Biochemical Journal | volume = 348 | pages = 573–8 | date = juni 2000 | pmid = 10839988 | pmc = 1221099 | doi = 10.1042/0264-6021:3480573 | issue=3}}</ref> Drugi rad objašnjava efekte metilacije arginina na biohemijske funkcije, kao što su aktivacija i represija transkripcije, [[prerada iRNK]], jedarno-[[citosol]]no prebacivanje i [[popravak DNK]].<ref name="Bedford">{{cite journal | vauthors = Bedford MT, Clarke SG | title = Protein arginine methylation in mammals: who, what, and why | journal = Molecular Cell | volume = 33 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = januar 2009 | pmid = 19150423 | pmc = 3372459 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.12.013 | url = http://www.biochemistry.ucla.edu/biochem/Faculty/SClarke/pdf/Clarke_231.pdf }}</ref> === [[Sekundarna struktura]] === Predviđeno je da [[N-kraj]] ima više [[alfa-heliks]]a, iako je [[C-kraj]] vjerovatno samo namotan.<ref name="PELE">PELE (BPS, D_R, DSC, GGR, GOR, G_G, H_K, K_S, L_G, Q_S, JOI). SDSC Workbench. Board of Trustees of the University of Illinois, 1999.</ref> [[Alfa-heliks]]i ne formiraju nikakav kanal, a FAM98A nije [[transmembranski protein]]. === [[Tercijarna struktura|Tercijarnana]] i [[kvaternarna struktura]] === Struktura FAM98A je predviđena programom Phyre2. [[N-terminal]]na regija sadrži nekoliko [[alfa-heliks]]a i [[C-terminal]]nu zavojnu regiju koja odgovara glicinom bogatom [[C-kraj]]u. Ova dva regiona proteina povezana su alfa-spiralom dužine približno 50 ostataka, od ostataka 200-256. Phyre2 je otkrio da je najsličniji protein ljudski protein NDC80 [[kinetohor]]ski kompleks komponenta, jedarni protein koji se veže za [[mikrotubule]].<ref name="Phyre">{{cite journal | vauthors = Kelley LA, Sternberg MJ | title = Protein structure prediction on the Web: a case study using the Phyre server | journal = Nature Protocols | volume = 4 | issue = 3 | pages = 363–71 | year = 2009 | pmid = 19247286 | doi = 10.1038/nprot.2009.2 | hdl = 10044/1/18157 | s2cid = 12497300 | url = http://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/18157/2/Nature%20Protocols_4_3_2009.pdf | hdl-access = free | access-date = 12. 11. 2021 | archive-date = 22. 9. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170922035956/http://spiral.imperial.ac.uk/bitstream/10044/1/18157/2/Nature%20Protocols_4_3_2009.pdf | url-status = dead }}</ref> === Domeni i motivi === FAM98A ima [[domen nepoznate funkcije]] 2465 (DUF2465) od aminokiselina 10-329. Unutar DUF2465 postoji heptid (VPDRGGR) blizu [[C-terminal]]nog kraja koji je konzerviran kod svih testiranih vrsta. C-terminalni kraj je domen bogat glicinom (glicin čini oko 40% [[C-terminal]]a) sa GGRGGR ponavljanjima.<ref name="SAPS"/> Na ostacima 149-155, postoji predviđeni jedarni izlazni signal, sa sekvencom ICIALGM (općenito [LIVFM]-X-[LIVFM]-X-[LIVFM]-X-[LIVFM]).<ref name="NES">{{cite journal | vauthors = Fu SC, Imai K, Horton P | title = Prediction of leucine-rich nuclear export signal containing proteins with NESsential | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 16 | pages = e111 | date = septembar 2011 | pmid = 21705415 | doi = 10.1093/nar/gkr493 | pmc=3167595}}</ref> Ostaci 173-predviđaju se da je 176 signal jedarne lokalizacije KKLK (K-[K/R]-X-[K/R]).<ref name="NLS">{{cite journal | vauthors = Timmers AC, Stuger R, Schaap PJ, van 't Riet J, Raué HA | title = Nuclear and nucleolar localization of Saccharomyces cerevisiae ribosomal proteins S22 and S25 | journal = FEBS Letters | volume = 452 | issue = 3 | pages = 335–40 | date = juni 1999 | pmid = 10386617 | doi = 10.1016/s0014-5793(99)00669-9 | s2cid = 1933493 | doi-access = free }}</ref> == Homologija == === Paralozi === FAM98A ima dva paraloga: FAM98B i FAM98C. FAM98A je najduži od tri paralogna proteinska proizvoda sa po 518 aminokiselina. Sličniji je FAM98B, čiji je [[C-kraj]] bogat glicinom mnogo kraći od FAM98A. FAM98C manje je sličan od FAM98B do FAM98A, sve osim što nedostaje C-kraj nakon DUF2465 i sadrži više razlika u aminokiselinskoj sekvenci unutar DUF2465. Eksperimentalno je pokazano da se sva tri proteinska proizvoda nespecifično povezuju sa [[RNK]]: FAM98A se veže za iRNK, a FAM98B je ugrađen u kompleks za preradu [[tRNK]].<ref name="Dürnberger" /> === Ortolozi === [[Ortolozi]] za FAM98A pronađeni su kod [[kičmenjak]]a. Kod [[insekti|insekata]] i [[mehkušac]]a postoje predviđeni proteini za gen FAM98A. Budući da postoje tri paraloga FAM98 kod ljudi, postoji i [[zajednički predak]] ovih gena. Strogi ortolog, gen koji je ortologan FAM98A, a ne cijeloj porodici FAM98, je manje jasan. FAM98A još uvijek nije temeljno proučen, uz činjenicu da mnogi genomi tek treba biti snimljeni, otežava određivanje da li je predviđeni gen FAM98A kod [[komarac]]a strogi ortolog (došlo je do podjele FAM98 na FAM98 A, B, C prije nego što se vrsta razišla) ili ako je homolog ("FAM98A" kod komaraca predčki gen FAM98). [[slika:FAM98A Orthologs Graph.png|thumb|right|x500px| Grafikon podataka na lijevoj strani koji se odnosi na postotak identičnosti proteinske sekvence između životinja i ljudi.]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Broj sekvence''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] ''' (Gsp) | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Uobičajeno ime''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Datiranje divergencije (milioni godina) (od [http://www.timetree.org/ Time Tree] )''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Pristupni broj (iz [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ NCBI] )''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Sekvenca''' '''Length (AA)''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Identitet''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Sličnost''' |- | 1||''Homo sapiens''||Čovjek||0|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_015475.3 NM_015475.3] ||518||100||100 |- | 2||''Mus musculus''||Miš||92,3|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_598508.2 NP_598508.2] ||515||95||96 |- | 3||''Camelus ferus''||Baktrijska kamila||94,2|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006192455.1 XP_006192455.1] ||517||97||98 |- | 4||''Pantholops hodgsonii''||Tibetska antilopa||94.2|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005963883.1 XP_005963883.1] ||521||96||97 |- | 5||''Elephantulus edwardii''|| Kafezna slonovska rovka ||98,7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006882420.1 XP_006882420.1] ||517||94||96 |- | 6||''Geospiza fortis''||Srednja prizemna zeba||296|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005416400.1 XP_005416400.1] ||648||84||88 |- | 7||''Pseudopodoces humilis'' ||Prizemna sjenica||296|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005526966.1 XP_005526966.1] ||545||84||88 |- | 8||''Alligator mississippiensis''||Američki aligator||296|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006273242.1 XP_006273242.1] ||556||81||86 |- | 9||''Pelodiscus sinensis''|| Kineska mehkooklopna kornjača ||296|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_006131385.1 XP_006131385.1] ||549||85||88 |- | 10||''Chrysemys picta bellii''||Zapadna obojena kornjača ||296|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005296336.1 XP_005296336.1] ||549||85||88 |- | 11||''Xenopus tropicalis''||Zapadna kandžasta žaba||371,2|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_002934502.2 XP_002934502.2] ||520||79||86 |- | 12||''Anoplopoma fimbria''|| Samur riba ||400.1|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/BT082651.1 BT082651.1] ||353||31||48 |- | 13||''Ictalurus punctatus''||Kanalski patuljasti som||400,1|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/AHH38396.1 AHH38396.1] ||543||67||75 |- | 14||''Camponotus floridanus''||Floridski mrav drvosjek||782.7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/EFN74857.1 EFN74857.1] ||516||41||53 |- | 15||''Culex quinquefasciatus''||Komarac||782,7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/XM_001846602.1 XM_001846602.1] ||498||38||52 |- | 16||''Ceratitis capitata''||Medna mušica||782.7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/JAC03102.1 JAC03102.1] ||454||35||51 |- | 17||''Lepeophtheirus salmonis''||Lososova vaš ||782,7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/BT078155.1 BT078155.1] ||467||29||45 |- | 18||''Crassotrea gigas''||Pacifička ostriga||782,7|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/EKC33026.1 EKC33026.1] ||422||45||59 |- | 19||''Clonorchis sinensis''||Kineski jetreni metilj||792,4|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/GAA34581.2 GAA34581.2] ||378||35||47 |- | 20||''Echinococcus granulosus''||Pasja pantljičara||792,4|| [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/CDJ19758.1 CDJ19758.1] ||1177||39||56 |- |} === Udaljeni homolozi === Predviđa se da se geni homologni FAM98A pojavljuju u mnogim [[takson]]ima unutar [[Animalia]], ali postoje i drugi taksoni izvan koji mogu imati homologne FAM98 gene u svojim [[genom]]ima. [[Eukarioti]] kao što je opistokont ''Monosiga brevicollis'' ([https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/167522134?report=genbank&log$=prottop&blast_rank=1&RID=PUS215SP014 XP_00174505.1]) i ''Capraspora owczarzaki'' ([https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_004346371.1 XP_004346371.1]), a čak i [[protist]] ''Chlorella variabilis'' ([https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/XP_005845167.1 XP_005845167.1]), [[zelena alga]], može u genomu imati gen FAM98.<ref name="BLAST">{{cite journal | vauthors = Altschul SF, Madden TL, Schäffer AA, Zhang J, Zhang Z, Miller W, Lipman DJ | title = Gapped BLAST and PSI-BLAST: a new generation of protein database search programs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 17 | pages = 3389–402 | date = septembar 1997 | pmid = 9254694 | pmc = 146917 | doi = 10.1093/nar/25.17.3389 }}</ref> === Homologni domeni === Homologni domen u FAM98A je domen DUF2465 ([[domen nepoznate funkcije]] 2465). Funkcija ovog domena, kao i samog gena, uglavnom nije poznata, iako je objavljeno da se on prvenstveno vezuje za RNK, ciljajući [[iRNK]] u FAM98A i [[tRNK]] u FAM98B.<ref name="Dürnberger" /> == Ekspresija == === Promotor === Promotor (GXP_90934) dodijeljen ljudskom transkriptu FAM98A (GXT_24436545)<ref name="Genomatix transcript">Transkript GXT_2827489. Genomatix softver. 2014. http://www.genomatix.de/cgi-bin/{{dead link|date=decembar 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}/eldorado/eldorado.pl?s=2ab9d4751cbd873358acdd746c629f61;TRANS=1;TRANSCRIPTID=2827489;ELDORADO_VERSION=E28R1306</ref> dug je 915 bp, i preklapa se sa transkriptom koji uključuje 243 bp transkripta iRNK. Jedarni respiratorni faktor 1 (NRF1) je [[transkripcijski faktor]] za koji je predviđeno sedam [[mjesta vezanja]] na promotoru, od kojih su četiri imala sličnost matriksa - optimalni rezultat veći ili jednak 0,085 i dva predviđena transkripcijska faktora sa najvišim rezultatom su NRF1 od 0,204 i 0,199.<ref name="Genomatix promoter">GXP_90934. Genomatix software. 2014. http://www.genomatix.de/cgi-bin/{{dead link|date=decembar 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}/eldorado/eldorado.pl?s=99a7e4da5d3118fa8a93fb9a283d710f;PROM_ID=GXP_90934;GROUP=vertebrates;GROUP=others;ELDORADO_VERSION=E28R1306</ref> === Ekspresija gena=== U ljudskom [[transkriptom]]u velikih razmjera GEO, FAM98A je bio sveprisutno eksprimiran, iako ne ravnomjerno izražen. Tipovi ćelija koji su bili najviše izraženi su mnogi dijelovi mozga ([[moždana kora]],ii000, amigdala, talamus, corpus callosum i hipofiza), testis, materica i glatki mišići.<ref name="Transcriptome">Nacionalni centar za informacije o biotehnologiji , Nacionalna medicinska biblioteka SAD. Gene Expression Omnibus (GEO) Profili. Analiza velikog obima ljudskog [[transkriptom]]a (HG-U133A)".https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:212333_at</ref> Prema Aceviewu, FAM98A je eksprimiran 3,9 puta više od prosječnog gena. AceView je identifikovao jedanaest transkripata, od kojih su pet bili "dobri", kompletni (i sa [[N-kraj|N–]] i [[C-kraj]]a potpuno prevedeni) proteini. Iz transkripata, očigledno postoje dva glavna dijela FAM98A: prva četiri i druga četiri [[egzon]]a, a ti dijelovi otprilike odgovaraju tercijarnoj strukturi proteina – [[N-terminal]]nog [[alfa-heliks]]a do egzona 1-4, i dugi alfa-helisni krak i [[C-terminal]] se namotaju na egzone 5-8.<ref name="AceView">{{cite web|title=Homo sapiens complex locus FAM98A, encoding family with sequence similarity 98, member A.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/IEB/Research/Acembly/av.cgi?db=human&term=FAM98A&submit=Go|work=AceView|publisher=[[NCBI]]}}</ref> == Funkcija i biohemija == Funkcija FAM98A nije eksperimentalno određena, iako je pokazano da vezuje svoj DUF2465 sa [[iRNK]].<ref name="Dürnberger"/> Kiraga et al. su primijetili da se za [[nukleinske kiseline]] vezuju bazni proteini.<ref name="Kiraga">{{cite journal | vauthors = Kiraga J, Mackiewicz P, Mackiewicz D, Kowalczuk M, Biecek P, Polak N, Smolarczyk K, Dudek MR, Cebrat S | title = The relationships between the isoelectric point and: length of proteins, taxonomy and ecology of organisms | journal = BMC Genomics | volume = 8 | pages = 163 | date = juni 2007 | pmid = 17565672 | pmc = 1905920 | doi = 10.1186/1471-2164-8-163 }}</ref> U stvari, FAM98A (i njegovi ortolozi) imaju nemodifikovanu izoelektričnu tačku od približno 9.<ref name="pI">Program dr. Luce Toldo, razvijen na http://www.embl-heidelberg.de. promijenio je Bjoern Kindler, kako bi se ispisala i najniža pronađena neto naknada. Dostupno na EMBL WWW Gateway to Isoelectric Point Service {{cite web |url=http://www.embl-heidelberg.de/cgi/pi-wrapper.pl |title=Archived copy |access-date=10. 5. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026062821/http://www.embl-heidelberg.de/cgi/pi-wrapper.pl |archive-date=26. 10. 2008 }}</ref> == Poznate interakcije == Eksperimentalno je pokazano da FAM98A stupa u interakciju sa UBC, DDX1, C14orf166 i SUMO3, a koeksprimiran je sa DDX1, C14orf166 i RBM25.<ref name="STRING">STRING 9.1. FAM98A. http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl |date=15. 5. 2013 }}</ref> Ova posljednja tri proteina stupaju u interakciju sa iRNK, kao što se predviđa i za FAM98A. DDX1 je pretpostavljena ATP-ovisna RNK-helikaza u [[splajsosom]]u, koja vjerovatno oslobađa RNK iz kompleksa za [[prerada RNK|preradu]].<ref name="DDX1">{{cite web|title=DEAD (Asp-Glu-Ala-Asp) Box Helicase 1|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=DDX1&search=DDX1|work=GeneCards}}</ref> C14orf166 [[RNK-polimeraza II]] vezujući faktor,<ref name="C14orf166">{{cite web|title=Chromosome 14 Open Reading Frame 166|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C14orf166&search=c14orf166|work=GeneCards}}</ref> a RBM25 regulira [[alternativna prerada|alternativnu preradu]].<ref>{{cite web|title=RNA Binding Motif Protein 25|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=RBM25&search=rbm25|work=GeneCards}}</ref> Sve ove interakcije sugeriraju da je FAM98A jedarni protein. FAM98A također stupa u interakciju sa SUMO3, koji sumoilira lizine u proteinu, kako bi olakšao transport kroz jedarnu membranu između jedra i [[citosol]]a.<ref name="SUMO functions"/> FAM98A također veže nespecifičnu iRNK, što ukazuje na potencijalni iRNK šatl iz jedra u [[ribosom]]e.<ref name="Dürnberger"/> == Klinički značaj == U studiji koja se bavila razlikama u nivoima ekspresije određenih gena (uključujući FAM98A) i kod mladih i kod starijih muškaraca sa visokim ili niskim sadržajem proteina, nivoi ekspresije su izmereni kao omjer ishrane sa niskim i visokim sadržajem proteina u svakoj grupi muškaraca ( mladi i stari). FAM98A je imao povećanu ekspresiju u ishrani sa niskim sadržajem proteina i kod mladih i kod starijih muškaraca, 1,01,odnosno1,20. Samo još jedan gen u studiji imao je isti trend povećane ekspresije u ishrani sa niskim sadržajem proteina u obe grupe: THOC4.<ref name="Thalacker-Mercer">{{cite journal | vauthors = Thalacker-Mercer AE, Fleet JC, Craig BA, Campbell WW | title = The skeletal muscle transcript profile reflects accommodative responses to inadequate protein intake in younger and older males | journal = The Journal of Nutritional Biochemistry | volume = 21 | issue = 11 | pages = 1076–82 | date = novembar 2010 | pmid = 20149619 | doi = 10.1016/j.jnutbio.2009.09.004 | pmc=2891367}}</ref> THOC4, THO kompleks 4 ili Aly/REF faktor eksporta, dimerizira se da formira veći kompleks i prati prerađenu iRNK, pomažući u procesuiranju i eksportu iRNK.<ref name="THOC4">{{cite web|title=Aly/REF Export Factor|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ALYREF&search=thoc4|work=GeneCards}}</ref> U radu se spominje da je pojačana regulacija [[iRNK]] kod starijih osoba povezana sa vezivanjem/preradom RNK, signalnim proteinima i degradacijom proteina; zapravo, grupa starijih ima veću ekspresiju FAM98A u ishrani sa niskim sadržajem proteina od mlađih muškaraca.<ref name="Thalacker-Mercer"/> == Pridružene bolesti == Istraživanje na populaciji na [[Tajvan]]u otkrilo je povezanost između hipertenzije mladih i dva [[SNP]]-a uzvodno od četiri gena na lokusu 2p22.3. Jedan od ova četiri gena bio je FAM98A, iako je potrebno još istraživanja da se potvrdi da je upravo FAM98A gen odgovoran za hipertenziju.<ref name="Yang">{{cite journal | vauthors = Yang HC, Liang YJ, Wu YL, Chung CM, Chiang KM, Ho HY, Ting CT, Lin TH, Sheu SH, Tsai WC, Chen JH, Leu HB, Yin WH, Chiu TY, Chen CI, Fann CS, Wu JY, Lin TN, Lin SJ, Chen YT, Chen JW, Pan WH | title = Genome-wide association study of young-onset hypertension in the Han Chinese population of Taiwan | journal = PLOS ONE | volume = 4 | issue = 5 | pages = e5459 | year = 2009 | pmid = 19421330 | pmc = 2674219 | doi = 10.1371/journal.pone.0005459 | bibcode = 2009PLoSO...4.5459Y | doi-access = free }}</ref> Zaista, FAM98A je eksprimiran umjereno visoko (otprilike 75. percentil) u [[glatki mišić|glatkim mišićima]] i srčanim [[miocit]]ima.<ref name="Transcriptome"/> == Reference== {{refspisak|2}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] diag8k8xqhqa9pyx6xils00kttwtplm 0 484859 3924605 3888657 2026-09-10T13:43:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924605 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 138 sa [[upredena zavojnica|upredenom zavojnicom]]''', znan i kao '''CCDC138''', jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC138''' sa [[hromosom 2|hromosoma 2]]. Njegova tačna funkcija nije poznata. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 665 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 76.219 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96M89#sequences |title=UniProt, Q96M89 |language=en |access-date=16. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPRVVKPPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLVVESLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYGLGGSCPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EYDFSNFYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYKRRTLTSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GDLDIYSGDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGSSLKYSDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKHCRTPLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFKHVNVNCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDELDSFHDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKQETEEELI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENDYRVSTSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITKQSFKEIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVALPTNTTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRPRTECCSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AGDSPLKPVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CPKSKASDKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLLPHQISQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YDELFQIHLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQCETAAQQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FAEELQKRER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLLEREQLLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RHENALSKIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVEEEVLTRF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIIKEQHDAE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VEHLTEVLKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNKETKRLRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFDALKELND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLKKQLNEAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EENRKIDIQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRVQARLDNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRKYEFMTIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLKGSSHAVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EMKSLKQEKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVSKTYKVPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NGQVYELLTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMDWISDHHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVKHEESGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGKKPQLKFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQRNDIQEKC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VKLLPLMTEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQWMPFVNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHEPFVKFIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WSLRQLDAGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHSTMTSTLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLGEDIFKGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTKGIQDNSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHSVENKPKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAFFKSSNLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRFLSTLIVL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTVTQADYLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAFDSLCLDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTEEGKTLFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EYQAVPVILS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLRISSKGLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SNVIDSLLQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVESKSLQPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEACSNSLFF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTCSVLLRAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLDLQILEKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SIILQKLSKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSNKKLFELF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TIHLMLQEIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTTNPEHAFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CINLNSTLFN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGLTKCNSLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSASP</td></tr> </table> ==Gen== Gen CCDC138 nalazi swe na pozitivnom lancu [[hromosom 2|hromosoma 2]].<ref name="CCDC138 mRNA">{{cite web | title = Homo sapiens coiled-coil domain containing 138 (CCDC138), mRNA| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_144978.1| access-date = 2 Feb 2014}}</ref> Llociran je na dugom (q) kraku, pozicija 12.13,<ref name="GeneCards">{{cite web | title = CCDC138 - GeneCards| url = https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=CCDC138&search=CCDC138 | access-date = 2 Feb 2014}}</ref> ili na sekvenci 2q12.3. Proteže se između [[bazni par|baznih parova]] 108,786,752 i 108,876.591.<ref name="CCDC138">{{cite web | title = CCDC138 coiled-coil domain containing 138 [ Homo sapiens (human) ] | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=DetailsSearch&Term=165055 | access-date = 2 Feb 2014}}</ref> The DNA sequence is 89,840bp long. [[slika:Homo sapiens CCDC138 on chromosome 2.png|800px|center|Crvena linija pokazuje poziciju lokusa CCDC138 na hromosomskoj regiji 2q12.3.]] ===Uobičajeni aliasi=== CCDC138 je jedini uspostavljeni zajednički alijas. ==Protein== Predviđa se da protein CCDC138 ima molekulsku težinu od 76,2Kda<ref name="SAPS">{{cite web |title=SAPS |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=10. 4. 2014 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> i [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 8,614.<ref name="pI">{{cite web |title=pI |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=10. 4. 2014 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> Kompozicijska analiza pokazuje da postoji mala upotreba AGP grupiranja u CCDC138, te da nema pozitivnih, negativnih ili mješovitih klastera naelektrisanja. Protein nema motiv zadržavanja ER u [[C-terminal]]u ni motiv za vezanje [[RNK]].<ref name="PSORTII">{{cite web|title=PSORT WWW Server|url=http://psort.hgc.jp|pristup -date=18. april 2014.}}</ref> Predviđeno je i da je topljivi jedarni protein sa [[leucinski zatvarač|leucinskim zatvaračem]] (PS00029) na poziciji 205 nadalje sa sekvencom LQKRERFLLEREQLLFRHENAL. ===Primarne sekvence i varijante/izoforme=== Postoje dvije [[izoforme]] proteina CCDC138. Primarna izoforma ima 665 aminokiselina<ref name="Isoform 2">{{cite web|title=Coiled-coil domain-containing protein 138 - CCDC138 - Homo sapiens (Human)|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q96M89|access-date=10. 2. 2014}}</ref> while the secondary isoform has 577 amino acids,<ref name="Isoform 2"/> i nedostaje joj 88 aminokiselina na [[C-kraj]]u. [[slika:CCDC138 isoforms.png|600px|center| Poređenje sekvenci po parovima, upoređujući izoforme 1 i 2 proteina CCDC138.]] Slika prikazuje poravnavanje sekvenci u paru upoređujući primarnu izoformu (Izoforma 1) sa sekundarnom izoformom (izoforma 2). ===Domen i motivi=== [[Domen nepoznate funkcije]] (DUF2317) na proteinu na lokaciji 212 – 315 okarakteriziran je u [[bakterija]].TMHMM<ref name="TMHMM">{{cite web |title=TMHMM |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=20. 4. 2014 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> and TMAP<ref name="TMAP">{{cite web |title=TMAP |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=20. 4. 2014 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> suggests that there are no predicted transmembrane domain. SOSUI<ref name="SOSUI">{{cite web|title=Classification and Secondary Structure Prediction of Membrane Proteins|url=http://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/|access-date=15. 4. 2014|archive-date=5. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505170326/http://harrier.nagahama-i-bio.ac.jp/sosui/|url-status=dead}}</ref> dalje predviđa da je CCDC138 rastvorljivi protein bez [[transmembranski domen|transmembranskog domena]]. ===[[Posttranslacijske modifikacije]]=== Prema SUMOplot Analysis Programu,<ref name="SUMOplot">{{cite web|title=SUMOplot™ Analysis Program|url=http://www.abgent.com/sumoplot|access-date=15. 4. 2014|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> there are 7 predicted sumoylation at lysine residues K7, K207, K336, K374, K383, K521, and K591. NetPhos<ref name="NetPhos">{{cite web|title=NetPhos 2.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> predviđeno je da postoje 44 mjesta [[fosforilacije]], uključujući 29 ostataka [[serin]]a, 10 ostataka [[treonin]]a i pet ostataka [[tirozin]]a. Nema daljih post-translacijskih modifikacija kako predviđa NetNGlyc,<ref name="NetNGlyc">{{cite web|title=NetNGlyc 1.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetNGlyc/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> NetOGlyc,<ref name="NetOGlyc">{{cite web|title=NetOGlyc 4.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetOGlyc/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> SignalP,<ref name="SignalP">{{cite web|title=SignalP 4.1 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/SignalP/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> Sulfinator,<ref name="Sulfinator">{{cite web|title=The Sulfinator|url=http://web.expasy.org/sulfinator/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> and Myristoylator.<ref name="Myristoylator">{{cite web|title=Myristoylator|url=http://web.expasy.org/myristoylator/|access-date=15. 4. 2014}}</ref> ===[[Sekundarna struktura]]=== CCDC138 protein sadrži više alfa heliksa, beta listova i namotanih zavojnica kako su predvideli PELE, CHOFAS i GOR4. [[Slika:CCDC138 secondary structure.png|800px|center|Sekundarna struktura CCDC138 kako je predvidio PELE]] Žuta prikazuje upredenu zavojnicu, plava [[alfa-heliks]], a crvena [[beta-list]]. Većina sekvenci su [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] i alfa-heliksi. === Strukture 3° i 4° === Ne postoje predviđene strukture od 3° i 4° za protein CCDC138. Međutim, postoji slična struktura koja ima 29% identiteta.<ref name="CBLAST">{{cite web|title=CBLAST|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cblast/cblast.cgi|access-date=22. 4. 2014}}</ref> Predviđena struktura je lanac A, analiza kristalne strukture Clpb, proteina koji kodira ATP zavisnu proteazu i [[šaperon]]. Ovaj protein ima usklađenu dužinu od 144 aminokiseline, a poravnanje se nalazi u [[domen nepoznate funkcije|domenu nepoznate funkcije]] CCDC138. [[slika:Chain A of crystal structure analysis of Clpb.png|280px|center|Analiza [[kristalne strukture]] lanca A Clpb-a]] ==Ekspresija== Gen je eksprimiran na niskim razinama u gotovo svim ljudskim tkivima, ali su viši nivoi uočeni u određenim tkivima [[kancer]]a. CCDC138 je rastvorljivi protein za koji je predviđeno da se nalazi u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]]. Obrasci ekspresije tkiva procijenjeni [[mikročip|mikromrežom]] preko GEO profila pokazuju da je CCDC138 eksprimiran u umjerenim razinama u različitim tkivima uključujući [[limfociti periferne krvi|limfocite periferne krvi]], [[fetus]]ni [[timus]], timus odraslih, [[sjemenik]]e, [[jajnik]]e, [[zadnji mozak]], [[debelo crijevo]], [[mliječne žlijezde]] i [[koštana srž|koštanu srž]].<ref name="CCDC138 GEO Profile">{{cite web|title= GDS3113 / 172084 / CCDC138 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS3113:172084|access-date=29. 3. 2014}}</ref> [[slika:CCDC138 microarray-assessed tissue expression patterns (geo profile).png|1200px|center| Obrasci ekspresije tkiva procijenjeni mikromrežom prikazani u GEO profilu.]] ===Promotor=== Regija promotora CCDC138 je prikazan na slici ispod. [[slika:CCDC138 promoter.png|500px|center| Promotorska regija CCDC138 sa označenim [[mjesto vezanja|mjestima vezivanja]] [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]]]] ===[[Varijante transkripta]]=== Postoje dvije najznačajnije alternativne [[varijante transkripta]] za CCDC138 [[iRNK]]. Prva varijanta kao što je prikazano na donjoj slici pronađena je u [[pluća|plućima]], [[krv]]i i ljudskim [[embrionske matične ćelije|embrionskim matičnim ćelijama]].<ref name="CCDC138 Transcript Variant 1">{{cite web|title=AHomo sapiens coiled-coil domain containing 138 (65.7 kD) (CCDC138) alternative variant dAug10, complete mRNA. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=CCDC138&submit=Go|access-date=30. 3. 2014}}</ref> Druga varijanta je pronađena kod adenokarcinoma, [[prostata|prostate]], [[pluća]] i primarnih [[epitel]]nih ćelija pluća.<ref name="CCDC138 Transcript Variant 2">{{cite web|title=Homo sapiens coiled-coil domain containing 138 (47.0 kD) (CCDC138) alternative variant fAug10, complete mRNA.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=CCDC138&submit=Go|access-date=30. 3. 2014}}</ref> [[slika:CCDC138 transcript variants.png|600px|center|Varijante transkripta CCDC138]] Prvi transkript pokazuje kompletan transkript iRNK. Drugi transkript je prva varijanta, dok je transkript '''?''' druga varijanta.<ref name="CCDC138 AceView">{{cite web|title=AceView: Gene:CCDC138, a Comprehensive Annotation of Human, Mouse and Worm Genes with mRNAs or ESTs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=CCDC138&submit=Go|access-date=30. 3. 2014}}</ref> ==Funkcija i biohemija== Tačna funkcija CCDC138 tek treba biti upoznata. ==Interakcija proteina== Utvrđeno je da protein CCDC138 stupa u interakciju sa [[ubikvitin]]om C,<ref name="CCDC138 Interacting Proteins">{{cite web|title=CCDC138 protein (Homo sapiens) - STRING network view|url=http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|access-date=22. 4. 2014|archive-date=15. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|url-status=dead}}</ref> proteinom uključenim u ubikvinaciju i na kraju u razgradnju proteina. ===[[Faktori transkripcije]] koji se mogu vezati za regulatornu sekvencu=== Tabela ispod pokazuje neke transkripcijske faktore koje je predvidio Genomatix, a koji se vezuju za regulatornu sekvencu gena CCDC138.<ref name="Genomatix">{{cite web|title=Transcription Factors|url=http://www.genomatix.de/cgi-bin//gx_query/generate_detail_page.p1|access-date=27. 3. 2014}}{{Dead link|date=juni 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Detalju o porodici !! Detalji o matriksu !! Tkivo |- | GC-kutijski faktori SP1/GC || Stimulirajući protein 1, sveprisutni [[transkripcijski faktor]] [[cinkov prst|cinkovih prstiju]] || Sveprisutan |- | Receptor aktiviran [[peroksisom]]skim proliferatorom || Gama receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom, mjesto DR1 || [[Masno tkivo]], [[vezivno tkivo]], [[probavni sistem]], [[jetra]] |- | MYT1 C2HC protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] || MyT1 [[faktor transkripcije]] cinkovog prsta uključen u primarnu neurogenezu || [[CNS|Centralni]] i [[PNS|periferni nervni sistem]], neuro[[glija]], [[neuron]]i |- | Elementi odgovora NGFI-B, potporodica nur jedarnih receptora || Monomere potporodice nur jedarnih receptora (nur77, nurr1, nor-1) || [[Mozak]], [[centralni nervni sistem]], [[endokrini sistem]], [[imunski sistem]], [[Leydigove ćelije]], [[nervni sistem]], [[neuron]]i, [[sjemenici]], [[timus]]na žlijezda, [[mokraćni sistem|urogenitalni sistem]] |- | Krueppeloliki [[transkripcijski faktori]] || Protein koji veže jezgarni promotor (CPBP) sa tri cinkova prsta Krueppelovog tipa (KLF6, ZF9) || [[Krvne ćelije]], ćelije [[koštana srž|koštane srži]], [[probavni sistem]], [[embrion]]ske strukture, [[eritrocit]]i, [[hematopoeza|hematopoetski sistem]], [[jetra]] |- | Zrnoglavi [[transkripcijski faktori]] || Znoglavi faktor 3 (sestrinski zrnoglavog faktora sisara – SOM) || [[Embrion]]ske strukture, integumentni sistem |- |Porodica gena CTCF i BORIS , transkripcijski regulatori sa 11 visoko konzerviranih domena cinkovih prstiju || Insulatorski protein CTCF (CCCTC-vezujući faktor) || [[Krvne ćelije]], embrionske strukture, [[endokrini sistem]], [[eritrociti]], [[klicin list|zametne ćelije]], [[sjemenici]], urogenitalni sistem |- | Motiv deset elemenata sržnog preomotora|| Deset elemenata ljudskih motiva || – |- | [[Transkripcijski faktori]] homeodomena abdomenskog tipa B || Homeoboks C13 / Hox-3gamma || Ćelije koštane srži, [[kosti]] i skelet, [[centralni nervni sistem]], [[vezivno tkivo]], embrionske strukture, hematopoetski sistem, integumentni sistem, [[bubrezi]], [[nervni sistem]], [[neuron]]i, [[prostata]], [[kičmena moždina]], urogenitalni sistem |- | E2F-myc aktivator/regulator [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] || E2F [[transkripcijski faktor]] 2 || Sveprisutan |- | PAX-3 [[mjesto vezanja|vezna mjesta]] || Pax-3 protein uparenog domena, izražen u [[embriogeneza|embriogenezi]], [[mutacije]] koreliraju sa Waardenburgovim sindromom || Embrionske strukture, [[mišići]], skelet, skeletni mišići |- | ZF5 POZ domen cinkovog prsta || Protein 161 ZF5 POZ domena [[cinkov prst|cinkovog prsta]] ||– |- | Kičmenjački TATA-vezujući proteinski faktor || Ćelijski i virusni elementi TATA kutije || – |- | CCAAT-vezujući faktori || Ptičji C-tip LTR CCAAT-kutije || Sveprisutan |- | Ccaat/pojačivač-vezujući protein || CCAAT/pojačivač vezujući protein alfa || [[Masno tkivo]], ćelije [[koštana srž|koštane srži]], [[vezivno tkivo]], [[probavni sistem]], [[hematopoeza|hematopoetski sistem]], [[imunski sistem]], [[jetra]], [[mijeloid]]ne ćelije, [[fagocit]]i |- | Aktivator-, medjiator- iTBP-ovisni jezgarni promotoraki element transkripcije [[RNK-polimeraza II|RNK polimeraze II]] Promotori bezTATA-kutije|| Element 1 X gena jezgarnog promotora || – |} ==Paralozi=== Nisu identifikovani paralozi CCDC138. ==Homologija i evolucija== ===Ortolozi=== CCDC138 je konzerviran u različitim organizmima kao što je prikazano u tabeli ispod. {| class="wikitable" |- ! [[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !!Uobičajeno ime !! Datiranje divergencije od ljudske loze<br> (u milionima godina)<ref name="Timetree">{{cite web | title = TimeTree :: The Timescale of Life | url = http://www.timetree.org/index.php | access-date = 5. 3. 2014}}</ref> !! Dužina sekvence!! Identitet sekvence sa ljudkim [[RNK]]/[[protein]]ima !!Sličnost sekvence sa ljudskim RNK/proteinima |- | ''[[Mus musculus]]'' || Kućni miš || 92,3 || 2466 bp || 77% || 65,7% |- | ''[[golub|Columbia livia]]'' ||Golub ksmenjar || 296 || 1863 bp || 61% || 59.4% |- | ''[[Xenopus laevis]]'' || Afrička kandžasta žaba || 371,2 || 2634 bp || 52% || 40,1% |- | ''[[ribe|Anolis carolinensis]]'' || Crvenogrla anola || 296 || 9588 bp || 78% || 46,3% |- | ''[[ribe|Latimeria chalumnae]]'' || Zapadni indijskookeanski celakant || 414,9 || 1838 bp || 71% || 38,1% |- | ''[[morski ježevi|Strongylocentrotus purpuratus]]'' || Ljubičasti morski jež || 742,9 || 2047 bp || 59% || 14,5% |- | ''[[tunikata|Ciona intestinalis]]'' || Vrčolika tunikata || 722,5 || 2420 bp || 56% || 23,8% |- | ''[[puževi|Aplysia californica]]'' ||Kalifornijski morski puž|| 782,7 || 2103 bp || 49% || 17,2% |- | ''[[hidra|Hydra vulgaris]]'' || Slatkovodni polip || 855,3 || 1482 bp || 46% || 13,7% |- | ''[[kornjače|Chrysemys picta bellii]]'' || Zapadna obojena kornjača|| 296 || 700 bp || 36% || 15,9% |- | ''[[krokodili|Alligator mississippiensis]]'' || Američki aligator || 296 || 2089 bp || 76% || 38,4% |- | ''[[ptice|Melopsittacus undulatus]]'' || Pupavac|| 296 || 1764 bp || 73% || 40,3% |- | ''[[ptice|Taeniopygia guttata]]'' || Zebrasta zeba || 296 || 1980 bp || 75% || 44,2% |- | ''[[ribe|Lepisosteus oculatus]]'' || Pjegava riba gar || 400,1|| 1269 bp || 65% || 30,9% |- | ''[[oble gliste|Saccoglossus kowalevskii]]'' || Žirasta glista|| 661,2 || 2515 bp || 42% || 24,1% |- | ''[[kopljače|Branchiostoma floridae]]'' || Floridska kopljača || 713,2 || 1758 bp || 55% || 27,0% |- | ''[[zebrica|Maylandia zebra]]'' || Zebrica mbuna || 400,1 || 4815 bp || 58% || 21.4% |- | ''[[Trichoplax|Trichoplax adhaerens]]'' || Trihoplaks|| 800|| 1605 bp || 56% || 10,3% |- | ''[[kornjače|Pelodiscus sinensis]]'' || Kineska mehkooklopna kornjača|| 296 || 2895 bp || 77% || 33,9% |- | ''[[soko|Falco cherrug]]'' || Saker-soko || 296 || 1866 bp || 73% || 48,9% |- |} ===Udaljeni homolozi=== Najudaljeniji homolog otkriven ili predviđen je ''Trichoplax adhaerans''. Ima očuvan CCDC138 gen i evoluirao je 800 miliona godina prije ljudske loze. ===Homologni domeni=== Među gore navedenim ortolozima, postoje različiti homologni konzervirani regioni, prikazani na slikama ispod. [[Slika:CCDC138 multiple sequence alignment BOXSHADE 1.png|600px|centar|[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] CCDC138 koje prikazuje konzerviran regije.]] [[Slika:CCDC138 multiple sequence alignment BOXSHADE 2.png|600px|centar||[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] CCDC138 koje prikazuje konzerviran regije.]] [[Slika:CCDC138 multiple sequence alignment BOXSHADE 3.png|600px|centar||[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] CCDC138 koje prikazuje konzerviran regije.]] Zelena boja pokazuje potpuno konzervirane ostatke, žuta identične ostatke, cijan pokazuje slične ostatke, a bijela različite ostatke. ===Filogenija=== Uočena [[filogenija]] gena CCDC138 gore pomenutih ortologa rekapitulira evolucijsku historiju.<ref name="Phylogeny">{{cite web |title=CLUSTALW |url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |access-date=1. 3. 2014 |archive-date=11. 8. 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi#! |url-status=dead }}</ref> [[Slika:CCDC138 rooted phylogeny tree.png|550px|center|Ukorijenjeno [[filogenetsko stsblo]] CCDC138]] Slika iznad pokazuje evolucijske odnose ortologa CCDC138 . ==Klinički značaj== CCDC138 je identifikovan kao jedan od mnogih gena uključenih u iniciranje terminskih porođaja u [[miometrij]]u.<ref name="Clinical Significance of CCDC138">{{cite journal | vauthors = Weiner CP, Mason CW, Dong Y, Buhimschi IA, Swaan PW, Buhimschi CS | title = Human effector/initiator gene sets that regulate myometrial contractility during term and preterm labor | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 202 | issue = 5 | pages = 474.e1–20 | date = maj 2010 | pmid = 20452493 | pmc = 2867841 | doi = 10.1016/j.ajog.2010.02.034 }}</ref> == Reference == {{refspisak|33e}} == Vanjski linkovi == * {{UCSC gene info|CCDC138}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] meoom2sb53ryyxjndwwy5iwxtllg9x2 0 497745 3924620 3872047 2026-09-10T16:36:04Z Yousiphh 166316 3924620 wikitext text/x-wiki {{Infokutija novine | naziv = Alem-i Nisvan | logo = | slika = Алем-и_нисван.jpg | tekst = Naslovnica | vrsta = Sedmične[[novine]] | format = | osnovane = {{Početni datum i godine|1906|3|3|1911}} | političko = | vlasnici = [[Ismail Gasprin]] | izdavač = | glavni_urednik = [[Šefika Gaspıralı]] | jezik = [[Krimskotatarski jezik]] | tiraž = | datum_tiraža = | sjedište = | grad_objave = [[Bahčisaraj]] | država_objave = | ISSN = | veb-sat = }} '''Alem-i Nisvan''' ([[Krimskotatarski jezik|krimskotatarski]]: عالم نسوان, 'Ženski svijet') bio je krimskotatarski časopis orijentisan na žene i izlazio od 1906. do 1911. Osnovao ga je vodeći krimskotatarski intelektualac i novinar [[Ismail Gasprin]], urednik njegova kćerka Šefika Gaspıralı tokom cijelog postojanja. == Historija == Koncept krimskotatarskog časopisa za žene promovirao je vodeći intelektualac i novinar [[Ismail Gasprin]]. Iako su se pitanja vezana za žensku zajednicu povremeno pokretala u popularnom Tercimanu Gasprina, Gasprin je smatrao da je časopis posebno posvećen ženama neophodan. Kao rezultat toga, nastao je Alem-i Nisvan, sa Gasprinovom kćerkom, Šefikom Gaspıralı, koja je bila urednica,<ref name=":0">{{Cite web|url=http://islam.in.ua/ru/istoriya/alem-i-nisvan-pervyy-zhenskiy-tyurko-musulmanskiy-zhurnal-v-mire|title=«Алем-и нисван» - первый женский тюрко-мусульманский журнал в мире|last=Kosenko|first=Yury|date=19. 3. 2013|website=Islam in Ukraine|language=ru|trans-title="Alem-i Nisvan" - the first women's Muslim Turkic magazine in the world|access-date=25. 6. 2022}}</ref> i Gasprinom kao izdavačem.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2013_1_2/02/04/|title=Женский вопрос на страницах журнала «Алеми нисван»|last=Chubukchiyeva|first=Lenara|website=Echoes of the Past|language=ru|trans-title=Women's issue on the pages of the "Alem-i Nisvan" magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507003156/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2013_1_2/02/04/|archive-date=7. 5. 2018|access-date=25. 6. 2022}}</ref> Druga značajna osoba u stvaranju Alem-i Nisvana bila je supruga Gasprina, Zehra Akčurina-Gaspıralı. Akčurina-Gaspıralı je prethodno bezuspješno pokušala da osnuje krimskotatarsku publikaciju orijentiranu na žene, pod nazivom Terbiye, 1887. Gasprin je također nastojao da dopunjuje novine Kadın (doslovno 'Žena') na dvomjesečnoj osnovi, ali vlasti [[Rusko carstvo|Ruskog carstva]] su se protivili ovim nastojanjima sve do kraja ruske revolucije 1905. godine, nakon koje su reforme omogućile objavljivanje takvog časopisa.<ref name=":0" /> Svrha časopisa bila je da obrazuje žene krimskih Tatara, kojima je uglavnom nedostajalo obrazovanje zbog društvenog konzervativizma koji je vodio krimskotatarsko društvo u to vrijeme. Eliminacija nepismenosti, rast krimskotatarske kulture i obrazovanje [[šerijat]]a bili su primarni ciljevi. Objavljivala je i informacije o statusu žena prema šerijatu i svjetovna uputstva o higijeni, kućnim poslovima i šivanju. Postojala je i sekcija posvećena nauci i književnosti. Na stranicama Alem-i Nisvana bile su biografije poznatih žena, priče iz stranih zemalja i fikcija.<ref name=":0" /> Od svog osnivanja 1906. do 1908. godine Alem-i Nisvan je djelovao kao besplatni nedeljni dodatak Tercimanu. Od 1908. do 1909. radila je kao nezavisna novina, da bi se 1910. vratila u Terciman. Posljednji broj Alem-i Nišvana izašao je 1911. godine.<ref name=":1" /> == Naslijeđe == 2011. godine održana je konferencija posvećena 105. godišnjici osnivanja Alem-i Nisvana na Krimskom inženjersko-pedagoškom univerzitetu. Moderni krimskotatarski ženski časopis Arzı (doslovno  'San') sebe smatra direktnim potomkom Alem-i Nisvana.<ref name=":0" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Kategorija:Novine na Krimu]] [[Kategorija:Novine osnovane 1906.]] [[Kategorija:Novine u Bahčisaraju]] kdx4aunpxqore1qplibugre5cfxy6ah 0 503367 3924649 3644989 2026-09-10T21:35:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924649 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Emilia Pisani Belserene | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1922|12|12}} | mjesto_rođenja = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|12|11|1922|12|12}} | mjesto_smrti = [[Port Angeles, Washington]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Astronomija]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Emilia Pauline Pisani (Lee) Belserene''' (12. decembar 1922 – 11. decembar 2012)<ref name=obit>{{citation|url=https://www.aavso.org/sites/default/files/newsletter/newsletter67-high.pdf|title=Emilia Pisano Belserene|department=In memoriam|page=10|journal=AAVSO Newsletter|volume=67|date=januar 2016|accessdate=2. 2. 2024|archive-date=24. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124125830/https://www.aavso.org/sites/default/files/newsletter/newsletter67-high.pdf|url-status=dead}}</ref> bila je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja specijalizovana za posmatranje [[Promjenjiva zvijezda|promenljivih zvijezda]] i priznata kao stručnjak za [[Promjenljiva zvijezda vrste RR Lyrae|RR Lyrae promenljive zvezde]].<ref name=mmo>{{citation|title=The Maria Mitchell Observatory—For Astronomical Research and Public Enlightenment|last=Hoffleit|first=D.