Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Mostar 0 817 3924773 3897630 2026-09-12T11:54:12Z Bosancica by MK 173186 Unutrašnji link 3924773 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Mostar | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Mostar | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 335 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/1/2 | image1 = Stari Most viewed from North.jpg | image2 = Catholic Church of St. Peter and St. Paul 聖伯多祿與聖保祿天主堂 - panoramio.jpg | image3 = Koski Mehmed Pasha Mosque, Mostar 01.jpg | image4 = Neretva2.jpg | image5 = Mostar 3.jpg | image6 = Gymnasium Mostar 1898-1902 Gimnazija Mostar damaged B-War renovated 2009 United World College Foto Wolfgang Pehlemann DSCN6157.jpg | image7 = Mostar Municipal Library 1.JPG }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Stari most]], [[Franjevačka crkva i samostan sv. Petra i Pavla u Mostaru]], [[Koski Mehmed-pašina džamija]], [[Neretva]] u blizini [[Lučki most|Lučkog mosta]], Panorama Mostara, Gimnazija u Mostaru (UWC) kod Španskog trga, Gradska vijećnica. | slika_zastava = Flag of Mostar.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms of Mostar.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Mostar.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Mostar u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|20|58|N|17|48|45|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Mario Kordić | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ]] | površina_naselja = 18.21 | površina_grada = 1165.63 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 60195 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 105797 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 000 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 166090<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11410 | veb-sajt = {{URL|http://www.mostar.ba/}} | fusnote = | Denonim = Mostarac, Mostarka | mapframe_zoom = 11 }} '''Mostar''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], kulturno i privredno središte [[Hercegovina|Hercegovine]] te upravno sjedište [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog]] kantona. Ime je dobio po čuvarima mostova (''mostarima'') na obalama [[Neretva|Neretve]]. Poznat je po [[Stari most|Starom mostu]], izgrađenom u 16. stoljeću, koji je srušen tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 9. novembra 1993. da bi nakon rata, 2004, ponovo bio izgrađen. Stari most prvi je kulturni spomenik u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] uvršten na [[Svjetska baština|UNESCO-ov spisak zaštićenih spomenika kulture svijeta]].<ref>{{Cite web|url=http://unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/default.aspx?id=14253|title=Mostar|website=unescobih.mcp.gov.ba|access-date=6. 10. 2024}}</ref> Grad je najveći urbani centar u Hercegovini i peti grad po veličini u Bosni i Hercegovini, a prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu iz 1991]], imao je 75.865 stanovnika. Danas je broj stanovnika u naseljenom mjestu nešto manji i iznosi 60.195. U cijelom gradu, prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu iz 2013]], ukupno živi 105.797 ljudi. Okolina urbane zone je po podacima iz 1991. gusto naseljena: [[Potoci (Mostar)|Potoci]] – 2.921 stanovnik, [[Vrapčići]] – 3.461 stanovnik i [[Rodoč]] – 4.499 stanovnika.<ref>{{Cite web|url=http://www.statistika.ba/?show=12&id=11410|title=Popis 2013 u BiH|website=www.statistika.ba|access-date=6. 10. 2024}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Puente de Mostar.JPG|mini|desno|270px|[[Stari most]] jedna je od najvećih turističkih atrakcija Bosne i Hercegovine.]] [[Datoteka:Mostar Stari 2.jpg|mini|desno|270px|Stari dio Mostara.]] === Prethistorijsko doba === Šire područje današnjeg Mostara bilo je naseljeno još u [[prethistorija|prethistorijskom]] vremenu, što potvrđuju brojna nalazišta iz [[neolit]]a, [[bakarno doba|bakarnog]], [[bronzano doba|bronzanog]] i [[željezno doba|željeznog doba]]. Na području mostarske kotline i njenog zaleđa evidentirani su ostaci naselja u pećinama i na otvorenom, grobni nalazi, oružje, keramički materijal i drugi pokretni nalazi koji svjedoče o dugotrajnom kontinuitetu naseljenosti i o razvoju ranih oblika [[stočarstvo|stočarstva]], zemljoradnje i razmjene s okolnim područjima.<ref name="KonsMostarUrbani">{{cite web |title=Historijski urbani krajolik Mostara |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar%20hist%20urbani%20krajolik%20BOS.pdf |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 |archive-date=29. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529182020/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar%20hist%20urbani%20krajolik%20BOS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="UNESCOMostar">{{cite web |title=Old Bridge Area of the Old City of Mostar |url=https://whc.unesco.org/en/list/946/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Uz [[stočarstvo]] i zemljoradnju, u [[željezno doba|željeznom dobu]] razvijaju se i trgovačke veze s okolnim središtima, što se vidi iz nalaza različitog porijekla i položaja Mostarske kotline na važnim prirodnim komunikacijama između jadranskog zaleđa i unutrašnjosti Balkana. Ovi rani slojevi naseljenosti čine najstariju osnovu kasnijeg razvoja Mostara i njegove šire okoline.<ref name="KonsMostarUrbani" /> === Rimsko doba === U doba ilirske samostalnosti ovo područje naseljavalo je ilirsko pleme [[Daorsi]]. Njihova teritorija obuhvatala je krajeve uz lijevu obalu [[Neretva|Neretve]], od Bijelog polja kod Mostara do [[Gabela|Gabele]] i [[Metković]]a na jugu. Plemenski centar Daorsa bio je na Gradini u [[Ošanjići]]ma ([[Daorson]]), jednom od najvažnijih predrimskih urbanih i političkih središta u [[Hercegovina|Hercegovini]].<ref name="KonsMostarUrbani" /> Nakon [[Bosna i Hercegovina u Rimskom Carstvu|rimskog osvajanja]] ovaj prostor pripao je rimskoj koloniji [[Narona|Naroni]] (današnji Vid kod Metkovića) i postao sastavni dio rimske provincije [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]]. U to doba nastaju i [[cesta|ceste]] u dolini Neretve, od kojih je jedna od najvažnijih povezivala [[Narona|Naronu]] s unutrašnjošću, uključujući pravce prema Sarajevskom polju. Time je prostor današnjeg Mostara bio uključen u šire administrativne, trgovačke i vojne tokove rimske države.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Iz perioda kasne antike treba spomenuti bazilike iz 4–6. stoljeća u [[Cim]]u<ref name="AndjelicCim">{{cite journal |last=Anđelić |first=Tomislav |title=Kasnoantička bazilika u Cimu kod Mostara |journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, Arheologija |year=1977}}</ref> (danas dio Mostara), te sličnu u [[Žitomislići]]ma iz istog perioda.<ref name="AndjelicZitomislici">{{cite journal |last=Anđelić |first=Tomislav |title=Kasnoantička dvojna bazilika u Žitomislićima kod Mostara |journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, Arheologija |year=1977}}</ref> Kasnoantička bazilika u Cimu proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine i predstavlja jedan od najvažnijih dokaza ranokršćanskog života na području Mostara.<ref>{{cite web |title=Kasnoantička bazilika u Cimu, arheološko područje |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar_Bazilika%20CimBH.pdf |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 |archive-date=21. 4. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421060655/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar_Bazilika%20CimBH.pdf |url-status=dead }}</ref> === Srednji vijek === Novo razdoblje nastaje padom [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] i doseljenjem [[Slaveni|Slavena]]. Tokom ranog srednjeg vijeka područje Mostara pripadalo je župi [[Večerike (Večerić)|Večerić]] u oblasti [[Hum]]a. Unatoč vrhovnoj vlasti [[Franci|Franaka]], ovi krajevi imali su određen stepen samostalnosti, posebno za vrijeme kneza [[Mihailo Višević|Mihaila Viševića]] (oko 910–950). Područjem su jedno vrijeme vladali [[Nemanjići]], zatim bosanski [[ban]]ovi, a tokom 14. i 15. stoljeća sve su snažniji humski knezovi. Jedan od njih, [[Stjepan Vukčić Kosača]], koji je stolovao u [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]]u pored Mostara, 1448. dobija titulu [[vojvoda|hercega]]; po toj se tituli kasnije ustalio i naziv ''Hercegovina''.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="MilosevicPekovic">{{cite journal |last1=Milošević |first1=Ante |last2=Peković |first2=Željko |title=Povijesne i arheološke potvrde za srednjovjekovni Mostar |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH |volume=35 |year=2006}}</ref> Položaj mostarske kotline na prijelazu preko [[Neretva|Neretve]] i na spoju puteva koji su povezivali humsko zaleđe s jadranskim prostorom bio je presudan za nastanak kasnosrednjovjekovne komunikacijske tačke na mjestu budućeg grada. Iako se puni urbani razvoj Mostara veže ponajprije za osmansko razdoblje, historiografska i arheološka istraživanja potvrđuju da su na prostoru današnje stare gradske jezgre postojali važni kasnosrednjovjekovni fortifikacijski i prometni elementi koji su prethodili osmanskoj urbanoj transformaciji.