|author-link=Dorrit Hoffleit|journal=The Journal of the American Association of Variable Star Observers|year=2001|volume=30|issue=1|pages=62–93|bibcode=2001JAVSO..30...62H}}; see in particular Section 9: "The third directorship (1979–1991)", pp. 85–86</ref> Postala je poznata po svom radu kao direktorica [[Opservatorija Maria Mitchell|Opservatorije Maria Mitchell]] u [[Nantucket]]u i po svojim biografskim spisima o [[Maria Mitchell|Mariji Mitchell]]. == Obrazovanje i karijera == Bila je učenica srednje škole New Rochelle i dobila je punu stipendiju za [[Smith College]].<ref name=nrhs>{{citation|url=https://news.hrvh.org/veridian/?a=d&d=scarsdaleinquire19390505.2.190&e=-------en-20--1--txt-txIN-------|title=Smith Club Elects Resident as Head|page=17|newspaper=Scarsdale Inquirer|date=5. 5. 1939|via=Historical Newspapers}}</ref> Postala je jedini student astronomije, sa astronomom [[Clinton B. Ford|Clintonom B. Fordom]] kao mentorom na fakultetu.<ref name=ford>{{citation|title=Clinton Banker Ford, 1913 – 1992|last=Hoffleit|first=D.|journal=Journal of the American Association of Variable Star Observers|year=1992|volume=21|issue=2|pages=144–146|bibcode=1992JAVSO..21..144H}}</ref> Diplomirala je summa cum laude<ref name=scl>Author biography from {{citation | last = Belserene | first = Emilia Pisani | date = januar 1986 | doi = 10.1016/0364-9229(86)90002-3 | issue = 19 | journal = Astronomy Quarterly | pages = 133–150 | title = Maria Mitchell: Nineteenth Century Astronomer | volume = 5| bibcode = 1986AstQ....5..133B}}</ref> 1943. i otišla na [[Univerzitet Columbia]] na vanredne postdiplomske studije dok je u isto vrijeme podizala porodicu i predavala honorarno na [[Hunter College]]u.<ref name=obit /> Završila je doktorat 1953. Njenu disertaciju, ''Period promjene varijabilnih zvijezda u Messieru 3'', nadgledao je [[Martin Schwarzschild]].<ref name=astrogen>{{citation|url=https://astrogen.aas.org/front/searchdetails.php?agnumber=6465|title=Emilia P Belserene (1922–2012)|work=AstroGen|access-date=23. 4. 2021}}</ref> To je uključivalo posmatranja pomoću 36-inčnog refraktorskog [[teleskop]]a u [[Opservatorija Lick|Opservatoriji Lick]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]]; iako je ovaj teleskop dugo bio u upotrebi od 1888, Belserene je bila prva žena koja ga je koristila.<ref name=obit /> Postala je profesor astronomije na [[Lehman College]]u, a zatim je 1979. zaposlena kao direktorica [[Opservatorija Maria Mitchell|Opservatorije Maria Mitchell]]. Kao direktor [[Opservatorija|opservatorije]], nadgledala je mnoge studentske istraživačke projekte koji su uključivali posmatranje promjenjivih zvijezda i analizu tih opservacija korištenjem kompjuterskih algoritama koje je napisala, što je dovelo do preko 100 publikacija.<ref name=obit /><ref name=mmo /> Penzionisala se 1991, preselila se u [[Port Angeles, Washington]], i umrla 11. decembra 2012.<ref name=obit /> == Priznanja == Imenovana je članom [[Američko udruženje za unaprjeđenje nauke|Američkog udruženja za unaprjeđenje nauke]] 1959.<ref name=aaas>{{citation|url=https://www.aaas.org/fellows/historic|title=Historic Fellows|publisher=American Association for the Advancement of Science|access-date=23. 4. 2021}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak astronoma]] * [[Spisak astronomkinja]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Emilia Pisani Belserene}} {{DEFAULTSORT:Pisani Belserene, Emilia}} [[Kategorija:Američki astronomi]] [[Kategorija:Biografije]] [[Kategorija:Rođeni 1922.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] anqb0zz34yow1ws3ylyunuctsbz0jrc 0 503580 3924667 3644184 2026-09-11T05:54:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924667 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Henrietta Hill Swope | slika = HenriettaSwope1925.png | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1902|10|26}} | mjesto_rođenja = [[Saint Louis]], [[Missouri]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1980|11|24|1902|10|26}} | mjesto_smrti = [[Los Angeles]], [[Kalifornija]], SAD<ref name="death">{{cite web | url = https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:VP6Q-RNB | title = California Death Index, 1940-1997 | website = FamilySearch | access-date = 30. 3. 2016}}</ref> | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Astronomija]] | radna_institucija = | alma_mater = [[Barnard College]] <br /> [[Radcliffe College]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Udaljenosti do galaksija | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Annie Jump Cannon nagrada za astronomiju | religija = | fusnote = }} '''Henrietta Hill Swope''' (26. oktobar 1902. – 24. novembar 1980.)<ref>{{cite journal|title=Obituary: Henrietta H. Swope|journal=Physics Today|date=mart 1981|volume=34|issue=3|pages=88|url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v34/i3/p88_s1?bypassSSO=1|archive-url=https://archive.today/20130928193347/http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v34/i3/p88_s1?bypassSSO=1|url-status=dead|archive-date=28. 9. 2013|doi=10.1063/1.2914495|bibcode=1981PhT....34Q..88.}}</ref> bila je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja koja je proučavala [[Promjenjiva zvijezda|promjenljive zvijezde]]. Konkretno, ona je izmjerila [[odnos period-luminoznost]] za zvijezde Cefeida, koje su sjajne promjenjive zvijezde čiji su periodi varijabilnosti direktno povezani sa njihovim unutrašnjim luminozitetima. Njihovi izmjereni periodi se stoga mogu povezati s njihovim udaljenostima i koristiti za mjerenje veličine [[Mliječni put|Mliječnog puta]] i udaljenosti do drugih galaksija. == Privatni život == Bila je kćerka Mary Hill i Gerarda Swopea, i nećakinja [[Herbert Bayard Swope|Herberta Bayarda Swopea]].<ref>{{cite journal|title=Obituary: Henrietta H. Swope|journal=New York Times|date=29. 11. 1980|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1980/11/29/111316686.html}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=McDermott|first=Stacy Pratt|title=Hull-House in the Family and in the Stars|url=https://janeaddams.ramapo.edu/2020/11/hull-house-in-the-family-and-in-the-stars/|access-date=14. 7. 2021|language=en-US}}</ref> Oba njena roditelja su predavala u Hull-Houseu u Chicagou kasnih 1890-ih, gdje su se i upoznali. Njen otac je pohađao [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT]] i bio je inženjer. Radio je za [[General Electric]], na kraju je postao predsjednik kompanije 1922. i omogućio svojoj kćeri da bude samostalno bogata tokom svog života.<ref name=":1" /> Saznala je za predavanja u [[Opservatorija Maria Mitchell|Opservatoriji Maria Mitchell]] dok je bila na odmoru sa svojom porodicom u [[Nantucket]]u, i tamo je uz brata pohađala večernji čas.<ref>{{Cite news|date=2006|title=The Remarkable Transformation of V725 Sgr|work=Variable Star of the Season|url=https://www.aavso.org/sites/default/files/vsots/fall06.pdf|access-date=9. 2. 2024|archive-date=2. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402115730/https://www.aavso.org/sites/default/files/vsots/fall06.pdf|url-status=dead}}</ref> Također je čula kako govori harvardski astronom [[Harlow Shapley]];<ref name=":2">{{cite journal|title=Interview of Dr. Henrietta Swope by David DeVorkin on August 3, 1977|journal=Niels Bohr Library & Archives, American Institute of Physics, College Park, MD|url=http://www.aip.org/history/ohilist/4909.html|access-date=8. 9. 2014|archive-date=12. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112054849/http://www.aip.org/history/ohilist/4909.html|url-status=dead}}</ref> na kraju će raditi s njim na promjenjivim zvijezdama. == Obrazovanje == Pohađala je [[Barnard College]], gdje je diplomirala matematiku 1925.<ref>Barnard College, ''[https://digitalcollections.barnard.edu/object/yearbook-1925/mortarboard-1925#page/172/mode/2up Mortarboard]'' (1925 yearbook): 171.</ref> Tek je na poslednjoj godini pohađala časove astronomije kod [[Harold Jacoby]]ja. Nakon Collegea, vratila se u [[Chicago]] i pohađala Školu za administraciju socijalnih usluga na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]], ali samo jednu godinu.<ref name=":1" /> Dok je radila sa Harlow Shapleyjem, magistrirala je astronomiju 1928. na Radcliffe Collegeu.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hoffleit|first=Dorrit|date=2001|title=The Maria Mitchell Observatory-For Astronomical Research and Public Enlightenment|url=https://app.aavso.org/jaavso/article/1935/|journal=Journal of the American Association of Variable Star Observers|volume=30|pages=80–81}}</ref> == Profesionalna historija == Saznala je da dr. Shapley na Harvardu nudi stipendije ženama da rade na pronalaženju varijabilnih zvijezda. Godine 1926. otišla je raditi za Shapleyja i počela raditi zajedno s drugim "djevojkama" na identifikaciji promjenjivih zvijezda u [[Mliječni put|Mliječnom putu]].<ref name=":1" /> Sprijateljila se sa [[Cecilia Payne-Gaposchkin|Ceciliom Payne-Gaposchkin]] i [[Adelaide Ames|Adelaidom Ames]]. Izdržavala se od plaće sa Harvarda i stipendije svoje porodice. Postala je stručnjak za procjenu magnitude zvijezda na osnovu slika na fotografskim pločama.<ref name=":0" /> Napustila je Harvard da bi radila za MIT-ovu laboratoriju za zračenje 1942.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ&dq=henrietta+hill+swope&pg=PT555|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century|year=2000|editor-last=Ogilvie|editor-first=Marilyn|location=New York|pages=1256–1257|isbn=9781135963439|editor-last2=Harvey|editor-first2=Joy|editor-last3=Rossiter|editor-first3=Margaret}}</ref> U svojoj usmenoj historiji, ona kaže: "...rekli su, 'Koliko si dobijala [na Harvardu]?' I rekla sam, mislim, 2000 dolara. To je ono što kažu da bi mi platili, ono što sam dobila, ali to je bilo premalo za njih. Nisu mogli. Tako da sam prilično brzo napredovala." Od 1942-1947 radila je na navigacijskim stolovima [[LORAN]].<ref name=":2" /> Od 1947. do 1952., predavala je astronomiju na [[Barnard College]] i [[Connecticut College]] za žene i radila je istraživanja koristeći stare ploče sa Harvarda.<ref name=":1" /> Godine 1952. [[Walter Baade]] iz [[Carnegie institutut za nauku|Carnegie instituta Washingtonske]] opservatorije zamolio ju je, preko [[Martin Schwarzschild|Martina Schwarzschilda]] kao posrednika, da dođe raditi s njim na promjenjivim zvijezdama koje je u drugim galaksijama otkrio novi 200-inčni [[Hale teleskop]] u [[Opservatorija Palomar|opservatoriji Palomar]]. Iako je bila angažovana kao Baadeov asistent u istraživanju, u grupi za "nebularne studije", radila je samostalno čak do te mjere da je pisala naučne publikacije pod njegovim imenom nakon njegove smrti. Ostala je na Carnegie institutu do kraja svoje karijere; službeno se penzionisala 1968.<ref name=":1" /> Godine 1964, rad Baade & Swopea objavio je rezultate svjetlosnih krivulja za 275 cefeida koje je Swope izvela sa fotografskih ploča [[Andromeda (galaksija)|galaksije Andromeda]] snimljene na relativno novom 200-inčnom teleskopu Hale na planini Palomar. Izvijestili su o novoj udaljenosti do M31, datoj kao modul udaljenosti od 24,25. Oni su pratili ovaj rad 1963. sa novim rezultatima od 20 cefeida u regionu Andromede manje pogođenom izumiranjem i procijenili su novi modul udaljenosti od 24,20 mag.<ref>{{Cite journal|last1=Baade|first1=Walter|last2=Swope|first2=Henrietta H.|date=1963|title=Variable Star Field 96' South Preceding the Nucleus of the Andromeda Galaxy|url=http://adsabs.harvard.edu/pdf/1963AJ.....68..435B|journal=The Astronomical Journal|volume=68|pages=435|doi=10.1086/108996|doi-access=free}}</ref> == Naslijeđe == Godine 1967. donirala je vrijednosne papire u vrijednosti od 650.000 dolara Carnegie institutu u Washingtonu za razvoj "optičkih astronomskih opservatorija na južnoj hemisferi." <ref>{{cite journal|title=Legacy of a Life: Henrietta Swope|journal=CIW Newsletter|date=1983}}</ref> Ovaj poklon je korišten za razvoj lokacije, uključujući puteve, vodu i elektroenergetske sisteme i za izgradnju 40-inčnog teleskopa u [[Carnegie opservatorija Las Campanas|Carnegieovoj opservatoriji Las Campanas]] u [[Čile]]u. Ovaj teleskop je u njenu čast nazvan [[Swope Teleskop]]; počeo je sa radom 1971. i koristi se i danas. Ostavila je većinu svog imanja Carnegie institutu kako bi podržala Las Campanas i općenito astronomska istraživanja u instituciji. Umrla je u 78. godini u [[Pasadena|Pasadeni]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]].<ref name="death" /> ==Nagrade i počasti == * [[Annie J. Cannon nagrada za astronomiju|Annie J. Cannon nagrada]] 1968. * [[Asteroid]] [[2168 Swope]] je imenovan u njenu čast. * Nagrada istaknutog alumni Barnarda, 1975 * [https://wayback.archive-it.org/all/20171018152522/http://obs.carnegiescience.edu/swope Swope teleskop] na [[Carnegie opservatorija Las Campanas]] in [[Čile]]u je nazvan po njoj. * Počasni doktorat, 1975, Univerzitet u Basel, Švicarska * Barnard College Medalja odlikovanja, 1980 == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Henrietta Hill Swope}} * [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00156 Henrietta Hill Swope dokumenti.][http://www.radcliffe.edu/schles Schlesinger Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509153246/http://www.radcliffe.edu/schles |date=9. 5. 2012 }}, Radcliffe Institut, Harvard. * [https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4909 Transkript intervjua iz usmene historije sa Henriettom Hill Swope 3. augusta 1977, Američki institut za fiziku, biblioteka i arhiv Nielsa Bora] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hill Swope, Henrietta}} [[Kategorija:Američki astronomi]] [[Kategorija:Biografije, Saint Louis]] [[Kategorija:Rođeni 1902.]] [[Kategorija:Umrli 1980.]] bxj9fp5x5m9vrv1mxuu2f37saw8vk34 0 505578 3924578 3916260 2026-09-10T12:29:41Z Z1KA 87045 3924578 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Fuad Kasumović | slika = Fuad Kasumovic.jpg | veličina_slike = 200px | redoslijed = 36. [[gradonačelnik]] [[Zenica|Zenice]] | vrijeme_na_vlasti = od 10. novembra 2016. | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] | nasljednik = | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|3|20}} | mjesto_rođenja = [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | politička_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI KF]] {{Small|(od 2022)}}<br>[[Nezavisni kandidat|Nezav.]] {{Small|(2016; 2019-2022)}}<br>[[Nezavisni blok|NB]] {{Small|(2017-2019)}}<br>[[Stranka demokratske akcije|SDA]] {{Small|(1990-2016)}} | supruga = Mersija Kasumović | supružnik = <!-- --> | djeca = 1 | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomski fakultet]] (1987) | vjera = [[Islam]] | potpis = | veb-sajt = [https://web.archive.org/web/20180323050710/http://fuadkasumovic.ba/ fuadkasumovic.ba] | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992 – 1996. | čin = | komandovao = | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | ordeni = [[Datoteka:BIH Order of the Golden Lilly 3rd Class.png|20px]] [[Zlatni ljiljan]] }} '''Fuad Kasumović''' ([[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], 20. mart 1958) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Bošnjaci|bošnjački]] [[političar]], [[Ekonomija|ekonomista]] i [[Privreda|privrednik]] koji trenutno obnaša funkciju [[gradonačelnik]]a [[Zenica|Zenice]] od [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016 (Zenica)|lokalnih izbora 2016]].<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> U septembru 2025. prvostepeno je osuđen na četiri godine zatvora i šest godina zabrane obavljanja funkcije gradonačelnika zbog organizovanog kriminala.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/fuad-kasumovic-prvostepenom-presudom-osuden-na-cetiri-godine-zatvora-u-slucaju-zenicatrans/250925017|title=Fuad Kasumović prvostepenom presudom osuđen na četiri godine zatvora u slučaju "Zenicatrans"|website=Klix.ba|access-date=25. 9. 2025}}</ref> == Biografija == === Rani život === Rođen je 20. marta 1958. u [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjem Vakufu]] gdje je završio osnovnu školu i gimnaziju.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović|website=Imovina političara u Bosni i Hercegovini|publisher=CIN|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Nakon diplomiranja na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1987,<ref name=":0" /> zapošljava se u Rudniku uglja „Gračanica“ u svom rodnom gradu, a kasnije postaje i njen finansijski direktor. Radio je u rudniku do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. U ratu je bio pripadnik [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) i odlikovan je priznanjem [[Zlatni ljiljan]]. Potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] angažovan je na poslovima pomoćnika ministra u Ministarstvu namjenske industrije u [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|Vladi]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike BiH]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović - Zenica|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=28. 4. 2024|archive-date=28. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428025136/https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|url-status=dead}}</ref> === Politička karijera === U periodu od 1990. do 2016. bio je član i funkcioner [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA).<ref name=":0" /> Uspostavom [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], imenovan je za ministra, odnosno zamjenika ministra finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]]. Prije isteka mandata, u julu 1998, imenovan je za zamjenika direktora [[Carinska uprava Federacije Bosne i Hercegovine|Carinske uprave Federacije BiH]]. Nakon što je smijenjen s funkcije 2001, ostaje u upravi još dvije godine kao savjetnik za finansije. Nakon osnivanja [[Uprava za indirektno oporezivanje|Uprave za indirektno oporezivanje BiH]] (UIO) 2004, Kasumović je imenovan za savjetnika direktora za međunarodnu saradnju. Prvobitno je bio izabran za člana Upravnog odbora UIO, ali je nakon podizanja krivične prijave dao ostavku na tu poziciju i zadržao poziciju savjetnika. Na toj funkciji ostao je kroz sudski proces do napuštanja 2007. Iste godine imenovan je za zamjenika [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine|ministra finansija i trezora]] u [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeću ministara BiH]].<ref name=":0" /> Kandidovao se na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Općim izborima 2010]]. za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/CIK/God-Izvjestaji/2010/IZVJESTAJ_CIK_2010-bos.pdf|title=IZVJEŠTAJ O PROVOĐENJU ZAKONA U NADLEŽNOSTI CENTRALNE IZBORNE KOMISIJE BiH ZA 2010. GODINU|date=2010|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ali nije osvojio dovoljno glasova za mandat[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|.]] Te godine je produžio mandat kao zamjenik ministra finansija i trezora.<ref name=":0" /> Smijenjen je s dužnosti u oktobru 2012. zbog odlaska [[Stranka demokratske akcije|SDA]] iz vladajuće većine na državnom nivou. ==== Gradonačelnik Zenice ==== [[Datoteka:Зеница 20230206 111236.jpg|mini|172x172piksel|Logo Kasumovićeve političke stranke [[Bosanskohercegovačka inicijativa]].]] Godine 2016. napušta [[Stranka demokratske akcije|SDA]], te na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima]] biva izabran za gradonačelnika [[Zenica|Zenice]] kao [[nezavisni kandidat]], sa osvojenih 16.176 glasova (34,67%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2016. (Gradonačelnik Zenice)|date=31. 10. 2016|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Učestvovao u osnivanju [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]] (NB) u septembru 2017. i bio je njegov član do aprila 2019.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2019/04/14/fuad-kasumovic-napusta-nezavisni-blok/|title=Fuad Kasumović napušta Nezavisni blok|last=Zenicainfo|date=14. 4. 2019|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Mandat gradonačelnika je produžio pobjedom na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020]], sa osvojenih 32.935 glasova (66,51%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2020 (Gradonačelnik Zenice)|date=15. 12. 2020|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Poslije [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnih izbora 2024]], nastavio je vršiti funkciju gradonačelnika sa osvojenih 19.281 glasova (45,34%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=3#/8/93/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=16. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kasumovic-pobijedio-pa-bocnuo-rivale-50-laku-noc-ovo-su-peti-izbori-da-ponizim-sda-video/|title=Kasumović pobijedio, pa bocnuo rivale: "5:0 laku noć, ovo su peti izbori da ponizim SDA" (VIDEO)|last=BiH|first=N1|date=6. 10. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=16. 12. 2024}}</ref> ==== Politička stranka ==== Nakon stranačkog kongresa u aprilu 2019, gdje je [[Senad Šepić]] ponovo izabran za predsjednika [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]], Kasumović je napustio sve funkcije u stranci, te ponovo nastavlja rad kao [[nezavisni kandidat]].<ref name=":1" /> Dana 19. februara 2022. osniva političku stranku [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - Kasumović Fuad]] u [[Zenica|Zenici]]. Stranka je na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općim izborima u Bosni i Hercegovini 2022.]] učestvovala na svim nivoima osim za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], gdje su podržali kandidaturu [[Denis Bećirović|Denisa Bećirovića]].<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/raport-saznaje-opozicija-sve-sloznija-oko-denisa-becirovica-i-fuad-kasumovic-dao-podrsku/|title=Raport saznaje: Opozicija sve složnija oko Denisa Bećirovića. I Fuad Kasumović dao podršku|last=Raport|date=4. 5. 2022|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=28. 8. 2023}}</ref> Osvojili su po jedan mandat u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH]] i u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta Federacije BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/2/1/514/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za PS BiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/4/0/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Parlament FBiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> te 5 mandata u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/7/204/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Skupštinu ZDK|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> === Optužbe === Kantonalno tužilastvo [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] teretilo ga za nesavjestan rad, dok je bio direktor Carinske uprave FBIH, te da je potpisao nalog za transfer 69.000 KM carinarici u [[Tuzla|Tuzli]], na ime materijalnih troškova i zakupa prostorija. Međutim, tim novcem je kupljen stan službenika Uprave. Nakon petogodišnjeg suđenja oslobođen je optužbi.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2021/07/01/odbacena-jos-jedna-tuzba-protiv-gradonacelnika-fuada-kasumovica/|title=Odbačena još jedna tužba protiv gradonačelnika Fuada Kasumovića|last=Zenicainfo|date=1. 7. 2021|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Godine 2008. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) je dostavila izvještaj [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|Tužilastvu BiH]] zbog sumnje da u imovinskom kartonu iz 2007. nije prijavio cjelokupnu imovinu. U decembru 2021. priveden je, od strane [[Državna agencija za istrage i zaštitu|SIPA]]-e, zajedno sa još 10 njegovih saradnika,<ref>{{Cite news|title=Zbog hapšenja gradonačelnika Zenice upitni budžet, plaće i pomoć|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/fuad-kasumovic-zenica-hapsenje-zenicatrans/31595779.html|newspaper=[[Radio Slobodna Evropa]]|date=6. 12. 2021|access-date=28. 4. 2024|language=bs|first=|last=}}</ref> u okviru istrage o krivičnim djelima počinjenim prema preduzeću [[Zenicatrans|Zenicatrans-prevoz putnika]], a Kantonalno tužilaštvo [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ga je optužilo za činjenje krivičnih djela, zloupotrebe položaja i nesavjestan rad u službi, suđenje je u toku. Planirani jednomjesečni pritvor u [[Kazneno-popravni zavod Zenica|KPZ Zenica]],<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/6/fuad-kasumovic-i-vahdet-drino-ostaju-u-pritvoru-do-1-januara-iduce-godine|title=Zenica: Kasumović i Drino ostaju u pritvoru do 1. januara iduće godine|website=Al Jazeera Balkans|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ukinut je nakon 9 dana od strane suda.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/fuad-kasumovic-izasao-iz-pritvora-ispred-zatvora-ga-docekali-brojni-gradani/109323|title=Fuad Kasumović izašao iz pritvora, ispred zatvora ga dočekali brojni građani|website=faktor.ba|language=en|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Za navedene optužbe suđenje je počelo u oktobru 2022. Nakon održanih otprilike 90 ročišta od početka suđenja, dana 25. septembra 2025. Kasumović je prvostepeno osuđen na kaznu zatvora u trajanju od četiri godine, te mu je izrečena zabrana obavljanja funkcije gradonačelnika u periodu od šest godina.<ref name=":2" /> === Privatni život === Oženjen je Mersijom Kasumović, doktoricom medicine,<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|title=Mersija Kasumović|date=13. 8. 2019|website=zdk.ba|access-date=28. 4. 2024|archive-date=13. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813033908/https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dzz.ba/uprava/|title=UPRAVA {{!}} DOM ZDRAVLJA ZENICA|date=23. 2. 2021|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> te imaju jedno dijete.<ref name=":0" /> Kasumović i supruga su vlasnici dva stana, dva poslovna prostora, kuće, zemljišta i suvlasnici dvije benzinske pumpe. Procijenio je da dva stana u [[Zenica|Zenici]] i [[Sarajevo|Sarajevu]] vrijede 250.000 KM, a zemljišne parcele 300 hiljada KM. Nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnih izbora 2020.]] prijavio je da imaju zajedničku ušteđevinu od 480.000 KM, a kćerka ušteđevinu od skoro 340 hiljada KM.<ref name=":0" /> Dana 26. oktobra 2020. potvrđeno je da je pozitivan na [[COVID-19]], usred [[Pandemija COVID-a 19 u Bosni i Hercegovini|pandemije u Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/a481709-Fuad-Kasumovic-pozitivan-na-korona-virus/|title=Fuad Kasumović pozitivan na korona virus|last=BiH|first=N1|date=26. 10. 2020|website=N1|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fuad Kasumović}} * {{Facebook|kasumovic.fuad}} * [https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/ Profil na CIN-u] {{Normativna kontrola}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{DEFAULTSORT:Kasumović, Fuad}} [[Kategorija:Biografije, Gornji Vakuf-Uskoplje]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačke inicijative]] [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] [[Kategorija:Vojnici Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Nezavisnog bloka]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] d50hmx8q3xqbzmww6espprvq09jbtse 3924623 3924578 2026-09-10T17:34:20Z Z1KA 87045 3924623 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Fuad Kasumović | slika = Fuad Kasumovic.jpg | veličina_slike = 200px | redoslijed = 36. [[Spisak gradonačelnika Zenice|gradonačelnik Zenice]] | vrijeme_na_vlasti = od 10. novembra 2016. | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] | nasljednik = | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|3|20}} | mjesto_rođenja = [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | politička_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI KF]] {{Small|(od 2022)}}<br>[[Nezavisni kandidat|Nezav.]] {{Small|(2016; 2019-2022)}}<br>[[Nezavisni blok|NB]] {{Small|(2017-2019)}}<br>[[Stranka demokratske akcije|SDA]] {{Small|(1990-2016)}} | supruga = Mersija Kasumović | supružnik = <!-- --> | djeca = 1 | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomski fakultet]] (1987) | vjera = [[Islam]] | potpis = | veb-sajt = [https://web.archive.org/web/20180323050710/http://fuadkasumovic.ba/ fuadkasumovic.ba] | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992 – 1996. | čin = | komandovao = | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | ordeni = [[Datoteka:BIH Order of the Golden Lilly 3rd Class.png|20px]] [[Zlatni ljiljan]] }} '''Fuad Kasumović''' ([[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], 20. mart 1958) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Bošnjaci|bošnjački]] [[političar]], [[Ekonomija|ekonomista]] i [[Privreda|privrednik]] koji trenutno obnaša funkciju [[gradonačelnik]]a [[Zenica|Zenice]] od [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016 (Zenica)|lokalnih izbora 2016]].<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> U septembru 2025. prvostepeno je osuđen na četiri godine zatvora i šest godina zabrane obavljanja funkcije gradonačelnika zbog organizovanog kriminala.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/fuad-kasumovic-prvostepenom-presudom-osuden-na-cetiri-godine-zatvora-u-slucaju-zenicatrans/250925017|title=Fuad Kasumović prvostepenom presudom osuđen na četiri godine zatvora u slučaju "Zenicatrans"|website=Klix.ba|access-date=25. 9. 2025}}</ref> == Biografija == === Rani život === Rođen je 20. marta 1958. u [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjem Vakufu]] gdje je završio osnovnu školu i gimnaziju.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović|website=Imovina političara u Bosni i Hercegovini|publisher=CIN|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Nakon diplomiranja na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1987,<ref name=":0" /> zapošljava se u Rudniku uglja „Gračanica“ u svom rodnom gradu, a kasnije postaje i njen finansijski direktor. Radio je u rudniku do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. U ratu je bio pripadnik [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) i odlikovan je priznanjem [[Zlatni ljiljan]]. Potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] angažovan je na poslovima pomoćnika ministra u Ministarstvu namjenske industrije u [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|Vladi]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike BiH]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović - Zenica|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=28. 4. 2024|archive-date=28. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428025136/https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|url-status=dead}}</ref> === Politička karijera === U periodu od 1990. do 2016. bio je član i funkcioner [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA).<ref name=":0" /> Uspostavom [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], imenovan je za ministra, odnosno zamjenika ministra finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]]. Prije isteka mandata, u julu 1998, imenovan je za zamjenika direktora [[Carinska uprava Federacije Bosne i Hercegovine|Carinske uprave Federacije BiH]]. Nakon što je smijenjen s funkcije 2001, ostaje u upravi još dvije godine kao savjetnik za finansije. Nakon osnivanja [[Uprava za indirektno oporezivanje|Uprave za indirektno oporezivanje BiH]] (UIO) 2004, Kasumović je imenovan za savjetnika direktora za međunarodnu saradnju. Prvobitno je bio izabran za člana Upravnog odbora UIO, ali je nakon podizanja krivične prijave dao ostavku na tu poziciju i zadržao poziciju savjetnika. Na toj funkciji ostao je kroz sudski proces do napuštanja 2007. Iste godine imenovan je za zamjenika [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine|ministra finansija i trezora]] u [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeću ministara BiH]].<ref name=":0" /> Kandidovao se na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Općim izborima 2010]]. za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/CIK/God-Izvjestaji/2010/IZVJESTAJ_CIK_2010-bos.pdf|title=IZVJEŠTAJ O PROVOĐENJU ZAKONA U NADLEŽNOSTI CENTRALNE IZBORNE KOMISIJE BiH ZA 2010. GODINU|date=2010|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ali nije osvojio dovoljno glasova za mandat[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|.]] Te godine je produžio mandat kao zamjenik ministra finansija i trezora.<ref name=":0" /> Smijenjen je s dužnosti u oktobru 2012. zbog odlaska [[Stranka demokratske akcije|SDA]] iz vladajuće većine na državnom nivou. ==== Gradonačelnik Zenice ==== [[Datoteka:Зеница 20230206 111236.jpg|mini|172x172piksel|Logo Kasumovićeve političke stranke [[Bosanskohercegovačka inicijativa]].]] Godine 2016. napušta [[Stranka demokratske akcije|SDA]], te na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima]] biva izabran za gradonačelnika [[Zenica|Zenice]] kao [[nezavisni kandidat]], sa osvojenih 16.176 glasova (34,67%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2016. (Gradonačelnik Zenice)|date=31. 10. 2016|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Učestvovao u osnivanju [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]] (NB) u septembru 2017. i bio je njegov član do aprila 2019.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2019/04/14/fuad-kasumovic-napusta-nezavisni-blok/|title=Fuad Kasumović napušta Nezavisni blok|last=Zenicainfo|date=14. 4. 2019|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Mandat gradonačelnika je produžio pobjedom na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020]], sa osvojenih 32.935 glasova (66,51%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2020 (Gradonačelnik Zenice)|date=15. 12. 2020|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Poslije [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnih izbora 2024]], nastavio je vršiti funkciju gradonačelnika sa osvojenih 19.281 glasova (45,34%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=3#/8/93/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=16. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kasumovic-pobijedio-pa-bocnuo-rivale-50-laku-noc-ovo-su-peti-izbori-da-ponizim-sda-video/|title=Kasumović pobijedio, pa bocnuo rivale: "5:0 laku noć, ovo su peti izbori da ponizim SDA" (VIDEO)|last=BiH|first=N1|date=6. 10. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=16. 12. 2024}}</ref> ==== Politička stranka ==== Nakon stranačkog kongresa u aprilu 2019, gdje je [[Senad Šepić]] ponovo izabran za predsjednika [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]], Kasumović je napustio sve funkcije u stranci, te ponovo nastavlja rad kao [[nezavisni kandidat]].<ref name=":1" /> Dana 19. februara 2022. osniva političku stranku [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - Kasumović Fuad]] u [[Zenica|Zenici]]. Stranka je na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općim izborima u Bosni i Hercegovini 2022.]] učestvovala na svim nivoima osim za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], gdje su podržali kandidaturu [[Denis Bećirović|Denisa Bećirovića]].<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/raport-saznaje-opozicija-sve-sloznija-oko-denisa-becirovica-i-fuad-kasumovic-dao-podrsku/|title=Raport saznaje: Opozicija sve složnija oko Denisa Bećirovića. I Fuad Kasumović dao podršku|last=Raport|date=4. 5. 2022|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=28. 8. 2023}}</ref> Osvojili su po jedan mandat u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH]] i u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta Federacije BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/2/1/514/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za PS BiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/4/0/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Parlament FBiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> te 5 mandata u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/7/204/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Skupštinu ZDK|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> === Optužbe === Kantonalno tužilastvo [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] teretilo ga za nesavjestan rad, dok je bio direktor Carinske uprave FBIH, te da je potpisao nalog za transfer 69.000 KM carinarici u [[Tuzla|Tuzli]], na ime materijalnih troškova i zakupa prostorija. Međutim, tim novcem je kupljen stan službenika Uprave. Nakon petogodišnjeg suđenja oslobođen je optužbi.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2021/07/01/odbacena-jos-jedna-tuzba-protiv-gradonacelnika-fuada-kasumovica/|title=Odbačena još jedna tužba protiv gradonačelnika Fuada Kasumovića|last=Zenicainfo|date=1. 7. 2021|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Godine 2008. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) je dostavila izvještaj [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|Tužilastvu BiH]] zbog sumnje da u imovinskom kartonu iz 2007. nije prijavio cjelokupnu imovinu. U decembru 2021. priveden je, od strane [[Državna agencija za istrage i zaštitu|SIPA]]-e, zajedno sa još 10 njegovih saradnika,<ref>{{Cite news|title=Zbog hapšenja gradonačelnika Zenice upitni budžet, plaće i pomoć|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/fuad-kasumovic-zenica-hapsenje-zenicatrans/31595779.html|newspaper=[[Radio Slobodna Evropa]]|date=6. 12. 2021|access-date=28. 4. 2024|language=bs|first=|last=}}</ref> u okviru istrage o krivičnim djelima počinjenim prema preduzeću [[Zenicatrans|Zenicatrans-prevoz putnika]], a Kantonalno tužilaštvo [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ga je optužilo za činjenje krivičnih djela, zloupotrebe položaja i nesavjestan rad u službi, suđenje je u toku. Planirani jednomjesečni pritvor u [[Kazneno-popravni zavod Zenica|KPZ Zenica]],<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/6/fuad-kasumovic-i-vahdet-drino-ostaju-u-pritvoru-do-1-januara-iduce-godine|title=Zenica: Kasumović i Drino ostaju u pritvoru do 1. januara iduće godine|website=Al Jazeera Balkans|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ukinut je nakon 9 dana od strane suda.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/fuad-kasumovic-izasao-iz-pritvora-ispred-zatvora-ga-docekali-brojni-gradani/109323|title=Fuad Kasumović izašao iz pritvora, ispred zatvora ga dočekali brojni građani|website=faktor.ba|language=en|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Za navedene optužbe suđenje je počelo u oktobru 2022. Nakon održanih otprilike 90 ročišta od početka suđenja, dana 25. septembra 2025. Kasumović je prvostepeno osuđen na kaznu zatvora u trajanju od četiri godine, te mu je izrečena zabrana obavljanja funkcije gradonačelnika u periodu od šest godina.<ref name=":2" /> === Privatni život === Oženjen je Mersijom Kasumović, doktoricom medicine,<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|title=Mersija Kasumović|date=13. 8. 2019|website=zdk.ba|access-date=28. 4. 2024|archive-date=13. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813033908/https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dzz.ba/uprava/|title=UPRAVA {{!}} DOM ZDRAVLJA ZENICA|date=23. 2. 2021|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> te imaju jedno dijete.<ref name=":0" /> Kasumović i supruga su vlasnici dva stana, dva poslovna prostora, kuće, zemljišta i suvlasnici dvije benzinske pumpe. Procijenio je da dva stana u [[Zenica|Zenici]] i [[Sarajevo|Sarajevu]] vrijede 250.000 KM, a zemljišne parcele 300 hiljada KM. Nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnih izbora 2020.]] prijavio je da imaju zajedničku ušteđevinu od 480.000 KM, a kćerka ušteđevinu od skoro 340 hiljada KM.<ref name=":0" /> Dana 26. oktobra 2020. potvrđeno je da je pozitivan na [[COVID-19]], usred [[Pandemija COVID-a 19 u Bosni i Hercegovini|pandemije u Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/a481709-Fuad-Kasumovic-pozitivan-na-korona-virus/|title=Fuad Kasumović pozitivan na korona virus|last=BiH|first=N1|date=26. 10. 2020|website=N1|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fuad Kasumović}} * {{Facebook|kasumovic.fuad}} * [https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/ Profil na CIN-u] {{Normativna kontrola}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{DEFAULTSORT:Kasumović, Fuad}} [[Kategorija:Biografije, Gornji Vakuf-Uskoplje]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačke inicijative]] [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] [[Kategorija:Vojnici Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Nezavisnog bloka]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 3o966ewadn0m4dyjdu2i1zw25ftqqpq 3924631 3924623 2026-09-10T18:27:24Z Z1KA 87045 3924631 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Fuad Kasumović | slika = Fuad Kasumovic.jpg | opis_slike = | veličina_slike = 200px | redoslijed = 37. [[Spisak gradonačelnika Zenice|gradonačelnik Zenice]] | vrijeme_na_vlasti = od 10. novembra 2016. | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] | nasljednik = | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|3|20}} | mjesto_rođenja = [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | etnicitet = | politička_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI KF]] {{Small|(od 2022)}}<br>[[Nezavisni kandidat|Nezav.]] {{Small|(2016-2017; 2019-2022)}}<br>[[Nezavisni blok|NB]] {{Small|(2017-2019)}}<br>[[Stranka demokratske akcije|SDA]] {{Small|(1990-2016)}} | supružnik = Mersija Kasumović | djeca = 1 | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomski fakultet]] (1987) | vjera = [[Islam]] | potpis = | veb-sajt = [https://web.archive.org/web/20180323050710/http://fuadkasumovic.ba/ fuadkasumovic.ba] | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992 – 1996. | čin = Vojnik | komandovao = | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | ordeni = [[Datoteka:BIH Order of the Golden Lilly 3rd Class.png|20px]] [[Zlatni ljiljan]] }} '''Fuad Kasumović''' ([[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], 20. mart 1958) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Bošnjaci|bošnjački]] [[političar]], [[Ekonomija|ekonomista]] i [[Privreda|privrednik]] koji trenutno obnaša funkciju [[gradonačelnik]]a [[Zenica|Zenice]] od [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016 (Zenica)|lokalnih izbora 2016]].<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> U septembru 2025. prvostepeno je osuđen na četiri godine zatvora i šest godina zabrane obavljanja funkcije gradonačelnika zbog organizovanog kriminala.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/fuad-kasumovic-prvostepenom-presudom-osuden-na-cetiri-godine-zatvora-u-slucaju-zenicatrans/250925017|title=Fuad Kasumović prvostepenom presudom osuđen na četiri godine zatvora u slučaju "Zenicatrans"|website=Klix.ba|access-date=25. 9. 2025}}</ref> == Biografija == === Rani život === Rođen je 20. marta 1958. u [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjem Vakufu]] gdje je završio osnovnu školu i gimnaziju.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović|website=Imovina političara u Bosni i Hercegovini|publisher=CIN|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Nakon diplomiranja na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1987,<ref name=":0" /> zapošljava se u Rudniku uglja „Gračanica“ u svom rodnom gradu, a kasnije postaje i njen finansijski direktor. Radio je u rudniku do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. U ratu je bio pripadnik [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) i odlikovan je priznanjem [[Zlatni ljiljan]]. Potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]] angažovan je na poslovima pomoćnika ministra u Ministarstvu namjenske industrije u [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|Vladi]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike BiH]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|title=Fuad Kasumović - Zenica|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=28. 4. 2024|archive-date=28. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428025136/https://nacelnik.net/nacelnik/fuad-kasumovic/|url-status=dead}}</ref> === Politička karijera === U periodu od 1990. do 2016. bio je član i funkcioner [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA).<ref name=":0" /> Uspostavom [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], imenovan je za ministra, odnosno zamjenika ministra finansija [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskog kantona]]. Prije isteka mandata, u julu 1998, imenovan je za zamjenika direktora [[Carinska uprava Federacije Bosne i Hercegovine|Carinske uprave Federacije BiH]]. Nakon što je smijenjen s funkcije 2001, ostaje u upravi još dvije godine kao savjetnik za finansije. Nakon osnivanja [[Uprava za indirektno oporezivanje|Uprave za indirektno oporezivanje BiH]] (UIO) 2004, Kasumović je imenovan za savjetnika direktora za međunarodnu saradnju. Prvobitno je bio izabran za člana Upravnog odbora UIO, ali je nakon podizanja krivične prijave dao ostavku na tu poziciju i zadržao poziciju savjetnika. Na toj funkciji ostao je kroz sudski proces do napuštanja 2007. Iste godine imenovan je za zamjenika [[Ministarstvo finansija i trezora Bosne i Hercegovine|ministra finansija i trezora]] u [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeću ministara BiH]].<ref name=":0" /> Kandidovao se na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Općim izborima 2010]]. za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/CIK/God-Izvjestaji/2010/IZVJESTAJ_CIK_2010-bos.pdf|title=IZVJEŠTAJ O PROVOĐENJU ZAKONA U NADLEŽNOSTI CENTRALNE IZBORNE KOMISIJE BiH ZA 2010. GODINU|date=2010|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ali nije osvojio dovoljno glasova za mandat[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|.]] Te godine je produžio mandat kao zamjenik ministra finansija i trezora.<ref name=":0" /> Smijenjen je s dužnosti u oktobru 2012. zbog odlaska [[Stranka demokratske akcije|SDA]] iz vladajuće većine na državnom nivou. ==== Gradonačelnik Zenice ==== [[Datoteka:Зеница 20230206 111236.jpg|mini|172x172piksel|Logo Kasumovićeve političke stranke [[Bosanskohercegovačka inicijativa]].]] Godine 2016. napušta [[Stranka demokratske akcije|SDA]], te na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima]] biva izabran za gradonačelnika [[Zenica|Zenice]] kao [[nezavisni kandidat]], sa osvojenih 16.176 glasova (34,67%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2016. (Gradonačelnik Zenice)|date=31. 10. 2016|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Učestvovao u osnivanju [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]] (NB) u septembru 2017. i bio je njegov član do aprila 2019.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2019/04/14/fuad-kasumovic-napusta-nezavisni-blok/|title=Fuad Kasumović napušta Nezavisni blok|last=Zenicainfo|date=14. 4. 2019|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Mandat gradonačelnika je produžio pobjedom na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020]], sa osvojenih 32.935 glasova (66,51%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/93/0|title=Potvrđeni rezultati - Lokalni izbori 2020 (Gradonačelnik Zenice)|date=15. 12. 2020|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Poslije [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnih izbora 2024]], nastavio je vršiti funkciju gradonačelnika sa osvojenih 19.281 glasova (45,34%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=3#/8/93/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=16. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kasumovic-pobijedio-pa-bocnuo-rivale-50-laku-noc-ovo-su-peti-izbori-da-ponizim-sda-video/|title=Kasumović pobijedio, pa bocnuo rivale: "5:0 laku noć, ovo su peti izbori da ponizim SDA" (VIDEO)|last=BiH|first=N1|date=6. 10. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=16. 12. 2024}}</ref> ==== Politička stranka ==== Nakon stranačkog kongresa u aprilu 2019, gdje je [[Senad Šepić]] ponovo izabran za predsjednika [[Nezavisni blok|Nezavisnog bloka]], Kasumović je napustio sve funkcije u stranci, te ponovo nastavlja rad kao [[nezavisni kandidat]].<ref name=":1" /> Dana 19. februara 2022. osniva političku stranku [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - Kasumović Fuad]] u [[Zenica|Zenici]]. Stranka je na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općim izborima u Bosni i Hercegovini 2022.]] učestvovala na svim nivoima osim za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], gdje su podržali kandidaturu [[Denis Bećirović|Denisa Bećirovića]].<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/raport-saznaje-opozicija-sve-sloznija-oko-denisa-becirovica-i-fuad-kasumovic-dao-podrsku/|title=Raport saznaje: Opozicija sve složnija oko Denisa Bećirovića. I Fuad Kasumović dao podršku|last=Raport|date=4. 5. 2022|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=28. 8. 2023}}</ref> Osvojili su po jedan mandat u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH]] i u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta Federacije BiH]],<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/2/1/514/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za PS BiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/4/0/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Parlament FBiH|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> te 5 mandata u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/7/204/0/0/0|title=CIK BiH - Rezultati za Skupštinu ZDK|website=www.izbori.ba|access-date=28. 8. 2023}}</ref> === Optužbe === Kantonalno tužilastvo [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] teretilo ga za nesavjestan rad, dok je bio direktor Carinske uprave FBIH, te da je potpisao nalog za transfer 69.000 KM carinarici u [[Tuzla|Tuzli]], na ime materijalnih troškova i zakupa prostorija. Međutim, tim novcem je kupljen stan službenika Uprave. Nakon petogodišnjeg suđenja oslobođen je optužbi.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2021/07/01/odbacena-jos-jedna-tuzba-protiv-gradonacelnika-fuada-kasumovica/|title=Odbačena još jedna tužba protiv gradonačelnika Fuada Kasumovića|last=Zenicainfo|date=1. 7. 2021|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Godine 2008. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) je dostavila izvještaj [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|Tužilastvu BiH]] zbog sumnje da u imovinskom kartonu iz 2007. nije prijavio cjelokupnu imovinu. U decembru 2021. priveden je, od strane [[Državna agencija za istrage i zaštitu|SIPA]]-e, zajedno sa još 10 njegovih saradnika,<ref>{{Cite news|title=Zbog hapšenja gradonačelnika Zenice upitni budžet, plaće i pomoć|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/fuad-kasumovic-zenica-hapsenje-zenicatrans/31595779.html|newspaper=[[Radio Slobodna Evropa]]|date=6. 12. 2021|access-date=28. 4. 2024|language=bs|first=|last=}}</ref> u okviru istrage o krivičnim djelima počinjenim prema preduzeću [[Zenicatrans|Zenicatrans-prevoz putnika]], a Kantonalno tužilaštvo [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] ga je optužilo za činjenje krivičnih djela, zloupotrebe položaja i nesavjestan rad u službi, suđenje je u toku. Planirani jednomjesečni pritvor u [[Kazneno-popravni zavod Zenica|KPZ Zenica]],<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/6/fuad-kasumovic-i-vahdet-drino-ostaju-u-pritvoru-do-1-januara-iduce-godine|title=Zenica: Kasumović i Drino ostaju u pritvoru do 1. januara iduće godine|website=Al Jazeera Balkans|access-date=28. 4. 2024}}</ref> ukinut je nakon 9 dana od strane suda.<ref>{{Cite web|url=https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/fuad-kasumovic-izasao-iz-pritvora-ispred-zatvora-ga-docekali-brojni-gradani/109323|title=Fuad Kasumović izašao iz pritvora, ispred zatvora ga dočekali brojni građani|website=faktor.ba|language=en|access-date=28. 4. 2024}}</ref> Za navedene optužbe suđenje je počelo u oktobru 2022. Nakon održanih otprilike 90 ročišta od početka suđenja, dana 25. septembra 2025. Kasumović je prvostepeno osuđen na kaznu zatvora u trajanju od četiri godine, te mu je izrečena zabrana obavljanja funkcije gradonačelnika u periodu od šest godina.<ref name=":2" /> === Privatni život === Oženjen je Mersijom Kasumović, doktoricom medicine,<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|title=Mersija Kasumović|date=13. 8. 2019|website=zdk.ba|access-date=28. 4. 2024|archive-date=13. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813033908/https://zdk.ba/component/k2/item/7201-mersija-kasumovic|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dzz.ba/uprava/|title=UPRAVA {{!}} DOM ZDRAVLJA ZENICA|date=23. 2. 2021|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> te imaju jedno dijete.<ref name=":0" /> Kasumović i supruga su vlasnici dva stana, dva poslovna prostora, kuće, zemljišta i suvlasnici dvije benzinske pumpe. Procijenio je da dva stana u [[Zenica|Zenici]] i [[Sarajevo|Sarajevu]] vrijede 250.000 KM, a zemljišne parcele 300 hiljada KM. Nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnih izbora 2020.]] prijavio je da imaju zajedničku ušteđevinu od 480.000 KM, a kćerka ušteđevinu od skoro 340 hiljada KM.<ref name=":0" /> Dana 26. oktobra 2020. potvrđeno je da je pozitivan na [[COVID-19]], usred [[Pandemija COVID-a 19 u Bosni i Hercegovini|pandemije u Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/a481709-Fuad-Kasumovic-pozitivan-na-korona-virus/|title=Fuad Kasumović pozitivan na korona virus|last=BiH|first=N1|date=26. 10. 2020|website=N1|language=bs-BA|access-date=28. 4. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Fuad Kasumović}} * {{Facebook|kasumovic.fuad}} * [https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/ Profil na CIN-u] {{Normativna kontrola}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{DEFAULTSORT:Kasumović, Fuad}} [[Kategorija:Biografije, Gornji Vakuf-Uskoplje]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačke inicijative]] [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] [[Kategorija:Vojnici Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Političari Nezavisnog bloka]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] cr1jxv1upccinz57mv5prvngbyfedwa 4 515758 3924610 3922270 2026-09-10T13:57:51Z AstraVia 182382 3924610 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbaler | ime = Eldar Sivac | slika = | puno_ime = Eldar Sivac | datum_rođenja = 17. septembar 1999. | mjesto_rođenja = Zenica, Bosna i Hercegovina | visina = '''Podebljan tekst''' | pozicija = Desni bek | trenutni_klub = [[NK Čelik Zenica]] | broj = | mlađi_klubovi = | godine1 = 2021–2024 | klub1 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice1 = 99 | golovi1 = 8 | godine2 = 2024–2025 | klub2 = [[FK Radnik Bijeljina]] | utakmice2 = 13 | golovi2 = 0 | godine3 = 2025– | klub3 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice3 = | golovi3 = | reprezentacija = }} '''Eldar Sivac''' (rođen 17. septembra 1999. u Zenici) je bosanskohercegovački fudbaler koji igra na poziciji desnog beka za [[NK Čelik Zenica|NK Čelik]]. == Klupska karijera == === NK Čelik Zenica (2021–2024) === Sivac je seniorsku karijeru započeo u [[NK Čelik Zenica|NK Čeliku]] iz Zenice. Tokom boravka u klubu odigrao je 99 utakmica, postigao 8 golova i upisao 29 asistencija.<ref>https://scsport.ba/celik-se-oprostio-od-standardnog-prvotimca</ref> === FK Radnik Bijeljina (2024–2025) === Dana 25. juna 2024. godine najavljeno je da Eldar Sivac prelazi u [[FK Radnik Bijeljina|FK Radnik Bijeljina]] kao prvo pojačanje za novu sezonu.<ref>https://bijeljina.com/sport/dolazi-iz-zenice-eldar-sivac-prvo-pojacanje-fk-radnik-bijeljina</ref> Zvanično je potpisao ugovor 1. jula 2024. godine. Za Radnik je nastupio u 13 utakmica tokom sezone 2024/25, nakon čega je klub objavio da je saradnja sa Sivcem završena.<ref>https://sportsport.ba/fudbal/fk-radnik-bijeljina-raskid-saradnje/501385</ref> === Povratak u NK Čelik (2025–) === U ljetnom prelaznom roku 2025. godine, Sivac se vratio u redove NK Čelik. Zvanična potvrda transfera je očekivana. ᾗdem 1990-1999-2000 Γρeςς-Ελλάδά-0110-10-10-γλ -2000-1-2 first and 1755-1 seconds 3276-6072 -9348-3333/9-1456-1820-1515-1518-1818-1815-green land koutys kostas == Statistika == {| class="wikitable" |- ! Klub !! Period !! Utakmice !! Golovi !! Asistencije |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2021–2024 || 99 || 8 || 29 |- | [[FK Radnik Bijeljina]] || 2024–2025 || 13 || 0 || – |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2025– || – || – || – |} == Izvori == <references/> == Vanjski linkovi == * [https://www.transfermarkt.com/eldar-sivac/profil/spieler/586311 Transfermarkt profil] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:NK Čelik Zenica]] [[Kategorija:FK Radnik Bijeljina]] Emina Hodžić - Patković (rođena 1976. godine u Travniku) poznata je bosanskohercegovačka književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U rodnom gradu Travniku završila je opću gimnaziju, a fakultetsko obrazovanje na Islamskom pedagoškom fakultetu u Zenici. Više od dvadeset godina radi u svojoj struci, a od 1998. godine uposlenik je O.Š. ,,Meša Selimović" u Zenici. Udata je i majka dva sina. Amaterskim pisanjem bavi se duže vrijeme. Svoj prvi roman, Kako vole nevoljeni, počela je pisati nekoliko dana nakon očeve smrti, a objavljen je u oktobru, 2020. godine. Biografija Život i autorstvo Mimo rada u prosvjeti, autorica se bavila mnogim drugim stvarima u životu. Dugi niz godina bila je vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita Gul unikati, a nedugo nakon bolesti supruga se zvanično povukla iz tog posla.[1] Na mnogim javnim susretima Emina o pisanju govori na poseban način, a svoja djela zasniva na istinitim pričama mnogih žena čije su sudbine utjecale na autoricu te samim time i postale inspiracija za njene popularne romane. Jedno od najčitanijih i najdražih djela među publikom je trilogija Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, koja sadrži 3 povezana dijela priče jedne porodice kroz tri generacije, a kroz pisanje istih Emina je naučila mnogo i o svojoj ličnosti. Ja (NI)sam Azra je posljednje objavljeno autoricino djelo. Bibliografija Kako vole nevoljeni, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2020.) Sejda, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Sejdina kći, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Nevjesta Sejdine kćeri, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Pišem ti kalemom srca, zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) Izgubljeni putokaz, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Pišem ti..., zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Inoča, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Žuta bilježnica, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) Ja (NI)sam Azra, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) Belma Bećirbašić (rođena 1979 u Sarajevu) je bosanskohercegovačka spisateljica, novinarka, istraživačica i aktivistica. Odrasla je u Parizu. Diplomirana je novinarka i magistrica Rodnih studija te dobitnica Fulbrightove stipendije na Columbia University, New York (2011-2012). Biografija Tokom svog odrastanja, Bećirbašić se bavila različitim disciplinama - žongliranjem vatrom, fotografijom, video snimanjem, aktivizmom... Dugi niz godina je radila kao novinarka i urednica u magazinu Dani. 2003. godine je, zajedno sa Dženanom Šečić, dobila nagradu Amnesty International za članak Invisible Casualties of War, objavljen u časopisu Start, iz oblasti ljudskih prava. Rad se bavio položajem djece rođene kao posljedica ratnog seksualnog nasilja u Bosni i Hercegovini. Eseje, novinske članke i komentare je objavljivala u velikom broju časopisa. 2011. godine je objavila knjigu Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u tijelo, koju je objavio Synopsis u Sarajevu i Zagrebu. Knjiga se bavi različitim načinima na koje društvo utiče na žensko tijelo. Autorica posebno govori o utjecaju nacionalizma i ratnog seksualnog nasilja, popularne kulture i turbo-folka, kao i religije te načina na koji se kroz hidžab oblikuje odnos prema ženskom tijelu. Među njenim ranijim književnim radovima su dvije kratke priče: Čovjek koji je mrzio drveće, trećenagrađenu na književnom konkursu Susjedi 2010 i izdatu u TDK Šahinpašić, te Afrikat, u ediciji Izvan koridora - Vranac 2011 (VBZ-Karver). 2024. godine je objavila zbirku kratkih priča u izdanju beogradske izdavačke kuće Nova Poetika a prvi put je predstavljena na 67. Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu. U Sarajevu je predstavljena u Bosanskom kulturnom centru u junu 2025. Nakon višegodišnjeg rada u novinarstvu, autorica se angažovala u radu organizacije Kvinna till Kvinna, gdje je 2022. godine obavljala funkciju senior programme officer u sarajevskom uredu. Bavila se pitanjima ženskih prava i seksualnog nasilja povezanog sa sukobima. U svom radu se posebno zalagala za podršku ženama koje su preživjele seksualno nasilje i za njihovo ostvarivanje prava i pravde. 1uj3afqqlxg1xzkdju6pr2u3n3mnmbl 10 516082 3924629 3914229 2026-09-10T18:27:06Z Z1KA 87045 3924629 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Gradonačelnici Zenice | naslov = [[Spisak gradonačelnika Zenice|Gradonačelnici]] [[Zenica|Zenice]] | slika = [[Datoteka:Coat of arms of Zenica.svg|60px]] | podaciklasa = hlist | naslovstil = | podaci1 = * [[Suljo Arnaut]] (1878) * [[Ahmetaga Mutapčić]] (1889–1895) * [[Esad Alikadić]] (1898–1905) * [[Ali Harmandić]] (1905–1913) * [[Mahmud Tarabar]] (1913–1917) * [[Osman Mutapčić]] (1917–1923) * [[Ivo Ghey]] (1923-1925) * [[Ahmed Mutapčić]] (1926-1931) * [[Abdul Aziz Asko Borić]] (1932-1935; 1945-1946) * [[Eniz Mutapčić]] (1935–1936) * [[Mehmedalija Tarabar]] (1936–1941) * [[Ismet Salčinović]] (1941–1945) * [[Mustafa Čolaković]] (1945) * [[Mustafa Mujagić]] (1945) * [[Jozo Marčinković]] (1946–1948) * [[Veljko Bilanović]] (1949–1950) * [[Nikola Spaić]] (1951–1952) * [[Safet Uzunović]] (1952–1955) * [[Đuro Vekić]] (1955–1959) * [[Milko Križanović]] (1959–1960) * [[Ezher Arnautović]] (1960–1965) * [[Vinko Jelčić]] (1965–1966; 1974-1978) * [[Muhamed Berberović]] (1966–1970) * [[Abdulah Mutapčić]] (1970–1974) * [[Nikola Mirković]] (1978–1982) * [[Salim Tarabar]] (1982–1983) * [[Muhamed Pašalić]] (1983–1984) * [[Nikola Telebak]] (1984–1985) * [[Bogoljub Konjikušić]] (1985–1986) * [[Omer Filipović]] (1986–1988) * [[Bogdan Kolar]] (1988–1990) * [[Ibrahim Alispahić]] (1990–1992) * [[Besim Spahić (političar)|Besim Spahić]] (1992–1997) * [[Ferid Alić]] (1997–2000) * [[Zakir Pašalić]] (2000–2004) * [[Husejin Smajlović]] (2004–2016) * [[Fuad Kasumović]] (od 2016) }}<includeonly> [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice]]</includeonly><noinclude> {{sklopiva opcija}} <noinclude> [[Kategorija:Navigacijski šabloni|{{PAGENAME}}]] [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice|*]] [[Kategorija:Šabloni Zenice]] 3nszlyk1rwc8s7he672t8udmlt39f6t 0 516399 3924624 3748553 2026-09-10T17:34:37Z Z1KA 87045 3924624 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Gradonačelnik [[Zenica|Zenice]] | tijelo = | nativni_naziv = | oznaka = Coat of arms of Zenica.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Zenice]] | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = | slikavel = 150px | tekst = | trenutno = [[Fuad Kasumović]] | trenutno_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] | trenutnood = 17. oktobra 2016. | odjel = | stil = | vrsta = [[Izvršna vlast|Izvršna funkcija]] | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = Trg BiH 6, [[Zenica]] | sjedište = | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godine | mandat_kvalificiran = {{Malo|(neograničen broj produženja mandata)}} | konstituirani_instrument = | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | inauguralni = | osnivanje = 1878. | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ahmetaga Mutapčić]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 4401 [[Konvertibilna marka|KM]] mjesečno (2020)<ref>{{cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Imovina političara - Fuad Kasumović |date=28. 1. 2025|website=imovinapoliticara.cin.ba}}</ref> | veb-sajt = {{URL|zenica.ba/}} | fusnote = }} U ovom članku nalazi se spisak osoba koji su obavljali dužnost '''gradonačelnika''' ili '''predsjednika Gradskog vijeća grada Zenice.'''<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 1. 2025}}</ref> Zenica je imala 38 različitih gradonačelnika od osnivanja ove funkcije 1878, nakon [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Austro-Ugarske okupacije]]. == Spisak gradonačelnika == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !# !Slika !Ime i prezime<br>{{Malo|(rođenje-smrt)}} ! colspan="2" |Trajanje mandata !Stranka |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|1. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmetaga Mutapčić]] |1889. |1895. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Esad Alikadić]] |1898. |1905. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|3. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ali Harmandić]] |1906. |1913. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|4. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mahmud Tarabar]] |1913. |1917. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|5. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Osman Mutapčić]] |1917. |1923. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ivo Ghey]] |1923. |1925. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|7. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmed Mutapčić]] |1926. |1931. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Borić]] |1932. |1935. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|9. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Eniz Mutapčić]] |1935. |1936. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|10. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mehmedalija Tarabar]] |1936. |1941. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|11. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ismet Salčinović]] |1941. |1946. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|12. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Čolaković]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|13. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Mujagić]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|14. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Borić]] |1945. |1946. | rowspan="4" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|15. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jozo Marčinković]] |1946. |1948. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|16. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Veljko Bilanović]] |1949. |1950. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|17. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Spaić]] |1951. |1952. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|18. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Safet Uzunović]] |1952. |1955. |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|{{Malo|preimenovana 1952. u}}]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|19. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Đuro Vekić]] |1955. |1959. | rowspan="13" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|20. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milko Križanović]] |1959. |1960. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|21. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ezher Arnautović]] |1960. |1965. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|22. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1965. |1966. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|23. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Berberović]] |1966. |1970. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|24. |[[Datoteka:Abdulah Mutapčić.jpg|133x133px|bez_okvira]] |[[Abdulah Mutapčić]]<br>{{Malo|(1932–2013)}} |1970. |1974. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|25. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1974. |1978. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|26. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Mirković]] |1978. |1982. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|27. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Salim Tarabar]] |1982. |1983. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|28. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Pašalić]] |1983. |1984. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|29. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Telebak]] |1984. |1985. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|30. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Omer Filipović]] |1986. |1988. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|31. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Bogdan Kolar]] |1988. |1990. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|32. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ibrahim Alispahić]] |1990. |1992. | rowspan="5" |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|33. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Besim Spahić (gradonačelnik Zenice)|Besim Spahić]] |1992. |1997. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|34. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ferid Alić]] |1997. |2000. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|35. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Zakir Pašalić]] |2000. |2004. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|36. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Husejin Smajlović]]<br>{{Malo|(1952–2016)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.zenit.ba/na-danasnji-dan-preminuo-husejin-smajlovic/|title=Na današnji dan preminuo Husejin Smajlović|last=Zenit.ba|date=21. 5. 2023|website=Zenit.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2025}}</ref> |2004. |2016. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}}; color:white;"|37. | [[Datoteka:Fuad Kasumovic.jpg|100x100piksel|bez_okvira]] |[[Fuad Kasumović]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |17. oktobra 2016. |''trenutno'' |[[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] |} == Također pogledajte == * [[Zenica]] * [[Historija Zenice]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{Gradonačelnici gradova u Bosni i Hercegovini}} ==Vanjski linkovi== * [http://zenica.ba/ Zvanični veb-sajt grada Zenice] [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice|*]] [[Kategorija:Historija Zenice]] [[Kategorija:Gradonačelnici u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi gradonačelnika u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Zenicu|Gradonačelnik]] 54veh4e4r853w1b9qlt6syhvwooehn7 3924626 3924624 2026-09-10T17:37:00Z Z1KA 87045 3924626 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Gradonačelnik [[Zenica|Zenice]] | tijelo = | nativni_naziv = | oznaka = Coat of arms of Zenica.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Zenice]] | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = | slikavel = 150px | tekst = | trenutno = [[Fuad Kasumović]] | trenutno_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] | trenutnood = 17. oktobra 2016. | odjel = | stil = | vrsta = [[Izvršna vlast|Izvršna funkcija]] | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = Trg BiH 6, [[Zenica]] | sjedište = | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godine | mandat_kvalificiran = {{Malo|(neograničen broj produženja mandata)}} | konstituirani_instrument = | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | inauguralni = | osnivanje = 1878. | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ahmetaga Mutapčić]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 4401 [[Konvertibilna marka|KM]] mjesečno (2020)<ref>{{cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Imovina političara - Fuad Kasumović |date=28. 1. 2025|website=imovinapoliticara.cin.ba}}</ref> | veb-sajt = {{URL|zenica.ba/}} | fusnote = }} U ovom članku nalazi se spisak osoba koji su obavljali dužnost '''gradonačelnika''' ili '''predsjednika Gradskog vijeća grada Zenice.'''<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 1. 2025}}</ref> Zenica je imala 38 različitih gradonačelnika od osnivanja ove funkcije 1878, nakon [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Austro-Ugarske okupacije]]. == Spisak gradonačelnika == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !# !Slika !Ime i prezime<br>{{Malo|(rođenje-smrt)}} ! colspan="2" |Trajanje mandata !Stranka |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|1. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmetaga Mutapčić]] |1889. |1895. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Esad Alikadić]] |1898. |1905. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|3. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ali Harmandić]] |1906. |1913. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|4. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mahmud Tarabar]] |1913. |1917. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|5. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Osman Mutapčić]] |1917. |1923. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ivo Ghey]] |1923. |1925. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|7. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmed Mutapčić]] |1926. |1931. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Borić]] |1932. |1935. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|9. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Eniz Mutapčić]] |1935. |1936. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|10. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mehmedalija Tarabar]] |1936. |1941. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|11. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ismet Salčinović]] |1941. |1946. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|12. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Čolaković]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|13. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Mujagić]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|14. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Borić]] |1945. |1946. | rowspan="4" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|15. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jozo Marčinković]] |1946. |1948. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|16. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Veljko Bilanović]] |1949. |1950. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|17. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Spaić]] |1951. |1952. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|18. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Safet Uzunović]] |1952. |1955. |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|{{Malo|preimenovana 1952. u}}]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|19. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Đuro Vekić]] |1955. |1959. | rowspan="13" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|20. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milko Križanović]] |1959. |1960. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|21. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ezher Arnautović]] |1960. |1965. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|22. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1965. |1966. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|23. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Berberović]] |1966. |1970. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|24. |[[Datoteka:Abdulah Mutapčić.jpg|133x133px|bez_okvira]] |[[Abdulah Mutapčić]]<br>{{Malo|(1932–2013)}} |1970. |1974. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|25. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1974. |1978. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|26. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Mirković]] |1978. |1982. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|27. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Salim Tarabar]] |1982. |1983. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|28. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Pašalić]] |1983. |1984. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|29. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Telebak]] |1984. |1985. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|30. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Omer Filipović]] |1986. |1988. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|31. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Bogdan Kolar]] |1988. |1990. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|32. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ibrahim Alispahić]] |1990. |1992. | rowspan="5" |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|33. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Besim Spahić (gradonačelnik Zenice)|Besim Spahić]] |1992. |1997. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|34. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ferid Alić]] |1997. |2000. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|35. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Zakir Pašalić]] |2000. |2004. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|36. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Husejin Smajlović]]<br>{{Malo|(1952–2016)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.zenit.ba/na-danasnji-dan-preminuo-husejin-smajlovic/|title=Na današnji dan preminuo Husejin Smajlović|last=Zenit.ba|date=21. 5. 2023|website=Zenit.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2025}}</ref> |2004. |2016. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}}; color:white;"|37. |[[Datoteka:Fuad Kasumovic.jpg|bez_okvira|151x151piksel]] |[[Fuad Kasumović]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |17. oktobra 2016. |''trenutno'' |[[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] |} == Također pogledajte == * [[Zenica]] * [[Historija Zenice]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{Gradonačelnici gradova u Bosni i Hercegovini}} ==Vanjski linkovi== * [http://zenica.ba/ Zvanični veb-sajt grada Zenice] [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice|*]] [[Kategorija:Historija Zenice]] [[Kategorija:Gradonačelnici u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi gradonačelnika u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Zenicu|Gradonačelnik]] d3tmflghdwoscdy0snxcujltwaq10ir 3924628 3924626 2026-09-10T17:47:41Z Z1KA 87045 Ispravke 3924628 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Gradonačelnik [[Zenica|Zenice]] | tijelo = | nativni_naziv = | oznaka = Coat of arms of Zenica.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Zenice]] | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = | slikavel = 150px | tekst = | trenutno = [[Fuad Kasumović]] | trenutno_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] | trenutnood = 17. oktobra 2016. | odjel = | stil = | vrsta = [[Izvršna vlast|Izvršna funkcija]] | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = Trg BiH 6, [[Zenica]] | sjedište = | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godine | mandat_kvalificiran = {{Malo|(neograničen broj produženja mandata)}} | konstituirani_instrument = | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | inauguralni = | osnivanje = 1878. | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ahmetaga Mutapčić]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 4401 [[Konvertibilna marka|KM]] mjesečno (2020)<ref>{{cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Imovina političara - Fuad Kasumović |date=28. 1. 2025|website=imovinapoliticara.cin.ba}}</ref> | veb-sajt = {{URL|zenica.ba/}} | fusnote = }} U ovom članku nalazi se spisak osoba koji su obavljali dužnost '''gradonačelnika''' ili '''predsjednika Gradskog vijeća grada Zenice.'''<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 1. 2025}}</ref> Zenica je imala 36 različitih gradonačelnika od osnivanja ove funkcije 1878, nakon [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Austro-Ugarske okupacije]]. == Spisak gradonačelnika == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !# !Slika !Ime i prezime<br>{{Malo|(rođenje-smrt)}} ! colspan="2" |Trajanje mandata !Stranka |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|1. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Suljo Arnaut]] |1878. |1878. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmetaga Mutapčić]] |1889. |1895. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|3. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Esad Alikadić]] |1898. |1905. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|4. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ali Harmandić]] |1906. |1913. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|5. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mahmud Tarabar]] |1913. |1917. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Osman Mutapčić]] |1917. |1923. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|7. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ivo Ghey]] |1923. |1925. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmed Mutapčić]] |1926. |1931. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|9. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Asko Borić]] |1932. |1935. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|10. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Eniz Mutapčić]] |1935. |1936. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|11. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mehmedalija Tarabar]] |1936. |1941. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|12. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ismet Salčinović]] |1941. |1946. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|13. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Čolaković]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|14. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Mujagić]] |1945. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|(9.) |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Asko Borić]] |1945. |1946. | rowspan="4" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|15. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jozo Marčinković]] |1946. |1948. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|16. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Veljko Bilanović]] |1949. |1950. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|17. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Spaić]] |1951. |1952. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|18. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Safet Uzunović]] |1952. |1955. |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|{{Malo|preimenovana 1952. u}}]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|19. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Đuro Vekić]] |1955. |1959. | rowspan="13" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|20. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milko Križanović]] |1959. |1960. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|21. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ezher Arnautović]] |1960. |1965. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|22. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1965. |1966. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|23. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Berberović]] |1966. |1970. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|24. |[[Datoteka:Abdulah Mutapčić.jpg|133x133px|bez_okvira]] |[[Abdulah Mutapčić]]<br>{{Malo|(1932–2013)}} |1970. |1974. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|(22.) |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1974. |1978. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|25. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Mirković]] |1978. |1982. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|26. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Salim Tarabar]] |1982. |1983. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|27. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Pašalić]] |1983. |1984. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|28. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Telebak]] |1984. |1985. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|29. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Omer Filipović]] |1986. |1988. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|30. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Bogdan Kolar]] |1988. |1990. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|31. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ibrahim Alispahić]] |1990. |1992. | rowspan="5" |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|32. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Besim Spahić (gradonačelnik Zenice)|Besim Spahić]] |1992. |1997. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|33. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ferid Alić]] |1997. |2000. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|34. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Zakir Pašalić]] |2000. |2004. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|35. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Husejin Smajlović]]<br>{{Malo|(1952–2016)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.zenit.ba/na-danasnji-dan-preminuo-husejin-smajlovic/|title=Na današnji dan preminuo Husejin Smajlović|last=Zenit.ba|date=21. 5. 2023|website=Zenit.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2025}}</ref> |2004. |2016. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}}; color:white;"|36. |[[Datoteka:Fuad Kasumovic.jpg|bez_okvira|151x151piksel]] |[[Fuad Kasumović]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |17. oktobra 2016. |''trenutno'' |[[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] |} == Također pogledajte == * [[Zenica]] * [[Historija Zenice]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{Gradonačelnici gradova u Bosni i Hercegovini}} ==Vanjski linkovi== * [http://zenica.ba/ Zvanični veb-sajt grada Zenice] [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice|*]] [[Kategorija:Historija Zenice]] [[Kategorija:Gradonačelnici u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi gradonačelnika u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Zenicu|Gradonačelnik]] qcvvwhca4ce6xewg9rjl45lm4kmd094 3924630 3924628 2026-09-10T18:27:13Z Z1KA 87045 3924630 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Gradonačelnik [[Zenica|Zenice]] | tijelo = | nativni_naziv = | oznaka = Coat of arms of Zenica.svg | oznakavel = | oznakatekst = [[Grb Zenice]] | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = | slikavel = 150px | tekst = | trenutno = [[Fuad Kasumović]] | trenutno_stranka = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]] | trenutnood = 17. oktobra 2016. | odjel = | stil = | vrsta = [[Izvršna vlast|Izvršna funkcija]] | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = Trg BiH 6, [[Zenica]] | sjedište = | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godine | mandat_kvalificiran = {{Malo|(neograničen broj produženja mandata)}} | konstituirani_instrument = | prethodnik = [[Husejin Smajlović]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | inauguralni = | osnivanje = 1878. | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Ahmetaga Mutapčić]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 4401 [[Konvertibilna marka|KM]] mjesečno (2020)<ref>{{cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/fuad-kasumovic/|title=Imovina političara - Fuad Kasumović |date=28. 1. 2025|website=imovinapoliticara.cin.ba}}</ref> | veb-sajt = {{URL|zenica.ba/}} | fusnote = }} U ovom članku nalazi se spisak osoba koji su obavljali dužnost '''gradonačelnika''' ili '''predsjednika Gradskog vijeća grada Zenice.'''<ref>{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=28. 1. 2025}}</ref> Zenica je imala 36 različitih gradonačelnika od osnivanja ove funkcije 1878, nakon [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Austro-Ugarske okupacije]]. == Spisak gradonačelnika == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !# !Slika !Ime i prezime<br>{{Malo|(rođenje-smrt)}} ! colspan="2" |Trajanje mandata !Stranka |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|1. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Suljo Arnaut]] | colspan="2" |1878. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmetaga Mutapčić]] |1889. |1895. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|3. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Esad Alikadić]] |1898. |1905. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|4. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ali Harmandić]] |1905. |1913. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|5. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mahmud Tarabar]] |1913. |1917. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Osman Mutapčić]] |1917. |1923. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|7. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ivo Ghey]] |1923. |1925. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ahmed Mutapčić]] |1926. |1931. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|9. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Asko Borić]] |1932. |1935. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|10. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Eniz Mutapčić]] |1935. |1936. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|11. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mehmedalija Tarabar]] |1936. |1941. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|12. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ismet Salčinović]] |1941. |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|13. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Čolaković]] | colspan="2" |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}; color:white;"|14. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Mustafa Mujagić]] | colspan="2" |1945. | |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|(9.) |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Abdul Aziz Asko Borić]] |1945. |1946. | rowspan="4" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|15. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jozo Marčinković]] |1946. |1948. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|16. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Veljko Bilanović]] |1949. |1950. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|17. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Spaić]] |1951. |1952. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|18. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Safet Uzunović]] |1952. |1955. |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|KP BiH]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|{{Malo|preimenovana 1952. u}}]]<br>[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|19. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Đuro Vekić]] |1955. |1959. | rowspan="14" |[[Savez komunista Bosne i Hercegovine|SK BiH]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|20. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milko Križanović]] |1959. |1960. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|21. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ezher Arnautović]] |1960. |1965. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|22. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1965. |1966. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|23. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Berberović]] |1966. |1970. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|24. |[[Datoteka:Abdulah Mutapčić.jpg|133x133px|bez_okvira]] |[[Abdulah Mutapčić]]<br>{{Malo|(1932–2013)}} |1970. |1974. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|(22.) |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vinko Jelčić]] |1974. |1978. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|25. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Mirković]] |1978. |1982. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|26. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Salim Tarabar]] |1982. |1983. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|27. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Muhamed Pašalić]] |1983. |1984. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|28. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Nikola Telebak]] |1984. |1985. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|29. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Bogoljub Konjikušić]] |1985. |1986. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|30. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Omer Filipović]] |1986. |1988. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SK BiH|tamno|BS}}; color:white;"|31. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Bogdan Kolar]] |1988. |1990. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|32. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ibrahim Alispahić]] |1990. |1992. | rowspan="5" |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|33. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Besim Spahić (političar)|Besim Spahić]] |1992. |1997. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|34. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Ferid Alić]] |1997. |2000. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|35. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Zakir Pašalić]] |2000. |2004. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}; color:white;"|36. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Husejin Smajlović]]<br>{{Malo|(1952–2016)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.zenit.ba/na-danasnji-dan-preminuo-husejin-smajlovic/|title=Na današnji dan preminuo Husejin Smajlović|last=Zenit.ba|date=21. 5. 2023|website=Zenit.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2025}}</ref> |2004. |2016. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}}; color:white;"|37. |[[Datoteka:Fuad Kasumovic.jpg|bez_okvira|151x151piksel]] |[[Fuad Kasumović]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |2016. |''trenutno'' |[[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI KF]] {{Small|(od 2022)}}<br>[[Nezavisni kandidat|Nezav.]] {{Small|(2016-2017; 2019-2022)}}<br>[[Nezavisni blok|NB]] {{Small|(2017-2019)}} |} == Također pogledajte == * [[Zenica]] * [[Historija Zenice]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Gradonačelnici Zenice}} {{Gradonačelnici gradova u Bosni i Hercegovini}} ==Vanjski linkovi== * [http://zenica.ba/ Zvanični veb-sajt grada Zenice] [[Kategorija:Gradonačelnici Zenice|*]] [[Kategorija:Historija Zenice]] [[Kategorija:Gradonačelnici u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi gradonačelnika u Bosni i Hercegovini|Zenica]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Zenicu|Gradonačelnik]] ituy232bx9dmz3b7hqq7t94pounwjd1 0 525728 3924618 3829361 2026-09-10T16:16:14Z ~2026-49135-79 185583 /* Sandžaci */ Greška pravopisna 3924618 wikitext text/x-wiki '''Pad Bosne''' bio je proces koji je započeo otprilike 1386, kada su se dogodili prvi osmanski napadi na [[Bosansko Kraljevstvo]]. Godine 1451, više od 65 godina nakon prvih napada, [[Osmansko Carstvo]] je zvanično uspostavilo Bosansko Krajište (Bosansku granicu), privremenu pograničnu vojno-administrativnu jedinicu, osmansku granicu, u dijelovima [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref>[[#Ibrahimagić|Ibrahimagić, 1998, p. 77]] ''More than 50 years passed between the first Ottoman attack and the establishment of "Bosansko krajište" as an interim form of military and territorial organisation of Ottoman rule in Bosnia (1451)(22). [...] 22. Šabanović, Bosanski pašaluk, str. 35.''</ref> Godine 1463. Kraljevstvo je palo u ruke Osmanlija, a ova teritorija je došla pod njihovu čvrstu kontrolu. [[Hercegovina]] je postepeno pala u ruke Osmanlija do 1482. Trebalo je još jedno stoljeće da zapadni dijelovi današnje Bosne podlegnu osmanskim napadima, što je završilo zauzimanjem [[Bihać]]a 1592. Osmansko Carstvo osvojilo je cijelu teritoriju koja je danas poznata kao Bosna i Hercegovina za nekoliko decenija. Vojne jedinice Osmanskog Carstva su krajem 14. vijeka izvršile brojne provale u feudalne kneževine na zapadnom Balkanu, neke od njih i na teritoriju današnje Bosne i Hercegovine, mnogo prije osvajanja Bosanskog kraljevstva. Prvi osmanski upadi koje je predvodio [[Timurtaš-paša]] dogodili su se u istočnim dijelovima Bosne 1384.<ref>{{cite web |url = http://www.bosnjacki-topraci.com/ISLAM%20NA%20BALKANU.htm |title = Rasprava h. Mehmeda Handžića o pitanjima vjere stanovništva BiH prije dolaska Turaka te islamizacije prostora BiH |first = Mehmed |last = Handžić |author-link = Mehmed Handžić |work = www.bosnjacki-topraci.com |publisher = Association of Bosniaks |location = New York |language = bs |quote = 1384 dolazi Timuraš paša sa vojskom i hara po istočnoj Bosni. |access-date = 28. 8. 2025 |archive-date = 23. 6. 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110623080509/http://www.bosnjacki-topraci.com/ISLAM%20NA%20BALKANU.htm |url-status = dead }}</ref> [[Bitka kod Bileće]] 1388. bila je prva bitka osmanske vojske na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. Ubrzo je izvojevala važne pobjede protiv regionalnih feudalaca u [[Bitka na Marici|bici na Marici]] (1371) i [[Kosovska bitka|bici na Kosovu]] (1389). Godine 1392. Osmanlije su osnovale Skopsko Krajište nakon zauzimanja [[Skoplje|Skoplja]], glavnog grada [[Srpsko Carstvo|Srpskog Carstva]] između 1346. i 1371; Termin krajište prvobitno je služio kao administrativna jedinica Srpskog Carstva ili Despotata za označavanje pograničnih područja gdje Car ili Despot nisu uspostavili čvrstu i stabilnu kontrolu zbog napada iz neprijateljskih susjednih provincija. Militarizovane teritorije koje su kasnije nazvane Bosansko Krajište (doslovno Bosanska Granica) bile su pod upravom iste osmanske uprave sa sjedištem u Skoplju.<ref>{{cite book | language = sh | title = Putopis - Kulturno nasljeđe | author = Evliya Çelebi | author-link = Evliya Çelebi | editor = Hazim Šabanović | editor-link = Hazim Šabanović | publisher = Svjetlost | year = 1967 | page = 279 | quote = 29. Skopski sandžak nije osnovan odmah poslije zauzimanja Skoplja, nego je od 1392. pa sve do pada Srbije (1459) i Bosne (1463) Skoplje bilo sjedište krajišnika koji su upravljali cijelim turskim područjem od Skoplja do Vrhbosne. Osnivanjem smederevskog i drugih sandžaka u Srbiji i bosanskog sandžaka to je krajište znatno smanjeno i izgubilo značaj koji je dotle imalo. Sredinom XVI. v. ono je postalo središnja oblast zasebnog skopskog sandžaka.}}</ref> == Rat s Bosanskim Kraljevstvom == Nakon smrti kralja [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtka I]] 1391, Bosansko Kraljevstvo je doživjelo propadanje. U 1410-im, lokalni plemići [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić|Hrvoje Vukčić]] iz kuće [[Hrvatinići|Hrvatinić]], [[Sandalj Hranić Kosača|Sandalj Hranić]] iz kuće [[Kosače|Kosača]] i [[Pavle Radinović]] iz kuće [[Pavlovići|Pavlović]] kontrolisali su velike dijelove teritorije koju je nekada kontrolisao Tvrtko i efektivno kontrolisali Kraljevstvo udružujući se s konkurentskim granama kuće [[Kotromanići|Kotromanić]]. Godine 1413. eskalirao je sukob između Hrvoja i Sandalja dok je ovaj pomagao Stefanu Lazareviću u borbi protiv Osmanlija u Srbiji; nakon toga, Hrvoje se udružio s Osmanlijama, koje su napale Bosnu u maju 1414, što je izazvalo kasniju invaziju trupa [[Kraljevina Ugarska (1000–1526)|Kraljevine Ugarske]]. U velikoj bici u augustu 1415. koja se dogodila ili u blizini [[Doboj]]a ili u [[Lašvanska dolina|dolini Lašve]], Osmanlije su izvojevale veliku pobjedu, poremetio je ravnotežu snaga u regiji.<ref>{{cite book | author = John Van Antwerp Fine | title = The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest | year = 1994 | publisher = University of Michigan Press | isbn=978-0-472-08260-5 | url = https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC&pg=PA468 | access-date = 26. 1. 2013 | pages = 468–469}}</ref> Prvo stalno prisustvo osmanskih vojski u Bosni uspostavljeno je 1414, nakon što je zauzeta regija u blizini [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] (poznatog kao Bosansko Skoplje u srednjem vijeku). U periodu između 1414. i 1418, Osmansko Carstvo je osvojilo [[Foča (Republika Srpska)|Foču]], [[Pljevlja]], [[Čajniče]] i [[Nevesinje]]. Iste godine su zauzeti i [[Višegrad]] i [[Sokol (Srbija)|Sokol]]. Godine 1415. Sandalj Hranić, koji je kontrolisao današnju istočnu Hercegovinu, postao je osmanski vazal. [[Isa-beg Ishaković]] je 1455. organizovao jedan od prvih osmanskih popisa stanovništva na zapadnom Balkanu. Do kraja ovog perioda, 1460-ih, teritorija Bosnskog Kraljevstva je značajno smanjena, pri čemu je Osmansko Carstvo kontrolisalo cijelu današnju [[Podrinje|istočnu Bosnu]], sve do [[Šamac|Šamca]] na sjeveru, a [[Stjepan Vukčić Kosača|Herceg Stjepan]] je kontrolisao cijelu današnju Hercegovinu sve do [[Glamoč]]a na sjeveru.<ref>{{cite book | author = Safvet-beg Bašagić | author-link = Safvet-beg Bašagić | title = Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine, od g. 1463-1850 | year = 1900 | language = sh | url = https://archive.org/details/kratkauputaupro00bagoog | page = [https://archive.org/details/kratkauputaupro00bagoog/page/n203 17] | publisher = Vlastita naklada | quote = Najprije razmotrimo kraljeve zemlje prije pada. Turci su imali li vlasti slijedeće zemlje i gradove: Nevesinje, Gacko, Zagorje, Podrinje, Taslidžu, Čajnič, Višegrad, Sokol, Srebrenicu, Zvomik, Šabac, Samac i Sarajevo s okolicom. Sva ostala Hercegovina do Glamoča bila je u rukama hercega Stjepana, na koju kralj nije mogo računati. Kad izvadimo još mnoge gradove po sjevernoj i zapadnoj Bosni, u kojima su gospodovali patarenski velikaši, kraljeva država bila je mala podrtina na zemljovidu današnje Herceg-Bosne [...] }}</ref> == Sandžaci == Osmansko osvajanje Bosanskog Kraljevstva završilo se 1463. smrću kralja [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepana Tomaševića]].<ref name="Pinson-1993"/> Ubrzo nakon toga uslijedila je opsada [[Jajce|Jajca]] u kojoj je Kraljevina Mađarska ponovo zauzela tvrđavu Jajce. Pobjeda je na dvoru [[Matija Korvin|Matije Korvina]] proglašena obnovom Bosanskog Kraljevstva, koja je tada bila pod mađarskim suverenitetom. Mađari su nakon toga formirali Jajačku banovinu. Isa-beg je postao prvi sandžakbeg [[Bosanski sandžak|Bosanskog sandžaka]] 1464.<ref>{{cite encyclopedia | title= Isa-beg | url = https://www.enciklopedija.hr/clanak/isa-beg | access-date = 15. 1. 2023 | language = hr }}</ref> Nakon što je zauzeo Bosnu 1463, Mahmud-paša je također napao Hercegovinu i opsjedao [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]], nakon čega je Herceg Stjepan pristao na primirje koje je zahtijevalo ustupanje svih njegovih zemalja sjeverno od Blagaja Osmanlijama.<ref>{{cite book | author = Safvet-beg Bašagić | author-link = Safvet-beg Bašagić | title = Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine, od g. 1463-1850 | year = 1900 | language = sh | url = https://archive.org/details/kratkauputaupro00bagoog | page = [https://archive.org/details/kratkauputaupro00bagoog/page/n30 20] | publisher = Vlastita naklada | quote = U Hercegovini Mahmut paša je udario na nenadani otpor. Kršna zemlja Hercegovina sa golim brdima, tijesnim klancima i nepristupnim gradovima zadavaše turskom konjaništvu puno neprilika. Osim toga domaći bogumili junački su se borili uz svoga hercega i njegove sinove. Doduše Mahmut paša je dolinom Neretve sjavio do pod Blagaj i obsijedao ga; nu je li ga zauzeo ili je poslije nagodbe s hercegom predao mu se, nema sigurnih vijesti. Videći herceg Stjepan, da bez povoljna uspjeha, Mahmut paša ne će ostaviti Hercegovine, opremi najmlagjega sina Stjepana s bogatim darovima sultanu, da moli primirje. Na to Fatih ponudi, da gornju polovinu svojih zemlje ustupi Turskoj, a donju zadrži za se i za sinove. Mladoga Stjepana kao taoca zadrži u Carigradu, koji iza kratkog vremena pregje na islam pod imenom Ahmed beg Hercegović. Herceg Stjepan pristane na sultanovu ponudu, pa sklopi mir i ustupi Turcima svu gornju Hercegovinu do Blagaja. Na to Mahmud paša bude pozvan u Carigrad.}}</ref> Osmanska teritorija u Bosni nastavila se širiti u novoosnovane sandžake: [[Hercegovački sandžak]] formiran je 1470, podređen beglerbegu Rumelije poput Bosanskog sandžaka. Godine 1480. formiran je [[Zvornički sandžak]], ali je bio podređen budimskom beglerbegu. Iako je Bosansko Kraljevstvo palo, postojalo je nekoliko tvrđava koje su odolijevale mnogo duže - posljednja tvrđava u Hercegovini pala je 1481.<ref name="Pinson-1993">{{cite book | last = Pinson | first = Mark | title = The Muslims of Bosnia-Herzegovina, the Historic Development from Middle Ages to the Dissolution of Yugoslavia | url = https://books.google.com/books?id=Yl3TAkJmztYC&pg=PA11 | access-date = 6. 5. 2012 | edition = Second | orig-date = 1993 | year = 1996 | publisher = President and Fellows of Harvard College | location = United States of America | isbn = 0-932885-12-8 | page = 11 | quote = The Ottomans conquered Bosnia in 1463; ... though last fortress in Herzegovina was to fall in 1481, and in Bosnia Jajce under Hungarian garrison actually held until 1527 }}</ref> Dinastija Kosača održavala je [[Vojvodstvo Svetog Save]] kao osmansku vazalnu državu do 1482. Godine 1481, nakon smrti [[Mehmed II|Mehmeda II]], Matijaš Korvin ponovo je napao Bosnu i stigao do [[Vrhbosna|Vrhbosne]] (Sarajeva), ali svi ti uspjesi su poništeni u roku od godinu dana.<ref name="Fine-1994-589">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC&pg=PA589 | title = The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest | author = John Van Antwerp Fine | publisher = University of Michigan Press | year = 1994 | isbn = 978-0-472-08260-5 | page = 589 | access-date = 2. 2. 2013}}</ref> U 1530-im, Kraljevina Mađarska je kontrolisala tvrđave na južnoj obali Save i Jajce. Jajačku tvrđavu su Osmanlije konačno zauzele 1527.<ref name="Pinson-1993"/><ref name="Fine-1994-589"/> Dinastija [[Berislavići|Berislavića]] kontrolisala je regiju [[Usora (oblast)|Usore]] na sjeveru sve dok i ona nije pala 1530-ih.<ref>{{cite journal | url = http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=115514&lang=en | language = hr | title = Usora i Soli u prva dva stoljeća turske prevlasti |author=Pavo Živković |author2=Marija Brandić | journal = Povijesni zbornik: Godišnjak za kulturu i povijesno nasljeđe | volume = 1 | number = 1–2 |date=maj 2007 | issn = 1846-3819 | publisher = Faculty of Philosophy, University of Osijek | pages = 53; 58 | access-date = 2. 9. 2012 | quote = Nakon što je tridesetih godina XVI. stoljeća Usora pala pod tursku vlast, nestankom posljednjeg Berislavića [...] Padom utvrđenog naselja Kobaša 1536. godine, turske vlasti od toga su naselja stvorile sjedište kadiluka i nahije.}}</ref> Dijelovi jugozapadne Bosne podijeljeni su u [[Kliški sandžak]], koji je formiran 1537. podređen Rumelijskom ejaletu. == Posljedice == [[Bosanski pašaluk]] je osnovan 1580.<ref>[[#Ibrahimagić|Ibrahimagić, 1998, p. 77]] ''And 117 years passed from the fall of Bosnia in 1463, when the first sanjak was established as the first independent form of military, administrative and political form of organisation of Ottoman rule in Bosnia, until the establishment of the Bosnian beglerbegluk or ayalet [province] as a separate province of the Ottoman Empire in 1580.''</ref> Padom Bihaća 1592, dosegao je najzapadnije granice moderne Bosne, te je uspostavljena moderna zapadna granica Bosne. Nakon toga, teritorija današnje Bosne i Hercegovine ostala je uglavnom netaknuta pod osmanskom vlašću sve do 1689. i [[Veliki turski rat|Velikog turskog rata]]. == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu]] * [[Hercegovački pašaluk]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatna literatura == * {{Cite book|last=Bataković|first=Dušan T.|title=The Serbs of Bosnia & Herzegovina: History and Politics|url=https://books.google.com/books?id=k3xpAAAAMAAJ|date=1996|publisher=Dialogue Association|isbn=978-2-911527-10-4}} * {{cite book | last = Sugar | first = Peter | title = Southeastern Europe under Ottoman rule, 1354-1804 | url = https://books.google.com/books?id=LOln4TGdDHYC&pg=PA64 | page = 64 | orig-date = 1977 | publisher = University of Washington Press | year = 1993 | isbn = 0-295-96033-7 | quote = 2. Hazim Šabanović studied this phenomenon in his numerous works dealing with Bosnia.}} * ''Bosansko krajište 1448-1463'', Godišnjak Istoriskog društva Bosne i Hercegovine * ''Krajište Isa-bega Ishakovića, Zbirni katastarski popis iz 1455. godine'', vol. 2. ''Bosansko Krajište'', Hazim Šabanović, [[Oriental Institute in Sarajevo|Institute of Oriental Studies]], Sarajevo, 1964. * {{cite book | ref = Ibrahimagić | last = Ibrahimagić | first = Omer | title = Constitutional development of Bosnia and Herzegovina | url = http://www.camo.ch/PDFO/OmerBiH.pdf | year = 1998 | publisher = Vijeće kongresa bošnjačkih intelektualaca | location = Sarajevo | isbn = 9958-47-030-6 | access-date = 28. 8. 2025 | archive-date = 17. 4. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180417152656/http://www.camo.ch/PDFO/OmerBiH.pdf | url-status = dead }} * ''Bosanski pašaluk, postanak i upravna podjela'', Hazim Šabanović, Sarajevo, 1982 {{Bosansko-osmanski srednjovjekovni ratovi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:Islam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vojna historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:14. vijek u Bosni]] [[Kategorija:15. vijek u Bosni]] [[Kategorija:16. vijek u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:14. vijek u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:15. vijek u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:16. vijek u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem srednjovjekovne Bosne]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Bosne tokom osmanskog perioda]] khsuyn7l5ak87z5fyucx6q9glj90sfj 0 526013 3924654 3891771 2026-09-11T00:20:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924654 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Lingvistička filozofija|Filozofija lingvistike}} {{Lingvistika|Primijenjena lingvistika}} '''Filozofija jezika''' odnosi se na [[Filozofija|filozofsko]] proučavanje prirode [[jezik]]a. Ona istražuje odnos između jezika, korisnika jezika i svijeta.<ref>{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-language |title= Philosophy of language |encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]] |access-date= 14. 11. 2018 |language=en}}</ref> Istraživanja mogu uključivati ​​ispitivanje prirode [[Značenje (filozofija)|značenja]], [[intencionalnost]]i, [[Referenca|reference]], konstitucije rečenica, koncepata, [[Učenje|učenja]] i [[Misao|misli]]. [[Gottlob Frege]] i [[Bertrand Russell]] bili su ključne figure u "[[Lingvistički zaokret|lingvističkom zaokretu]]" analitičke filozofije. Nakon ovih pisaca slijedili su [[Ludwig Wittgenstein]] (''[[Logičko-filozofski traktat]]''), [[Bečki krug]], [[Logički pozitivizam|logički pozitivisti]] te [[Willard Van Orman Quine]].<ref name=IEP>{{Cite web |url= https://www.iep.utm.edu/lang-phi/ |title= Philosophy of Language |website= [[Internetska enciklopedija filozofije]] |language=en|access-date= 22. 9. 2019}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija lingvistike}} === Antička filozofija === Na Zapadu, istraživanje jezika seže unazad do 5. stoljeća p. n. e, s filozofima poput [[Sokrat]]a, [[Platon]]a, [[Aristotel]]a i [[Stoicizam|stoika]].<ref>{{Cite book |last= Blackburn |first= S. |author-link= Simon Blackburn |title= The Oxford companion to philosophy |url= https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond |publisher= Štamparija Univerziteta u Oxfordu |year=1995 |isbn= 978-0-198-66132-0 |editor-last= Honderich |editor-first= Ted |editor-link= Ted Honderich |chapter= History of the Philosophy of Language |language=en}}</ref> Lingvističke spekulacije prethodile su sistematskim opisima gramatike koji su se pojavili oko 5. stoljeća p. n. e. u [[Indija|Indiji]] i oko 3. stoljeća p. n. e. u [[Antička Grčka|Grčkoj]]. U dijalogu ''[[Kratil (Platon)|Kratil]]'' Platon je razmatrao pitanje jesu li imena stvari određena konvencijom ili prirodom. Kritikovao je [[konvencionalizam]] jer je vodio do bizarne posljedice da se sve može konvencionalno imenovati bilo kojim imenom. Stoga, ne može objasniti tačnu ili netačnu primjenu imena. Tvrdio je da postoji prirodna ispravnost imena. Da bi to učinio, istakao je da [[Složenica|složenice]] i fraze imaju raspon ispravnosti. Također je tvrdio da primitivna imena imaju prirodnu ispravnost, jer svaki [[fonem]] predstavlja osnovne ideje ili osjećaje. Naprimjer, za Platona su slovo ''L'' i njegov zvuk predstavljali ideju mehkoće. Međutim, do kraja ''Kratila'' priznao je da su uključene i neke društvene konvencije i da postoje greške u ideji da fonemi imaju individualna značenja.<ref>{{Cite book |author= Platon |title= Cratylus |publisher= Štamparija Univerziteta u Cambridgeu |year=2007 |language=en |isbn= 978-0-521-58492-0 |translator-last= Sedley |translator-first= David N. |orig-date= o. 360. p. n. e. |author-link= Platon |translator-link= David Sedley}} Također dostupno posredstvom [[Gutenberg:1616|Projekta "Gutenberg"]].</ref> Platon se često smatra zagovornikom [[Problem univerzalija|ekstremnog realizma]]. Aristotel se zanimao pitanjima [[Logika|logike]], kategorija i stvaranja značenja. Sve stvari podijelio je u kategorije [[Vrsta (filozofija)|vrsta]] i [[Rod (filozofija)|rodova]]. Smatrao je da se značenje [[predikat]]a uspostavlja apstrakcijom sličnosti između različitih pojedinačnih stvari. Ta teorija kasnije je nazvana ''[[nominalizam]]''.<ref>{{Cite book |author= Porfirije |author-link= Porfirije Tirski |title= On Aristotle's categories |publisher= Štamparija Univerziteta Cornell |year=1992 |isbn=978-0-801-42816-6 |location= [[Ithaca (New York)|Ithaca (NY)]] |translator-last= Strange |translator-first=Steven K. |orig-date=o. 270 |language=en}}</ref> Međutim, budući da je Aristotel smatrao da ove sličnosti konstituiše stvarna zajednička forma, češće se smatra zagovornikom [[Umjereni realizam|umjerenog realizma]]. Stoici su dali važan doprinos analizi gramatike, razlikujući pet vrsta riječi: imenice, glagole, [[Imenice#Podjela|apelative]] (imena ili [[epitet]]e), [[Veznici|veznike]] i [[član]]ove. Također su razvili sofisticiranu doktrinu o ''[[lekton]]u'' povezanom sa svakim znakom jezika, ali različitim i od samog znaka i od stvari na koju se on odnosi. Taj lekton bio je značenje ili smisao svakog termina. Potpuni lekton rečenice jest ono što bismo danas nazvali njenom [[Propozicija|propozicijom]].<ref name="Eco">{{Cite book |last= Eco |first=Umberto |author-link= Umberto Eco |url= https://archive.org/details/semioticsphiloso00ecou |title= Semiotics and the Philosophy of Language |publisher= Štamparija Univerziteta Indiane |year=1986 |isbn=978-0-253-20398-4 |page= [https://archive.org/details/semioticsphiloso00ecou/page/30 30] |url-access=registration |language=en}}</ref> Samo su propozicije smatrane [[Nosilac istine|nosiocima istine]] – što znači da su se mogle smatrati istinitima ili lažnima – dok su rečenice bile jednostavno njihova sredstva izražavanja. Različiti lektoni također su mogli izražavati stvari osim propozicija, kao što su naredbe, pitanja i usklici.<ref>{{Cite book |last= Mates |first= Benson |title= Stoic Logic |publisher= Štamparija Univerziteta Kalifornije |year=1973 |isbn=978-0-520-02368-0 |orig-date=1953 |location= Berkeley |edition= reprint |author-link=Benson Mates |language=en}}</ref> === Srednjovjekovna filozofija === Srednjovjekovni filozofi bili su veoma zainteresovani za suptilnosti jezika i njegove upotrebe. Za mnoge [[Skolastika|skolastičare]] ovo interesovanje izazvano je potrebom prevođenja [[Grčki jezik|grčkih]] tekstova na [[Latinski jezik|latinski]]. U srednjovjekovnom periodu bilo je nekoliko važnih filozofa jezika. Kako smatra Peter J. King (iako je to osporavano), [[Pierre Abélard]] predvidio je moderne teorije reference.<ref>{{cite web |author= Peter King |title= "Peter Abelard" |work= Stanford Encyclopedia of Philosophy |url= http://plato.stanford.edu/entries/abelard/#4 |language=en}}</ref> Također, u djelu ''[[Summa Logicae]]'' [[William Ockham|Williama Ockhama]] iznesen je jedan od prvih ozbiljnih prijedloga za kodifikaciju mentalnog jezika.<ref>D. Chalmers, "Is there Synonymy in Occam's Mental Language?", ''The Cambridge Companion to Ockham'' (ur. Paul Vincent Spade), Štamparija [[Univerzitet u Cambridgeu|Univerziteta u Cambridgeu]], [[Cambridge]], 1999; {{ISBN|978-0-521-58244-5}}</ref> Skolastici iz kasnog srednjeg vijeka, poput Ockhama i [[Ivan Duns Škot|Ivana Dunsa Škota]], smatrali su da je logika ''scientia sermocinalis'' (nauka o jeziku). Rezultat njihovih istraživanja bila je razrada lingvističko-filozofskih pojmova čije su složenost i suptilnost tek nedavno shvaćene. Mnoge najzanimljivije probleme moderne filozofije jezika predvidjeli su srednjovjekovni mislioci. Fenomeni neodređenosti i nejednoznačnosti intenzivno su analizirani, što je dovelo do sve većeg interesa za probleme vezane za upotrebu [[Sinkategorematski izraz|sinkategorematskih riječi]], kao što su ''i'', ''ili'', ''ne'', ''ako'' i ''svaki''. Proučavanje ''kategorematskih riječi'' (ili ''izraza'') i njihovih svojstava također je uveliko razvijeno.<ref name="MD">D. Marconi, "Storia della Filosofia del Linguaggio", ''L'Enciclopedia Garzantina della Filosofia'' (ur. Gianni Vattimo), "Garzanti Editori", [[Milano]], 1981; {{ISBN|88-11-50515-1}}</ref> Jedno od glavnih dostignuća skolastičara u ovom području bila je doktrina zvana ''suppositio''.<ref name="KKP">[[Norman Kretzmann]], [[Anthony Kenny]], [[Jan Pinborg]], ''Cambridge History of Later Medieval Philosophy'', Štamparija Univerziteta u Cambridgeu, Cambridge, 1982; {{ISBN|0-521-22605-8}}</ref> ''Suppositio'' nekog izraza jest tumačenje koje mu se daje u određenom kontekstu. Može biti ''pravo'' ili ''preneseno'' (kao kada se koristi u [[Metafora|metafori]], [[Metonimija|metonimiji]] i drugim stilskim figurama). Pravi ''suppositio'', pak, može biti ''formalni'' ili ''materijalni'', u zavisnosti od toga odnosi li se na svoj uobičajeni nelingvistički referent (kao u "Dino je muškarac") ili na sebe kao lingvistički entitet (kao u "'Dino' ima četiri slova"). Takva klasifikacijska shema preteča je modernih [[razlika između upotrebe i spominjanja]] te između jezika i metajezika.<ref name="KKP"/> Postoji tradicija koja se naziva spekulativna gramatika i koja je postojala od 11. do 13. stoljeća. Među vodećim predstavnicima bili su [[Martin Dačanski]] i [[Toma Erfurtski]] (vidi "[[Modisti]]"). === Moderna filozofija === [[Renesansa|Renesansni]] i [[barok]]ni lingvisti, poput [[Johannes Goropius Becanus|Johannesa Goropiusa Becanusa]], [[Athanasius Kircher|Athanasiusa Kirchera]] i [[John Wilkins|Johna Wilkinsa]], bili su opčinjeni idejom [[Filozofski jezik|filozofskog jezika]], koji bi preokrenuo [[Babilonska kula|zbrku jezika]], pod utjecajem postepenog otkrivanja [[Kinesko pismo|kineskih znakova]] i [[Egipatski hijeroglifi|egipatskih hijeroglifa]] (''[[Horapolon|Hieroglyphica]]''). Ta misao paralelna je s idejom da bi mogao postojati univerzalni jezik muzike. Evropska nauka počela je usvajati [[Vyākaraṇa|indijsku lingvističku tradiciju]] tek od sredine 18. stoljeća, a pioniri su bili [[Jean François Pons]] i [[Henry Thomas Colebrooke]] (''editio princeps'' [[Varadarāja|Varadarāje]], [[sanskrt]]skog gramatičara iz 17. stoljeća, koje datira iz 1849). Početkom 19. stoljeća danski filozof [[Søren Kierkegaard]] insistirao je na tome da jezik treba igrati veću ulogu u [[Zapadnjačka filozofija|zapadnjačkoj filozofiji]]. Tvrdio je da se filozofija nije dovoljno fokusirala na ulogu koju jezik igra u spoznaji i da bi buduća filozofija trebala nastaviti sa svjesnim fokusom na jezik: {{blockquote|''Ako bi tvrdnja filozofa da su nepristrani bila sve na što pretenduje da jest, morala bi uzeti u obzir i jezik i njegovu cjelokupnu važnost u odnosu na spekulativnu filozofiju... Jezik je djelomično nešto izvorno dato, a djelomično ono što se slobodno razvija. I baš kao što pojedinac nikad ne može dostići tačku u kojoj postaje apsolutno nezavisan... tako je i s jezikom.''<ref>"Søren Kierkegaard (1813–1855)" u: H. Cloeren, ''Language and Thought'', "Walter de Gruyter", [[Berlin]], 1988.</ref>}} === Savremena filozofija === {{Glavni|Filozofija svakodnevnog jezika}} Jezik je počeo igrati centralnu ulogu u zapadnoj filozofiji početkom 20. stoljeća. Izraz "[[lingvistički zaokret]]" opisuje važan naglasak koji su savremeni filozofi stavljali na jezik tokom tog vremena. Jedna od centralnih figura uključenih u taj razvoj bio je njemački filozof [[Gottlob Frege]], čiji je rad o filozofskoj logici i filozofiji jezika krajem 19. stoljeća utjecao na rad analitičkih filozofa iz 20. stoljeća [[Bertrand Russell|Bertranda Russella]] i [[Ludwig Wittgenstein|Ludwiga Wittgensteina]]. U [[Kontinentalna filozofija|kontinentalnoj filozofiji]] osnovno djelo iz tog područja bio je ''[[Kurs opće lingvistike]]'' [[Ferdinand de Saussure|Ferdinanda de Saussurea]],<ref name=Kreps>David Kreps, ''Bergson, Complexity and Creative Emergence'', "Springer", 2015, str. 92.</ref> objavljen posmrtno 1916. Filozofija jezika postala je toliko sveprisutna da je jedno vrijeme, u krugovima [[Analitička filozofija|analitičke filozofije]], filozofija u cjelini shvatana kao pitanje filozofije jezika. U nastojanju da poremeti filozofiju jezika zapetljanu u ove [[Postmodernizam|postmodernističke]] i [[Poststrukturalizam|poststrukturalističke]] zastoje američki akademik [[Jason Josephson Storm]] uveo je [[Hilosemiotika|hilosemiotiku]].<ref name="Josephson">{{cite book |last= Josephson Storm |first= Jason |title= Metamodernism: The Future of Theory |publisher= Štamparija Univerziteta u Chicagu |date= 2021|isbn= 9780226786797 |language=en}}</ref> Pod utjecajem teorije koja uključuje [[pragmatizam]] u stilu [[William James|Williama Jamesa]] u kombinaciji s uvidom u [[Komunikacija biljaka|komunikaciju biljaka]] i [[Komunikacija životinja|životinja]], hilosemiotika nastoji uspostaviti panspecijski pristup znakovima, njihovoj namjeri i značenju.<ref name="Josephson"/><ref>{{Cite journal |last= Nencini |first= Andrea Maria |date= 4. 12. 2023 |title= Metamodernism: A Multispecies Approach to Hermeneutics |url= https://brill.com/view/journals/mtsr/37/1/article-p47_5.xml |journal= Method & Theory in the Study of Religion |volume=37 |issue=1 |pages=47–56 |doi=10.1163/15700682-bja10123 |issn=0943-3058|url-access=subscription}}</ref> Drugim riječima, hilosemiotika je pokret koji filozofiju jezika lišava [[Antropocentrizam|antropocentrizma]]. == Glavne teme i grane == === Značenje === {{Glavni|Semantika|Značenje (filozofija)}} Tema koja je dobila najviše pažnje u filozofiji jezika bila je ''priroda'' značenja kako bi se objasnilo šta je "značenje" i šta se misli kada se govori o njemu. Pitanja unutar tog područja uključuju prirodu [[Sinonimija|sinonimije]], porijeklo samog značenja, shvatanje značenja i prirodu kompozicije (pitanje kako su smislene jedinice jezika sastavljene od manjih smislenih dijelova i kako se značenje cjeline izvodi iz značenja njenih dijelova). Postoji nekoliko objašnjenja šta je lingvističko "značenje". Svako je povezano s vlastitim korpusom literature. * [[Značenje (filozofija)#Ideacijska teorija značenja|Ideacijska teorija značenja]], najčešće povezana s britanskim empiristom [[John Locke|Johnom Lockeom]], tvrdi da su značenja [[Mentalna reprezentacija|mentalne reprezentacije]] izazvane znakovima.<ref>Grigoris Antoniou, John Slaney (ur.), ''Advanced Topics in Artificial Intelligence'', "Springer", 1998, str. 9.</ref> Iako je ovaj pogled na značenje od samog početka bio opterećen brojnim problemima (vidi glavni članak za detalje), interes za njega obnovili su neki savremeni teoretičari pod krinkom ''[[Semantički eksternalizam|semantičkog internalizma]]''.<ref>Ned Block, "Conceptual Role Semantics" [http://www.nyu.edu/gsas/dept/philo/faculty/block/papers/ConceptualRoleSemantics.html (na internetu)].</ref> * [[Semantika uvjetne istinitosti|Teorija značenja pod uvjetom istinitosti]] smatra značenje uvjetom pod kojim neki iskaz može biti istinit ili neistinit. Ova tradicija seže barem do Fregea i povezana je s bogatim opusom modernih djela, predvođenih filozofima poput [[Alfred Tarski|Alfreda Tarskog]] i [[Donald Davidson (filozof)|Donalda Davidsona]].<ref name="Tarsk">Alfred Tarski, "The Semantical Conception of Truth", 1944. [http://www.ditext.com/tarski/tarski.html PDF].</ref><ref name="TandI">D. Davidson, ''Inquiries into Truth and Interpretation'', Štamparija [[Univerzitet u Oxfordu|Univerziteta u Oxfordu]], [[Oxford]], 2001; {{ISBN|0-19-924629-7}}</ref> (Vidi također Wittgensteinovu [[Slikovna teorija jezika|slikovnu teoriju jezika]].) * [[Filozofska istraživanja#Značenje kao upotreba|Upotrebna teorija značenja]], najčešće povezivana s kasnijim Wittgensteinovim stavovima, pomogla je u uvođenju ideje "značenja kao upotrebe" i komunitarističkog pogleda na jezik. Wittgensteina je zanimao način na koji zajednice koriste jezik i koliko daleko to može ići.<ref name="LW">L. Wittgenstein, ''Philosophical Investigations'', treće izdanje, preveo [[G. E. M. Anscombe]], "Macmillan Publishing", [[New York]], 1958.</ref> Također se povezuje s [[Peter Frederick Strawson|Peterom Frederickom Strawsonom]], [[John Searle|Johnom Searleom]], [[Robert Brandom|Robertom Brandomom]] i drugima.<ref name= "Brand">R. Brandom, ''Making it Explicit'', Štamparija [[Univerzitet Harvard|Univerziteta Harvard]], [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Massachusetts]]), 1994; {{ISBN|0-674-54330-0}}</ref> * Prema [[Inferencijalna semantika|inferencijalnoj]] teoriji, značenje izraza izvedeno je iz [[Zaključak|inferencijalnih]] odnosa koje on ima s drugim izrazima. Smatra se da potječe od upotrebne teorije značenja, a njegovi su najpoznatiji zastupnici [[Wilfrid Sellars]] i Robert Brandom. * [[Teorija direktne reference]], stav da je značenje riječi ili izraza ono na što on ukazuje u svijetu. Iako su stavovi ove vrste bili široko kritikovani u vezi s upotrebom jezika općenito, [[John Stuart Mill]] branio je oblik ovog stava, a [[Saul Kripke]] i [[Ruth Barcan Marcus]] branili su primjenu teorije direktne reference na [[Vlastite imenice|vlastita imena]]. * [[Semantički eksternalizam|Semantičkoeksternalistička]] teorija značenja, prema kojoj značenje nije isključivo psihološki fenomen, jer je određeno, barem djelomično, karakteristikama nečije okoline. Postoje dvije široke podvrste eksternalizma: društveni i okolišni. Prva je najuže povezana s [[Tyler Burge|Tylerom Burgeom]], a druga s [[Hilary Putnam|Hilaryjem Putnamom]], [[Saul Kripke|Saulom Kripkeom]] i drugima.<ref>T. Burge, "Individualism and the Mental", ''Midwest Studies in Philosophy'', 4, 1979, 73–121.</ref><ref>H. Putnam, [http://internalism.googlegroups.com/web/Putnam%20-%20The%20meaning%20of%20%27meaning%27.pdf?gda=twdJY1oAAABFSTngQf24Sy1RD7yNn1iVgy3Odg0ZctAT1N_Bh2qhdGG1qiJ7UbTIup-M2XPURDQe1sJTwbuelxnpaL6JzH4yeFMfiRQRvg6UTOJgQe0faGtRc9Sp7hcxNJ_gjwZr8bQ "The Meaning of 'Meaning'"] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20130618031552/http://internalism.googlegroups.com/web/Putnam%20-%20The%20meaning%20of%20%27meaning%27.pdf?gda=twdJY1oAAABFSTngQf24Sy1RD7yNn1iVgy3Odg0ZctAT1N_Bh2qhdGG1qiJ7UbTIup-M2XPURDQe1sJTwbuelxnpaL6JzH4yeFMfiRQRvg6UTOJgQe0faGtRc9Sp7hcxNJ_gjwZr8bQ |date= 18. 6. 2013}} u: ''Language, Mind and Knowledge'', ur. K. Gunderson, Štamparija Univerziteta Minnesote, [[Minneapolis]], 1975; {{ISBN|88-459-0257-9}}</ref><ref name="SK">S. Kripke, ''Naming and Necessity'', "Basil Blackwell", Oxford, 1980; {{ISBN|88-339-1135-7}}</ref> * [[Verifikacionizam|Verifikacionistička]] teorija značenja generalno se povezuje s pokretom [[Logički pozitivizam|logičkog pozitivizma]] s početka 20. stoljeća. Tradicionalna formulacija takve teorije jest da je značenje rečenice njena metoda verifikacije ili falsifikacije. U tom obliku teza je napuštena nakon što je većina filozofa prihvatila [[Duhem–Quineova teza|Duhem–Quineovu tezu]] o [[Konfirmacijski holizam|konfirmacijskom holizmu]] nakon objavljivanja Quineove "[[Dvije dogme empirizma]]".<ref>A. Voltolini, "Olismi Irriducibilmente Indipendenti?" u: ''Olismo'', ur. Massimo Dell'Utri, "Quodlibet", [[Macerata]], 2002; {{ISBN|88-86570-85-6}}</ref> Međutim, [[Michael Dummett]] zalaže se za modifikovani oblik verifikacionizma od 1970-ih. U toj verziji ''razumijevanje'' (a time i značenje) rečenice sastoji se u sposobnosti slušaoca da prepozna demonstraciju (matematičku, empirijsku ili drugu) njene istinitosti.<ref name="Dummett">M. Dummett, ''The Logical Basis of Metaphysics'', Štamparija Univerziteta Harvard, Cambridge (Massachusetts), 1991; {{ISBN|88-15-05669-6}}</ref> * [[Pragmatizam|Pragmatične teorije značenja]] uključuju bilo koju teoriju u kojoj je značenje (ili razumijevanje) rečenice određeno posljedicama njene primjene. Dummett pripisuje takvu teoriju značenja [[Charles Sanders Peirce|Charlesu Sandersu Peirceu]] i drugim [[Američka filozofija|američkim]] pragmatičarima s početka 20. stoljeća.<ref name="Dummett"/> * [[Paul Grice#Grice o značenju|Psihološke teorije značenja]], koje se fokusiraju na namjere govornika u određivanju značenja iskaza. Među važnijim zagovornicima takvog stava bio je [[Paul Grice]], čiji stavovi također uzimaju u obzir [[nelingvističko značenje]] (tj. značenje preneseno govorom tijela, značenja kao posljedice itd.).<ref>P. Grice, "Meaning", ''Perspectives in the Philosophy of Language'', ur. Robert Stainton, 2000.</ref> === Referenca === Istraživanja o tome kako jezik uzajamno djeluje sa svijetom nazivaju se teorije reference. Frege je bio zagovornik [[Teorija posredne reference|teorije posredne reference]]. Podijelio je semantički sadržaj svakog izraza, uključujući rečenice, na dvije komponente: [[Smisao i referenca|smisao i referencu]]. Smisao rečenice je misao koju ona izražava. Takva misao je apstraktna, univerzalna i objektivna. Smisao bilo kojeg podrečeničkog izraza sastoji se u njegovom doprinosu misli koju izražava rečenica u koja je ugrađen. Smislovi određuju referencu i ujedno su načini predstavljanja objekata na koje se izrazi odnose. [[Referent (lingvistika)|Referenti]] su objekti u svijetu koje riječi izdvajaju. Smislovi rečenica su misli, dok su njihovi referenti [[Istinitosna vrijednost|istinitosne vrijednosti]] (istinite ili lažne). Referenti rečenica ugrađenih u pripisivanje [[Propozicijski stav|propozicijskog stava]] i druge nejasne kontekste njihova su uobičajena značenja.<ref name="GF">G. Frege, "[[O smislu i referenci]]" (1892) u: ''Frege: Senso, Funzione e Concetto'' (ur. [[Eva Picardi]] i [[Carlo Penco]]), "Editori Laterza", [[Bari]], 2001; {{ISBN|88-420-6347-9}}</ref> Bertrand Russell u kasnijim spisima i iz razloga povezanih s njegovom teorijom poznavanja u [[Epistemologija|epistemologiji]] smatrao je da su jedini direktno referencijalni izrazi ono što je on nazivao "logički vlastitim imenima". U njih spadaju riječi poput ''ja'', ''sada'', ''ovdje'' i drugi [[Indeksičnost|indeksi]].<ref>{{cite web |author= Jason Stanley |year=2006 |url= http://www.rci.rutgers.edu/~jasoncs/routledge.pdf |title= Philosophy of Language in the Twentieth Century |archive-url= https://web.archive.org/web/20060424165706/http://www.rci.rutgers.edu/~jasoncs/routledge.pdf |archive-date= 24. 4. 2006 |language=en}}</ref><ref>M. de Gaynesford, ''I: The Meaning of the First Person Term'', Štamparija Univerziteta u Oxfordu, Oxford, 2006.</ref> Vlastita imena navedene vrste smatrao je "skraćenim [[Definitivni opis|definitivnim opisima]]" (vidjeti "[[Teorija opisa|Teoriju opisa]]"). Stoga ''Joseph R. Biden'' može biti skraćenica za "bivšeg predsjednika Sjedinjenih Država i supruga Jill Biden". Definitivni opisi su označavajuće fraze (vidi "[[O označavanju]]") koje Russell analizira u egzistencijalno kvantificirane logičke konstrukcije. Takve fraze označavaju u smislu da postoji objekt koji zadovoljava opis. Međutim, za takve objekte ne treba smatrati da su smisleni sami po sebi nego imaju značenje samo u propoziciji izraženoj rečenicama čiji su dio. Stoga, za Russella, oni nisu direktno referencijalni na isti način kao logički vlastita imena.<ref>B. Russell, (1905) "On Denoting" (objavljeno u ''Mindu''; [http://cscs.umich.edu/~crshalizi/Russell/denoting/ tekst na internetu]); Stephen Neale, ''Descriptions'', MIT Press, Cambridge (Massachusetts), 1990.</ref><ref>B. Russell, (1903) ''I Principi della Matematica'', preveli Enrico Carone i Maurizio Destro, "Newton Compton editori", Rim, 1971; {{ISBN|88-8183-730-7}}</ref> Prema Fregeovom shvatanju, svaki [[referirajući izraz]] ima smisao kao i referent. Takav pogled na "posrednu referencu" ima određene teorijske prednosti u odnosu na Millov pogled. Naprimjer, koreferencijalna imena, kao što su ''Samuel Clemens'' i ''Mark Twain'', uzrokuju probleme za direktno referencijalni pogled jer je moguće da neko čuje "Mark Twain je Samuel Clemens" i bude iznenađen – stoga njihov kognitivni sadržaj izgleda drugačije. Uprkos razlikama između stavova Fregea i Russella, oni se uglavnom svrstavaju u jednu grupu kao [[Deskriptivistička teorija imena|deskriptivisti]] kad je riječ o vlastitim imenima. Takav deskriptivizam kritikovan je u djelu [[Saul Kripke|Saula Kripkea]] ''[[Imenovanje i nužnost]]''. Kripke je iznio ono što je postalo poznato kao "modalni argument" (ili "argument iz krutosti"). Razmotrimo ime ''Aristotel'' i opise "najveći Platonov učenik", "osnivač logike" i "Aleksandrov učitelj". [[Aristotel]] očito zadovoljava sve opise (i mnoge druge koje obično povezujemo s njim), ali nije [[Istina (logika)|nužno tačno]] da, ako je Aristotel postojao, onda je on odgovarao bilo kojem od ovih opisa, ili svim opisima. Aristotel je mogao postojati, a da nije učinio nijednu od stvari po kojima je poznat kasnijim generacijama. Moguće je da je postojao, a da uopće nije postao poznat sljedećim generacijama, ili je možda umro u djetinjstvu. Pretpostavimo da Marija povezuje Aristotela s opisom "posljednji veliki filozof antike" i da je (pravi) Aristotel umro u djetinjstvu. Tada bi se činilo da se Marijin opis odnosi na Platona. No, to je duboko kontraintuitivno. Dakle, imena su ''[[kruti označitelj]]i'', prema Kripkeovom mišljenju, tj. odnose se na istu osobu u svakom mogućem svijetu u kojem ta osoba postoji. U istom djelu Kripke je artikulisao nekoliko drugih argumenata protiv "Frege–Russellovog" deskriptivizma<ref name="SK"/> (vidjeti i Kripkeovu [[Uzročna teorija reference|uzročnu teoriju reference]]). Cijeli filozofski poduhvat proučavanja reference kritikovao je lingvist [[Noam Chomsky]] u raznim djelima.<ref>N. Chomsky, ''New horizons in the study of language and mind'', Štamparija Univerziteta u Cambridgeu, 2000.</ref><ref>Massimo Piattelli-Palmarini, Juan Uriagereka, [[Pello Salaburu]] (ur.), ''Of Minds and Language: A Dialogue with Noam Chomsky in the Basque Country'', Štamparija Univerziteta u Oxfordu, 2009, str. 27.</ref> === Kompozicija i dijelovi === Odavno je poznato da postoje različite [[vrste riječi]]. Jedan dio uobičajene rečenice jest leksička riječ, u koju spadaju [[imenice]], glagoli i pridjevi. Glavno pitanje u ovom području – možda i najvažnije pitanje za [[Formalizam|formalističke]] i [[Strukturalizam|strukturalističke]] mislioce – jest kako značenje rečenice proizlazi iz njenih dijelova. [[Datoteka:syntactic-semantic trees.gif|mini|desno|250px|Primjer sintaktičkog stabla]] Mnogi aspekti problema kompozicije rečenica obrađeni su u [[Sintaksa|sintaksi]]. Filozofska semantika obično se fokusira na [[princip sastavnosti]] kako bi objasnila odnos između smislenih dijelova i cijelih rečenica. Princip sastavnosti tvrdi da se rečenica može razumjeti na osnovu značenja njenih ''dijelova'' (tj. riječi, morfema) zajedno s razumijevanjem njene ''strukture'' (tj. sintakse, logike).<ref>P. Pagin, "Are Holism and Compositionality Compatible?" u: ''Olismo'' (ur. Massimo dell'Utri), "Quodlibet", Macerata, 2002; {{ISBN|88-86570-85-6}}</ref> Nadalje, sintaktičke propozicije raspoređene su u ''diskursne'' ili ''narativne'' strukture, koje također kodiraju značenja putem pragmatike, poput vremenskih odnosa i zamjenica.<ref>T. Givón, ''Syntax: An Introduction, Volume 1'', "John Benjamins Publishing", 2001.</ref> Moguće je koristiti koncept ''funkcija'' za opisivanje više od pukog funkcionisanja leksičkih značenja: ona se mogu koristiti i za opisivanje značenja rečenice. U rečenici "Konj je crven" "konj" se može smatrati proizvodom ''[[Propozicijska funkcija|propozicijske funkcije]]''. To je jezička operacija koja uzima entitet (u ovom slučaju, konja) kao ulaz i daje ''semantičku činjenicu'' (tj. propoziciju predstavljenu s "Konj je crven") kao izlaz. Drugim riječima, propozicijska je funkcija poput algoritma. Značenje "crveno" u ovom je slučaju ono što uzima entitet "konj" i pretvara ga u izjavu "Konj je crven".<ref name="Stainton">Robert J. Stainton, [https://archive.org/details/philosophicalper0000stai ''Philosophical perspectives on language''], "Broadview Press", [[Peterborough (Ontario)|Peterborough]] ([[Ontario]]), 1996.</ref> Lingvisti su razvili najmanje dvije opće metode za razumijevanje odnosa između dijelova lingvističkog niza i načina na koji je on sastavljen: sintaktička i semantička stabla. Sintaktička se oslanjaju na riječi rečenice imajući na umu ''[[Gramatika|gramatiku]]'' rečenice; [[Semantika|semantička]] se fokusiraju na ulogu ''značenja'' riječi i kako se ta značenja kombinuju kako bi pružila uvid u genezu semantičkih činjenica. === Um i jezik === ==== Urođenost i učenje ==== Neke od glavnih stvari na presjeku filozofije jezika i filozofije uma također su obrađene u modernoj [[Psiholingvistika|psiholingvistici]]. Neka važna pitanja odnose se na količinu urođenog jezika, je li usvajanje jezika posebna sposobnost uma i kakva je veza između misli i jezika. Postoje tri opće perspektive u vezi s pitanjem učenja jezika. Prva je [[Biheviorizam|bihevioristička]], koja tvrdi da se ne samo da se većina jezika uči nego se on uči posredstvom uvjetovanja. Druga je ''perspektiva testiranja hipoteza'', koja shvata da djetetovo učenje sintaktičkih pravila i značenja uključuje postavljanje i testiranje hipoteza korištenjem opće sposobnosti inteligencije. Posljednji kandidat za objašnjenje je nativistička perspektiva, koja tvrdi da su barem neke od sintaktičkih postavki urođene i programirane, zasnovane na određenim modulima uma.<ref name="Fodor">{{cite book |title= The Modularity of Mind: An Essay in Faculty Psychology |url= https://archive.org/details/modularityofmind0000fodo |last= Fodor |first= Jerry A. |publisher= MIT Press |year=1983|isbn=0-262-56025-9 |language=en}}</ref><ref name="SP">S. Pinker (1994), ''L'Istinto del Linguaggio'' (izvorni naslov: ''The Language Instinct''), Arnaldo Mondadori Editori, [[Milano]], 1997; {{ISBN|88-04-45350-8}}</ref> Postoje različita shvatanja strukture mozga kada je riječ o jeziku. [[Konekcionizam|Konekcionistički]] modeli naglašavaju ideju da rječnik i misli osobe funkcionišu u nekoj vrsti distribuirane, [[Asocijacionizam|asocijativne]] mreže.