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic">{{cite web |last=Ratković |first=Aleksandar |title=Srednjovjekovni Mostar i problematika njegovog istraživanja |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/11/Aleksandar-Ratkovi%C4%87-Srednjovjekovni-Mostar-i-problematika-njegovog-istra%C5%BEivanja.pdf |website=Centar za istraživanje i dokumentaciju Mostar |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Osnivanje grada Mostara vezano je za izgradnju dviju kula / utvrda sredinom 15. stoljeća, vjerovatno u doba [[Stjepan Vukčić Kosača|hercega Stjepana]]. Utvrda na desnoj obali Neretve zvala se Tara, a na lijevoj Halebija. Kula Herceguša sagrađena je neposredno uz Taru. Služila je u odbrambene svrhe, a i za čuvanje nekadašnjeg visećeg drvenog mosta. Izgrađena je za vrijeme hercega Stjepana, po kome je i dobila ime.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="StariMostKONS">{{cite web |title=Graditeljska cjelina – Stari most sa kulama u Mostaru |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Mostar_Stari%20most_kompl_HR.doc |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Peković |first1=Željko |last2=Milošević |first2=Ante |last3=Kovačević |first3=Nela |title=Arheološka istraživanja na mostarskim utvrdama u 2002. godini |journal=Hercegovina |volume=8-9 |year=2002/2003}}</ref> Dvije kule i mostarski prijelaz preko Neretve imali su prije svega vojno-komunikacijsku funkciju. Upravo je nadzor nad prijelazom omogućio nastanak jezgra budućeg naselja, pri čemu se u historiografiji naglašava da je most bio primarni organizacijski element oko kojeg se razvijala kasnosrednjovjekovna i rana osmanska cjelina. Time se objašnjava i sama geneza toponima ''Mostar'', koji je vezan za čuvare mosta – ''mostare''.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic" /><ref name="StariMostKONS" /> Prvi pisani spomen Mostara također je vezan za ove dvije kule: dubrovački izvještaj od 3. aprila 1452. opisuje kako se [[Vladislav Hercegović]] pobunio protiv oca Stjepana, otevši mu neke posjede. U izvještaju stoji: "''ha preso quello di (..) Blagay et do castelli al ponte de Neretva''" (''uzeo je (..) Blagaj i dvije utvrde na mostu na Neretvi''). Već 1444. indirektno se spominje most na lokaciji današnjeg Mostara, i to u povelji aragonsko-napuljskog kralja [[Alfons V, kralj Aragonije|Alfonsa Velikodušnog]].<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="StariMostKONS" /> Ovi spomeni pokazuju da mjesto današnjeg Mostara nije nastalo iznenada kao potpuno novo osmansko naselje, nego da se razvijalo na starijoj komunikacijskoj i fortifikacijskoj osnovi kasnog srednjeg vijeka. Zbog toga se u savremenoj historiografiji Mostar sve češće tumači kao grad čiji su najraniji urbani impulsi započeli još prije osmanskog osvajanja, iako je tek u osmanskom periodu dosegao punu urbanističku i administrativnu afirmaciju.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic" /> Ime Mostar prvi se put pojavljuje u osmanskom popisu stanovništva iz 1468–1469, a da se ono odnosi na naselje oko dviju kula na Neretvi jasno je iz jednog dokumenta sa sjednice vijeća [[Dubrovačka Republika|Dubrovačke republike]] 1474, što ga svrstava u relativno starija naselja Hercegovine. Od njega su stariji [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] (1297) i [[Gacko]] (1176). Mostar se na prijelazu iz srednjeg vijeka u osmansko doba razvija kao značajno lokalno komunikacijsko i trgovačko središte Hercegovine, zahvaljujući povoljnom položaju na prijelazu preko Neretve i vezama sa zaleđem i jadranskim prostorom.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="RazvojMostara17">{{cite journal |last=Taslidža |first=Faruk |title=Razvoj grada Mostara u prvim decenijama XVII stoljeća |journal=Slovo o Mostaru |year=2022}}</ref> [[Datoteka:Hadži Kurtova džamija (Tabačnica), Mostar.jpg|lijevo|mini|267x267piksel|Hadži Kurtova džamija (Tabačnica) pored [[Stari most|Starog mosta]].]] === Osmansko doba === [[Datoteka:Mehmed_Koski_pašina_džamija,_Mostar.jpg|mini|desno|270px|[[Koski Mehmed-pašina džamija]]]] [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]] su osvojile Mostar vjerovatno 1468.<ref name="Mujezinovic">{{cite book |last=Mujezinović |first=Mehmed |title=Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine - knjiga III |publisher=Veselin Masleša |year=1982 |location=Sarajevo |page=144}}</ref> U Mostaru je tada boravilo približno 35 osmanskih vojnika, kojima su podijeljeni posjedi, a zatečeni stanovnici su postali [[kmet]]ovi. Isprva manje pogranično naselje, Mostar je zahvaljujući saobraćajnoj važnosti prijelaza preko [[Neretva|Neretve]] početkom 16. stoljeća postao sjedištem [[Hercegovački sandžak|hercegovačkog sandžaka]]. Upravo u tom razdoblju započinje njegov brži urbani uspon i pretvaranje u vodeće administrativno i trgovačko središte Hercegovine.