<ref>P. Churchland, ''Engine of Reason, Seat of the Soul: A Philosophical Journey Into the Brain'', MIT Press, Cambridge (Massachusetts), 1995.</ref> [[Nativizam (psihologija)|Nativistički]] modeli tvrde da u mozgu postoje [[Sredstva za usvajanje jezika|specijalizovana sredstva]] posvećena usvajanju jezika.<ref name="SP"/> [[Računarska teorija uma|Računarski]] modeli naglašavaju pojam reprezentativnog [[Jezik misli|jezika misli]] i logičke, računarske obrade koju um provodi nad njima.<ref>J. Fodor, E. Lepore, "All at Sea in Semantic Space: Churchland on Meaning Similarity", ''Journal of Philosophy'', 96, 1999, 381–403.</ref> [[Emergentizam|Emergentistički]] modeli fokusiraju se na ideju da su prirodne sposobnosti složen sistem koji proizlazi iz jednostavnijih bioloških dijelova. [[Redukcionizam|Redukcionistički]] modeli pokušavaju objasniti mentalne procese višeg nivoa u smislu osnovne neurofiziološke aktivnosti niskog nivoa.<ref>D. R. Hofstadter, ''Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid'', "Random House", [[New York]], 1979; {{ISBN|0-394-74502-7}}</ref> === Komunikacija === Prvo, ovo područje istraživanja nastoji bolje razumjeti šta govornici i slušaoci rade s jezikom u komunikaciji i kako se on društveno koristi. Specifični interesi uključuju teme [[Ovladavanje jezikom|učenja]] i stvaranja jezika te [[Govorni čin|govornih činova]]. Drugo, istražuje se pitanje kako se jezik odnosi prema umu i govornika i [[Interpretacija jezika|interpretatora]]. Od posebnog su interesa osnove za uspješno [[prevođenje]] riječi i pojmova u njihove ekvivalente na drugom jeziku. ==== Jezik i mišljenje ==== Važan problem koji se dotiče i filozofije jezika i [[Filozofija uma|filozofije uma]] jest to koliko jezik utječe na mišljenje i obratno. Postoji niz perspektiva u vezi s tim pitanjem, od kojih svaka nudi brojne uvide i prijedloge. Lingvisti [[Edward Sapir|Sapir]] i [[Benjamin Lee Whorf|Whorf]] [[Sapir–Whorfova hipoteza|sugerisali su]] da jezik ograničava stepen u kojem članovi "lingvističke zajednice" mogu razmišljati o određenim temama (hipoteza paralelna s romanom ''[[1984 (roman)|1984]]'' [[George Orwell|Georgea Orwella]]).<ref>P. Kay, W. Kempton, "What is the Sapir-Whorf Hypothesis?", ''American Anthropologist'', 86(1), 1984, 65–79.</ref> Drugim riječima, jezik je analitički prethodio mišljenju. Filozof [[Michael Dummett]] također je zagovornik stanovišta "jezik na prvom mjestu".<ref name="BlackwellPhil">{{cite book |title= The Blackwell Companion to Philosophy |year=1999 |last1= Bunnin |first1= Nicholas |last2= Tsui-James |first2= E. P. |publisher=Blackwell |location=Oxford |page= 97, 120–121 |language=en}}</ref> Oštra suprotnost Sapir–Whorfovom stavu jest ideja da misao (ili, šire gledano, mentalni sadržaj) ima prioritet nad jezikom. Stav "znanje na prvom mjestu" može se naći, naprimjer, u djelu [[Paul Grice|Paula Gricea]].<ref name="BlackwellPhil"/> Nadalje, ovaj stav usko je povezan sa Jerryjem Fodorom i njegovom hipotezom o jeziku misli. Prema njegovom argumentu, govorni i pisani jezik crpe intencionalnost i značenje iz unutrašnjeg jezika kodiranog u umu.<ref name="LOT">J. Fodor, ''The Language of Thought'', Štamparija Univerziteta Harvard, 1975; {{ISBN|0-674-51030-5}}.</ref> Glavni je argument u korist takvog stava to da strukture misli i jezika, izgleda, dijele kompozicijski, sistematski karakter. Drugi je argument to da je teško objasniti kako znakovi i simboli na papiru mogu predstavljati bilo šta smisleno osim ako im sadržaj uma ne unese neku vrstu značenja. Jedan od glavnih argumenata protiv jest da takvi nivoi jezika mogu dovesti do beskonačnog nazadovanja.<ref name="LOT"/> U svakom slučaju, mnogi filozofi uma i jezika, poput [[Ruth Millikan]], Dretskea i Fodora, nedavno su pažnju usmjerili na direktno objašnjavanje značenja mentalnih sadržaja i stanja. Druga filozofska tradicija pokušala je pokazati da su jezik i misao koekstenzivni – da ne postoji način da se objasni jedno bez drugoga. [[Donald Davidson (filozof)|Donald Davidson]] u eseju "Mišljenje i razgovor" tvrdio je da pojam vjerovanja može nastati samo kao proizvod javne jezičke interakcije. [[Daniel Dennett]] ima sličan ''interpretacijski'' pogled na propozicijske stavove.<ref>S. Gozzano, "Olismo, Razionalità e Interpretazione" u: ''Olismo'' (ur. Massimo dell'Utri), "Quodlibet", Macerata, 2002; {{ISBN|88-86570-85-6}}</ref> Do određene mjere, teorijski temelji [[Kognitivna semantika|kognitivne semantike]] (uključujući pojam semantičkog [[Uokviravanje (društvene nauke)|uokviravanja]]) sugerišu utjecaj jezika na misao.<ref>G. Lakoff, ''Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind'', Štamparija Univerziteta u Chicagu, [[Chicago]], 1987; {{ISBN|0-226-46804-6}}.</ref> Međutim, ista tradicija smatra značenje i gramatiku funkcijom konceptualizacije, što otežava njihovu bilo kakvu direktnu procjenu. Neki mislioci, poput antičkog [[Sofisti|sofista]] [[Gorgija|Gorgije]], doveli su u pitanje je li jezik uopće sposoban uhvatiti misao: <blockquote>...govor nikada ne može tačno predstaviti opažajne stvari s obzirom na to da se od njih razlikuje, a svaku opaža jednom vrstom organa, a govor drugom. Dakle, budući da se objekti vida ne mogu predstaviti nijednom drugom čulu osim vida, a različiti čulni organi ne mogu međusobno davati informacije, slično tome ni govor ne može dati nikakve informacije o opažajnim stvarima. Stoga, ako nešto postoji i ako se potpuno shvata, to je nesaopćivo.<ref>Gorgija (oko 375. p. n. e), prevela: Kathleen Freeman, u: W. Kaufmann, ''Philosophic Classics: Thales to Ockham'', "Prentice Hall, Inc.", [[New Jersey]], 1961, 1968.</ref></blockquote> Postoje studije koje dokazuju da jezici oblikuju način na koji ljudi razumiju uzročnost. Neke od njih provela je [[Ljera Borodicki]]. Naprimjer, govornici [[Engleski jezik|engleskog jezika]] imaju tendenciju da kažu stvari poput "John je razbio vazu" čak i za slučajne nezgode. Međutim, govornici [[Španski jezik|španskog]] ili [[Japanski jezik|japanskog]] vjerovatnije bi rekli "Vaza se sama razbila". U studijama koje je provela Caitlin Fausey na [[Univerzitet Stanford|Univerzitetu Stanford]] govornici engleskog, španskog i japanskog jezika gledali su snimke dvoje ljudi koji buše balone, razbijaju jaja i prolijevaju pića, bilo namjerno ili slučajno. Kasnije su svi pitani mogu li se sjetiti ko je šta učinio. Govornici španskog i japanskog nisu se sjećali uzročnika slučajnih događaja tako dobro kao govornici engleskog.<ref>{{cite web |url= http://csjarchive.cogsci.rpi.edu/Proceedings/2009/papers/559/paper559.pdf |language=en |title= The role of language in eye-witness memory: Remembering who did it in English and Japanese |access-date= 23. 12. 2011 |archive-date= 26. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120426070456/http://csjarchive.cogsci.rpi.edu/Proceedings/2009/papers/559/paper559.pdf |url-status=dead}}</ref> Govornici [[Ruski jezik|ruskog]], koji prave dodatnu razliku između svijetloplave i tamnoplave boje, bolje vizualno razlikuju nijanse plave. [[Pirahã]], pleme u [[Brazil]]u, čiji jezik ima samo termine poput "malo" i "mnogo" umjesto brojeva, nije u stanju pratiti tačne količine.<ref>{{cite web |language=en |date= 23. 7. 2010 |url= https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703467304575383131592767868?mod=WSJEUROPE_hpp_MIDDLETopNews#printMode |title= Lost in Translation. New cognitive research suggests that language profoundly influences the way people see the world; a different sense of blame in Japanese and Spanish by Lera Boroditsky |access-date= 10. 12. 2011 |first= Ljera |last= Borodicki |website= Online.wsj.com}}</ref> U jednoj studiji govornici [[Njemački jezik|njemačkog]] i španskog zamoljeni su da opišu objekte suprotnog [[Rod (sociologija)|roda]] u ta dva jezika. Opisi koje su dali razlikovali su se na način predviđen [[Gramatički rod|gramatičkim rodom]]. Naprimjer, kada su zamoljeni da opišu "ključ" – riječ koja je muškog roda u njemačkom, a ženskog u španskom – govornici njemačkog češće su koristili riječi poput "tvrd", "težak", "nazubljen", "metalni", "zupčast" i "koristan", dok su govornici španskog češće koristili "zlatan", "zamršen", "mali", "divan", "sjajan" i "sićušan". Da bi opisali "most", koji je ženskog roda u njemačkom, a muškog u španskom, govornici njemačkog rekli su "lijep", "elegantan", "krhak", "miran", "lijep" i "vitak", a govornici španskog "veliki", "opasan", "dug", "jak", "čvrst" i "visok". To je bio slučaj iako je testiranje provedeno na engleskom, jeziku bez gramatičkog roda.<ref>{{cite web|url= http://www.edge.org/3rd_culture/boroditsky09/boroditsky09_index.html |title= How Does Our Language Shape The Way We Think? |website= Edge.org |access-date= 10. 12. 2011 |language=en}}</ref> U nizu studija koje je proveo Gary Lupyan ljudi su zamoljeni da pogledaju niz slika imaginarnih vanzemaljaca.<ref>{{cite journal |last1= Lupyan |first1= Gary |last2= Rakison |first2= David H. |last3= McClelland |first3= James L. |title= Language is not Just for Talking: Redundant Labels Facilitate Learning of Novel Categories |journal= Psychological Science |date= decembar 2007 |volume=18 |issue=12 |pages= 1077–1083 |doi=10.1111/j.1467-9280.2007.02028.x |pmid=18031415 |s2cid=13455410 |url=http://sapir.psych.wisc.edu/papers/lupyan_rakison_mcClelland_2007.pdf |access-date= 15. 2. 2023 |language=en}}</ref> Na osnovu nekih suptilnih karakteristika određivano je da li je svaki vanzemaljac prijateljski ili neprijateljski raspoložen, ali učesnicima nije rečeno koje su to karakteristike. Morali su pogoditi je li svaki vanzemaljac prijateljski ili neprijateljski raspoložen, a nakon svakog odgovora rečeno im je da li je tačan ili ne, što im je pomoglo da nauče suptilne znakove koji razlikuju prijatelja od neprijatelja. Četvrtini učesnika unaprijed je rečeno da se prijateljski raspoloženi vanzemaljci zovu "leebish", a neprijateljski raspoloženi "grecious" (nepostojeće riječi u engleskom), dok je drugoj četvrtini rečeno suprotno. Za preostale su ostali bezimeni. Utvrđeno je da su učesnici kojima su data imena za vanzemaljce naučili da ih kategoriziraju mnogo brže, postižući 80% tačnosti za manje od polovine vremena koje je bilo potrebno onima kojima nisu data imena. Do kraja testa oni kojima su data imena mogli su ispravno kategorizirati 88% vanzemaljaca, u poređenju s 80% kod ostalih. Zaključeno je da imenovanje objekata pomaže pri njihovoj kategorizaciji i pamćenju. U drugoj seriji eksperimenata<ref>{{Cite web |url= https://mywebspace.wisc.edu/lupyan/web/lupyan_2008_jepG.pdf |title= Archived copy |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102193358/https://mywebspace.wisc.edu/lupyan/web/lupyan_2008_jepG.pdf |archive-date= 2. 11. 2013 |url-status=dead |access-date= 24. 7. 2013 |language=en}}</ref> grupa ljudi zamoljena je da pregleda namještaj iz [[IKEA]]-inog kataloga. Polovinu vremena su zamoljeni da imenuju predmet – bilo da je riječ o stolici ili lampi, naprimjer – dok su ostatak vremena morali reći sviđa li im se ili ne. Utvrđeno je da je, kada su zamoljeni da imenuju predmete, vjerovatnoća da se prisjete specifičnih detalja proizvoda, poput toga ima li stolica naslone za ruke ili ne, bila niža. Zaključeno je da imenovanje predmeta pomaže umu da izgradi prototip tipičnog predmeta u grupi na štetu individualnih karakteristika.<ref>{{cite web |url= https://www.newscientist.com/article/mg20727761.500-whats-in-a-name-the-words-behind-thought.html?full=true |title=What's in a name? The words behind thought by David Robson |date= 6. 9. 2010 |website= Newscientist.com |access-date= 10. 12. 2011 |language=en}}</ref> === Društvena interakcija i jezik === Uobičajena je tvrdnja da jezikom upravljaju društvene konvencije. Neizbježno se javljaju pitanja o pratećim temama. Jedno se odnosi na to šta je tačno konvencija i kako se proučava, a drugo na to koliko su konvencije uopće važne u proučavanju jezika. [[David Lewis (filozof)|David Lewis]] predložio je vrijedan odgovor na prvo pitanje izlažući stav da je konvencija "racionalno samoodržavajuća pravilnost u ponašanju". Međutim, čini se da se taj stav donekle takmiči s Griceovim stavom o značenju govornika, zahtijevajući da se jedno (ili oba) oslabe ako se oba žele smatrati istinitima.<ref name="BlackwellPhil"/> Neki su doveli u pitanje to jesu li konvencije uopće relevantne za proučavanje značenja. Chomsky je predložio da se proučavanje jezika može provoditi u smislu I-jezika ili unutrašnjeg jezika osoba. Ako je to tako, onda to potkopava potragu za objašnjenjima u smislu konvencija i takva objašnjenja svodi na domen ''[[Metasemantika|metasemantike]]''. To je termin koji koristi filozof jezika [[Robert Stainton]] da opiše sva ona područja koja pokušavaju objasniti kako nastaju semantičke činjenice.<ref name="Stainton"/> Jedan plodonosan izvor istraživanja uključuje istraživanje društvenih uvjeta koji dovode do nastanka značenjâ i jezikâ ili su povezani s njima. ''[[Etimologija]]'' (proučavanje porijekla riječi) i ''[[stilistika]]'' (filozofska argumentacija o tome šta čini "dobru gramatiku" u odnosu na određeni jezik) još su dva primjera područja koja se smatraju metasemantičkima. Mnoga odvojena (ali povezana) područja istraživala su temu lingvističke konvencije unutar vlastitih istraživačkih paradigmi. Pretpostavke koje podržavaju svaki teorijski stav zanimljive su filozofu jezika. Naprimjer, jedno od glavnih područja sociologije, [[simbolički interakcionizam]], zasniva se na uvidu da se ljudska društvena organizacija gotovo potpuno temelji na upotrebi značenja.<ref>James J. Teevan, W. E. Hewitt, ''Introduction to Sociology: A Canadian Focus'', "Prentice Hall", [[Toronto]], 2001, str. 10.</ref> Posljedično, svako objašnjenje neke [[Društvena struktura|društvene strukture]] (poput [[Ustanova|ustanove]]) moralo bi uzeti u obzir zajednička značenja koja stvaraju i održavaju strukturu. [[Retorika]] je nauka o određenim riječima koje ljudi koriste kako bi postigli odgovarajući emocionalni i racionalni efekt kod slušaoca, bilo da je to da uvjere, provociraju, omile ili pouče. Neke relevantne primjene ovog područja uključuju ispitivanje [[Propaganda|propagande]] i [[Didakticizam|didakticizma]], svrhe [[Psovka|psovki]] i [[Pejorativ|pogrdnih riječi]] (posebno toga kako utječu na ponašanje drugih i definišu odnose) ili efekte rodno obojenog jezika. Može se koristiti i za proučavanje [[Transparentnost (lingvistika)|lingvističke transparentnosti]] (ili govora na pristupačan način), kao i [[Performativni iskaz|performativnih iskaza]] i različitih zadataka koje jezik može obavljati (nazvanih "govorni činovi"). Također ima primjenu u proučavanju i tumačenju prava i pomaže u uvidu u logički koncept [[Domen diskursa|domena diskursa]]. [[Teorija književnosti]] disciplina je za koju neki teoretičari književnosti tvrde da se preklapa s filozofijom jezika. Naglašava metode koje čitaoci i kritičari koriste u razumijevanju teksta. Ovo područje, nastalo iz proučavanja pravilnog tumačenja poruka, usko je povezano s drevnom disciplinom [[Hermeneutika|hermeneutikom]]. === Istina === Konačno, filozofi jezika istražuju kako se jezik i značenje odnose prema istini i [[Referenca|stvarnosti na koju se referišu]]. Manje su zainteresovani za to koje su rečenice ''zapravo istinite'', a više za to ''koje vrste značenja mogu biti istinite ili lažne''. Filozof jezika orijentisan na istinu mogao bi se pitati može li besmislena rečenica biti istinita ili lažna, ili mogu li rečenice izražavati tvrdnje o stvarima koje ne postoje, a ne način na koji se rečenice koriste.{{Izvor}} == Problemi u filozofiji jezika == === Priroda jezika === {{Glavni|Teorijska lingvistika}} U filozofskoj tradiciji koja potječe od starih Grka, poput Platona i Aristotela, jezik se smatra alatom za iznošenje tvrdnji o stvarnosti posredstvom predikacije; npr., "Čovjek je racionalna životinja", gdje je ''Čovjek'' [[Subjekat (gramatika)|subjekat]], a ''je racionalna životinja'' [[predikat]], koji izražava svojstvo subjekta. Takve strukture također čine sintaktičku osnovu [[Silogizam|silogizma]], koji je ostao standardni model formalne logike do početka 20. stoljeća, kada je zamijenjen [[Logika prvog reda|predikatskom logikom]]. U lingvistici i filozofiji jezika klasični model preživio je u srednjem vijeku, a vezu između aristotelovske filozofije nauke i lingvistike razradio je Toma Erfurtski u svojoj modističkoj gramatici (oko 1305), koja daje primjer analize [[Prijelazni glagoli|prijelazne]] rečenice: "Platon udara Sokrata", gdje je ''Sokrat'' [[Objekat (gramatika)|objekat]] i dio predikata.<ref name="Seuren_1998">{{cite book |author= Seuren, Pieter A. M. |title= Western linguistics: An historical introduction |url= https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur |publisher= Wiley-Blackwell |year=1998 |isbn= 0-631-20891-7 |pages=[https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur/page/250 250]–251 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last= Itkonen |first= Esa |date=2013 |editor-last= Allen |editor-first= Keith |title= The Oxford Handbook of the History of Linguistics |url= https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |publisher= Štamparija Univerziteta u Oxfordu |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3/page/746 747]–775 |chapter= Philosophy of linguistics |isbn=9780199585847 |language=en}}</ref> Društveni i evolucijski aspekti jezika razmatrani su tokom klasičnog i srednjovjekovnog perioda. Platonov dijalog ''[[Kratil (Platon)|Kratil]]'' istražuje [[ikoničnost]] riječi, tvrdeći da ih stvaraju "majstori riječi" i da ih biraju oni kojima su te riječi potrebne te da je proučavanje jezika izvan filozofskog cilja proučavanja [[Teorija ideja|ideja]].<ref>{{cite book |last1= Cooper |first1= John M. |last2= Hutchinson |first2= Douglas S. |date=1997 |title= Plato: Complete Works |url= https://archive.org/details/completework_plat_1997_000_10459781 |publisher= Hackett |isbn=978-0872203495 |language=en}}</ref> Mislioci iz doba [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] prilagodili su klasični model kršćanskom pogledu na svijet, tvrdeći da je Bog stvorio čovjeka društvenim i racionalnim te da je iz tih svojstava čovjek stvorio vlastite kulturne navike, uključujući jezik.<ref>{{cite journal |last= Jermołowicz |first= Renata |date=2003 |title= On the project of a universal language in the framework of the XVII century philosophy |url= |journal= Studies in Logic, Grammar and Rhetoric |volume=6 |issue=19 |pages=51–61 |language=en}}</ref> U toj tradiciji logika strukture subjekat–predikat formira opću ili "univerzalnu" gramatiku koja upravlja mišljenjem i podržava sve jezike. Varijacije između jezika istraživane su u ''[[Gramatika iz Port-Royala|Gramatici iz Port-Royala]]'' Arnaulda i Lancelota, između ostalih, koji su je opisali kao slučajnu i odvojenu od logičkih zahtjeva mišljenja i jezika.<ref>{{cite book |last1= Arnauld |first1= Antoine |last2= Lancelot |first2= Claude |date=1975 |orig-year= Prvi put objavljeno 1660 |title= General and Rational Grammar: The Port-Royal Grammar |url= https://archive.org/details/portroyalgrammar0000lanc |location= [[Den Haag]] |publisher= Mouton |isbn=902793004X |author-link= Antoine Arnauld |url-access=registration}}</ref> Klasični pogled početkom 19. stoljeća odbacili su zagovornici [[Njemački romantizam|njemačkog romantizma]]. [[Wilhelm von Humboldt|Humboldt]] i njegovi savremenici doveli su u pitanje postojanje univerzalnog unutrašnjeg oblika mišljenja. Tvrdili su da, budući da je mišljenje verbalno, jezik mora biti preduvjet za mišljenje. Stoga svaka nacija ima svoj jedinstveni način razmišljanja, [[svjetonazor]], koji se razvijao s jezičkom historijom nacije.<ref>{{cite thesis |last= Beak |first= Wouter |date=2004 |title= Linguistic Relativism: Variants and Misconceptions |url= https://staff.fnwi.uva.nl/b.bredeweg/pdf/BSc/20052006/Beek.pdf |type= thesis |publisher= Univerzitet u Amsterdamu |archive-url= https://web.archive.org/web/20230326024324/https://staff.fnwi.uva.nl/b.bredeweg/pdf/BSc/20052006/Beek.pdf |archive-date= 26. 3. 2023 |language=en}}</ref> Raznolikost je naglašena s fokusom na nekontrolisanu sociohistorijsku konstrukciju jezika. Utjecajni romantični prikazi uključuju [[Jacob Grimm|Grimmove]] zakone jezičke evolucije, [[August Schleicher|Schleicherovu]] "darvinovsku" analogiju vrste i jezika, [[Heymann Steinthal|Steinthalove]] i [[Wilhelm Wundt|Wundtove]] prikaze jezika zasnovane na ''[[Psihologija naroda|Psihologiji naroda]]'' te [[Ferdinand de Saussure|De Saussureovu]] [[Semiologija|semiologiju]], dijadski model [[Semiotika|semiotike]], tj. jezik kao sistem [[znak]]ova s vlastitom unutrašnjom logikom, odvojenom od fizičke stvarnosti.<ref>{{cite book |last= Nöth |first= Winfried |title= Handbook of Semiotics |date=1990 |publisher= Štamparija Univerziteta Indiane |isbn=978-0-253-20959-7 |author-link= Winfried Nöth |language=en}}</ref> Početkom 20. stoljeća [[Logička gramatika|logičku gramatiku]] branili su Frege i [[Edmund Husserl|Husserl]]. Husserlova "čista logička gramatika" crpi inspiraciju iz racionalne univerzalne gramatike iz 17. stoljeća, predlažući formalnu semantiku koja povezuje strukture fizičke stvarnosti (npr. "Ovaj je papir bijel") sa strukturama uma, značenja i površinskog oblika prirodnih jezika. Međutim, Husserlov traktat odbačen je u općoj lingvistici.<ref>{{cite journal |last= Mays |first= Wolfe |date=2002 |title= Edmund Husserl's Grammar: 100 Years On |journal= JBSP – Journal of the British Society for Phenomenology |volume=33 |issue=3 |pages=317–340 |language=en |doi= 10.1080/00071773.2002.11007389 |s2cid=170924210}}</ref> Umjesto toga lingvisti su se odlučili za teoriju [[Univerzalna gramatika|univerzalne gramatike]] Noama Chomskog kao urođene biološke strukture koja generiše sintaksu [[Formalizam|formalistički]], tj. bez obzira na značenje.<ref name="Seuren_1998"/> Mnogi filozofi i dalje smatraju da je jezik logički zasnovan alat za izražavanje struktura stvarnosti posredstvom strukture predikat–argument. Među zagovornike tog stava spadaju, s različitim nijansama, [[Bertrand Russell|Russell]], [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], [[Wilfrid Sellars|Sellars]], [[Donald Davidson (filozof)|Davidson]], [[Hilary Putnam|Putnam]] i [[John Searle|Searle]]. Uslijedili su pokušaji oživljavanja logičke formalne semantike kao osnove lingvistike, npr., [[Montagueova gramatika]]. Uprkos otporu lingvista, uključujući Chomskog i [[George Lakoff|Lakoffa]], [[formalna semantika]] uspostavljena je krajem 20. stoljeća. Međutim, njen utjecaj uglavnom je bio ograničen na [[Računarska lingvistika|računarsku lingvistiku]], s malim utjecajem na opću.<ref name="Partee3">{{cite book |last= Partee |first= Barbara |title= The Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication |publisher= BIYCLC |year=2011 |volume=6 |pages=1–52 |chapter= Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |doi=10.4148/biyclc.v6i0.1580 |language=en}}</ref> Nekompatibilnost urođene gramatike Chomskog s [[Genetika|genetikom]] i [[Neuropsihologija|neuropsihologijom]] dovela je do novih psihološki i biološki orijentisanih teorija jezika 1980-ih, koje su stekle utjecaj u lingvistici i [[Kognitivna nauka|kognitivnoj nauci]] u 21. stoljeću. Primjeri uključuju Lakoffovu [[Konceptualna metafora|konceptualnu metaforu]], koja tvrdi da jezik automatski nastaje iz vizualnih i drugih senzornih unosa, te različite modele inspirisane [[Richard Dawkins|Dawkinsovom]] [[Memetika|memetikom]],<ref name="Blackmore_2008">{{cite journal |last= Blackmore |first= Susan |date=2008 |title= Memes shape brains shape memes |url= https://www.academia.edu/3444108 |journal= Behavioral and Brain Sciences |volume=31 |issue=5 |pages=513 |doi=10.1017/S0140525X08005037 |access-date= 22. 12. 2020 |language=en}}</ref> [[Neodarvinizam|neodarvinističkim]] modelom lingvističkih jedinica kao jedinica [[Prirodni odabir|prirodnog odabira]]. To uključuje [[Kognitivna gramatika|kognitivnu gramatiku]], [[Konstrukcijska gramatika|konstrukcijsku gramatiku]] i [[Modeli jezika zasnovani na korištenju|lingvistiku zasnovanu na upotrebi]].<ref name="Christiansen&Chater_2008">{{cite journal |last1= Christiansen |first1= Morten H. |last2= Chater |first2= Nick |date=2008 |title= Language as shaped by the brain |url= https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/168484/1/download10.pdf |journal= Behavioral and Brain Sciences |volume=31 |issue=5 |pages=489–558 |doi= 10.1017/S0140525X08004998 |pmid=18826669 |access-date= 22. 12. 2020 |language=en}}</ref> === Problem univerzalija === {{Dodatne informacije|Problem univerzalija}} Jedna debata koja je zaokupila pažnju mnogih filozofa jest ona o značenju ''[[univerzalija]]''. Moglo bi se postaviti pitanje, naprimjer, kad ljudi kažu riječ ''stijene'', šta ta riječ predstavlja. Pojavila su se dva odgovora na to pitanje: 1) da je to neka stvarna, apstraktna univerzalija u svijetu koja se naziva "stijene"; 2) da je to neka zbirka pojedinačnih stijena koje su povezane samo s nomenklaturom. Prvi stav nazvan je ''[[Realizam (filozofija)|filozofskim realizmom]]'', a drugi ''[[Nominalizam|nominalizmom]].<ref>{{Cite CE1913|wstitle= Nominalism, Realism, Conceptualism}}</ref> Problem se ovdje može objasniti ispitivanjem tvrdnje "Sokrat je čovjek". Iz realističke perspektive veza između S i M jest veza između dva apstraktna entiteta. Postoji entitet, "čovjek", i entitet, "Sokrat". Te dvije stvari nekako se povezuju ili preklapaju. Iz nominalističke perspektive veza između S i M jest veza između određenog entiteta (Sokrata) i ogromne zbirke pojedinačnih stvari (ljudi). Reći da je Sokrat čovjek znači reći da je Sokrat dio klase "ljudi". Druga je perspektiva smatrati "čovjeka" svojstvom entiteta, "Sokrata". Postoji i treći put, između nominalizma i (ekstremnog) realizma, koji se obično naziva "[[umjereni realizam]]" i pripisuje se Aristotelu i [[Toma Akvinski|Tomi Akvinskom]]. Umjereni realisti smatraju da se "čovjek" odnosi na stvarnu suštinu ili oblik koji je stvarno prisutan i identičan kod Sokrata i svih drugih ljudi, ali "čovjek" ne postoji kao zaseban i različit entitet. Ovo je realistički stav, jer je "čovjek" stvaran, ako stvarno postoji kod svih ljudi; ali to je umjereni realizam, jer "čovjek" nije entitet odvojen od ljudi koje oblikuje. === Formalni pristupi naspram neformalnih === Još jedno od pitanja koje je podijelilo filozofe jezika jest stepen na kojem se formalna logika može koristiti kao efikasan alat u analizi i razumijevanju prirodnih jezika. Dok je većina filozofa, uključujući Fregea, Tarskog i [[Rudolf Carnap|Rudolfa Carnapa]], bila manje-više skeptična prema formalizaciji prirodnih jezika, mnogi od njih razvili su formalne jezike za upotrebu u naukama ili formalizirali dijelove prirodnog jezika za istraživanje. Među istaknutije zagovornike ove tradicije formalne semantike spadaju Tarski, Carnap, Davidson i [[Richard Montague]].<ref>B. Partee, [http://people.umass.edu/partee/docs/Richard_Montague_by_%20Partee_05.pdf "Richard Montague (1930–1971)"], ''Encyclopedia of Language and Linguistics'', drugo izdanje, ur. Keith Brown, "Elsevier", Oxford, tom 8, 2006, str. 255–257.</ref> S druge strane podjele, a posebno istaknuti 1950-ih i '60-ih, bili su tzv. [[Filozofija svakodnevnog jezika|filozofi svakodnevnog jezika]]. Filozofi poput Strawsona, [[John Langshaw Austin|Johna Langshawa Austina]] i [[Gilbert Ryle|Gilberta Rylea]] naglašavali su važnost proučavanja prirodnog jezika bez obzira na uvjete istinitosti rečenica i reference termina. Nisu vjerovali da se društvene i praktične dimenzije lingvističkog značenja mogu obuhvatiti bilo kakvim pokušajima formalizacije korištenjem alata logike. Logika je jedno, a jezik nešto sasvim drugo. Nisu važni sami izrazi nego ono za šta ih ljudi koriste u komunikaciji.<ref>W. G. Lycan, ''[https://books.google.com/books?id=j94wa55sCU8C Philosophy of Language: A Contemporary Introduction]'', "Routledge", New York, 2008.</ref> Stoga je Austin razvio teoriju [[Govorni čin|govornih činova]], koja je opisivala vrste stvari koje se mogu učiniti rečenicom (tvrdnja, naredba, pitanje, uzvik) u različitim kontekstima upotrebe u različitim prilikama.<ref>{{cite book |last= Austin |first= J. L. |year=1962 |title= How to Do Things With Words: The William James Lectures delivered at Harvard University in 1955 |url= https://archive.org/details/bwb_O7-AQB-830 |editor= J. O. Urmson |location= Oxford |publisher= Clarendon Press |isbn=0-674-41152-8 |language=en}}</ref> Strawson je tvrdio da semantika tabele istinitosti logičkih veznika (npr., <math> \land </math>, <math> \lor </math> i <math> \rightarrow </math>) ne obuhvata značenja njihovih pandana u prirodnom jeziku ("i", "ili" i "ako...onda").<ref>P. F. Strawson, "On Referring", ''Mind'', nova serija, sv. 59, br. 235 (juli 1950), str. 320–344.</ref> Iako je pokret "svakodnevnog jezika" u osnovi izumro 1970-ih, njegov utjecaj bio je ključan za razvoj područja teorije govornih činova i proučavanje [[Pragmatika|pragmatike]]. Mnoge od njegovih ideja usvojili su teoretičari poput [[Kent Bach|Kenta Bacha]], [[Robert Brandom|Roberta Brandoma]], [[Paul Horwich|Paula Horwicha]] i [[Stephen Neale|Stephena Nealea]].<ref name="Brand"/> U novijim radovima podjela između semantike i pragmatike postala je tema diskusije na granici između filozofije i lingvistike, npr., u radovima Sperbera i Wilsona, Carstona i Levinsona.<ref>{{Cite book |title= Relevance: communication and cognition |last1= Sperber |first1= Dan |last2= Wilson |first2= Deirdre |date=2001 |publisher= Blackwell Publishers |isbn=9780631198789 |edition=2. |location= Oxford |oclc=32589501 |language= en}}</ref><ref>{{Cite book |title= Thoughts and utterances: the pragmatics of explicit communication |last= Robyn |first= Carston |date= 2002 |publisher= Blackwell Publishers |isbn=9780631178910 |location= Oxford |oclc=49525903 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title= Presumptive meanings: the theory of generalized conversational implicature |url= https://archive.org/details/presumptivemeani0000levi |last= Levinson |first= Stephen |date=2000 |publisher= MIT Press |isbn=9780262621304 |location= Cambridge (Massachusetts) |oclc=45733473 |language=en}}</ref> Imajući na umu ove tradicije, pitanje postoji li osnova za sukob između formalnog i neformalnog pristupa daleko je od konačnog rješenja. Neki teoretičari, poput Gricea, bili su skeptični prema bilo kakvim tvrdnjama da postoji bitan sukob između logike i prirodnog jezika.<ref>Paul Grice, "Logic and Conversation", ''Perspectives in the Philosophy of Language'', ur. Robert Stainton, 2000.</ref> === Pristup pomoću teorije igara === [[Teorija igara]] predložena je kao alat za proučavanje evolucije jezika. Neki istraživači koji su razvili pristupe filozofiji jezika zasnovane na njoj jesu Lewis, Schuhmacher i Rubinstein.<ref>{{Cite journal |last= De Bruin |first= Boudewijn |date= septembar 2005 |title= Game Theory in Philosophy |url= http://link.springer.com/10.1007/s11245-005-5055-3 |journal= Topoi |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=197–208 |doi=10.1007/s11245-005-5055-3 |issn=0167-7411|url-access=subscription}}</ref> === Prevođenje i interpretacija === Prevođenje i interpretacija još su dva problema s kojima su se filozofi jezika pokušavali suočiti. Pedesetih godina 20. stoljeća Quine je zagovarao neodređenost značenja i reference na osnovu principa ''[[Radikalno prevođenje|radikalnog prevođenja]]''. U djelu ''[[Riječ i predmet]]'' traži od čitalaca da zamisle situaciju u kojoj se suočavaju s prethodno nedokumentovanom grupom autohtonih naroda gdje moraju pokušati shvatiti izjave i gestove koje njeni članovi čine. To je situacija radikalnog prevođenja.<ref name="WVQ">W. V. Quine, ''Word and Object''. MIT Press, 1960; {{ISBN|0-262-67001-1}}</ref> Tvrdio je da je u takvoj situaciji ''načelno'' nemoguće biti apsolutno siguran u značenje ili referencu koju govornik jezika autohtonih naroda pripisuje iskazu. Naprimjer, ako govornik vidi zeca i kaže "gavagai", odnosi li se to na cijelog zeca, rep ili glavu? Sve što se može učiniti jest ispitati iskaz kao dio ukupnog lingvističkog ponašanja pojedinca, a zatim koristiti ta zapažanja za tumačenje značenja svih ostalih iskaza. Na osnovu toga može se formirati priručnik za prevođenje. No, budući da je referenca neodređena, postojat će mnogo takvih priručnika, od kojih nijedan nije tačniji od drugih. Za Quinea, kao i za Wittgensteina i Austina, značenje nije nešto što je povezano s jednom riječju ili rečenicom nego nešto što se, ako se uopće može pripisati, može pripisati samo cijelom jeziku.<ref name="WVQ"/> Rezultirajući stav naziva se ''[[semantički holizam]]''. Inspirisan Quineovom diskusijom, Davidson je proširio ideju radikalnog prevođenja na interpretaciju iskaza i ponašanja unutar jedne jezičke zajednice. Taj pojam nazvao je ''radikalnom interpretacijom''. Sugerisao je da se značenje koje bilo koja osoba pripisuje rečenici može odrediti samo pripisivanjem značenja mnogim, možda i svim tvrdnjama pojedinca, kao i njegovim mentalnim stanjima i stavovima.<ref name="TandI"/> === Neodređenost === Pitanje koje muči filozofe jezika i logike jest problem [[neodređenost]]i riječi. Specifični slučajevi neodređenosti koji najviše zanimaju filozofe jezika jesu oni gdje postojanje "graničnih slučajeva" čini naizgled nemogućim reći je li predikat istinit ili lažan. Klasični su primjeri "je visok" ili "je ćelav", gdje se ne može reći da je neki granični slučaj (neka data osoba) visok ili ne-visok. Posljedično, neodređenost dovodi do [[Paradoks gomile|paradoksa gomile]]. Mnogi teoretičari pokušali su riješiti paradoks pomoću ''n''-vrijednosnih logika, kao što je [[rasplinuta logika]], koja se radikalno udaljila od klasičnih dvovrijednosnih logika.<ref>Roy Sorensen, [http://plato.stanford.edu/entries/vagueness/#3 "Vagueness"], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2006.</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dodatna literatura == * Catherine Atherton, ''The Stoics on Ambiguity'', Štamparija Univerziteta u Cambridgeu, Cambridge, 1993. * Nicholas Denyer, ''Language, Thought and Falsehood in Ancient Greek Philosophy'', "Routledge", London, 1991. * M. Kneale, W. Kneale, ''The Development of Logic'', "Clarendon", Oxford, 1962. * [[Deborah Modrak]], ''Aristotle's Theory of Language and Meaning'', Štamparija Univerziteta u Cambridgeu, Cambridge, 2001. * David Sedley, ''Plato's "Cratylus"'', Štamparija Univerziteta u Cambridgeu, Cambridge, 2003. == Vanjski linkovi == {{commonscat|Philosophy of language}} * [https://philpapers.org/browse/philosophy-of-language Filozofija jezika] na ''PhilPapers.org'' {{en simbol}} * [https://iep.utm.edu/lang-phi/ Filozofija jezika] na ''[[Internetska enciklopedija filozofije|Internetskoj enciklopediji filozofije]]'' {{en simbol}} * {{cite web |last= Magee |first= Bryan |others= John Searle |title= John Searle on the Philosophy of Language, Part 1 |publisher= flame0430's channel |url= https://www.youtube.com/watch?v=jOlJZabio3g |archive-url= https://web.archive.org/web/20231222115219/https://www.youtube.com/watch?v=jOlJZabio3g |archive-date= 22. 12. 2023 |url-status= bot: unknown |date= 14. 3. 2008 |access-date= 12. 9. 2025 }} Jedan od pet dijelova; ostali se mogu naći [https://www.youtube.com/watch?v=FC3vosOlRZ4&hl=en&fs=1& ovdje, 2] [https://www.youtube.com/watch?v=pMNMFaL-xrM ovdje. 3] [https://www.youtube.com/watch?v=CFX0wz86bMw ovdje, 4] [https://www.youtube.com/watch?v=mpyKwYNt9BM ovdje, 5] Također postoji 16 Searleovih predavanja, počevši od: {{cite web |title= Searle: Philosophy of Language, lecture 1 |url= https://www.youtube.com/watch?v=Uk5pIzCNOzU |archive-url= https://web.archive.org/web/20250729122912/https://www.youtube.com/watch?v=Uk5pIzCNOzU |archive-date= 29. 7. 2025 |url-status= bot: unknown |date= 25. 10. 2011 |publisher= SocioPhilosophy's channel |access-date= 12. 9. 2025 }} * [http://sprachlogik.blogspot.com/ Sprachlogik] – kratki članci iz filozofije logike i jezika. * [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/contents.htm Rječnik lingvističkih termina] {{en simbol}} * [http://linguistics.concordia.ca/i-language/ What is I-language?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date= 6. 7. 2011}} – Chapter 1 of I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science. * The [http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/ London Philosophy Study Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923081848/http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/Language.htm |date= 23. 9. 2009}} nudi mnogo sugestija o tome šta čitati, u zavisnosti od studentove upoznatosti s predmetom: [http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/Language.htm Philosophy of Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923081848/http://www.ucl.ac.uk/philosophy/LPSG/Language.htm |date=23. 9. 2009 }}. * Carnap, R. (1956). [[Meaning and Necessity: a Study in Semantics and Modal Logic]], Štamparija Univerziteta u Chicagu. * Collins, John. (2001). Truth Conditions Without Interpretation, [http://www.sorites.org/Issue_13/collins.htm]. * Devitt, Michael and Hanley, Richard, ur. (2006), The Blackwell Guide to the Philosophy of Language, "Blackwell", Oxford. * [[Umberto Eco|Eco, Umberto]], ''Semiotics and the Philosophy of Language'', Štamparija Univerziteta Indiane, 1986; {{ISBN|0253203988}}, {{ISBN|9780253203984}}. * Greenberg, Mark, Harman, Gilbert (2005), Conceptual Role Semantics. [http://www.princeton.edu/~harman/Papers/CRS.pdf]. * Hale, B., Crispin Wright, Ed (1999), Blackwell Companions To Philosophy, "Blackwell Publishers", Malden, Massachusetts. * {{cite book |first=Daniela |last=Isac |author2=Charles Reiss |title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition |url=https://archive.org/details/ilanguageintrodu00dani |year=2013 |publisher= Štamparija Univerziteta u Oxfordu |isbn= 978-0-19-953420-3}} * Lepore, Ernest, Barry C. Smith (ur.) (2006), [https://archive.today/20130114053128/http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-925941-0 The Oxford Handbook of Philosophy of Language], Štamparija Univerziteta u Oxfordu. * Lycan, W. G. (2008), [https://books.google.com/books?id=j94wa55sCU8C Philosophy of Language: A Contemporary Introduction], "Routledge", New York. * Miller, James (1999), [https://web.archive.org/web/20051112134830/http://archives.econ.utah.edu/archives/pen-l/1999m12.1/msg00185.htm PEN-L message, Bad writing]. * Searle, John (2007), [https://web.archive.org/web/20120307004122/http://www.revel.inf.br/site2007/_pdf/8/entrevistas/revel_8_interview_john_searle.pdf Philosophy of Language]: intervju sa Johnom Searleom. * Stainton, Robert J. (1996), [https://archive.org/details/philosophicalper0000stai ''Philosophical Perspectives on Language''], "Broadview Press", Peterborough, Ontario. * Tarski, Alfred (1944), "[http://www.ditext.com/tarski/tarski.html The Semantical Conception of Truth]". * {{cite book |author=Turri, John |year=2016 |title=Knowledge and the Norm of Assertion: An Essay in Philosophical Science |publisher=Open Book Publishers |doi=10.11647/OBP.0083 |isbn=978-1-78374-183-0 |url=http://www.openbookpublishers.com/product/397/knowledge-and-the-norm-of-assertion--an-essay-in-philosophical-science/42469331bb1d787aa245c5b76c49762d |doi-access=free }}{{Mrtav link}} * {{cite journal |last1=Watson |first1=Gerard |author-link1=Gerard Watson | collaboration= |year=1982 |orig-date= |orig-year= |title=St. Augustine's Theory of Language |script-title= |title-link= |url=https://www.jstor.org/stable/20556950 |url-access= |trans-title= |format= |department= |journal=[[Maynooth University|The Maynooth Review / Revieú Mhá Nuad]] |script-journal= |trans-journal= |type= |series= |language= |volume=6 |issue=2 |name-list-style= |edition= |publication-place=[[Maynooth]] |publisher=[[Univerzitet Maynooth|Faculty of Arts, Celtic Studies & Philosophy NUIM]] |minutes= |time-caption= |time= |pages=4–20 |no-pp= |arxiv= |asin= |asin-tld= |bibcode= |bibcode-access= |biorxiv= |citeseerx= |doi= |doi-access= |eissn= |hdl= |hdl-access= |ismn= |issn=0332-4869 |jfm= |jstor=20556950 |jstor-access= |access-date=3. 3. 2025}}. {{Filozofija jezika}} {{Filozofija}} {{Analitička filozofija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Filozofija jezika| ]] [[Kategorija:Analitička filozofija]] 7or7og6a1tfd36poenri9wj4ha48qj5 0 526367 3924660 3766828 2026-09-11T03:12:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924660 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gong of Don An.jpg|mini|Gong]] '''Gong''' je [[muzički instrument]] u obliku okruglog diska sa širokim obodom koji je podignut pod [[Pravi ugao|pravim uglom]]. Da bi se mogao objesiti, instrument ima dvije rupe na obodu kroz koje se provlači konopac ili žica. Rupe moraju biti izbušene na mjestima koja ne vibriraju iz [[Akustika|akustičkih]] razloga.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hess-sound.de/en/blogs/guide/history-gongs|title=History of Gongs|website=Hess Sound|language=en|access-date=1. 10. 2025}}</ref> Prva kompozicija u kojoj se koristio gong vjerovatno je [[François-Joseph Gossec|Gossecova]] „''Pogrebna muzika za Mirabeaua''“ (1791). Također, [[Camille Saint-Saëns]] je koristio gong u svojoj [[Opera|operi]] "''Žuta princeza"'' (1872), a za svoju poznatu operu "''Madame Butterfly''" (1904), [[Giacomo Puccini]] tražio je grupu od dvanaest gongova.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vsl.co.at/academy/percussion/gong|title=Vienna Symphonic Library|website=www.vsl.co.at|access-date=1. 10. 2025}}</ref> == Historija == Gong nije bio dio [[Orkestar|simfonijskog orkestra]] sve do 19. vijeka, iako je u raznim dijelovima [[Evropa|Evrope]]<ref name=":0" /> bio poznat još od 16. vijeka. Najčešće se koristi u orkestru zbog pojačavanja inenziteta osjećaja straha i užasa u [[melodrama]]tičnim scenama. Zvuk gonga se najbolje razvija u nižem registru i zato se nerijetkokoristi za naglašavanje i produbljivanje dubokog zvučnog sloja u orkestru. Postoje mnoge spekulacije o starosti gonga: Neki smatraju da su prethodnici instrumenta postojali već u [[Bronzano doba|bronzanom dobu]], tačnije 3.500. godine prije nove ere, dok se drugi pozivaju na činjenice prema kojima se porijeklo može pratiti ne dalje od 2.000. godine prije nove ere.<ref name=":1" /> Primarna uporišta kulture gonga su prvenstveno [[Mjanmar|Burma]], [[Kina]], [[Annam]] i [[Java (ostrvo)|Java]], a takozvani "''Kettle Drums''", odnosno bronzani [[bubnjevi]], jednoglasno se smatraju prethodnicima gonga. Iz toga su se razvili različiti oblici gonga obzirom da su se mnogi instrumenti proširili preko poznatog [[Put svile|Puta svile]] sve do [[Japan]]a. Gongovi su se pojavili u Kini oko 7. vijeka prije nove ere. Iako još uvijek nije moguće sa sigurnošću utvrditi iz koje zemlje potiču, mjesta proizvodnje gongova nalaze se širom [[Azija|Azije]]. Veliki značaj ovih instrumenata na kontinentu pokazuje ne samo široki spektar različitih tipova, već i to da gongovi u kombinaciji sa drugim instrumentima ([[metalofon]]i) igraju dominantnu ulogu u orkestrima (npr. u gamelan orkestrima na Javi). Tek u 16. vijeku su ovi instrumenti došli iz Azije u Evropu morskim putevima kao rezultat [[Kolonizacija|kolonizacije]]. Zbog [[Legura|legure]] [[Plemeniti metali|plemenitih metala]] i umjetnički impresivnog izgleda, bili su često tražena trgovačka roba. Nažalost, uglavnom su služili samo kao signalni instrumenti koji su najavljivali vrijeme obroka u građanskim domaćinstvima. Stvarni ulazak u zapadnjačku muzičku kulturu smatra se da se desio 1889. godine.<ref>{{Cite web|url=https://thesoundartist.com/blogs/news/history-and-origin-of-gongs|title=Exploring the History and Origin of Gongs|date=4. 6. 2024|website=Sound Artist|language=en|access-date=1. 10. 2025}}</ref> == Konstrukcija == Instrument se sastoji od velikog metalnog diska koji je obješen na nosač od [[Željezo|željeza]] ili [[Drvo (materijal)|drveta]], a koji se udara batićem za gong (''maletom''). Površina je konkavna, promjer može biti od 14 do 80 centimetara. Gong je metalni idiofon određene visine tona, te pripada porodici metalofona. Za izradu udaraljki koriste se [[Legura|legure]] [[Bakar|bakra]] i [[Bronza|bronze]].<ref name=":1" /> Tokom sviranja, muzičar udara maletom u različite dijelove kruga, time uzrokujući njegovo osciliranje. Izdvojeni zvuk je tutnjav, savršeno odajući raspoloženje tjeskobe i misterije. Obično zvučni raspon ne prelazi malu [[Oktava|oktavu]], ali se gong može naštimati i na drugi [[zvuk]].<ref>{{Cite web|url=https://digital-school.net/gong-instrument-design-history-of-origin-types-use/|title=Gong: instrument design, history of origin, types, use|last=DigitalSchoolAdmin|date=21. 9. 2022|website=Digital School|language=en-US|access-date=1. 10. 2025|archive-date=2. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002194735/https://digital-school.net/gong-instrument-design-history-of-origin-types-use/|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gong}} * [https://www.youtube.com/watch?v=1XEDTiAk0Vg Snimak sviranja na kambodžanskim plemenskim gongovima] * [http://joelgarten.com/blog/?p=20 Joel Garten's Beauty of Life Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611070620/http://joelgarten.com/blog/?p=20 |date= 11. 6. 2017}} * [http://www.gamelan.org American Gamelan Institute (AGI)] {{Muzički instrumenti}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Udaraljke]] [[Kategorija:Kineski izumi]] [[Kategorija:Indonezijski izumi]] [[Kategorija:Idiofoni instrumenti]] lmhcq2abb2g80xzgzy023iyrvk7ucwv 0 531641 3924616 3916139 2026-09-10T15:46:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924616 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = ComfyUI | slika = ComfyUI Screenshot.png | opis = Primjer radnog toka u ComfyUI-u | autor = comfyanonymous i drugi saradnici | programski_jezik = [[Python (programski jezik)|Python]] | operativni_sistem = [[Windows]], [[Linux]], [[macOS]] | vrsta = [[grafički korisnički interfejs]], sistem za izvođenje [[generativna umjetna inteligencija|generativne umjetne inteligencije]] | licenca = [[GNU General Public License|GPL-3.0]] | web_stranica = {{URL|https://www.comfy.org/}} }} '''ComfyUI''' je softver otvorenog koda sa čvorovskim [[grafički korisnički interfejs|grafičkim korisničkim interfejsom]] za izvođenje radnih tokova u oblasti [[generativna umjetna inteligencija|generativne umjetne inteligencije]]. Namijenjen je vizuelnom sastavljanju i pokretanju tokova rada pomoću međusobno povezanih čvorova, a može se koristiti za generiranje i obradu [[slika]], [[video]]-zapisa, [[audio]]-sadržaja, [[3D model]]a i drugih vrsta medija.<ref>{{cite web |url=https://techcommunity.microsoft.com/blog/coreinfrastructureandsecurityblog/running-text-to-image-and-text-to-video-with-comfyui-and-nvidia-h100-gpu/4497978 |title=Running Text to Image and Text to Video with ComfyUI and Nvidia H100 GPU |publisher=Microsoft Tech Community |date=27. 2. 2026 |access-date=11. 3. 2026 |archive-date=9. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309024635/https://techcommunity.microsoft.com/blog/coreinfrastructureandsecurityblog/running-text-to-image-and-text-to-video-with-comfyui-and-nvidia-h100-gpu/4497978 |url-status=dead }}</ref> ComfyUI je pisan u [[Python (programski jezik)|Pythonu]], objavljen je pod licencom GPL-3.0 i dostupan je za [[Windows]], [[Linux]] i [[macOS]]. Službena dokumentacija navodi da ga razvijaju ''comfyanonymous'' i drugi saradnici, dok se službeni repozitorij vodi unutar organizacije ''Comfy-Org'' na GitHubu.<ref>{{cite web |url=https://learnopencv.com/introduction-to-comfyui-for-stable-diffusion/ |title=Diving into the Nodes: An Introduction to ComfyUI for Stable Diffusion |publisher=LearnOpenCV |date=7. 4. 2025 |access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Opis == Osnovna radna jedinica u ComfyUI-u jest ''workflow'', odnosno mreža čvorova povezanih u graf. Svaki čvor obavlja određenu funkciju, kao što su učitavanje modela, unos tekstualnog opisa, uzorkovanje, dekodiranje ili spremanje rezultata. Na taj način korisnik može sastavljati jednostavne ili veoma složene postupke bez neposrednog programiranja.<ref name="Workflow">{{cite web |url=https://docs.comfy.org/development/core-concepts/workflow |title=Workflow |publisher=ComfyUI Documentation |access-date=11. 3. 2026 |archive-date=15. 2. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260215074544/https://docs.comfy.org/development/core-concepts/workflow |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.augi.com/articles/detail/comfyui-stable-diffusion-and-3ds-max |title=ComfyUI, Stable Diffusion, and 3ds Max |publisher=AUGI |date=13. 7. 2024 |access-date=11. 3. 2026}}</ref> Službena stranica ComfyUI-a ističe da program naglašava potpunu kontrolu nad tokom rada, ponovnu upotrebu radnih tokova, pregled rezultata tokom rada i mogućnost lokalnog izvršavanja na korisnikovom računaru. Dokumentacija također navodi da se radni tok može pohraniti u metapodacima generiranih datoteka ili u zasebnoj [[JSON]] datoteci, što olakšava dijeljenje i ponovno učitavanje istog postupka.<ref name="Workflow"/><ref>{{cite web |url=https://blogs.nvidia.com/blog/rtx-ai-garage-comfyui-wan-qwen-flux-krea-remix/ |title=Get Started Using Generative AI for Content Creation With ComfyUI and NVIDIA RTX AI PCs |publisher=NVIDIA Blog |date=9. 9. 2025 |access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Historija == Javni tragovi projekta na GitHubu pokazuju da je ComfyUI bio u upotrebi već u [[januar]]u [[2023]]. Tokom daljnjeg razvoja projekat je prerastao iz pojedinačnog repozitorija u širu razvojnu strukturu koja obuhvata jezgro, zasebni frontend i desktop-izdanje.<ref>{{cite web |url=https://github.com/Comfy-Org/ComfyUI |title=ComfyUI |website=GitHub |access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Osobine == Među osnovnim osobinama ComfyUI-a ističu se: * čvorovski i grafovski način rada, koji omogućava grananje i kombiniranje različitih operacija; * podrška za lokalno izvođenje i rad bez obavezne internetske veze za samo jezgro sistema; * mogućnost proširenja putem ''custom nodes'', koje zajednica razvija za dodatne funkcije; * ugrađeni predlošci radnih tokova i mogućnost spremanja čitavog postupka u metapodatke izlazne datoteke; * podrška za više vrsta medija, uključujući slike, video, audio i 3D sadržaj. Ima podršku za različite tipove akceleratora, uključujući [[NVIDIA]], [[Advanced Micro Devices|AMD]], [[Intel]] i [[Apple]] Silicon, zavisno od načina instalacije i raspoloživih zavisnosti.<ref>{{cite web |url=https://www.amd.com/en/blogs/2026/amd-comfyui-advancing-professional-quality-generative-ai-ryzen-radeon.html |title=AMD x ComfyUI: Advancing Professional Quality Generative AI on AI PCs |publisher=AMD |date=5. 1. 2026 |access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Primjena == ComfyUI se najčešće koristi za sastavljanje prilagođenih tokova rada nad modelima za generativnu umjetnu inteligenciju, naročito u slučajevima kada korisnik želi detaljnu kontrolu nad pojedinim koracima obrade. Zbog vizuelnog pristupa i mogućnosti grananja, program se upotrebljava i za eksperimentiranje s više modela, dodataka i ulaznih parametara u istom projektu.<ref>{{cite journal |last=Zhang |first=Fan |title=Research on Interior Intelligent Design System Based On Image Generation Technology |journal=Procedia Computer Science |volume=245 |year=2024 |pages=1429–1434 |doi=10.1016/j.procs.2024.10.560 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877050924020908 |access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/technology/black-forest-labs-launches-open-source-flux-2-klein-to-generate-ai-images-in/ |title=Black Forest Labs launches open source Flux.2 [klein] to generate AI images in less than a second |publisher=VentureBeat |date=16. 1. 2026 |access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Također pogledaj == * [[Stabilna difuzija]] * [[Generativna umjetna inteligencija]] * [[Softver otvorenog koda]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{GitHub|Comfy-Org/ComfyUI}} {{DEFAULTSORT:ComfyUI}} [[Kategorija:Softver otvorenog koda]] [[Kategorija:Umjetna inteligencija]] [[Kategorija:Python softver]] lnuivu6q1rrqwhxjoptpbev0rkrz737 0 533942 3924656 3896767 2026-09-11T01:33:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924656 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Frank Herbert | slika = Frank Herbert 1984 (square).jpg | opis_slike = Frank Herbert 1984. | puno_ime = | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1920|10|8}} | mjesto_rođenja = [[Tacoma (Washington)|Tacoma]], [[Washington (savezna država)|Washington]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1986|2|11|1920|10|8}} | mjesto_smrti = [[Madison (Wisconsin)|Madison]], [[Wisconsin]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | zanimanje = Pisac | jezik = | nacionalnost = Američko | obrazovanje = | period = 1945–1986. | žanr = [[Naučna fantastika]] | poznata_djela = ''[[Dina (roman)]]'' | supružnik = {{Plainlist| * Flora Lillian Parkinson ​(v. 1941; raz. 1943)<ref name="flpdivorce" /> * Beverly Ann Stuart ​(v. 1946; umrla 1984)​<ref name="bahdeath">Washington State Archives; Olympia, Washington; ''Washington Death Index, 1940–1959, 1965–2017''; Certificate no. 090281.</ref> * Theresa Diane Shackelford​ (v. 1985) }} | djeca = | nagrade = | potpis = | veb-sajt = }} '''Franklin Patrick Herbert Jr.''' (8. oktobar 1920 – 11. februar 1986) [[Sjedinjene Američke Države|američki]] je pisac [[Naučna fantastika|naučne fantastike]], najpoznatiji po svom romanu ''[[Dina (roman)|Dina]]'' iz 1965. i pet nastavaka. Također je pisao kratke priče<ref>{{Cite web |title=The Collected Stories of Frank Herbert – Dune Novels |url=https://dunenovels.com/the-collected-stories-of-frank-herbert/ |access-date=3. 7. 2025 |language=en-US}}</ref> i radio kao novinar, fotograf, književni recenzent,<ref>{{Cite web |title=The Sword Of Shannara by Terry Brooks {{!}} Waterstones |url=https://www.waterstones.com/book/the-sword-of-shannara/terry-brooks//9781841495484 |access-date=3. 7. 2025 |website=www.waterstones.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Herbert |first=Frank |date=10. 4. 1977 |title=Some Arthur, Some Tolkien |url=https://www.nytimes.com/1977/04/10/archives/some-arthur-some-tolkien-some-arthur.html |access-date=3. 7. 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ekološki konsultant i predavač.<ref>{{Cite web |title=Frank Herbert |url=https://greencardamom.github.io/BooksAndWriters/fherbert.htm |access-date=3. 7. 2025 |website=greencardamom.github.io}}</ref> ''Dina'' je jedan od najprodavanijih naučnofantastičnih romana svih vremena,<ref name="RIF">{{cite web|date= 18. 3. 2003|title= SCI FI Channel Auction to Benefit Reading Is Fundamental|url=http://pnnonline.org/article.php?sid=4302|archive-url= https://web.archive.org/web/20070928005501/http://pnnonline.org/article.php?sid=4302|archive-date=28. 9. 2007 |access-date= 28. 9. 2007|publisher= PNNonline.org ([[Internet Archive]])|quote= Since its debut in 1965, Frank Herbert's ''Dune'' has sold over 12{{nbsp}}million copies worldwide, making it the best-selling science fiction novel of all time{{nbsp}}[...] Frank Herbert's ''Dune'' saga is one of the greatest 20th Century contributions to literature.}}</ref> a serija je klasik žanra naučne fantastike.<ref name="Kunzru2015">{{Cite news |last=Kunzru |first=Hari |date=3. 7. 2015 |title=Dune, 50 years on: how a science fiction novel changed the world |url=https://www.theguardian.com/books/2015/jul/03/dune-50-years-on-science-fiction-novel-world |access-date=4. 3. 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Serija je više puta adaptirana, uključujući igrani film Davida Lyncha ''[[Dina (1984)|Dina]]'' (1984), mini-serije ''[[Dina (mini serija)|Frank Herbertova Dina]]'' (2000) i ''[[Djeca Dine]]'' (2003), te filmsku trilogiju koja je trenutno u produkciji, a objavljeni su filmovi Denisa Villeneuvea [[Dina (2021)|Dina]] (2021) i ''[[Dina: Drugi dio]]'' (2024).<ref>{{Cite web|url=https://www.inverse.com/entertainment/denis-villeneuves-dune-trilogy|title=Denis Villeneuve's 'Dune' Will Probably Finish Its Story — But There's a Catch|date=20. 2. 2024|website=Inverse}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2023/08/denis-villeneuve-still-has-a-dream-of-a-dune-trilogy|title=Denis Villeneuve Still Has a "Dream" of a 'Dune' Trilogy|date=28. 8. 2023|magazine=Vanity Fair}}</ref> == Biografija == === Rani život === Rođen je 8. oktobra 1920. u Tacomi, Washington,{{sfn|Touponce|1988|p=4}}<ref>{{Cite news|date=13. 2. 1986|title=Frank Herbert Is Dead at 65; Author of the 'Dune' Novels|language=en-US|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.nytimes.com/1986/02/13/obituaries/frank-herbert-is-dead-at-65-author-of-the-dune-novels.html|access-date=24. 10. 2021|issn=0362-4331}}</ref> kao sin Franklina Patricka Herberta starijeg i Eileen (rođene McCarthy) Herbert.<ref name="Google Books">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EfqTPwAACAAJ|title= Dune|isbn=978-0881036367|quote=Frank Herbert was born Franklin Patrick Herbert Jr. in Tacoma, Washington on October 8, 1920.|access-date=21. 1. 2018|last1=Herbert|first1=Frank|date= 1990|publisher= Turtleback|via=Google Books}}</ref> Njegovi baka i djed po ocu došli su na zapad 1905. kako bi se pridružili koloniji Burley u okrugu Kitsap, jednoj od mnogih utopijskih komuna koje su nicale u državi Washington počevši od 1890-ih.<ref>{{Cite web |title=Herbert, Frank Patrick (1920-1986) |url=https://historylink.org/File/21248 |access-date=6. 10. 2024 |website=historylink.org}}</ref> Njegovo odrastanje uključivalo je provođenje puno vremena na ruralnim poluostrvima Olympic i Kitsap.<ref>{{Cite book|last=O'Reilly|first=Timothy|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q107740264|title=Frank Herbert|date=1981|publisher=Frederick Ungar Publishing Company|page=14}}</ref> Bio je fasciniran knjigama, mogao je pročitati veći dio novina prije pete godine, imao je odlično pamćenje i brzo je učio.<ref name="Herbert">{{Cite book|last=Herbert|first=Brian|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q5306564|title=Dreamer of Dune: The Biography of Frank Herbert|date=2003|language=English}}</ref> Rano se zainteresirao za fotografiju, kupivši Kodak box kameru u dobi od deset godina, novi sklopivi fotoaparat u ranim tinejdžerskim godinama i kameru u boji sredinom 1930-ih.<ref name="Herbert"/> Zbog alkoholizma svojih roditelja, pobjegao je od kuće sa svojom mlađom sestrom, petogodišnjom Patriciom Lou, 1938. kako bi živio s Frankovom omiljenom tetkom s majčine strane, Peggy "Violet" Rowntree, i njenim suprugom, Kenom Rowntreejem starijim.<ref name="salem">{{Cite book |last=Herbert |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=z3SF08iQGpEC&pg=PT39 |title=Dreamer of Dune: The Biography of Frank Herbert |date=19. 4. 2003 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5844-8 |language=en}}</ref> U roku od nekoliko sedmica, Patricia se vratila kući. Ali Frank, 18-godišnjak, ostao je s tetkom i ujakom. === Obrazovanje === Upisao se u srednju školu Salem High School (sada North Salem High School), gdje je maturirao sljedeće godine.<ref name="salem"/> Godine 1939. njegovi roditelji i sestra preselili su se u [[Los Angeles]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], pa ih je Frank slijedio. Lagao je o svojim godinama kako bi dobio svoj prvi posao u novinama Glendale Star.<ref name="Post-Gazette Obit">{{cite news |title=Frank Herbert, author of sci-fi best sellers, dies |url=https://www.newspapers.com/article/pittsburgh-post-gazette-13feb1986-pit/4656607/ |work=[[Pittsburgh Post-Gazette]] |date=13. 2. 1986 |access-date=27. 7. 2009 |archive-date=16. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216172036/https://www.newspapers.com/article/pittsburgh-post-gazette-13feb1986-pit/4656607/ |url-status=live }}</ref> Herbert se zatim vratio u Salem 1940. gdje je radio za novine Oregon Statesman (sada Statesman Journal) na raznim pozicijama, uključujući i poziciju fotografa.<ref name="salem" /> Oženio se Florom Lillian Parkinson u [[San Pedro|San Pedru]], Kalifornija, 1941. Imali su jednu kćerku, Penelope (rođenu 16. februara 1942), a razveli su se 1943.<ref name="flpdivorce">Oregon Center For Health Statistics; Portland, Oregon, US; ''Oregon, Divorce Records, 1925–1945''; Document no. 30939</ref> Tokom 1942, nakon ulaska SAD-a u [[Drugi svjetski rat]], služio je u američkoj mornarici Seabees šest mjeseci kao fotograf, ali je zadobio povredu glave i otpušten je iz zdravstvenih razloga. Herbert se potom preselio u [[Portland]], [[Oregon]], gdje je izvještavao za The Oregon Journal.<ref>{{Cite web|url=https://www.historylink.org/File/21248|work=[[HistoryLink]]|title=Herbert, Frank Patrick (1920–1986)|last=Beck|first=Katherine|date=9. 6. 2021|archive-url=https://archive.today/20210904204522/https://www.historylink.org/File/21248|archive-date=4. 9. 2021|url-status=live}}</ref> Nakon rata, Herbert je pohađao Univerzitet u Washingtonu, gdje je 1946. upoznao Beverly Ann Stuart na času kreativnog pisanja. Bili su jedini studenti koji su prodali bilo koji rad za objavljivanje; Herbert je prodao dvije pulp avanturističke priče časopisima, prvu Esquireu 1945. pod nazivom "Survival of the Cunning", a Stuart je prodala priču časopisu Modern Romance. Vjenčali su se u Seattleu 1946. i imali su dva sina, Briana (rođen 1947) i Brucea Calvina Herberta, koji je umro od upale pluća povezane s AIDS-om (1951–1993).<ref>{{cite web|title=Marin County: Newspaper Obituaries of AIDS Victims (1984–1994)|url=http://www.sfgenealogy.com/marin/aids/aidsobits.htm|access-date=26. 3. 2011|work=[[Marin Independent Journal]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024150121/http://www.sfgenealogy.com/marin/aids/aidsobits.htm|archive-date=24. 10. 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Herbert, Frank (1920-1986), science fiction writer |url=https://www.anb.org/display/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-1603065 |access-date=24. 4. 2024 |website=American National Biography |date=2000 |language=en |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1603065 |last1=Cohen |first1=Geoff }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bland 'Dune' - also, Frank Herbert's dug-up homophobia |url=https://www.ebar.com/story/309782 |access-date=2. 7. 2025 |website=Bay Area Reporter |language=en}}</ref> Godine 1949. Herbert i njegova supruga preselili su se u Kaliforniju kako bi radili za Santa Rosa Press-Democrat. Ovdje su se sprijateljili s psiholozima Ralphom i Irene Slattery. Slatteryjevi su Herberta upoznali s radom nekoliko mislilaca koji će uticati na njegovo pisanje, uključujući [[Sigmund Freud|Freuda]], [[Carl Gustav Jung|Junga]], [[Karl Jaspers|Jaspersa]] i [[Martin Heidegger|Heideggera]]; također su Herberta upoznali sa [[Zen-budizam|zen-budizmom]].<ref>Irene Slattery had been a former student of Jung's in Zurich. See [[#CITEREFTouponce1988|Touponce 1988, pp. 9–10]].</ref> Herbert nikada nije diplomirao na fakultetu. Prema riječima njegovog sina Briana, želio je studirati samo ono što ga zanima i stoga nije završio potreban nastavni plan i program. Vratio se novinarstvu i radio u Seattle Staru i Oregon Statesmanu. Bio je pisac i urednik časopisa San Francisco Examiner's California Living deset godina. === Rana karijera === U intervjuu iz 1973, Herbert je izjavio da je čitao naučnu fantastiku "oko deset godina" prije nego što je počeo pisati u tom žanru, a kao svoje omiljene autore naveo je [[Herbert George Wells|H. G. Wellsa]], [[Robert Heinlein|Roberta A. Heinleina]], [[Poul Anderson|Poula Andersona]] i [[Jack Vance|Jacka Vancea]].<ref name="vertex">{{cite magazine |last=Turner |first=Paul |date=oktobar 1973 |title=''Vertex Magazine'' Interview |url=http://members.multimania.co.uk/Fenrir/ctdinterviews.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021031705/http://members.multimania.co.uk/Fenrir/ctdinterviews.htm |archive-date=21. 10. 2012 |magazine=Vertex Magazine |volume=1 |issue=4 |access-date=21. 10. 2012 |quote=Well, I did read some Heinlein. I shouldn't really tie it down to ten years because I had read H. G. Wells. I'd read Vance, Jack Vance, and I became acquainted with Jack Vance about that time&nbsp;... I read Poul Anderson. |via="The Prelude to Dune Trilogy" at members.multimania.co.uk/Fenrir/ctdinterviews.htm}}</ref> Hebertova prva naučnofantastična priča, "Looking for Something", objavljena je u aprilskom izdanju časopisa "Stratling Stories" iz 1952, tada mjesečnog izdanja koje je uređivao [[Samuel Mines]]. Još tri njegove priče pojavile su se u izdanjima časopisa "Astounding Science Fiction" i "Amazing Stories" iz 1954.<ref name=isfdb> {{ISFDB name |30}} (ISFDB). Retrieved April 24, 2013.</ref> <ref name=isfdb-dune> [http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?2036 "Bibliography: Dune"]. ISFDB. Retrieved April 24, 2013.</ref> Njegova karijera romanopisca započela je 1955. serijskim objavljivanjem knjige "Under Pressure in Astounding" od novembra 1955; nakon toga je objavljena kao knjiga od strane izdavačke kuće Doubleday pod nazivom "The Dragon in the Sea".<ref name="isfdb" /> Priča je istraživala razum i ludilo u okruženju podmornice 21. vijeka i predvidjela svjetske sukobe oko potrošnje i proizvodnje nafte.<ref name="gm">Gina Macdonald, "Herbert, Frank (Patrick)", in ''[[Twentieth-Century Science-Fiction Writers]]'' by Curtis C. Smith. St. James Press, 1986, {{ISBN|0-912289-27-9}} (pp.&nbsp;331–334).</ref> Bio je to kritički uspjeh, ali ne i veliki komercijalni. Tokom ovog perioda, Herbert je također radio kao pisac govora za republikanskog senatora [[Guy Cordon|Guya Cordona]].<ref>{{cite web|last1=Richards|first1=Linda L.|title=The Sons of Dune|url=http://www.januarymagazine.com/profiles/duneprofile.html|access-date=31. 8. 2014|work=January Magazine}}</ref> === Dina === [[File:USA Oregon Dunes.jpg|thumb|275px|[[Oregonske dine]] u blizini Florencea u Oregonu poslužile su kao inspiracija za sagu o Dini.]] Herbert je počeo istraživati ​​Dinu 1959.<ref name="Frank Herbert _ AcademiaLab">{{Cite web |title=Frank Herbert _ AcademiaLab |url=https://academia-lab.com/encyclopedia/frank-herbert/ |access-date=18. 10. 2024 |website=academia-lab.com}}</ref> Mogao se svim srcem posvetiti svojoj spisateljskoj karijeri jer se njegova supruga vratila na posao s punim radnim vremenom kao reklamna spisateljica za robne kuće, postavši njihova hraniteljica tokom 1960-ih.<ref name="Frank Herbert _ AcademiaLab"/> Roman Dina objavljen je 1965, koji je predvodio [[Dina (franšiza)|franšizu Dina]].<ref name="Frank Herbert _ AcademiaLab"/> Kasnije je rekao Willisu E. McNellyju da je roman nastao kada mu je dodijeljeno da napiše članak za časopis o pješčanim dinama u Oregonskim dinama u blizini Florencea u Oregonu.<ref>{{Cite web |last=Fagan |first=Damian |title=From the Dunes of Arrakis to the Oregon Coast |url=https://www.bendsource.com/outside/from-the-dunes-of-arrakis-to-the-oregon-coast-21079468 |access-date=18. 10. 2024 |website=The Source Weekly - Bend |date=maj 2024 |language=en}}</ref> Previše se upustio i na kraju je dobio mnogo više sirovog materijala nego što je bilo potrebno za članak; iako članak nikada nije napisan, posijao je u Herbertu sjeme koje će postati Dina.<ref>{{Cite web |last=Augustry |first=The |date=16. 10. 2021 |title=Frank Herbert 1969 Willis E. McNelly DUNE Tape Interview - Transcript |url=https://theaugustry.com/willis-e-mcnelly-tape-interview-on-dune-and-its-origins-transcript/ |access-date=18. 10. 2024 |website=The Augustry |language=en-US |archive-date=19. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219040017/https://theaugustry.com/willis-e-mcnelly-tape-interview-on-dune-and-its-origins-transcript/ |url-status=dead }}</ref> Za završetak Dina trebalo je šest godina istraživanja i pisanja da bi se završila, i bila je mnogo duža od druge komercijalne naučne fantastike tog vremena.<ref>{{Cite web |title=SciFi Dune: Dune Genesis by Frank Herbert |url=https://courses.oermn.org/mod/page/view.php?id=13763 |access-date=18. 10. 2024 |website=courses.oermn.org}}</ref> Herbertov rad na zaštiti okoliša u Oregonu činio je osnovu spekulativnog ekološkog rada Fremena, koji je paralelan naporima i taktikama upravljanja pješčanim dinama u stvarnom svijetu.<ref>{{Cite web |date=2. 3. 2024 |title=Dune: The 'terraformed' Oregon dunes that inspired Frank Herbert's sci-fi epic |url=https://www.bbc.com/future/article/20240229-dune-part-two-the-oregon-sands-that-inspired-frank-herberts-arrakis |access-date=4. 3. 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Analog (ranije Astounding, ali i dalje uređivan od strane Johna W. Campbella) objavio ga je u dva dijela koja se sastoje od osam nastavaka, "Svijet Dine" iz decembra 1963. i "Prorok Dine" 1965.<ref name="isfdb" /> Zatim ga je odbilo skoro dvadeset izdavača knjiga.<ref>{{Cite magazine |last=Michaud |first=Jon |date=12. 7. 2013 |title="Dune" Endures |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/dune-endures |access-date=12. 12. 2024 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Jedan urednik je proročki napisao: "Možda pravim grešku decenije, ali..."<ref name=":0">{{Cite web|date=28. 10. 2008|title=BBC – h2g2|url=http://www.bbc.co.uk/dna/place-london/A42130199|access-date=26. 5. 2014|website=Edited guide entry, Frank Patrick Herbert, Jr. – Author|publisher=British Broadcasting Corporation}}</ref> Sterling E. Lanier, urednik Chilton Book Company (poznate uglavnom po svojim priručnicima za popravku automobila), pročitao je serijale o Dini i ponudio avans od 7.500 dolara plus buduće tantijeme za prava da ih objavi kao tvrdo ukoričenu knjigu.<ref>{{cite web|title=Sandworms of Dune Blog|url=http://www.frankherbert.org/wormsblog/page051.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516124808/http://www.frankherbert.org/wormsblog/page051.html|archive-date=16. 5. 2013|access-date=27. 4. 2013|publisher=Frankherbert.org}}</ref> Herbert je preradio veći dio svog teksta.<ref name="kirjasto">{{cite web|last=Liukkonen|first=Petri|title=Frank Herbert|url=http://www.kirjasto.sci.fi/fherbert.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427010107/http://www.kirjasto.sci.fi/fherbert.htm|archive-date=27. 4. 2014|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland}}</ref> Dina je ubrzo postigla kritički uspjeh.<ref name=":0" /> Osvojila je [[Nagrada "Nebula"|nagradu]] [[Nagrada "Nebula"|"Nebula"]] za najbolji roman 1965. i podijelila [[Nagrada "Hugo"|nagradu Hugo]] 1966. sa ...And Call Me Conrad od [[Roger Zelazny|Rogera Zelaznyja]].<ref name=SFAwards> [http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/NomLit60.html#2368 "Herbert, Frank"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016200438/http://locusmag.com/SFAwards/Db/NomLit60.html |date=16. 10. 2012 }}. ''The Locus Index to SF Awards: Index of Literary Nominees''. [[Locus Publications]]. Retrieved April 18, 2013.</ref> Dina nije odmah postala bestseler, iako je Herbert do 1968. od nje zaradio 20.000 dolara, daleko više od većine naučnofantastičnih romana tog vremena.<ref>{{Cite web |last=Islam Sumatera Utara |first=Institutional Repository Universitas |date=18. 10. 2024 |title=Chapter I, II.pdf |url=https://repository.uisu.ac.id/bitstream/123456789/1928/3/Chapter%20I%2CII.pdf |website=Institutional Repository Universitas Islam Sumatera Utara}}</ref> Međutim, to nije bilo dovoljno da se posveti pisanju s punim radnim vremenom.<ref>{{Cite web |date=4. 10. 2024 |title=Frank Herbert {{!}} Biography, Books, Dune, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Frank-Herbert |access-date=18. 10. 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Objavljivanje Dine mu je otvorilo vrata; bio je pisac za obrazovne teme u Seattle Post-Intelligenceru od 1969. do 1972. i predavač općih studija i interdisciplinarnih studija na Univerzitetu u Washingtonu (1970–1972).<ref>{{Cite web |last=Schwartzwalder |first=Sofia |date=15. 2. 2023 |title=Students of Yesteryear: Frank Herbert |url=https://www.dailyuw.com/archives/students-of-yesteryear/article_bd5a7012-acf6-11ed-b617-5f9d3ae3ec14.html |access-date=1. 2. 2025 |website=The Daily}}</ref> Radio je u Vijetnamu i Pakistanu kao socijalni i ekološki konsultant 1972, a 1973. bio je direktor-fotograf televizijske emisije The Tillers.<ref>Herbert, Brian. ''Dreamer of Dune: The Biography of Frank Herbert''. New York: Tor Books, 2003, pp.&nbsp;257–258, {{ISBN|0-765-30646-8}} "[Frank Herbert completed] a half-hour documentary film based upon fieldwork he had done with [[Roy Prosterman]] in Pakistan [and] Vietnam ... Entitled ''The Tillers'', it was written, filmed and directed by Frank Herbert. ... it appeared on King Television in Seattle and on the Public Broadcasting System."</ref> {{Citat|Ne brinem se o inspiraciji ili nečemu sličnom... kasnije, vraćajući se i čitajući ono što sam napisao, ne mogu uočiti razliku između onoga što je došlo lako i kada sam morao sjesti i reći: "Pa, sada je vrijeme za pisanje i sada ću pisati."<ref> Herbert quoted in Murray, Donald Morison (Editor) ''Shoptalk: learning to write with writers'' (1990) Cook Publishers, 1990.</ref> — Frank Herbert }} Do kraja 1972, Herbert se povukao iz pisanja u novinama i postao pisac fikcije s punim radnim vremenom. Tokom 1970-ih i 1980-ih, uživao je značajan komercijalni uspjeh kao autor. Svoje vrijeme dijelio je između domova na Havajima i Olimpijskog poluotoka u Washingtonu; njegov dom u Port Townsendu na poluostrvu trebao je biti "ekološki demonstracijski projekt".{{Sfn|Touponce|1988}} Tokom ovog vremena napisao je brojne knjige i promovirao ekološke i filozofske ideje. Nastavio je svoju sagu o Dini s romanima ''[[Mesija Dine]]'' (1969), ''[[Djeca Dine]]'' (1976), ''[[Božanski car Dine]]'' (1981), ''[[Heretici Dine]]'' (1984) i ''[[Kapitol: Dina]]'' (1985). Planirao je napisati sedmi roman kojim bi zaključio serijal, ali njegova smrt 1986. ostavila je priče neriješene.<ref name="NYT 2006">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2006/09/24/books/review/Itzkoff.t.html|title=Across the Universe: 'Dune' Babies|last=Itzkoff|first=Dave|date=24. 9. 2006|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024031606/http://www.nytimes.com/2006/09/24/books/review/Itzkoff.t.html|archive-date=24. 10. 2015|url-status=live|access-date=14. 4. 2018}}</ref> Ostala Herbertova djela uključuju ''[[The Godmakers]]'' (1972), ''[[The Dosadi Experiment]]'' (1977), ''[[The White Plague]]'' (1982) i knjige koje je napisao u partnerstvu s [[Bill Ransom|Billom Ransomom]]: ''[[The Jesus Incident]]'' (1979), ''[[The Lazarus Effect]]'' (1983) i ''[[The Ascension Factor]]'' (1988), koje su bile nastavci Herbertovog romana ''[[Destination: Void]]'' iz 1966. Također je pomogao u pokretanju karijere [[Terry Brooks|Terryja Brooksa]] vrlo pozitivnom recenzijom Brooksovog prvog romana, "The Shannara Sword", iz 1977.<ref>{{Citation|author=Shawn Speakman|title=Website History|url=http://www.terrybrooks.net/bio/website-history/|archive-url=https://archive.today/20120914143839/http://www.terrybrooks.net/bio/website-history/|publisher=Terrybrooks.net|access-date=22. 6. 2011|archive-date=14. 9. 2012|url-status=dead}}.</ref> == Bibliografija == === Fikcija === ==== Dina ==== * ''[[Dina (roman)|Dina]]'' - Serijska publikacija: Analog, decembar 1963 – februar 1964. (Dio I, kao "Svijet Dine"), i januar – maj 1965. (dio II i III, kao "Prorok Dine"). Prvo izdanje: Philadelphia: Chilton Books, 1965. * ''[[Mesija Dine]]'': Serijska publikacija: Galaxy, juli – novembar 1969. Prvo izdanje: New York: G.P. Putnam's Sons, 1969. * ''[[Djeca Dine]]'': Serijska publikacija: Analog, januar – april 1976. Prvo izdanje: New York: G.P. Putnam's Sons, 1976. * ''[[Božanski car Dine]]'', New York: G.P. Putnam's Sons, 1981. * ''[[Heretici Dine]]'', New York: G.P. Putnam's Sons, 1984. * ''[[Kapitol: Dina]]'', New York: G.P. Putnam's Sons, 1985. * ''[[Put ka Dini]]'' (short story collected in Eye) === ConSentiency === * "A Matter of Traces" (1958): kratka priča sakupljena u Eye * "The Tactful Saboteur" (1964): kratka priča sakupljena u Eye * Whipping Star: Serijska publikacija: Worlds of If, januar – april 1970. Prvo izdanje: New York: G.P. Putnam's Sons, 1970. The Dosadi Experiment: Serijska publikacija: Galaxy, maj – august 1977. "The Dosadi Experiment". Prvo izdanje: New York: G.P. Putnam's Sons, 1977. === Samostalni romani === * ''The Dragon in the Sea'': Serijska publikacija: Astounding, novembar 1955 – januar 1956. Prvo izdanje: New York: Doubleday, 1956. Also titled Under Pressure and 21st Century Sub. * ''The Green Brain'': Serijska publikacija: Amazing, mart 1965, under the title "Greenslaves." Prvo izdanje: New York: Ace, 1966. * ''The Eyes of Heisenberg'': Serijska publikacija: Galaxy, juni – august 1966, kao "Heisenberg's Eyes." Prvo izdanje: New York: Berkeley, 1966. * ''The Heaven Makers'': Serijska publikacija: Amazing, april – juni 1967. Prvo izdanje: New York: Avon, 1968 * ''The Santaroga Barrier'': Serijska publikacija: Amazing, octobar 1967 – februar 1968. Prvo izdanje: New York: Berkeley, 1968 * ''Soul Catcher'', New York: G.P. Putnam's Sons, 1972. * ''The Godmakers'': Serijska publikacija: "You Take the High Road", Astounding, maj 1958, "Missing Link", Astounding, februar 1959, "Operation Haystack", Astounding, maj 1959. i "The Priests of Psi" Fantastic, februar 1960. Prvo izdanje: New York: G.P. Putnam's Sons, 1972. * ''Hellstrom's Hive'': Serijska publikacija: Galaxy, novembar 1972 – mart 1973, "Project 40." Prvo izdanje: New York: Doubleday, 1973. * ''Direct Descent'': Serijska publikacija: Astounding, decembar 1954, "Packrat Planet". Prvo izdanje: New York: Ace Books, 1980. * ''The White Plague'', New York: G.P. Putnam's Sons, 1982. * ''Man of Two Worlds'' (with Brian Herbert), New York: G.P. Putnam's Sons, 1986. * ''High-Opp'': WordFire Press, 2012. * ''Angels' Fall'': WordFire Press, 2013. * ''A Game of Authors'': WordFire Press, 2013. * ''A Thorn in the Bush'': WordFire Press, 2014. === Zbirke kratkih priča === * ''The Worlds of Frank Herbert'', London: New English Library, 1970. * ''The Book of Frank Herbert'', New York: DAW Books, 1973. * ''The Best of Frank Herbert'', London: Sidgwick & Jackson, 1975. * ''The Priests of Psi'', London: Gollancz Ltd, 1980. * ''Eye'' (Jim Burns, illustrator), New York: Berkeley, 1985. * ''The Collected Stories of Frank Herbert'', New York: Tor Books, 2014. * ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. === Kratke priče === * "Survival of the Cunning," ''Esquire'', mart 1945. * "The Jonah and the Jap," ''Doc Savage'', april 1946. * "Yellow Fire," ''Alaska Life'' (Alaska Territorial Magazine), juni 1947. * "Looking for Something?" ''Startling Stories'', april 1952. * "Operation Syndrome," ''Astounding'', juni 1954. također u T.E. Dikty's Best Science Fiction Stories and Novels, 1955. * "The Gone Dogs," ''Amazing'', novembar 1954. * "Packrat Planet," ''Astounding'', decembar 1954. * "Rat Race," ''Astounding'', July 1955. * "Occupation Force," ''Fantastic'', august 1955. * "The Nothing," ''Fantastic Universe'', januar 1956. * "Cease Fire," ''Astounding'', januar 1956. * "Old Rambling House," ''Galaxy'', april 1958. * "You Take the High Road," ''Astounding'', maj 1958. * "A Matter of Traces," ''Fantastic Universe'', novembar 1958. * "Missing Link," ''Astounding'', februar 1959. također i u ''Author's Choice'', ed. Harry Harrison, New York: Berkeley, 1968. * "Operation Haystack," Astounding, maj 1959. * "The Priests of Psi," ''Fantastic'', februar 1960. * "Egg and Ashes," ''Worlds of If'', novembar 1960. * "A-W-F Unlimited", ''Galaxy'', juni 1961. * "Try to Remember," ''Amazing'', oktobar 1961. * "Mating Call", ''Galaxy'', oktobar 1961. * "Mindfield," ''Amazing'', mart 1962. * "The Mary Celeste Move," ''Analog'', oktobar 1964. * "The Tactful Saboteur," ''Galaxy'', oktobar 1964. * "Greenslaves," ''Amazing'', mart 1965. * "Committee of the Whole", ''Galaxy'', april 1965. * "The GM Effect," ''Analog'', juni 1965. * "Do I Wake or Dream?" ''Galaxy'', august 1965. * "The Primitives", ''Galaxy'', april 1966. * "Escape Felicity," ''Analog'', juni 1966. * "By the Book," ''Analog'', august 1966. * "The Featherbedders," ''Analog'', august 1967. * "The Mind Bomb" (aka "The Being Machine"), ''Worlds of If'', oktobar 1969. * "Seed Stock," ''Analog'', april 1970. * "Murder Will In," ''The Magazine of Fantasy and Science Fiction'', maj 1970. * "Project 40" (three installments) (novelized as "Hellstrom's Hive"), ''Galaxy'', novembar 1972 – mart 1973. * "Encounter in a Lonely Place," ''The Book of Frank Herbert'', New York: DAW Books, 1973. * "Gambling Device," ''The Book of Frank Herbert New York'', DAW Books, 1973. * "Passage for Piano," ''The Book of Frank Herbert New York'', DAW Books, 1973. * "The Death of a City," ''Future City'', ed. Roger Elwood. Trident Press: New York, 1973. * "Come to the Party" with F. M. Busby, ''Analog'', decembar 1978. * "Songs of a Sentient Flute", ''Analog'', februar 1979. (Ghost written by Bill Ransom) * "Frogs and Scientists," ''Destinies'', Ace Books, august – septembar 1979. * "Feathered Pigs," ''Destinies'', Ace Books, oktobar – decembar 1979. * "The Road to Dune," ''Eye'', New York: Berkeley 1985. * "The Daddy Box", ''The Collected Stories of Frank Herbert'', New York: Tor 2014. * "The Yellow Coat", ''Fiction River: Pulse Pounders'', WMG Publishing 2015. * "The Cage", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Illegitimate Stage", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "A Lesson in History", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "Wilfred", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Iron Maiden", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Wrong Cat", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Heat's On", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Little Window", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "The Waters of Kan-E", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "Paul's Friend", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. * "Public Hearing", ''Unpublished Stories'', WordFire Press, 2016. == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{Cite book|last=Touponce|first=William F.|url=https://archive.org/details/frankherbert0000toup|url-access=registration|title=Frank Herbert|year=1988|publisher=[[Gale (publisher)|Twayne Publishers]]|isbn=0-8057-7514-5|oclc=16717899}} == Dodatna literatura == * Allen, L. David. ''Cliffs Notes on Herbert's Dune & Other Works''. Lincoln, NE: Cliffs Notes, 1975. {{ISBN|0-8220-1231-6}} * Clarke, Jason. ''SparkNotes: Dune, Frank Herbert''. New York: Spark Publishing, 2002. {{ISBN|1-58663-510-7}} * {{cite book|editor-first=Kevin R.|editor-last=Grazier|editor-link=Kevin Grazier |title=[[The Science of Dune]]: An Unauthorized Exploration into the Real Science Behind Frank Herbert's Fictional Universe |series=Psychology of Popular Culture |year=2008 |location=Dallas, TX |publisher=[[BenBella Books]] |isbn=978-1-933771-28-1}} * Herbert, Brian. ''[[Dreamer of Dune]] : The Biography of Frank Herbert''. New York: Tor Books, 2003. {{ISBN|0-765-30646-8}} * Levack, Daniel JH; Willard, Mark. ''Dune Master: A Frank Herbert Bibliography''. Westport, CT: Meckler, 1988. {{ISBN|0-88736-099-8}} * McNelly, Dr. Willis E. (ed.) ''[[The Dune Encyclopedia]]''. New York: Berkeley Publishing Group, 1984. {{ISBN|0-425-06813-7}} * Miller, David M. ''Starmont Reader's Guide 5: Frank Herbert''. Mercer Island, WA: Starmont, 1980. {{ISBN|0-916732-16-9}} * O'Reilly, Timothy. ''Frank Herbert''. New York: Frederick Ungar, 1980. * O'Reilly, Timothy (ed.) ''The Maker of Dune''. New York: Berkeley Publishing Group, 1987. {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Herbert, Frank}} [[Kategorija:Američki pisci naučne fantastike]] [[Kategorija:Biografije, Tacoma (Washington)]] [[Kategorija:Rođeni 1920.]] [[Kategorija:Umrli 1986.]] nm73onmm9t29bi5oxe7xs87a0ab60oo 0 535824 3924650 3916814 2026-09-10T21:42:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924650 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Endel Tulving | slika = Endel Tulving.jpg | slika_širina = | naslov = Endel Tulving | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|5|26}} | mjesto_rođenja = [[Petseri]], [[Estonija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|9|11|1927|5|26}} | mjesto_smrti = [[Mississauga]], [[Ontario]], [[Kanada]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Estonija]], [[Kanada]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[eksperimentalna psihologija]], kognitivna neuronauka) | radna_institucija = [[Univerzitet u Torontu]], [[Univerzitet Yale]], Rotman istraživački institut ([[Zdravstvene nauke Baycrest]]) | alma_mater = [[Univerzitet u Torontu]], [[Univerzitet Harvard]] | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Stephan Hamann]] * [[Daniel Schacter]] * [[Lola Cuddy]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Epizodičko pamćenje]] * [[Semantičko pamćenje]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva Kanade]] * [[Orden Kanade|Oficir Ordena Kanade]] (2006) }} | religija = | fusnote = Supruga: Ruth Mikkelsaar (u braku od 1950. do njene smrti 2012)<br />Djeca: 2 kćerke (Elo Ann i Linda) }} '''Endel Tulving''' bio je [[kanada|kanadski]] [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalni psiholog]] i [[Kognitivna nauka|kognitivni neuronaučnik]] [[estonija|estonskog]] porijekla. Smatra se jednim od najznačajnijih istraživača u oblasti ljudskog [[Pamćenje|pamćenja]]. Najpoznatiji je po razlikovanju između [[Semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[Epizodičko pamćenje|epizodičkog pamćenja]], čime je dao važan doprinos razvoju kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke. Veći dio akademske karijere proveo je na [[Univerzitet u Torontu|Univerzitetu u Torontu]], a od 1992. djelovao je u Istraživačkom institutu Rotman pri organizaciji [[Zdravstvene nauke Baycrest]], gdje je bio prvi nosilac Katedre za kognitivnu neuronauku "Anne i Max Tanenbaum". Godine 2006. imenovan je za [[Orden Kanade|oficira Ordena Kanade]], jednog od najviših civilnih odlikovanja u toj zemlji. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'' rangiran je kao 36. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=juni 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |language=en}}</ref> == Biografija == Tulving je rođen 1927. u estonskom gradu [[Petseri]].<ref name="McGarva2012">{{cite encyclopedia |last=McGarva |first=David J. |date=2012 |title=Tulving, Endel |encyclopedia=Encyclopedia of the History of Psychological Theories |editor-last=Rieber |editor-first=Robert W. |chapter=Tulving, Endel |publisher=Springer |location=New York |pages=1140–1142 |doi=10.1007/978-1-4419-0463-8_377 |isbn=978-1-4419-0425-6 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4419-0463-8_377 |language=en}}</ref><ref name="CMHF_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving, PhD |url=https://www.cdnmedhall.ca/laureates/endeltulving |website=Canadian Medical Hall of Fame |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je sovjetska vojska 1944. ponovo uspostavila kontrolu nad Estonijom, sedamnaestogodišnji Tulving i njegov mlađi brat Hannes razdvojeni su od porodice i upućeni u Njemačku.<ref name="McGarva2012" /> Tamo je završio srednju školu, a potom radio kao nastavnik i prevodilac za Američku vojsku.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004">{{cite book |last1=Sheehy |first1=Noel |last2=Forsythe |first2=Alexandra |date=2004 |title=Fifty Key Thinkers in Psychology |publisher=Routledge |location=Oxon |page=230 |url=https://archive.org/details/fiftykeythinkers00shee_0/page/230/mode/2up |isbn=978-0-415-16775-8 |url-access=registration |language=en}}</ref> Kratko je studirao medicinu na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] prije nego što je 1949. emigrirao u Kanadu.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004" /> Godine 1950. oženio jee Ruth Mikkelsaar, Estonku iz [[Tartu]]a koju je upoznao u izbjegličkom kampu u Njemačkoj.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004" /> U braku su ostali do njene smrti 2012.<ref name="Risen2023">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date=27. septembar 2023 |title=Endel Tulving, Whose Work on Memory Reshaped Psychology, Dies at 96 |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/science/endel-tulving-dead.html |work=The New York Times |access-date=8. 7. 2026 |url-access=limited |language=en}}</ref> Imali su dvije kćerke, Elo Ann i Lindu.<ref name="Sheehy2004" /> Na Univerzitetu u Torontu diplomirao je 1953, magistrirao 1954, a doktorat iz eksperimentalne psihologije stekao je 1956. na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] pod mentorstvom [[Stanley Smith Stevens|Stanleya Smitha Stevensa]].<ref name="McGarva2012" /><ref name="Gairdner_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving - Gairdner Foundation |url=https://www.gairdner.org/winner/endel-tulving |website=Gairdner Foundation |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegova doktorska disertacija bavila se okulomotornim prilagođavanjem i oštrinom vida.<ref name="McGarva2012" /> Nakon sticanja doktorata, 1956. zaposlio se kao predavač na Univerzitetu u Torontu, gdje je proveo najveći dio svoje akademske karijere.<ref name="McGarva2012" /> Između 1970. i 1974. bio je profesor psihologije na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], nakon čega se vratio na Univerzitet u Torontu. Od 1974. do 1980. obavljao je dužnost šefa Odsjeka za psihologiju, dok je zvanje redovnog profesora stekao 1985.<ref name="Gairdner_Tulving" /> Godine 1992. povukao se s redovne profesorske dužnosti na Univerzitetu u Torontu i nastavio naučni rad u Istraživačkom institutu Rotman.<ref name="Risen2023" /> Na toj dužnosti ostao je do penzionisanja 2010. Do 2019. imao je zvanje profesora emeritusa na Univerzitetu u Torontu i gostujućeg profesora psihologije na [[Univerzitet Washington u St. Louisu|Univerzitetu Washington u St. Louisu]].<ref name="UofT_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving - Department of Psychology |url=https://www.psych.utoronto.ca/people/directories/all-faculty/endel-tulving |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224221504/https://www.psych.utoronto.ca/people/directories/all-faculty/endel-tulving |archive-date=24. decembar 2019 |website=University of Toronto |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tulving je preminuo 11. septembra 2023. u 96. godini u domu za starije osobe u [[Mississauga|Mississaugi]], u kanadskoj pokrajini Ontario, od komplikacija izazvanih moždanim udarom.<ref name="Risen2023" /><ref name="Novaator2023">{{cite news |author=ERR Novaator |date=2023 |title=Suri mäluteaduse korüfee Endel Tulving |url=https://novaator.err.ee/1609098653/suri-maluteaduse-korufee-endel-tulving |work=ERR Novaator |access-date=8. 7. 2026 |language=et}}</ref> == Naučni rad == Tulving je objavio više od 300 naučnih radova i poglavlja u knjigama te se ubraja među najcitiranije autore u oblasti psihologije i kognitivne neuronauke, s h-indeksom od 124 prema podacima iz aprila 2024. Njegovi radovi objavljeni tokom 1970-ih privukli su posebnu pažnju jer su se podudarili s nastojanjima kognitivnih psihologa da teorije o pamćenju povežu s nalazima [[Neuronauka|neuronauke]] primjenom metoda [[Neurooslikavanje|neurooslikavanja]] mozga.<ref name="DKPsychology2012">{{cite book |editor-last1=Atkinson |editor-first1=Sam |editor-last2=Tomley |editor-first2=Sarah |editor-last3=Landau |editor-first3=Cecile |editor-last4=O'Hara |editor-first4=Scarlett |date=2012 |title=The Psychology Book |publisher=DK Publishing |location=New York |url=https://shortcutstv.com/text/psychology_explained.pdf |isbn=978-0-7566-8970-4 |access-date=8. 7. 2026 |language=en |archive-date=27. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260327231145/https://shortcutstv.com/text/psychology_explained.pdf |url-status=dead }}</ref> U tom periodu identifikovao je moždane regije aktivne tokom kodiranja i pronalaženja informacija, čime je pokazao važnu ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režanja]] i [[hipokampus]] u epizodičkom pamćenju. Pored toga, bavio se i drugim temama, među kojima su važnost subjektivne organizacije informacija u pamćenju,<ref name="Tulving1962">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1962 |title=Subjective organization in free recall of "unrelated" words |journal=Psychological Review |volume=69 |issue=4 |pages=344–354 |doi=10.1037/h0043150 |pmid=13923056 |url=https://www.gairner.org/../https://www.alicekim.ca/PsycholRev62_62.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> model hemisferne specijalizacije za epizodičko pamćenje,<ref name="Tulving1994_HERA_Dopunjen">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Kapur |first2=Shitij |last3=Craik |first3=Fergus I. M. |last4=Moscovitch |first4=Morris |last5=Houle |first5=Sylvain |date=1994 |title=Hemispheric encoding/retrieval asymmetry in episodic memory: Positron emission tomography findings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=6 |pages=2016–2020 |doi=10.1073/pnas.91.6.2016 |bibcode=1994PNAS...91.2016T |jstor=2364163 |pmc=43300 |pmid=8134342 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC43300/ |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> kao i otkriće Tulving-Wisemanove funkcije.<ref name="Tulving_Wiseman_1975">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Wiseman |first2=Sandor |date=1975 |title=Relation between recognition and recognition failure of recallable words |journal=Bulletin of the Psychonomic Society |volume=6 |issue=1 |pages=79–82 |doi=10.3758/BF03333153 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/BF03333153 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Epizodičko i semantičko pamćenje === Tulving je razlikovanje između [[Epizodičko pamćenje|epizodičkog]] i [[Semantičko pamćenje|semantičkog pamćenja]] prvi put predstavio u poglavlju knjige ''Organizacija pamćenja'' koja je objavljena 1972.<ref name="Tulving1972_Episodic_Semantic">{{cite book|last=Tulving |first=Endel |chapter=Episodic and semantic memory |title=Organization of Memory |editor1-last=Tulving |editor1-first=Endel |editor2-last=Donaldson |editor2-first=Wayne |publisher=Academic Press |location=New York |date=1972 |pages=381–402 |url=https://archive.org/details/organizationofme0000unse_j3u4/page/n5/mode/2up |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Epizodičko pamćenje odnosi se na sposobnost svjesnog prisjećanja ličnih iskustava i događaja iz vlastitog života (npr. sjećanje na nedavno porodično putovanje u Disney World), dok semantičko pamćenje obuhvata opće znanje o svijetu, nezavisno od okolnosti u kojima je ono stečeno (npr. činjenica da se Disney World nalazi na Floridi). U to vrijeme, ovakav pristup značajno je odstupao od tadašnjih teorija ljudskog učenja i pamćenja, koje nisu pridavale važnost različitim vrstama subjektivnog iskustva ili moždanih sistema.<ref name="TulvingMadigan1970">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Madigan |first2=Stephen A. |date=1970 |title=Memory and Verbal Learning |journal=Annual Review of Psychology |volume=21 |issue=1 |pages=437–484 |doi=10.1146/annurev.ps.21.020170.002253 |url=https://alicekim.ca/AnnRev70.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako je Tulving ovu podjelu prvobitno zasnovao samo na teorijskim postavkama i psihološkim eksperimentima, nju su kasnije potvrdila i neurološka istraživanja. Proučavanjem pacijenata s oštećenjima mozga i upotrebom tehnika neurooslikavanja, Tulving i drugi istraživači dokazali su da ove dvije vrste pamćenja zaista koriste različite moždane sisteme. Tulving je ove koncepte detaljnije razradio u knjizi ''Elementi epizodičkog pamćenja'' iz 1983, koja je citirana više od 9.000 puta.<ref name="Tulving1983_Elements">{{cite book |last=Tulving |first=Endel |date=1983 |title=Elements of Episodic Memory |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=https://archive.org/details/elementsofepisod0000tulv |access-date=8. 7. 2026 |isbn=978-0-19-852125-9 |language=en}}</ref> Prema njegovom tumačenju, sposobnost mentalnog putovanja kroz vrijeme, odnosno zamišljenog vraćanja u prošlost i projiciranja budućnosti, svojstvena je isključivo ljudima. Takvu sposobnost omogućava [[autonoetička svijest]], koju je smatrao osnovnom karakteristikom epizodičkog pamćenja.<ref name="Tulving1985_MemoryConsciousness">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1985 |title=Memory and consciousness |journal=Canadian Psychologist |volume=25 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1037/h0080017 |url=http://alicekim.ca/17.CanPsy85.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Princip specifičnosti kodiranja === Tulvingov princip "specifičnosti kodiranja" naglašava važnost znakova za dosjećanje pri pristupanju epizodičkim sjećanjima.<ref name="TulvingThomson1973">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Thomson |first2=Donald M. |date=1973 |title=Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory |journal=Psychological Review |volume=80 |issue=5 |pages=352–373 |doi=10.1037/h0020071 |url=https://alicekim.ca/9.ESP73.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom principu, znakovi za dosjećanje najuspješnije potiču prisjećanje kada se podudaraju s informacijama koje su bile prisutne u trenutku kodiranja iskustva. Budući da se sadržaj traga pamćenja oblikuje tokom početnog kodiranja, znakovi koji su najsličniji tim prvobitno kodiranim informacijama omogućavaju najefikasnije dosjećanje. Proces u kojem znak za dosjećanje aktivira pohranjeno sjećanje Tulving je nazvao "sinergijska ekforija".<ref name="Tulving1982_Synergistic">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1982 |title=Synergistic ecphory in recall and recognition |journal=Canadian Journal of Psychology |volume=36 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.1037/h0080641 |url=https://alicekim.ca/Tulving1982.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Jedna od implikacija ovog principa jeste da zaboravljanje može biti posljedica nedostatka odgovarajućih znakova za dosjećanje, a ne nužno slabljenja traga pamćenja tokom vremena ili interferencije drugih sjećanja.<ref name="Tulving1974_CueDependent">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1974 |title=Cue-Dependent Forgetting: When we forget something we once knew, it does not necessarily mean that the memory trace has been lost; it may only be inaccessible |journal=American Scientist |volume=62 |issue=1 |pages=74–82 |jstor=27844717 |url=https://www.jstor.org/stable/27844717 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Druga implikacija jeste da je u pamćenju pohranjeno više informacija nego što ih je u datom trenutku moguće prizvati, što je Tulving opisao razlikovanjem između dostupnosti i pristupačnosti informacija.<ref name="TulvingPearlstone1966">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Pearlstone |first2=Zena |date=1966 |title=Availability versus accessibility of information in memory for words |journal=Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior |volume=5 |issue=4 |pages=381–391 |doi=10.1016/S0022-5371(66)80048-8 |url=https://www.rotman-baycrest.on.ca/files/publicationmodule/@random45f5724eba2f8/_16AvailabilityAccessibilityInformationMemoryWords76_19448340de45d29b.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Amnezija i svijest === Tulvingova istraživanja pokazala su da epizodičko pamćenje ima ključnu ulogu u autonoetičkoj svijesti, odnosno sposobnosti čovjeka da sebe doživljava kao kontinuirano biće kroz vrijeme. Do ovih zaključaka došao je proučavajući pacijenta [[Kent Cochrane|KC-ja]], od kojeg je nakon teške motociklističke nesreće došlo do amnezije uslijed oštećenja mozga. Iako je njegovo semantičko pamćenje ostalo uglavnom očuvano, KC je u potpunosti izgubio sposobnost epizodičkog pamćenja. Proučavanje ovog slučaja pokazalo je da je epizodičko pamćenje neophodno za svjesno prisjećanje vlastitih prošlih iskustava, ali i za zamišljanje i planiranje budućih događaja. Tulving je ovu sposobnost nazvao "autonoetičkom sviješću". Zbog njenog gubitka, KC se nije mogao prisjetiti nijednog događaja iz vlastite prošlosti niti zamisliti ili planirati vlastitu budućnost.<ref name="Rosenbaum2005_KC">{{cite journal |last1=Rosenbaum |first1=R. Shayna |last2=Köhler |first2=Stefan |last3=Schacter |first3=Daniel L. |last4=Moscovitch |first4=Morris |last5=Westmacott |first5=Robyn |last6=Black |first6=Sandra E. |last7=Gao |first7=Fuqiang |last8=Tulving |first8=Endel |date=2005 |title=The case of K.C.: Contributions of a memory-impaired person to memory theory |journal=Neuropsychologia |volume=43 |issue=7 |pages=989–1021 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2004.10.007 |pmid=15769487 |url=https://www.academia.edu/19816443/The_case_of_K_C_contributions_of_a_memory_impaired_person_to_memory_theory |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi proučavao različita subjektivna iskustva prisjećanja, Tulving je razvio više kognitivnih metoda za njihovo mjerenje. Među njima je najpoznatija paradigma "sjećanje ili poznavanje", koja se danas široko primjenjuje u istraživanjima kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke.<ref name="Tulving1985_MemoryConsciousness" /> === Implicitno pamćenje i primiranje === Tulving je jasno razlikovao eksplicitno (svjesno) pamćenje, kojem pripada epizodičko pamćenje, od implicitnog pamćenja, koje se ispoljava bez svjesnog prisjećanja i obuhvata pojave poput [[Primiranje (psihologija)|primiranja]]. Zajedno sa svojim studentom [[Daniel Schacter|Danielom Schacterom]] proveo je niz značajnih eksperimenata koji su doprinijeli razumijevanju implicitnog pamćenja.<ref name="TulvingSchacter1990">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Schacter |first2=Daniel |date=1990 |title=Priming and human memory systems |journal=Science |volume=247 |issue=4940 |pages=301–306 |doi=10.1126/science.2296719 |pmid=2296719 |jstor=2873625 |url=https://www.rotman-baycrest.on.ca/files/publicationmodule/@random45f5724eba2f8/Science90_247.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Razlikovanje implicitnog i eksplicitnog pamćenja bilo je predmet čestih rasprava tokom 1980-ih i 1990-ih. Tulving i njegovi saradnici zastupali su stanovište da ovi različiti oblici pamćenja odražavaju djelovanje različitih sistema pamćenja<ref name="Tulving1985_HowMany">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1985 |title=How many memory systems are there? |journal=American Psychologist |volume=40 |issue=4 |pages=385–398 |doi=10.1037/0003-066X.40.4.385 |url=https://psycnet.apa.org/record/2005-07323-023 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nasuprot tome, zastupnici teorije procesiranja, poput [[Henry L. Roediger III|Henryja Roedigera]], tvrdili su da razlike proizlaze iz različitih psiholoških procesa, a ne iz postojanja zasebnih sistema. Prema tom shvatanju, isti sistem pamćenja može podržavati različite oblike pamćenja, kognitivni procesi aktiviraju zavisno od zahtjeva konkretnog zadatka. Krajem 1990-ih godina, većina teorijskih pristupa počela je povezivati ova dva modela, usvajajući elemente iz oba gledišta.<ref name="Roediger1999_Components">{{cite book |last1=Roediger |first1=Henry L. |last2=Buckner |first2=Randy L. |last3=McDermott |first3=Kathleen B. |date=1999 |chapter=Components of processing |editor-last1=Foster |editor-first1=Jonathan K. |editor-last2=Jelicic |editor-first2=Marko |title=Memory: Systems, Process, or Function? |pages=31–65 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-852406-9 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198524069.003.0003 |chapter-url=https://www.researchgate.net/profile/Henry-Roediger-2/publication/313729969_Components_of_processing/links/586d2e2808aebf17d3a71fbf/Components-of-processing.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Društveni angažman i Fondacija za estonske studije == Kao istaknuti član estonske dijaspore u Kanadi, Tulving je aktivno doprinosio očuvanju estonske kulturne i akademske baštine. Godine 1983. zajedno s arhitektom [[Elmar Tampõld|Elmarom Tampõldom]] i inženjerom hemije [[Olev Träss|Olevom Trässom]] osnovao je Fondaciju za Katedru za estonske studije na Univerzitetu u Torontu. Njihova inicijativa dovela je do osnivanja Katedre za estonske studije, koja danas nosi ime Elmara Tampõlda.<ref name="Tartu2024_RectorToronto">{{cite web |title=The rector at the national university's anniversary ceremony in Toronto: we can keep in touch with the expatriate Estonian community through young people |url=https://ut.ee/en/content/rector-national-universitys-anniversary-ceremony-toronto-we-can-keep-touch-expatriate |website=ut.ee |publisher=University of Tartu |date=2024 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Tulving je bio član više uglednih naučnih akademija i društava. Bio je član [[Kraljevsko društvo Kanade|Kraljevskog društva Kanade]], strani član [[Kraljevska švedska akademija nauka|Kraljevske švedske akademije nauka]], član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva u Londonu]],<ref name="Craik2024_TulvingMemoir">{{cite journal |last=Craik |first=Fergus I. M. |date=2024 |title=Endel Tulving. 26 May 1927—11 September 2023 |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=77 |pages=375–393 |doi=10.1098/rsbm.2024.0017 |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.2024.0017 |doi-access=free |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> strani počasni član [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], strani član [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]], strani član [[Academia Europaea]] te strani član [[Estonska akademija nauka|Estonske akademije nauka]].<ref name="Gairdner_Tulving" /><ref name="AE_Tulving_Profile">{{cite web |title=Endel Tulving – Profile |url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Tulving_Endel |website=ae-info.org |publisher=Academia Europaea |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Dobitnik je brojnih priznanja i nagrada, među kojima su: * 1983: [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]]<ref name="WUSTL2005_Gairdner">{{cite web |title=WUSTL visiting psychology scholar Endel Tulving wins Gairdner Award |url=https://source.washu.edu/2005/04/wustl-visiting-psychology-scholar-endel-tulving-wins-gairdner-award/ |website=source.washu.edu |publisher=Washington University in St. Louis |date=2005 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1983: [[CPA-ina nagrada "Donald O. Hebb" za istaknute doprinose psihologiji kao nauci]]<ref name="Bryden1983_CPA_Award">{{cite journal |last=Bryden |first=Philip |date=1983 |title=CPA Award for Distinguished Contributions to Psychology as a Science (SCP Prix honorant une contribution hors-pair a la psychologie en tant que science) |journal=Canadian Psychology |volume=24 |issue=4 |pages=233–234 |doi=10.1037/h0080925 |issn=0708-5591 |url=https://www.ovid.com/journals/capsy/abstract/00011346-198310000-00002~cpa-award-for-distinguished-contributions-to-psychology-as-a?redirectionsource=fulltextview |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1994: Zlatna medalja za životno djelo u psihološkoj nauci [[Američka psihološka fondacija|Američke psihološke fondacije]]<ref name="APF1994_GoldMedal">{{cite journal |author=American Psychological Foundation |date=1994 |title=APF Gold Medal Award: Endel Tulving |journal=American Psychologist |volume=49 |issue=7 |pages=551–553 |doi=10.1037/0003-066X.49.7.551 |url=https://psycnet.apa.org/record/1994-42917-001 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1994: [[Memorijalna nagrada "Izaak Walton Killam"]]<ref name="AE_Tulving_Profile" /> * 2005: [[Međunarodna nagrada "Canada Gairdner"]]<ref name="Gairdner_Tulving" /><ref name="WUSTL2005_Gairdner" /> * 2006: imenovan za [[Orden Kanade|oficira Ordena Kanade]]<ref name="AE_Tulving_Profile" /> * 2007: primljen u [[Kanadska medicinska kuća slavnih|Kanadsku medicinsku kuću slavnih]]<ref name="CMHF_Tulving" /> == Odabrana djela == {{Scholia}} *{{Cite book|title=Organization of memory|last=Tulving|first=Endel|publisher=Academic|year=1972|editor-last=Tulving|editor-first=E.|location=New York|pages=381–403|editor-last2=Donaldson|editor-first2=W.}} *{{Cite journal|last1=Tulving|first1=Endel|last2=Thomson|first2=Donald M.|date=1973|title=Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1973-09_80_5/page/352|journal=Psychological Review|language=en|volume=80|issue=5|pages=352–373|doi=10.1037/h0020071|s2cid=14879511 |issn=0033-295X}} *{{Cite journal|last1=Craik|first1=Fergus I. M.|last2=Tulving|first2=Endel|s2cid=7896617|date=1975|title=Depth of processing and the retention of words in episodic memory.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_1975-09_104_3/page/268|journal=Journal of Experimental Psychology: General|language=en|volume=104|issue=3|pages=268–294|doi=10.1037/0096-3445.104.3.268|issn=1939-2222}} *{{Cite book|title=Elements of episodic memory|url=https://archive.org/details/elementsofepisod0000tulv|last=Tulving|first=Endel|date=1983|publisher=Clarendon Press|isbn=0-19-852102-2|location=Oxford [Oxfordshire]|oclc=8552850}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|date=1985|title=Memory and consciousness.|url=https://archive.org/details/sim_canadian-psychology_1985-01_26_1/page/1|journal=Canadian Psychology|language=en|volume=26|issue=1|pages=1–12|doi=10.1037/h0080017|issn=1878-7304}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|s2cid=36203045|date=1985|title=How many memory systems are there?|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1985-04_40_4/page/385|journal=American Psychologist|language=en|volume=40|issue=4|pages=385–398|doi=10.1037/0003-066X.40.4.385|issn=1935-990X}} *{{Cite journal|last1=Tulving|first1=Endel|last2=Schacter|first2=D.|s2cid=40894114|date=1990|title=Priming and human memory systems|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-01-19_247_4940/page/301|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4940|pages=301–306|doi=10.1126/science.2296719|pmid=2296719|issn=0036-8075|bibcode=1990Sci...247..301T}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|s2cid=399748|date=2002|title=Episodic Memory: From Mind to Brain|journal=[[Annual Review of Psychology]]|language=en|volume=53|issue=1|pages=1–25|doi=10.1146/annurev.psych.53.100901.135114|pmid=11752477|issn=0066-4308}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://alicekim.ca/tulving/ Djela Endela Tulvinga] Članci i poglavlja koje je napisao Endel Tulving {{en simbol}} * [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=20 Profil na stranici science.ca] {{en simbol}} * [http://rotman-baycrest.on.ca/index.php?section=219 Stranica Istraživačkog instituta Rotman] {{en simbol}} * [http://www.psych.ualberta.ca/~gcpws/Tulving/Tulving.html Biografija Endela Tulvinga na stranici Great Canadian Psychology] {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tulving, Endel}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Kanadski kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Kanadski psiholozi u 20. vijeku]] [[Kategorija:Kanadski psiholozi u 21. vijeku]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva Kanade]] [[Kategorija:Oficiri Ordena Kanade]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske švedske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Estonske akademije nauka]] [[Kategorija:Alumni Univerziteta u Torontu]] [[Kategorija:Alumni Harvardove diplomske škole umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Profesori na Univerzitetu Washington u St. Louisu]] [[Kategorija:Nastavno osoblje Fakulteta umjetnosti i nauka Univerziteta u Torontu]] [[Kategorija:Estonski emigranti u Kanadi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih američkih Država]] [[Kategorija:Estonske izbjeglice u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Biografije, Pečori]] [[Kategorija:Odlikovani Ordenom bijele zvijezde II klase]] [[Kategorija:Nastavno osoblje Univerziteta Yale]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere]] [[Kategorija:Kanadski članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] 7klzi8f8hr0yhes12q9nztcno4s9jbr 0 535986 3924643 3907817 2026-09-10T19:44:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924643 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Dorothy Cantor | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Dorothy W. Cantor | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | zanimanje = [[Psihologija|Psihologinja]] | obrazovanje = [[Univerzitet Rutgers]]<br />Doktor psihologije (PsyD) | godine_aktivnosti = 1976–danas | poznat_po = Predsjednica [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (1996) | odbori = | nagrade = Kuća istaknutih diplomiranih studenata Univerziteta Rutgers (2009) }} '''Dorothy Cantor''' [[Sjedinjene Američke Države|američka]] je [[Psihologija|psihologinja]] i bivša predsjednica [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA). == Biografija == Cantor je 1976. diplomirala na [[Univerzitet Rutgers|Univerzitetu Rutgers]], gdje je stekla zvanje doktora psihologije (PsyD).<ref name="Rutgers_Cantor">{{cite web |title=Dr. Dorothy Cantor |website=Graduate School of Applied and Professional Psychology, Rutgers University |url=https://gsapp.rutgers.edu/dorothy-cantor |access-date=15. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bila je članica prve generacije diplomanata ovog studijskog programa. Univerzitet Rutgers bio je druga visokoškolska ustanova u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] koja je uvela program za stjecanje zvanja PsyD, stručnog doktorata namijenjenog obrazovanju psihologa za profesionalnu primjenu u praksi, za razliku od doktorata nauka (PhD), koji je prvenstveno usmjeren na naučno-istraživački i akademski rad.<ref name="Rutgers_GSAPP_History">{{cite web |title=History of GSAPP |website=Rutgers University Catalog |url=https://newbrunswick-grad-25-26.catalogs.rutgers.edu/pages/rnXyBfLbPMh5PxUhqRzE |access-date=15. 7. 2026 |language=en |archive-date=15. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715195704/https://newbrunswick-grad-25-26.catalogs.rutgers.edu/pages/rnXyBfLbPMh5PxUhqRzE |url-status=dead }}</ref> Obavljala je rukovodeće funkcije u nekoliko organizacija, uključujući mandat predsjednice Udruženja psihologa New Jerseyja, te je bila članica odbora povjerenika na Rutgersu.<ref name="APA_Monitor_Cantor">{{cite news |last=Clay |first=Rebecca A. |date=2007 |title=Women Leaders: Dorothy W. Cantor, PsyD |work=Monitor on Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=38 |issue=7 |page=70 |url=https://www.apa.org/monitor/julaug07/cantor |access-date=15. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bila je suosnivačica komiteta za političko djelovanje poznatog kao ''Women in Psychology for Legislative Action''.<ref name="Rutgers_Angelson_2019">{{cite news |date=2019 |title=Mark Angelson Elected Chair of Rutgers Board of Governors |work=Rutgers Today |publisher=Rutgers University |url=https://www.rutgers.edu/news/mark-angelson-elected-chair-rutgers-board-governors |access-date=15. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sve dok se Cantor nije pridružila vodstvu APA-e 1990-ih, ovo udruženje su predvodili isključivo akademici i istraživači sa zvanjem doktora nauka (PhD). Predsjednica APA-e postala je 1996, kao osma žena na toj poziciji u historiji udruženja.<ref name="Wertheimer_2012">{{cite book |last=Wertheimer |first=Michael |year=2012 |title=A Brief History of Psychology |edition=5 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-84872-874-5 |page=127 |url=https://books.google.ba/books?id=6qjKa2C2i18C&pg=PA127 |access-date=15. 7. 2026 |language=en}}</ref> Bila je prva žena iz sektora profesionalne prakse i prva osoba sa zvanjem doktora psihologije (PsyD) na čelu ovog udruženja.<ref name=HDA>{{cite web|title=Six new members to join Rutgers Hall of Distinguished Alumni|url=http://news.rutgers.digitalwave.ws/focus/issue.2009-03-24.5360056310/article.2009-03-25.8695422484|publisher=Rutgers University|access-date=15. 7. 2026|date=2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306215645/http://news.rutgers.digitalwave.ws/focus/issue.2009-03-24.5360056310/article.2009-03-25.8695422484|archive-date=6. 3. 2016}}</ref> Također je obavljala dužnost predsjednice Američke psihološke fondacije.<ref name=APF>{{cite journal|title=Charles L. Brewer Award for Distinguished Teaching of Psychology|journal=American Psychologist|date=2014|volume=69|issue=5|pages=480–482|url=http://www.purdue.edu/hhs/psy/documents/BrewerAwardCitationAP.pdf|access-date=15. 7. 2026|doi=10.1037/a0037095|pmid=25046707|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025023622/http://www.purdue.edu/hhs/psy/documents/BrewerAwardCitationAP.pdf|archive-date=25. 10. 2014}}</ref> Cantor je 2009. uvrštena u Kuću istaknutih diplomiranih studenata Univerziteta Rutgers.<ref name=HDA /> == Također pogledajte == * [[Američko psihološko udruženje]] * [[Klinička psihologija]] * [[Univerzitet Rutgers]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |editor-last1=Denmark |editor-first1=Florence L. |editor-last2=Paludi |editor-first2=Michele A. |year=2008 |title=Psychology of Women: A Handbook of Issues and Theories |edition=2 |publisher=Praeger |series=Women's Psychology |isbn=978-0-275-99162-3 |url=https://www.psicopolis.com/psycosphere/boxpdf/psywomen.pdf}}</ref> == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=lV2V6uQXbxE Intervju s Dorothy Cantor] na kanalu Univerziteta Rutgers (YouTube) {{Predsjednici APA-e}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Predsjednici Američkog psihološkog udruženja]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ts6k416g4y5ggfztsdpdrdaazfyi1gv 0 536731 3924576 3924023 2026-09-10T12:26:47Z Mir.u.Svijetu 185090 /* */ informacijske greške koje je istakla osoba o kojoj je pisan članak 3924576 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Emina Hodžić-Patković | slika = Emina Hodžić - Patković portret 2.jpg | opis = Bosanskohercegovačka književnica | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976.|09|17}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[SR BiH]], [[SFRJ]] | zanimanje = Književnica i profesorica | značajna_djela = Kako vole nevoljeni, Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, Izgubljeni putokaz, Pišem ti kalemom srca, Inoča... | potpis = }} '''Emina Hodžić-Patković''' (rođena 1976. u [[Travnik|Travniku)]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U [[Travnik]]u je završila [[Mješovita srednja škola Travnik|opću gimnaziju]], a diplomirala na [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|Islamskom pedagoškom fakultetu]] u [[Zenica|Zenici]]. Dvadeset i šest godina radila je kao uposlenik [[O.Š. "Meša Selimović" Zenica|O.Š. "Meša Selimović"]] u [[Zenica|Zenici]], nakon čega se u potpunosti posvetila književnom stvaralaštvu. Udata je i majka dva sina.<ref>{{Cite book|last=Hodžić - Patković|first=Emina|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu|publisher=Meligrafprint d.o.o|year=2022|isbn=978-9958-677-39-7|location=Zenica|pages=284}}</ref> Svoj prvi roman, ''[[Kako vole nevoljeni]]'', počela je pisati nekoliko dana nakon smrti oca, a objavljen je u oktobru, 2020. == Biografija == Tokom rada u [[Prosvjetiteljstvo|prosvjeti]] bavila se i privatnim poduzetništvom te je bila vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita, ''[[Gul unikati]]'', a nedugo nakon [[Bolest|bolesti]] supruga zvanično se povukla iz tog posla.<ref>{{Cite web|url=https://radiogracanica.ba/knjizevno-druzenje-sa-eminom-hodzic-patkovic/|title=Književno duženje sa Eminom Hodžić - Patković|date=5. august 2022|website=Radio Gračanica|publisher=Radio Gračanica|access-date=27. august 2026}}</ref> Na javnim susretima Emina govori o nastanku svojih djela te ih zasniva na istinitim pričama [[žena]] čije su životne sudbine poslužile kao inspiracija. Trilogija, ''[[Srest ćemo se jednom, u Istanbulu]],'' jedno je od značajnijih djela u književnom opusu autorice.<ref>{{Cite web|url=https://revda.eu/products/srest-cemo-se-jednom-u-istanbulu-emina-hodzic-patkovic?srsltid=AfmBOooWfC7OZ982Dl46efLx1Wps9POjpHwIuQQzJ2z8u47K9I22O4WD|title=Srest ćemo se jednom, u Istanbulu - Emina Hodžić - Patković|website=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|publisher=Revda - Bosanska knjižara u Sloveniji - Islamske i dječije knjige|access-date=27. august 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Kako vole nevoljeni'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Tešanj, 2020.) * ''Sejda'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Sejdina kći'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Nevjesta Sejdine kćeri'', roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) * ''Pišem ti kalemom srca'', zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) * ''Srest ćemo se jednom, u Istanbulu'', trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) * ''Izgubljeni putokaz'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Pišem ti...'', zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Inoča'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) * ''Žuta bilježnica'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) * ''Ja (NI)sam Azra'', roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) == Izvori == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački književnici]] ghg6jfny90530h86sjk2s5p4icnm7x4 4 536756 3924622 3924506 2026-09-10T16:47:00Z AnToni 2325 /* Članci */ 3924622 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin mjesec malih država i teritorija 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;"> [[Datoteka:Male-drzave-i-teritorije-2026.png|280px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Male države i teritorije 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Male države i teritorije'''<ref>{{Cite book|last=Kurečić|first=Petar|url=https://hrcak.srce.hr/file/146682|title=Problematika definiranja malih država}}</ref> godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o malim državama i teritorijama čija je površina manja od 1000 km.² Održavat će se svakog septembra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za te države i teritorije. Listu država o kojima se mogu pisati članci možete naći [https://bs.wikipedia.org/wiki/Spisak_dr%C5%BEava_po_povr%C5%A1ini ovdje]: sve države i teritorije počevši od [[Sveti Toma i Princip|Svetog Tome i Principa]] do [[Vatikan]]a. == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom septembra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. septembra i 23:59 30. septembra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za neku od malih država i teritorija. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada na: <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za maraton "Male države i teritorije"? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Male države i teritorije 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 10 |ime_stuba1= [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=8 |ime_stuba2= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=6 |ime_stuba3= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=4 |ime_stuba4= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba4=#f8b699|cifra_stuba4=4 |ime_stuba5= [[Korisnik:De71la|De71la]] |boja_stuba5=pink|cifra_stuba5=2 }} * [[Wikipedia:Male države i teritorije/2026./Učesnici|Učesnici i članci 2026.]] [[Kategorija:Wikipedia:Mjesec malih država i teritorija|2026]] 0904g87am1szbanjy5pmjgbw13y9elr 0 536853 3924588 3924256 2026-09-10T12:35:57Z Bosancica by MK 173186 3924588 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Regija <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Bonaire | izvorno_ime = Boneiru | drugo_ime = | kategorija = javno tijelo <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = Flag of Bonaire.svg | simbol = Bonaire_wapen.svg <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Nizozemska | zastava_države = {{ZD|NIZ}} | pokrajina = | pokrajina_vrsta = | regija = | regija_vrsta = | distrikt = | distrikt_vrsta = <!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Kralendijk]] | položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada = | visina_glavnog_grada = | širina_stepeni_glavnog_grada = 12 | širina_minuta_glavnog_grada = 9 | širina_sekundi_glavnog_grada = 0 | širina_SJ_glavnog_grada = N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 68 | dužina_minuta_glavnog_grada = 16 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 0 | dužina_IZ_glavnog_grada = W | najviši = Brandaris | najviša_lokacija = | najviša_regija = | najviša_država = | najviša_visina = 241 | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | najniža = | najniža_lokacija = | najniža_regija = | najniža_država = | najniža_visina = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimenzije *** --> | dužina = | dužina_orijentacija = | širina = | širina_orijentacija = | površina = 288 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 27.611 | stanovništvo_datum = 1. januar 2026. | stanovništvo_gustoća = 95,9 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = 10. oktobar 2010. | datum = | vlada_položaj = Gezaghebber | vlada_regija = | vlada_država = | government_elevation = | government_lat_d = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS = | government_long_d = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW = | lider = John Soliano | lider_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = AST | utc_odstupanje = -4 | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = +599 | kod = ISO 3166-2: [[ISO 3166-2:BQ|BQ-BO]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ]] <!-- *** Slobodna polja *** --> | prazno = Američki dolar ($) (USD) | prazno_vrsta = Valuta | prazno1 = .nl, .bq | prazno1_vrsta = Internet TLD <!-- *** Karta *** --> | karta = Bonaire in its region.svg | opis_karte = Lokacija Bonairea u Karipskom moru | razmjer_karte = | karta_lokacija_x = | karta_lokacija_y = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = Službeni jezici: papiamento i nizozemski }} [[Datoteka:Bonaire highres.jpg|mini|desno|300px|Satelitski snimak Bonairea i malog ostrva [[Klein Bonaire]]]] '''Bonaire'''<ref name="Dictionary_Bonaire">{{cite web |title=Bonaire |url=http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124093508/http://dictionary.reference.com/browse/bonaire |archive-date=24. 11. 2015 |url-status=dead |website=Dictionary.com |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> je [[Karibi|karipsko]] ostrvo u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]] i jedno od [[Ostrva privjetrine]]. Od 10. oktobra 2010. ima status [[javno tijelo (Nizozemska)|javnog tijela]] [[Nizozemska|Nizozemske]] i jedno je od tri javna tijela koja zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].<ref name="WOLBES">{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Sjedište javne uprave i najveće naselje na ostrvu je [[Kralendijk]], smješten na zapadnoj obali. Bonaire, zajedno s [[Aruba|Arubom]] i [[Curaçao|Curaçaom]], čini grupu [[ABC ostrva]]. Bonaire je površine 288 km² i pruža se oko 38,6 km u smjeru sjever–jug, dok širina ostrva varira od približno 5 do 8 km. Oko 800 m zapadno od Bonairea nalazi se nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]], površine oko 6 km².<ref name="DCNA_2013">{{cite web |title=Reforestation Klein Curacao and Klein Bonaire Successful |url=https://dcnanature.org/reforestation-klein-curacao-and-klein-bonaire-successful/ |publisher=DCNA |date=27. 8. 2013 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Ostrvo je poznato po svojim koraljnim grebenima i morskim [[Ekosistem|ekosistemima]], koji su zaštićeni u okviru [[Nacionalni pomorskog parka Bonaire|Nacionalnog pomorskog parka Bonaire]], čije područje obuhvata morske vode oko Bonairea i Klein Bonairea.<ref name="UNESCO_5627">{{cite web |title=Bonaire National Marine Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5627/ |publisher=UNESCO |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Na dan 1. januara 2026. Bonaire je imao 27.611 stanovnika, što je za 1.059 stanovnika, odnosno 4%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva u najvećoj je mjeri posljedica doseljavanja.<ref name="CBS_2026_Population">{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by over 1.2 thousand in 2025 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/22/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-over-1-2-thousand-in-2025 |publisher=CBS |date=27. 5. 2026 |access-date=4. 9. 2026}}</ref> Do [[raspad Nizozemskih Antila|raspada Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010. Bonaire je bio dio [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Nakon ustavne reforme postao je javno tijelo [[Nizozemska|Nizozemske]], zajedno sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetim Eustahijem]]. Za razliku od općina u evropskom dijelu Nizozemske, javna tijela Bonairea, Sabe i Svetog Eustahija nisu dio nijedne nizozemske pokrajine.<ref name="GovNL_Kingdom_Parts">{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |publisher=Government.nl |access-date=4. 9. 2026}}</ref> == Etimologija == Porijeklo naziva Bonaire nije sa sigurnošću utvrđeno. Prema najčešće prihvaćenom tumačenju, naziv je povezan s autohtonim toponimom "Bonay" iz [[Kaketio jezik|kaketijskog jezika]], koji se tumači u značenju "niska zemlja" ili "niski kraj". Evropski izvori iz 16. i 17. stoljeća bilježe brojne varijante naziva, među kojima su ''Poynare'', ''Bojnaj'', ''Boynari'', ''Boinari'', ''Buynare'', ''Buinare'', ''Boinare'', ''Bonaÿre'', ''Bonayre'' i ''Vonayre''. Razlike u pisanju vjerovatno su posljedica bilježenja autohtonog naziva prema njegovom izgovoru, budući da kaketijski jezik nije imao vlastitu pisanu tradiciju.<ref name="LEtang_Du_nom_indigene">{{cite report |last=L’Etang |first=Thierry |title=Du nom indigène des îles de l’archipel des Antilles |url=https://beta-omk.manioc.org/files/original/1343/dunomindig.pdf |format=PDF |access-date=4. 9. 2026 |language=fr}}</ref> U starijim evropskim izvorima naziv je ponekad povezivan sa španskim izrazom ''buen aire'', u značenju "dobar zrak", odnosno "dobar vjetar". Takvo tumačenje predstavlja sekundarnu etimološku interpretaciju, a ne nužno izvorno porijeklo naziva. Većina ranih oblika toponima, uključujući ''Bojnaj'' i ''Bonay'', ne odgovara španskom izrazu ''buen aire'', zbog čega se autohtono porijeklo smatra vjerovatnijim. Istraživanje Savjetovališta za imena [[Univerzitet u Leipzigu|Univerziteta u Leipzigu]] iz 2026. također ukazuje na to da najstariji zapisi govore u prilog autohtonom porijeklu naziva, dok je tumačenje ''buen aire'' vjerovatno nastalo njegovim naknadnim prilagođavanjem evropskim jezicima.<ref name="Uni_Leipzig_ABC_Inseln">{{cite web |title=ABC-Inseln |url=https://www.philol.uni-leipzig.de/namenberatungsstelle/namenberatungsstelle/blog/newsdetail/artikel/abc-inseln-2026-06-14 |publisher=Universität Leipzig |date=14. 6. 2026 |access-date=4. 9. 2026 |language=de}}</ref> == Historija == [[Datoteka:RINCON OPEN AIR MUSEUM, BONAIRE.jpg|mini|desno|300px|Tradicionalne stare kuće s ogradama od kaktusa, sačuvane u muzeju na otvorenom u [[Rincon, Bonaire|Rinconu]]]] === Prvi stanovnici === Najstariji poznati tragovi ljudskog prisustva na Bonaireu potječu iz [[arhajski period (Sjeverna Amerika)|arhaijskog]], odnosno prekeramičkog razdoblja i datiraju od približno od 1650. p.n.e. Stanovništvo tog razdoblja činile su manje, pokretne zajednice koje su se bavile [[lov]]om i [[ribolov]]om te su koristile različita područja ostrva u skladu s dostupnim prirodnim resursima. Veći broj arheoloških nalazišta iz tog razdoblja pronađen je na sjeverozapadu Bonairea, posebno u području zaljeva Slagbaai i Gotomeer, koje se smatra jednim od glavnih područja aktivnosti arhaičkog stanovništva.<ref name="Hofman_Antczak_2019">{{cite book |editor1-last=Hofman |editor1-first=Corinne L. |editor2-last=Antczak |editor2-first=Andrzej T. |title=Early Settlers of the Insular Caribbean: Dearchaizing the Archaic |url=https://www.sidestone.com/openaccess/9789088907807.pdf |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2019 |isbn=978-90-8890-780-7 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="Stelten_Antczak_2022">{{cite journal |last1=Stelten |first1=Ruud |last2=Antczak |first2=Konrad A. |title=Life at the Salty Edge of Empire: The Maritime Cultural Landscape at the Orange Saltpan on Bonaire, 1821–1960 |journal=International Journal of Historical Archaeology |date=2022 |volume=27 |pages=543–573 |doi=10.1007/s10761-022-00660-9 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10761-022-00660-9 |doi-access=free |language=en}}</ref> Kasnije su se na Bonaireu pojavile zajednice keramičkog razdoblja, koje su se, za razliku od ranijih arhaičkih grupa, bavile i [[Poljoprivreda|poljoprivredom]] te osnivale trajnija naselja. Njihova materijalna kultura povezuje se s [[Dabajuroidna kultura|dabajuroidnom tradicijom]], rasprostranjenom na području današnje sjeverozapadne [[Venezuela|Venecuele]] i [[ABC ostrva]]. U arheološkoj i historijskoj literaturi ta se tradicija povezuje s narodom [[Caquetío]], koji je u vrijeme dolaska Evropljana naseljavao područja današnje Venecuele, [[Aruba|Arube]], Bonairea i [[Curaçao|Curaçaa]].<ref name="Michael_2022">{{cite journal |last1=Michael |first1=Lev |last2=de Carvalho |first2=Fernando |last3=Chacon |first3=Thiago |last4=Rybka |first4=Konrad |last5=Sabogal |first5=Andrés |last6=Chousou-Polydouri |first6=Natalia |last7=Kaiping |first7=Gereon |title=Deriving calibrations for Arawakan using archaeological evidence |journal=Interface Focus |date=9. 12. 2022 |volume=13 |issue=1 |pages=20220049 |doi=10.1098/rsfs.2022.0049 |doi-access=free |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9732640/}}</ref> Jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta ovog razdoblja na Bonaireu je "Amboina", gdje su pronađeni ostaci naselja s kružnim kućama, ukopima i drugim elementima materijalne kulture. Arheološka istraživanja pokazuju da je naselje bilo nastanjeno približno od 1040. do 1360, a moguće i nešto kasnije. Nalazište se pripisuje dabajuroidskoj kulturi, za koju se općenito smatra da je pripadala historijski poznatom narodu Caquetío.<ref name="Hofman_Haviser_2015">{{cite book |editor1-last=Hofman |editor1-first=Corinne L. |editor2-last=Haviser |editor2-first=Jay B. |title=Managing Our Past into the Future: Archaeological Heritage Management in the Dutch Caribbean |url=https://www.sidestone.nl/openaccess/9789088903250.pdf |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2015 |isbn=978-90-8890-325-0 |format=PDF}}</ref> Arheološki ostaci domorodačkog stanovništva pronađeni su na više lokacija na Bonaireu, uključujući područja sjeveroistočno od [[Kralendijk]]a i oko zaljeva Lac. Na ostrvu su sačuvani i primjeri [[petroglif]]a i drugih crteža na stijenama koji svjedoče o životu stanovništva u pretkolumbovskom dobu (periodu prije dolaska Evropljana na američki kontinent). Do dolaska [[Španija|Španaca]] krajem 15. stoljeća na Bonaireu je živjelo domorodačko stanovništvo koje se u evropskim historijskim izvorima navodi kao Kaketio.<ref name="UNESCO_Papers_14">{{cite book |title=Presentation of the Caribbean Countries and Legal Protections |url=https://whc.unesco.org/documents/publi_wh_papers_14_en_1.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |issue=14 |year=2004 |format=PDF}}</ref> === Špansko razdoblje === {{Glavni|Španska Zapadna Indija}} Prvi poznati evropski kontakt s Bonaireom dogodio se 1499. tokom ekspedicije [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojeda]] duž sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. U ekspediciji su učestvovali i navigator [[Amerigo Vespucci|Amerigo Vespucci]] te kartograf [[Juan de la Cosa]]. Prema historijskim rekonstrukcijama, ostrvo koje je ekspedicija posjetila u blizini [[Curaçao|Curaçaa]] najvjerovatnije je bilo Bonaire.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /> Španci su u početku pridavali malo značaja Bonaireu i drugim [[ABC ostrva|ABC ostrvima]]. Zbog njihove sušne klime i nedostatka plemenitih metala ostrva su u španskim izvorima bila poznati kao "Beskorisna ostrva" ({{es|islas inútiles}}).<ref name="Gomez_Cartografia">{{cite web |last=Gómez |first=María Asunción |title=El español en la cartografía lingüística de las Antillas menores |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/iecibe/05_gomez.htm |publisher=Centro Virtual Cervantes |access-date=4. 9. 2026 |language=es}}</ref> Ipak, španski trgovci robljem su već u prvim decenijama 16. stoljeća zarobljavali domorodačko stanovništvo Bonairea i drugih ostrva i prisilno ga odvodili u španske kolonije. Dio stanovništva s Bonairea odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]], gdje je korišten kao prisilna radna snaga, između ostalog u rudnicima bakra.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /><ref name="Anderson_Cordova_2017">{{cite book |last=Anderson-Córdova |first=Karen F. |title=Surviving Spanish Conquest: Indian Fight, Flight, and Cultural Transformation in Hispaniola and Puerto Rico |publisher=University of Alabama Press |year=2017 |doi=10.2307/jj.30297488 |url-access=subscription |url=https://www.jstor.org/stable/jj.30297488}}</ref> Španska kruna je sredinom 1520-ih počela nastojati uspostaviti trajniju kontrolu nad ABC ostrvima. [[Juan Martínez de Ampíes]], službenik Kraljevske riznice na Hispanioli, nastojao je zaštititi domorodačko stanovništvo od porobljavanja i dobiti pravo na naseljavanje ostrva. Dana 15. novembra 1526. sklopio je s krunom kapitulaciju kojom su mu dodijeljena prava u vezi s osvajanjem i naseljavanjem [[Curaçao|Curaçaa]], [[Aruba|Arube]] i Bonairea.<ref name="Cronologia_Venezuela_1526">{{cite web |title=Cronología de historia de Venezuela: 1526 |url=https://bibliofep.fundacionempresaspolar.org/_custom/static/cronologia_hv/zoom/s16/1526-2.html |publisher=Fundación Empresas Polar |access-date=4. 9. 2026 |language=es}}</ref> Tokom 1520-ih na Bonaireu je uspostavljena ograničena španska kolonijalna prisutnost. Španci su na ostrvo doveli domaće životinje, među kojima [[goveda]], [[Magarac|magarce]], [[Koza|koze]], [[konj]]e, [[Svinja|svinje]] i [[Ovca|ovce]]. Zbog sušne klime i ograničenih mogućnosti poljoprivrede, [[stočarstvo]] je postalo jedna od glavnih privrednih djelatnosti. [[Stoka]] se uglavnom uzgajala radi kože, dok je naselje [[Rincon (Bonaire)|Rincon]] u unutrašnjosti ostrva postalo jedno od glavnih centara stanovništva.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /> Španska vlast nad Bonaireom ostala je ograničena i ostrvo je tokom 16. i početkom 17. stoljeća imalo malo stanovnika. Prema kasnijim historijskim procjenama, oko 1620. na Bonaireu je živjelo svega oko 40 ljudi.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /> Početkom 17. stoljeća na Bonaire su sve češće dolazili nizozemski brodovi u potrazi za soli, a slabljenje španske prisutnosti na ostrvu otvorilo je put nizozemskom osvajanju 1636. === Nizozemsko razdoblje === {{Glavni|Nizozemski Karibi}} [[Datoteka:OLD FORT ORANJE, KRALENDIJK.jpg|mini|desno|300px|Tvrđava Oranje u [[Kralendijk]]u, izgrađena 1639.]] [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) osnovana je 1621, s monopolom na nizozemsku trgovinu, kolonizaciju i pomorske aktivnosti na području [[Atlantik]]a. Nizozemski brodovi posjećivali su Bonaire najmanje od 1623, prvenstveno radi nabavke soli, mesa, vode i drveta. Godine 1626. na ostrvo je stigla ekspedicija pod vodstvom Boudewijna Hendricksza, čiji su ljudi na Bonaireu pribavili stoku i drvo, a pri odlasku na ostrvu su ostavili 11 španskih i portugalskih zarobljenika.<ref name="Euwens1907">{{cite journal |last=Euwens |first=P. A. |title=Historisch overzicht van het eiland Bonaire |journal=Neerlandia |year=1907 |volume=11 |url=https://www.dbnl.org/tekst/_nee003190701_01/_nee003190701_01_0397.php |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Nakon što su Nizozemci 1634. zauzeli [[Curaçao]], njihove su snage 1636. preuzele kontrolu nad [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom. Time je Bonaire ušao u sastav nizozemskog kolonijalnog prostora i postao posjed Nizozemske zapadnoindijske kompanije. Ostrvo je ostalo pod upravom WIC-a do njenog ukidanja 1792.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /> Za razliku od Curaçaa, koji je postao važan centar nizozemske trgovine robljem, Bonaire je prvenstveno korišten za proizvodnju soli, stočarstvo i uzgoj poljoprivrednih kultura. Sol je postala jedan od najvažnijih proizvoda ostrva. U solanama su radili porobljeni Afrikanci, a prisilni rad korišten je i u drugim djelatnostima. Tokom 17. i 18. stoljeća na ostrvu su živjeli i radili domorodački stanovnici, evropski doseljenici, porobljeni Afrikanci i kažnjenici. Razvoj proizvodnje soli bio je povezan s prirodnim uslovima Bonairea i njegovim položajem u odnosu na Curaçao i druge nizozemske karipske posjede.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /><ref name="Van_Welie_2008">{{cite journal |last=van Welie |first=Rik |title=Slave trading and slavery in the Dutch colonial empire: A global comparison |journal=New West Indian Guide / Nieuwe West-Indische Gids |year=2008 |volume=82 |issue=1-2 |pages=47–96 |doi=10.1163/13822373-90002465 |doi-access=free |jstor=43390702 |url=https://brill.com/view/journals/nwig/82/1-2/article-p47_2.xml |language=en}}</ref> Nizozemska kolonijalna uprava održavala je malu populaciju na ostrvu i prvenstveno je bila usmjerena na iskorištavanje njegovih resursa. U izvještaju iz 1806. na Bonaireu je zabilježeno 272 porobljene osobe u vlasništvu kolonijalne uprave, 92 privatno porobljene osobe, 284 domorodačka stanovnika i 225 slobodnih crnih i obojenih stanovnika koji su, kao uslov boravka na ostrvu, imali obavezu obavljanja određenih javnih radova.<ref name="Klooster2026">{{cite journal |last1=Quanjer |first1=Björn |last2=van Galen |first2=Coen W. |last3=Rosenbaum-Feldbrügge |first3=Matthias |title=Under company and state, reconstructing government-owned enslaved families on Bonaire 1758-1863 |journal=The History of the Family |year=2026 |volume=31 |issue=4 |pages=654–673 |doi=10.1080/1081602X.2026.2659321 |doi-access=free |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1081602X.2026.2659321 |language=en}}</ref> Tokom 18. stoljeća počelo se razvijati malo naselje uz sidrište na jugozapadnoj obali Bonairea, na području današnjeg [[Kralendijk]]a. Engleski pomorac [[William Dampier]] opisao je 1681. kuće smještene nešto dalje od obale, dok izvještaj iz 1778. spominje nekoliko kuća uz samo sidrište. Naselje je bilo poznato kao Playa, a tokom britanske uprave početkom 19. stoljeća dodatno se razvilo i postalo jezgro današnjeg Kralendijka.<ref name="MaSS">{{cite web |title=Kralendijk Roadstead |url=https://mass.cultureelerfgoed.nl/kralendijk-roadstead |publisher=Cultural Heritage Agency of the Netherlands (RCE) |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na području današnjeg Kralendijka nizozemske vlasti podigle su utvrdu 1639. Utvrda je kasnije više puta mijenjana i obnavljana; nova utvrda kod naselja Playa podignuta je 1796, dok današnja građevina [[Fort Oranje]] uglavnom potiče iz obnove nakon povratka Bonairea pod nizozemsku vlast 1816.<ref name="MaSS" /> ==== Britanska uprava ==== Tokom [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]] Nizozemska je dvaput izgubila kontrolu nad Bonaireom. Britanci su preuzeli upravu nad ostrvom u periodima od 1800. do 1803. i od 1807. do 1816. Britanska okupacija bila je dio šireg sukoba evropskih sila i njihovog nadmetanja za kontrolu nad nizozemskim posjedima na Karibima.<ref name="Van_Welie_2008" /><ref name="Klooster2026" /> Tokom britanske uprave promijenili su se način upravljanja otokom i korištenje njegovih prirodnih resursa. Britanska uprava je 1810. godine iznajmila radnu snagu i prirodne resurse Bonairea američkom trgovcu Josephu Foulkeu, čija je djelatnost bila posebno usmjerena na iskorištavanje drveta i dovela do značajnog krčenja šuma.<ref name="Klooster2026" /> Nakon završetka Napoleonskih ratova i obnove nizozemske vlasti Bonaire je 1816. vraćen Nizozemskoj. Time je završeno razdoblje britanske uprave, a otok je ponovo stavljen pod nizozemsku vlast.<ref name="Van_Welie_2008" /> === Emancipacija === [[Datoteka:Bonaire Red Slave Huts.jpg|mini|desno|300px|Nastambe za robove na Bonaireu]] Nakon obnove nizozemske vlasti 1816. Bonaire je ostao [[kolonija|kolonijalno]] imanje pod neposrednom upravom vlasti. Privreda ostrva u velikoj se mjeri oslanjala na rad porobljenog stanovništva, naročito u proizvodnji soli. Za razliku od većine karipskih kolonija, na Bonaireu je većina porobljenih osoba bila u vlasništvu države: do 1792. [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija|Nizozemske zapadnoindijske kompanije]], a nakon njenog raspuštanja nizozemske države. Posebno težak bio je rad u solanama, gdje su radnici bili izloženi visokoj temperaturi, odsjaju sunca od soli i slanoj vodi.<ref name="Klooster2026" /> Broj porobljenih stanovnika povećavao se tokom prve polovine 19. stoljeća. Godine 1853. na Bonaireu su bila 769 porobljena stanovnika, od kojih je 464 radilo u solanama.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /> Istovremeno je postojao i brojčano značajan slobodni dio stanovništva, dok su pojedini porobljeni ljudi u privatnom vlasništvu bili uključeni u domaće i druge poslove izvan državnih solana.<ref name="Klooster2026" /> Ukidanje ropstva u nizozemskim zapadnoindijskim kolonijama propisano je zakonom od 8. augusta 1862, koji je obuhvatio [[Surinam]] i ostrva [[Curaçao]], Bonaire, [[Aruba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Saba]] i nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]]. Iako je zakon donesen 1862, njegovo stupanje na snagu bilo je određeno za 1. juli 1863. Tog dana ropstvo je na Bonaireu pravno ukinuto, zajedno s ostalim nizozemskim karipskim posjedima.<ref name="Afschaffing1866">{{cite journal |last=van Sypesteyn |first=C. A. |title=Afschaffing der Slavernij in de Nederlandsche West-Indische Kolonien |journal=De Economist |volume=15 |issue=1 |pages=1–85 |date=1866 |doi=10.1007/BF02203356 |url-access=subscription |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02203356 |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="DNB2023">{{cite book |last1=Fatah-Black |first1=Karwan |last2=Lauret |first2=Lauren |last3=van den Tol |first3=Joris |title=Serving the chain? De Nederlandsche Bank and the last decades of slavery, 1814–1863 |publisher=Leiden University Press |year=2023 |isbn=978-90-8728-392-6 |doi=10.24415/9789087283926 |url=https://www.dnb.nl/media/k21bkwyh/slavernijverleden_en_2023_e.pdf |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Na emancipaciji je na Bonaireu slobodu dobilo ukupno 758 porobljenih osoba. Od tog broja 607 bilo je u vlasništvu kolonijalne vlade, dok je 151 osoba bila u privatnom vlasništvu. Za privatno porobljene osobe nizozemska država isplatila je naknadu njihovim vlasnicima; oslobođene osobe nisu dobila naknadu za višegodišnji prisilni rad. Struktura emancipacije na Bonaireu tako je bila neuobičajena u odnosu na druge karipske kolonije, jer je najveći dio oslobođenih prethodno bio u državnom, a ne privatnom vlasništvu.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /><ref name="Klooster2026" /><ref name="DNB2023" /> Za razliku od [[Surinam]]a, gdje je nakon emancipacije uveden desetogodišnji sistem državnog nadzora nad dijelom bivših porobljenih radnika, takav sistem nije uveden na karipskim ostrvima. Na Bonaireu je, međutim, ekonomska zavisnost velikog dijela oslobođenog stanovništva ostala izražena. Mnogi bivši porobljeni nastavili su raditi u solanama kao najamni radnici, sada za novčanu naknadu. Proizvodnja soli zbog toga nije odmah prestala, iako su ukidanje prisilnog rada, troškovi rada i kolonijalni porezi utjecali na njenu kasniju profitabilnost.<ref name="Stelten_Antczak_2022" /><ref name="DNB2023" /> Emancipacija je istovremeno označila kraj dotadašnjeg sistema državnog upravljanja zemljištem i privredom. Bonaire je prije toga u velikoj mjeri funkcionisao kao [[plantaža|državno kolonijalno imanje]], a nakon ukidanja ropstva nizozemska kolonijalna uprava počela je prodavati državne posjede. Godine 1867. veliki dijelovi ostrva podijeljeni su na velike parcele i ponuđeni na prodaju, dok je prodaja državnih solana uslijedila krajem 1860-ih i početkom 1870-ih. Veliki dio zemljišta tako je prešao u privatne ruke, čime je okončano razdoblje Bonairea kao državnog kolonijalnog imanja.<ref name="Grondbezit1914">{{cite book |editor-last1=Benjamins |editor-first1=Herman Daniël |editor-last2=Snelleman |editor-first2=Joh. F. |title=Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië |publisher=Martinus Nijhoff / E.J. Brill |year=1917 |location=Den Haag/Leiden |url=https://www.dbnl.org/tekst/benj004ency01_01/index.php |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> === Drugi svjetski rat === Izbijanje [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] snažno je utjecalo na Bonaire, iako se na samom ostrvu nisu vodile veće kopnene borbe. Nakon njemačke invazije na [[Nizozemska|Nizozemsku]] 10. maja 1940, nizozemske kolonijalne vlasti na [[Karibi]]ma poduzele su mjere za zaštitu važnih privrednih i vojnih objekata. Poseban značaj imali su [[Aruba]] i [[Curaçao]], gdje su se nalazile velike naftne rafinerije od strateškog značaja za savezničke ratne napore. Britanske snage učestvovale su u njihovoj odbrani, a od 1942. u zaštiti nizozemskih karipskih posjeda sve značajniju ulogu preuzele su [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="vanDerHorst2004">{{cite book |last=van der Horst |first=Liesbeth |title=Wereldoorlog in de West: Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba, 1940-1945 |publisher=Uitgeverij Verloren |year=2004 |isbn=978-90-6550-794-5 |url=https://books.google.ba/books?id=-z5eNEjzmNAC |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref><ref name="FRUS1942">{{cite web |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), January 6, 1942 |work=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |publisher=Office of the Historian, U.S. Department of State |date=6. 1. 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Jedna od prvih mjera bila je internacija osoba koje su kolonijalne vlasti smatrale prijetnjom javnom redu i sigurnosti. Na osnovu propisa PB 1940, br. 38, takve osobe mogle su biti pritvorene i internirane po nalogu glavnog tužioca, bez prethodne odluke suda. Za slučaj njemačke okupacije Nizozemske pripreme za interniranje bile su započete još 1939, a Bonaire je unaprijed određen za mjesto internacijskog kampa. Spisak osoba predviđenih za hapšenje također je bio sastavljen prije početka okupacije.<ref name="NAProclamatie1940">{{cite web |title=Inventaris van de archieven van (Marine) instanties en onderdelen in de gebiedsdelen Curaçao en Suriname, 1934–1947 |publisher=Nationaal Archief |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.12.33/beschrijving/context |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U maju 1940. na Bonaire su prebačene grupe njemačkih i austrijskih državljana koji su živjeli na [[Curaçao|Curaçau]] i [[Aruba|Arubi]], kao i druge osobe koje su vlasti smatrale sigurnosnim rizikom. Među interniranima su se nalazili i njemački i austrijski Jevreji koji su prethodno napustili Evropu zbog nacističkog progona. Pored njih, internirani su i pojedini pripadnici ili simpatizeri [[Nacionalsocijalistički pokret u Nizozemskoj|Nacionalsocijalističkog pokreta u Nizozemskoj]] (NSB), kao i druge kategorije osoba.<ref name="Captain2010">{{cite book |last=Captain |first=Esther |title=Oorlogserfgoed overzee: de erfenis van de Tweede Wereldoorlog in Aruba, Curaçao, Indonesië en Suriname |publisher=Bert Bakker |year=2010 |location=Amsterdam |isbn=978-90-351-3584-0 |url=https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/publicatie/Oorlogserfgoed-overzee-de-erfenis-van-de-Tweede-Wereldoorlog-in-Aruba-Curacao-Indonesie-en-Suriname--a114e7045920b173c952a9cf0dac434d |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> U početku su internirani bili smješteni u tri školske zgrade na Bonaireu. Najveći i najvažniji internacijski kamp, "Playa Pariba", južno od [[Kralendijk]]a, dovršen je u oktobru 1940. Kamp je bio ograđen i strogo čuvan, a u njemu su bili odvojeni muškarci i žene. Ukupno je kroz kamp "Playa Pariba" tokom njegova postojanja prošlo 461 internirana osoba.<ref name="OorlogsbronnenPlayaPariba">{{cite web |title=Kamp Playa Pariba |website=Netwerk Oorlogsbronnen |url=https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Kamp%20Playa%20Pariba |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Tokom 1941. dio njemačkih i austrijskih Jevreja premješten je iz "Playa Paribe" u kamp "Guatemala", na istoimenoj plantaži. Cilj premještanja bio je da se oni odvoje od interniranih koji su bili povezani s nacističkim režimom ili su mu bili naklonjeni. Kamp "Guatemala" djelovao je od marta 1941. do maja 1945. Osim ova dva glavna kampa, u različitim periodima korištene su i druge lokacije za interniranje.<ref name="CultuurhistorischBonaire">{{cite journal |last=Victorina |first=Amy |title=Cultuurhistorische landschappen op Bonaire: Flexibele en duurzame bescherming van erfgoed (Interview met Claudia Kraan) |journal=Tijdschrift voor Landscapsgeschiedenis / Academia.edu |year=2024 |url=https://www.academia.edu/120774926/Cultuurhistorische_landschappen_op_Bonaire |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Internacijski sistem na Bonaireu ostao je na snazi i nakon završetka većine ratnih operacija. Kamp "Playa Pariba" zatvoren je tek u februaru 1947. Time je Bonaire bio jedno od mjesta na kojima su se posljedice ratnih sigurnosnih mjera zadržale i nakon formalnog završetka rata. Rat je doveo i do snažnijeg američkog vojnog prisustva na Bonaireu. Godine 1942. na području Tanki Maraka uspostavljena je američka vojna baza s radarskim i drugim odbrambenim kapacitetima. Njena osnovna svrha bila je nadzor i zaštita pomorskih i zračnih puteva u širem području južnih Kariba. Američke snage na Bonaireu ostale su prisutne i nakon završetka rata, a baza je rasformirana tek 1947.<ref name="TankiMaraka">{{cite web |title=Tanki Maraka Heritage Park |website=InfoBonaire |url=https://infobonaire.com/about-bonaire/history/bonaire-museums/tanki-maraka-heritage-park/ |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Američka vojna prisutnost utjecala je i na razvoj zračnog saobraćaja. Prvi aerodrom na Bonaireu izgrađen je 1935–1936, ali je tokom rata postalo jasno da postojeća pista nije dovoljna za vojne potrebe. Nakon dolaska američkih vojnika 1943. pokrenuta je izgradnja novog aerodroma. Radovi su počeli u decembru 1943, a novi [[Međunarodni aerodrom "Flamingo"|Aerodrom "Flamingo"]] postao je operativan 1945.<ref name="FlamingoAirport">{{cite web |title=History of Bonaire Flamingo International Airport |website=Bonaire International Airport |url=https://bonaireinternationalairport.com/history-of-bonaire-flamingo-international-airport/ |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Rat je pogodio i stanovništvo Bonairea koje je živjelo od pomorstva. Brojni muškarci s ostrva radili su kao pomorci na tankerima i trgovačkim brodovima koji su prevozili naftu i drugu robu između karipskih luka. Njemačke podmornice napadale su brodove u blizini Arube, Curaçaa i obale Venezuele. Među žrtvama tih napada bili su i stanovnici Bonairea. Tako su, na primjer, 16. februara 1942. njemačke podmornice potopile tanker "Oranjestad" kod [[Aruba|Arube]] i tanker "Tia Juana" kod obale [[Venecuela|Venezuele]], pri čemu su poginuli i pomorci s Bonairea.<ref name="RijksdienstDodenherdenking2024">{{cite press release |title=Toespraak Rijksvertegenwoordiger Dodenherdenking Bonaire 4 mei 2024 |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=6. 5. 2024 |url=https://www.rijksdienstcn.com/actueel/nieuws/2024/mei/6/toespraak-rijksvertegenwoordiger-dodenherdenking-bonaire-4-mei-2024 |access-date=6. 9. 2026 |language=nl}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bonaire|*]] [[Kategorija:Nizozemska]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] 2yhqp2zaxi5n4pnvsyivsqt2jbc24we 0 536866 3924617 3924098 2026-09-10T16:07:24Z Carrylex 185582 [Interwiki] Switch from GIF to WEBP - GIF version is scheduled for deletion 3924617 wikitext text/x-wiki {{Tren|datum=septembar 2026}} {{Infokutija događaj | naziv = Poplave u Nepalu i Tibetu 2026. | slika = Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png | opis_slike = Poplavni val pogađa granični prijelaz Gyirong Port sedam minuta nakon potresa jačine 5,2 stepena | datum = 26. august 2026 – u toku | mjesto = [[Rasuwa (distrikt)|Distrikt Rasuwa]] i [[Nuwakot (distrikt)|Nuwakot]], [[Provincija Bagmati]] ([[Nepal]])<br />[[Okrug Gyirong]], [[Tibetanski autonomni region]] ([[Kina]]) | koordinate = {{coord|28.3|N|85.5|E|display=inline,title}}<ref name="gfz1">{{cite web |title=Nepal-China Border Region (Landslide) |url=https://geofon.gfz.de/eqinfo/event.php?id=gfz2026qrfy |publisher=GFZ Helmholtz Centre for Geosciences |access-date=2026-08-28}}</ref><ref name="USGS_est">{{cite web |title=M 5.2 Landslide - 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal |publisher=United States Geological Survey |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive |access-date=2026-08-26}}</ref> | vrsta = Ledena lavina / urušavanje ledenjaka | broj_mrtvih = Preko 1.373<ref name="kpost1342">{{cite web |date=2026-09-05 |title=Nepal flood death toll reaches 1,342 |access-date=2026-09-05 |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/nepal-flood-death-toll-reaches-1-342}}</ref><ref name="bbc10">{{cite web |date=2026-09-04 |title=Nepal rescuers try to reach dozens trapped in tunnel after two pulled out alive |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7903j1vpe5o |access-date=2026-09-05 |website=BBC}}</ref> (1.342 u [[Nepal]]u, 31 u [[Kina|Kini]]) | broj_povrijeđenih = Preko 5.300<ref name="kpost1287">{{cite news |title=Nepal flood death toll reaches 1,287 |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/nepal-flood-death-toll-reaches-1-287 |work=The Kathmandu Post |date=2026-09-04 |access-date=2026-09-04}}</ref> | broj_nestalih = Preko 5.417 (4.886 u Nepalu,<ref name="kpost1342" /> 531 u Kini<ref name="bbc10" />) | materijalna_šteta = Nepal: preko 387,54 milijarde [[Nepalska rupija|nepalskih rupija]] (oko 2,57 milijardi dolara)<ref name="RepublicaLosses" /><br />Kina: još se procjenjuje }} Ujutro 26. augusta 2026. serija iznenadnih bujičnih [[poplava]] i blatnih tokova uništila je granični prijelaz [[Gyirong Port]] na granici [[Kina|Kine]] i [[Nepal]]a te pogodila desetine naselja duž oko 72 km toka rijeke [[Trishuli]] u Nepalu.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding |work=[[The New York Times]] |date=2026-08-27 |access-date=2026-08-27}}</ref> U Nepalu je potvrđena pogibija najmanje 1.342 osobe i nestanak njih 4.886,<ref name="kpost1342" /> dok je u [[Tibetanski autonomni region|Tibetanskom autonomnom regionu]] Kine zabilježena smrt 31 osobe i nestanak njih 531.<ref name="CNNlive">{{cite web |date=2026-09-01 |title=Nepal-China floods latest: Mass burial in Nepal for unidentified flood victims as death toll rises |url=https://edition.cnn.com/2026/08/31/world/live-news/nepal-china-flood |access-date=2026-09-01 |website=[[CNN]]}}</ref> Vodena bujica odnijela je tijela pojedinih žrtava i preko 240 km nizvodno, sve do susjedne [[Indija|Indije]]. Vlasti su izdale upozorenja za stanovništvo duž riječnih tokova u nepalskim distriktima [[Rasuwa (distrikt)|Rasuwa]], [[Nuwakot (distrikt)|Nuwakot]], [[Dhading (distrikt)|Dhading]], [[Gorkha (distrikt)|Gorkha]] i [[Chitwan (distrikt)|Chitwan]].<ref>{{cite web |url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help? |access-date=2026-08-27 |website=[[Liječnici bez granica]]}}</ref> Pretpostavlja se da je uzrok katastrofe urušavanje [[ledenjak]]a na planini [[Langtang Lirung]] u [[Himalaji|Himalajima]], koje je izazvalo lančanu reakciju čije su potrese zabilježili [[seizmometar|seizmometri]] širom svijeta, s magnitudom do 5,2 stepena po površinskom valu.<ref>{{cite web |date=2026-08-27 |title=Extreme flooding in China and Nepal |url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal |access-date=2026-08-29 |website=GFZ}}</ref> == Pozadina == === Geografija i historija === Rijeku Trishuli, u gornjem toku poznatu i kao Bhotekoshi, u blizini ušća prima rijeka Lhende Khola, koja izvire u okrugu Gyirong u [[Tibet]]u prije nego što uđe na teritoriju Nepala.<ref>{{cite news |date=2026-08-26 |title=रसुवामा भीषण बाढी, मुग्लिङसम्म सतर्कता |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |publisher=BBC |access-date=2026-08-26}}</ref> Granični prijelaz Gyirong Port predstavljao je strateški koridor za trgovinu i [[turizam]], uključujući hodočašća na [[Kailaš (planina)|planinu Kailaš]], sveto mjesto u [[Bön|bönu]], [[budizam|budizmu]], [[hinduizam|hinduizmu]] i [[džainizam|džainizmu]].<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |title=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |access-date=2026-08-27 |last=Hernández |first=María Teresa |date=2026-08-28 |work=[[Associated Press]]}}</ref> Prije katastrofe, preko ovog prijelaza odvijalo se približno 30% ukupne robne razmjene između Nepala i Kine. Slična bujična poplava dogodila se u julu 2025, kada je izlijevanje ledničkog jezera odnijelo most na istom graničnom prijelazu.<ref>{{cite news |last=Sharma |first=Gopal |date=2025-07-10 |title=Tibetan glacial lake drainage triggered deadly flood in Nepal, climate body says |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/tibetan-glacial-lake-drainage-triggered-deadly-flood-nepal-climate-body-says-2025-07-10/ |access-date=2026-08-29 |work=[[Reuters]]}}</ref> Analiza satelitskih snimaka pokazala je da se ledenjak sjeverno od Langtang Lirunga kretao brzinom od oko 10 milimetara mjesečno u periodu od januara do augusta 2026, uz naglo ubrzanje neposredno prije urušavanja.<ref>{{cite journal |last=Basu |first=Mohana |date=2026-09-02 |title=Satellite images before Nepal disaster showed warning signs |url=https://www.nature.com/articles/d41586-026-02746-4 |journal=[[Nature (časopis)|Nature]] |doi=10.1038/d41586-026-02746-4}}</ref> === Klimatske promjene === Naučnici pojavu povezuju s [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], koje pospješuju topljenje [[permafrost]]a, čime se direktno povećava rizik od urušavanja ledenjaka.<ref name="Joselow-2026">{{cite news |last1=Joselow |first1=Maxine |last2=Sands |first2=Leo |date=2026-08-27 |title=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |access-date=2026-08-27 |work=The New York Times}}</ref> Ministar vanjskih poslova Nepala [[Shisir Khanal]] uputio je apel za snažniji globalni odgovor na klimatske promjene, ističući da Nepal podnosi nesrazmjerno težak teret njihovih posljedica.<ref name="apmilko">{{cite web |last1=Milko |first1=Victoria |last2=Shrestha |first2=Niranjan |date=2026-08-30 |title=Nepal warns of possible fresh flooding as communities grapple with devastation |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flood-galchhi-warning-afec20e612514ca3598c65b29f485303 |access-date=2026-08-30 |website=AP News}}</ref> == Uzrok == [[Datoteka:2026 Nepal floods map.svg|thumb|Karta područja urušavanja ledenjaka i kretanja bujičnih nanosa niz rijeku Trishuli]] Seizmički događaj magnitude 5,2 zabilježen je u 08:37 po nepalskom vremenu, s epicentrom neposredno sjeverno od planine Langtang Lirung.<ref name="USGS_est" /> Analiza [[Američki geološki zavod|Američkog geološkog zavoda]] (USGS) utvrdila je da seizmički signal nije prethodio urušavanju, već je nastao kao posljedica samog udara mase o tlo, što isključuje tektonski [[zemljotres]] kao primarni uzrok.<ref name="ap168">{{cite news |date=2026-08-26 |title=Catastrophic floods kill over 360 in Nepal and Tibet, with more than 1,400 missing |url=https://apnews.com/article/climate-change-nepal-tibet-glacier-collapse-floods-61b592d428e4631add31ce052d0daf1f |access-date=2026-08-26 |work=Associated Press}}</ref> Njemački istraživački centar GFZ u [[Potsdam]]u zabilježio je istovremeni događaj magnitude 5,7 po momentnoj skali, koji odgovara masivnom odronu stijena i leda.<ref name="gfz1" /> Prema procjenama [[geolog]]a, dio ledenjaka i stijena zapremine između 100 i 200 miliona kubnih metara odvojio se na nadmorskoj visini od oko 5.200 metara te pao gotovo 1.200 metara u dolinu. Uslijed siline udara i trenja led se velikim dijelom rastopio, potisnuvši stvorenu vodenu masu i kamene naplavine velikom brzinom niz riječnu dolinu.<ref name="bbc15km">{{cite web |title=What we know about deadly Nepal-Tibet floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd948kn02e5o |date=2026-08-28 |access-date=2026-08-31 |website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sands |first=Leo |date=2026-08-26 |title=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |access-date=2026-08-29 |work=The New York Times}}</ref> === Rizik od sekundarnih poplava === Nakon urušavanja ledene mase nastala su dva jezera iza prirodnih brana od naplavina.<ref>{{cite news |title=Nepal monitoring two lakes, flood risk to remain until they're fully drained, official says |url=https://www.straitstimes.com/asia/nepal-monitoring-two-lakes-flood-risk-to-remain-until-theyre-fully-drained-official-says |access-date=2026-08-30 |agency=Reuters |publisher=The Straits Times |date=2026-08-28}}</ref> Kineske vlasti upozorile su 27. augusta na visok rizik od proboja jedne od brana, zbog čega su spasilačke akcije privremeno obustavljene.<ref>{{cite web |last=Muzaffar |first=Maroosha |date=2026-08-28 |title=China warns that barrier lake bursting its banks could cause second flash flood |url=https://www.the-independent.com/asia/china/china-nepal-tibet-barrier-lake-flash-floods-death-toll-b3040756.html |access-date=2026-08-30 |website=The Independent}}</ref> Voda iz jezera se postepeno i kontrolirano povukla do 30. augusta.<ref name="apmilko" /> == Žrtve == Prema zvaničnim podacima od 5. septembra 2026, u Nepalu je život izgubilo najmanje 1.342 ljudi, povrijeđeno je više od 5.300, dok se 4.886 osoba vodi kao nestalo, među kojima su i 583 strana [[državljanstvo|državljanina]] iz 39 država.<ref name="kpost1342" /><ref name="kpost1287" /> Do 1. septembra identificirano je svega 4% od oko 900 pronađenih posmrtnih ostataka.<ref>{{cite web |last1=Lapham |first1=Jake |last2=Ng |first2=Kelly |date=2026-09-01 |title=Nepal death toll crosses 1,000 as rescuers race to find workers trapped in mud-filled tunnels |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5ylvgq9q71o |access-date=2026-09-01 |website=BBC}}</ref> Nepalska Uprava za smanjenje rizika od katastrofa saopćila je da je poplavama direktno pogođeno oko 1,6 miliona stanovnika.<ref name="kpost16m">{{cite news |title=1.6 million affected by Bhotekoshi floods, says government report |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/1-6-million-affected-by-bhotekoshi-floods-says-government-report |work=The Kathmandu Post |date=2026-09-02 |access-date=2026-09-02}}</ref> Na području Tibeta zabilježena je smrt 31 osobe, a 531 se vodi kao nestala, uključujući 261 stranog državljanina iz 23 zemlje, među kojima su 104 državljanina Nepala.<ref name="bbc10" /><ref>{{cite web |date=2026-08-31 |title=104 Nepalis among 261 foreign nationals missing in Tibet |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/104-nepalis-among-261-foreign-nationals-missing-in-tibet |access-date=2026-08-31 |website=Kathmandu Post}}</ref> Među nestalima se nalazi i više od 900 radnika zaposlenih na gradilištima [[hidroelektrana|hidroelektrana]], pri čemu se strahuje da je oko 500 njih ostalo zarobljeno u podzemnim tunelima.<ref name="ap8">{{cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Saaliq |first2=Sheikh |date=2026-09-01 |title=Mass burials in Nepal as death toll from flash floods exceeds 1,000 |url=https://apnews.com/article/nepal-flash-floods-death-toll-tibet-china-835459b2978adcd2b3bcf6e0595aee6c |access-date=2026-09-02 |website=AP News}}</ref> Samo u okviru hidroenergetskog projekta Upper Trishuli 1 prijavljen je nestanak najmanje 576 radnika, od kojih je oko 300 zatrpano u glavnom dovodnom tunelu.<ref name="ap0">{{cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Wu |first2=Huizhong |date=2026-08-31 |title=Hundreds feared stuck in hydropower tunnels as flood deaths surpass 950 in Nepal and Tibet |url=https://apnews.com/article/nepal-tibet-china-flash-floods-744fe6e15ae7751e15efcd6dff70170c |access-date=2026-09-01 |website=AP News}}</ref> == Materijalna šteta == [[Datoteka:Nepal flood 2026 before after.webp|thumb|Satelitski snimci područja prije i poslije poplava, koji prikazuju razmjere uništenja i promjenu toka rijeke Trishuli]] === Nepal === Bujični val nanio je teška oštećenja stambenim naseljima i saobraćajnoj infrastrukturi.<ref name="RU26a">{{cite web |last=Sharma |first=Gopal |date=2026-08-26 |title=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |url=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |website=Reuters |access-date=2026-08-26}}</ref> Potpuno je srušeno oko 8.317 kuća, 48 objekata javnih institucija i sedam zdravstvenih ustanova.<ref>{{cite web |date=2026-09-03 |title=Nepal weighing options to relocate Bhotekoshi flood survivors |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-weighing-options-to-relocate-bhotekoshi-flood-survivors |website=The Kathmandu Post |access-date=2026-09-03}}</ref> Preliminarna procjena Vlade Nepala navodi štetu od približno 387,54 milijarde nepalskih rupija.<ref name="RepublicaLosses">{{cite web |date=2026-09-04 |title=NDRRMA estimates loss of approximately Rs 400 billion in Bhotekoshi floods |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/ndrrma-estimates-loss-of-approximately-rs-400-billion-in-bhotekoshi-floods-67-74.html |access-date=2026-09-05 |website=Republica}}</ref> Uništeno je ili oštećeno 68 [[viseći most|visećih mostova]], 33 mosta za motorni saobraćaj i 55 km puteva, pri čemu su 33 viseća mosta procijenjena kao potpuno nepopravljiva.<ref name="kpost1287" /><ref>{{cite web |date=2026-09-04 |title=53 suspension bridges damaged from Timure to Muglin, repairs underway on 20 |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/53-suspension-bridges-damaged-from-timure-to-muglin-repairs-underway-on-20-32-78.html |access-date=2026-09-05 |website=Republica}}</ref> Oštećeno je ukupno 13 hidroelektrana i distributivnih postrojenja (među kojima su Rasuwagadhi, Chilime, Trishuli 3A i Devighat), čime je s elektroenergetske mreže ispao kapacitet od oko 431 [[megavat|megavata]].<ref name="DevBhattarai">{{cite web |last=Dev Bhattarai |first=Kamal |date=2026-08-27 |title=The aftermath of Nepal's deadly flash flood |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/66702/ |access-date=2026-08-27 |website=The Annapurna Express}}</ref> === Kina === Na kineskoj strani granice prekinute su putne komunikacije, telekomunikacijske veze i napajanje električnom energijom u zoni graničnog prijelaza Gyirong Port.<ref name="Xinhua1">{{cite news |date=2026-08-26 |title=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援 |url=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html |access-date=2026-08-26 |agency=[[Xinhua]]}}</ref> U potpunosti je uništeno 27 objekata,<ref>{{cite web |date=2026-09-02 |title=China Focus: Ice-rock avalanche in Nepal triggers deadly mudslide in China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260830/186c6555488841f6b0b16d46c2611ca8/c.html |website=Xinhua |access-date=2026-09-02}}</ref> dok je oko 80 teretnih vozila i 170 kontejnera ostalo blokirano u gradu Gyirong zbog prekida saobraćajnice prema graničnoj liniji.<ref>{{cite web |date=2026-08-28 |title=Eighty container drivers stranded in Kerung plead for repatriation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/eighty-container-drivers-stranded-in-kerung-plead-for-repatriation |website=The Kathmandu Post |access-date=2026-08-28}}</ref> == Reakcije i sanacija == === Nepal === [[Vlada Nepala]] angažirala je [[Nepalska armija|Nepalsku armiju]], Oružanu policijsku silu i policijske snage, uz podršku zrakoplovstva i sanitetskih timova u operacijama traganja, spašavanja i zbrinjavanja stanovništva.<ref name="Onlinekhabar">{{cite web |date=2026-08-26 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=2026-08-26 |website=OnlineKhabar}}</ref> Na terenu je raspoređeno više od 21.000 pripadnika snaga sigurnosti.<ref name="kpost1287" /><ref name="kpost16m" /> [[Vlada Nepala|Vijeće ministara]] proglasilo je pogođene distrikte zonom elementarne nepogode na period od tri mjeseca.<ref name="HimalayanZones">{{cite web |date=2026-08-26 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=2026-08-27 |website=The Himalayan Times}}</ref> Premijer [[Balen Shah]] posjetio je krizna područja 27. augusta,<ref>{{cite web |date=2026-08-27 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=2026-08-27 |website=The Kathmandu Post}}</ref> a putem namjenskog kriznog fonda do 3. septembra prikupljeno je više od 7,77 milijardi rupija pomoći.<ref>{{cite news |title=School students cut snack money to help Bhotekoshi flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/school-students-cut-snack-money-to-help-bhotekoshi-flood-victims |work=The Kathmandu Post |date=2026-09-03 |access-date=2026-09-03}}</ref> Do 4. septembra evakuirano je i spašeno više od 13.000 osoba.<ref name="kpost1287" /> Zbog nedostatka rashladnih kapaciteta za čuvanje tijela u lokalnim bolnicama, vlasti su organizirale privremeni ukop neidentificiranih žrtava uz uzimanje uzoraka za kasniju [[DNK]] analizu.<ref>{{cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=2026-08-29 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=2026-08-29 |website=OnlineKhabar}}</ref> === Kina === Kineske spasilačke službe sanirale su posljedice razaranja u zoni prijelaza Gyirong Port.<ref>{{cite news |agency=Reuters |date=2026-08-29 |title=Chinese rescuers find 'nothing but ruins' at border crossing as Nepal seeks help to ID and store the dead |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/29/nepal-tibet-chinese-rescue-team-finds-nothing-but-ruins-after-reaching-border-crossing-hit-by-deadly-flood |access-date=2026-08-29 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Zbog opasnosti od novih odrona, vlasti su 31. augusta privremeno zatvorile i granični prijelaz Tatopani, čime je planinski prijelaz Korala u distriktu [[Mustang (distrikt)|Mustang]] ostao jedini operativni kopneni pravac na [[Granica Kine i Nepala|granici Nepala i Kine]].<ref>{{cite web |date=2026-08-31 |title=China closes Tatopani border point citing landslides risk |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/china-closes-tatopani-border-point-citing-landslides-risk |website=The Kathmandu Post |access-date=2026-08-31}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|2026 Nepal and Tibet floods}} [[Kategorija:2026.]] [[Kategorija:Poplave]] [[Kategorija:Prirodne katastrofe u Nepalu]] [[Kategorija:Prirodne katastrofe u Kini]] lcuoti1qon5zkl2y5olzqgslr2kj5pm 0 536908 3924590 2026-09-10T13:14:18Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio teksta 3924590 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ostrvo | ime = Klein Bonaire | izvorno ime = Klein Bonaire | izvorno ime link = Nizozemski jezik | izvorni jezik = nl | nadimak = | slika = bonaire island.png | veličina slike = | opis = Klein Bonaire je duguljasto ostrvce u centru slike, smješten u zaljevu ostrva [[Bonaire]] | slika alt = | karta = Bonaire | karta_alt = | veličina_karte = 220 | karta_opis = Lokacija ostrva Klein Bonaire u odnosu na Bonaire | karta_reljef = 1 | oznaka = | oznaka_pozicija = top | koordinate = {{coord|12|09|29|N|68|18|39|W|region:BQ-BO_type:isle|display=inline,title}} | etimologija = "Mali Bonaire" (nizozemski) | lokacija = [[Karipsko more]] | GridReference = | arhipelag = [[Ostrva zavjetrine]], [[Mali Antili]] | vodene mase = [[Karipsko more]] | broj ostrva = | veća ostrva = | površina = 6 | rang = | dužina = | širina = | dužina obale = | nadmorska_visina = | najviša tačka = | država = {{ZID|Nizozemska}} | državna administrativna podjela naslov = Specijalna općina | državna administrativna podjela = {{ZID|Bonaire}} [[Bonaire]] | državna administrativna podjela naslov 1 = [[Karipska Nizozemska]] | državna administrativna podjela 1 = [[Bonaire]] | državna administrativna podjela naslov 2 = | državna administrativna podjela 2 = | tip glavnog grada države = | glavni grad države = | tip najvećeg grada države = | najveći grad države = | glavni i najveći grad države = | populacija najvećeg grada države = | titula lidera države = | ime lidera države = | površina države = | država 1 = | država 1 administrativna podjela naslov = | država 1 administrativna podjela = | država 1 administrativna podjela naslov 1 = | država 1 administrativna podjela 1 = | tip glavnog grada države 1 = | glavni grad države 1 = | tip najvećeg grada države 1 = | najveći grad države 1 = | glavni i najveći grad države 1 = | populacija najvećeg grada države 1 = | titula lidera države 1 = | ime lidera države 1 = | površina države 1 = | demonim = | stanovništvo = 0 | stanovništvo godina = | rang po broju stanovnika = | gustoća naseljenosti = 0 | rang po gustoći naseljenosti = | jezici = [[Papiamento]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] | etničke grupe = | vremenskazona1 = [[Atlantska vremenska zona|AST]] | utc_pomak1 = -4 | vremenskazona1_DST = | utc_pomak1_DST = | veb-sajt = | dodatne informacije = Zaštićeno područje (morski rezervat ustanovljen 1980) i [[Ramsarska konvencija|Ramsarsko područje]] br. 201<ref name="Ramsar2022">{{cite web |title=Réserve naturelle nationale de La Désirade |url=https://rsis.ramsar.org/ris/201 |website=Ramsar Sites Information Service |publisher=Ramsar Secretariat |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> }} '''Klein Bonaire''' ili '''Mali Bonaire''' je malo, nenaseljeno ostrvo uz zapadnu obalu [[Bonaire|Bonairea]], u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]]. Administrativno je dio Bonairea, koji od 2010. ima status [[Karipska Nizozemska|posebne općine]] [[Nizozemska|Nizozemske]]. Klein Bonaire dio je [[Nacionalni pomorski park "Bonaire"|Nacionalnog morskog parka "Bonaire"]] i ima međunarodni status [[Ramsarsko područje|Ramsarskog područja]] zbog značaja svojih kopnenih i morskih staništa.<ref name="Ramsar2022"/><ref name="BNMP2022">{{cite web |last1=De Meyer |first1=K. |last2=MacRae |first2=D. |last3=Raming |first3=J. |last4=Eckrich |first4=C. |last5=van der Ploeg |first5=J. |title=Bonaire national marine park management plan 2022-2028 (BNMP) |url=https://www.dcbd.nl/resource/4125 |website=Dutch Caribbean Biodiversity Database |publisher=DCBD / STINAPA Bonaire |year=2022 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Geografija == Klein Bonaire nalazi se oko 750–800 m od obale [[Bonaire]]a, nasuprot [[Kralendijk|Kralendijku]].<ref name="Ramsar2022"/> Riječ je o niskom koraljnom ostrvu površine približno 6,9 km². Gotovo je potpuno ravno, a najviši dijelovi nalaze se na svega nekoliko metara iznad nivoa mora.<ref name="Ramsar2022"/> Ostrvo nema stalno stanovništvo. Na njemu nema vodovodne mreže, kanalizacije ni drugih razvijenih komunalnih sadržaja. Najpoznatija plaža je "No Name Beach", koja se nalazi na zapadnoj strani ostrva. U unutrašnjosti i uz obalu nalaze se ostaci nekadašnjih koliba koje su koristili robovi, tj. malih jednoprostornih objekata koji potiču iz perioda ropstva na Bonaireu.<ref name="BNMP2022"/> Klein Bonaire okruženo je plitkim i dubokim morskim staništima, uključujući [[Koralni greben|koralne grebene]] i područja morske trave. Zbog strmog podvodnog reljefa more u neposrednoj okolini ostrva doseže dubinu od približno 180 m.<ref name="Ramsar2022"/> [[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Klein Bonaire je vidljiv s uzvišenja na zavjetrinskoj strani Bonairea]] Klein Bonaire i okolno more čine Ramsarsko područje br. 201, prvobitno proglašeno 23. maja 1980. Nakon proširenja 2021, Ramsarsko područje obuhvata i zaštitnu zonu širine 500 m oko ostrva, uključujući dijelove koralnih grebena, područja morske trave i dublje morske zone. Ukupna površina zaštićenog Ramsarskog područja iznosi 1.295 ha.<ref name="Ramsar2022"/> == Historija == Klein Bonaire je 1868. prodat Angel Jeserunu i ostao je u privatnom vlasništvu više od 130 godina. Tokom tog perioda uklonjen je veliki dio prirodne vegetacije, a ostrvo je korišteno i za ispašu stoke. Degradacija vegetacije i pokušaji komercijalnog razvoja ugrozili su prirodni karakter ostrva.<ref name="STINAPA">{{cite web |title=Klein Bonaire — Bonaire National Marine Park |url=https://stinapabonaire.org/bonaire-national-marine-park/klein-bonaire/ |website=STINAPA Bonaire |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 20. stoljeća nekoliko puta su iznošeni prijedlozi za izgradnju turističkih objekata na Klein Bonaireu. Posljednji veliki pokušaj razvoja ostrva propao je 1995. Protivnici izgradnje pokrenuli su kampanju za njegovo očuvanje, a osnovana je i [[Fondacija za očuvanje Klein Bonairea]] (FPKB). Kampanju su podržali lokalni stanovnici, organizacije za zaštitu prirode i međunarodni donatori.<ref name="STINAPA"/> Nakon pregovora između lokalnih vlasti i vlasnika, Klein Bonaire je krajem 1999. otkupljen za 9 miliona antilski guldena, odnosno približno 5 miliona američkih dolara. Ugovor o kupovini potpisan je 30. decembra 1999.<ref name="STINAPA"/> Nakon kupovine ostrvo je trajno zaštićeno od urbanizacije i uključeno u područje Nacionalnog morskog parka "Bonaire". Za upravljanje zaštićenim područjem nadležna je organizacija STINAPA Bonaire.<ref name="STINAPA"/> == Flora i fauna == Klein Bonaire ima važnu ulogu u očuvanju morskih i kopnenih [[ekosistem]]a Bonairea. Na ostrvu se nalaze suhe tropske šikare, [[kaktusi]] i druge biljke prilagođene sušnoj klimi, dok okolni [[Koralni greben|koralni grebeni]] predstavljaju stanište velikom broju morskih organizama. Nakon uklanjanja stoke i prestanka intenzivnog korištenja zemljišta prirodna vegetacija se postepeno obnavlja.<ref name="IUCN_NL">{{cite web |title=Restoring vulnerable habitat and ensuring sustainable use on Klein Bonaire |url=https://www.iucn.nl/en/story/restoring-vulnerable-habitat-and-ensuring-sustainable-use-on-klein-bonaire/ |website=IUCN National Committee of the Netherlands (IUCN NL) |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Pješčane plaže Klein Bonairea posebno su važne za razmnožavanje [[morske kornjače|morskih kornjača]]. Na ostrvu se gnijezde [[zelena morska kornjača]] (''Chelonia mydas''), [[jastrebasta kornjača]] (''Eretmochelys imbricata'') i [[glavata želva]] (''Caretta caretta'').<ref name="IUCN_NL" /> Posebno je značajna plaža "No Name Beach", koja je jedno od najvažnijih mjesta za gniježđenje morskih kornjača na Bonaireu. Prema podacima Organizacije za zaštitu morskih kornjača Bonairea, na Klein Bonaireu se svake godine registruje više desetina gnijezda, pri čemu je [[jastrebasta kornjača]] najčešće zabilježena vrsta.<ref name="STCB_2018">{{cite report |last1=Schut |first1=Kaj |last2=Nava |first2=Mabel |last3=Rivera-Milán |first3=Frank F. |title=Sea Turtle Conservation Bonaire: 2018 Technical Report |url=https://www.bonaireturtles.org/wp/wp-content/uploads/2019/04/STCB-Technical-Report-2018_FINAL.pdf |publisher=Sea Turtle Conservation Bonaire (STCB) |year=2018 |access-date=9. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> [[Koralni greben|Koralni grebeni]] oko Klein Bonairea spadaju među najznačajnije prirodne vrijednosti ostrva. Iako su dugo važili za jedne od najbolje očuvanih u Karibima, ovi ekosistemi su danas ozbiljno ugroženi. Glavne prijetnje predstavljaju zagrijavanje mora, izbjeljivanje korala i zarazne bolesti, poput bolesti gubitka tkiva kamenih korala (SCTLD).<ref name="BNMP2022"/><ref name="DCBD_2026">{{cite report |last1=Eckrich |first1=C. |last2=De Kool |first2=D. |last3=Francisca |first3=R. L. |last4=Farkas |first4=N. M. |last5=Toy |first5=J. |last6=Tuijten |first6=S. |title=Changing Reefscape of Bonaire as a Result of SCTLD and Bleaching |url=https://www.dcbd.nl/resource/4182 |publisher=STINAPA Bonaire / Dutch Caribbean Biodiversity Database |year=2026 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Galerija == <gallery> File:Strand Klein Bonaire (36653871666).jpg|Plaža na ostrvu Klein Bonaire File:Klein Bonaire Strand (34769026072).jpg|Pogled iz zraka na plažu ostrva Klein Bonaire File:Klein Bonaire (34800854911).jpg|Pogled iz zraka na Klein Bonaire File:Bonaire - Caribe (358903421).jpg|Pogled iz zraka s ostrvom [[Bonaire]] u pozadini File:Klein Bonaire Karibik (34800849851).jpg|Klein Bonaire </gallery> == Također pogledajte == * [[Bonaire]] * [[Karipska Nizozemska]] * [[Mali Antili]] * [[Nizozemski Antili]] * [[Ostrva zavjetrine]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Reljefni oblici Bonairea]] [[Kategorija:Ostrva u Nizozemskim Karibima]] [[Kategorija:Nenaseljena ostrva u Nizozemskoj]] [[Kategorija:Ptice Bonairea]] 1eohoh53c1yckncq0hl7kuid3d0f9zb 0 536910 3924642 2026-09-10T19:44:00Z Palapa 383 Nova stranica: <nowiki>#</nowiki>Preusmjeri[[Materija]] 3924642 wikitext text/x-wiki <nowiki>#</nowiki>Preusmjeri[[Materija]] 1nk7us34qhrhutk91dci5w6rr9zw9ub 3924644 3924642 2026-09-10T19:44:34Z Palapa 383 Preusmjereno na [[Materija]] 3924644 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri:[[Materija]] b9oly0py84olub5p5jxnufeau0ps9gh 2 536911 3924645 2026-09-10T19:48:17Z StefanNoviSad 185091 /* */ 3924645 wikitext text/x-wiki StefanNoviSad oc6p0rtwb3brxu60vq9nfniz1qb44hs