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="RazvojMostara17" /> Godine 1566. dotadašnji drveni most zamijenjen je kamenim; odluci je doprinio administrativni i saobraćajni razvoj grada. [[Stari most]] podignut je po nalogu sultana [[Sulejman Veličanstveni|Sulejmana I]], a njegov graditelj bio je mimar Hajrudin, učenik [[Mimar Sinan|Mimara Sinana]]. Most je ubrzo postao središnji simbol grada i vrhunsko ostvarenje osmanske mostogradnje 16. stoljeća.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="StariMostKONS" /><ref name="UNESCORecon">{{cite web |title=Creating reconciliation: Mostar Bridge |url=https://whc.unesco.org/en/story-mostar-bridge/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19. 3. 2026}}</ref> U 16. i 17. stoljeću bilježi se intenzivno širenje [[grad]]a. Krajem ovog razdoblja Mostar je imao više hiljada stanovnika. Grad se razvijao kao tipično osmansko naselje, s karakterističnim stambenim četvrtima ([[mahala]]ma) i trgovačkom četvrti ([[čaršija|čaršijom]]). U tom periodu podignut je veći broj džamija, [[hamam]]a, [[medresa]], hanova, mostova, kuća i drugih javnih objekata, što je Mostaru dalo prepoznatljiv osmansko-mediteranski urbanistički izgled. Među najpoznatijim spomenicima tog doba bili su [[Karađoz-begova džamija]], [[Koski Mehmed-pašina džamija]], [[Kriva ćuprija]] i brojne stambene cjeline stare mostarske jezgre.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /><ref name="RazvojMostara17" /><ref name="PuljicMahale">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Mahale grada Mostara; Topografija, vrijeme nastanka i urbanističke odlike |journal=Prostor |volume=19 |issue=1(41) |year=2011 |pages=158–171}}</ref> Urbanistički razvoj mahala i čaršije pokazuje da je Mostar u osmanskom razdoblju rastao planski u skladu s topografijom terena i funkcijama pojedinih gradskih cjelina. Mahale su činile samostalne stambene predjele, dok je čaršija okupljala trgovačke, zanatske i upravne sadržaje, pa je već tada bio oblikovan osnovni prostorni obrazac koji će u mnogo čemu opstati i u kasnijim stoljećima.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="PuljicMahale" /> Tokom 18. stoljeća došlo je do stagnacije i pada broja stanovnika, što je bilo povezano sa širim političkim i ekonomskim promjenama u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]], ali je Mostar i dalje zadržao položaj regionalnog središta [[Hercegovina|Hercegovine]]. Njegova čaršija i dalje je bila važna tačka zanatskog i trgovačkog života donje Neretve i hercegovačkog zaleđa.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Godine 1833. osnovan je poseban hercegovački [[pašaluk]], sa sjedištem u Mostaru, na čelu s [[Ali-paša Rizvanbegović|Ali-pašom Rizvanbegovićem]], koji je dobio i vezirski naslov. Otvoreni su i konzulati nekih zemalja, poput [[Austrijsko carstvo|Austrije]], [[Kraljevina Italija|Italije]], [[Rusko Carstvo|Rusije]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velike Britanije]] i [[Francuska|Francuske]]. Saobraćajnom značaju doprinijela je izgradnja ceste Mostar – [[Metković]] 1862. Ovim promjenama Mostar je dodatno učvrstio položaj glavnog političkog i upravnog središta Hercegovine u poznom osmanskom razdoblju.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite journal |title=Zemlja i ljudi u općim izvještajima britanskih konzularnih predstavnika u Bosni i Hercegovini od 1857. do 1878. |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH |year=2008}}</ref> [[Datoteka:Neretva2.jpg|mini|desno|270px|Neretva u blizini [[Lučki most|Lučkog mosta]]]] [[Datoteka:Stari most Kuca.jpg|mini|desno|270px|Kućica Čardak na zapadnom ulazu na [[Stari most]]]] === Austro-ugarsko doba === Baš kao i doba [[Osmansko Carstvo|osmanske vladavine]], i doba [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] ostavilo je veliki trag na Mostar. U ovom periodu izgrađeno je dosta zgrada [[Evropa|evropskog]] stila, pa je tako i Mostar sve više počeo ličiti na srednjoevropski [[grad]]. Građevine orijentalnog stila sve su se više počele miješati sa zgradama austro-ugarske gradnje i to je činilo karakterističan spoj osmanskog i srednjoevropskog urbanog naslijeđa.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> Velik broj građevina u doba Austro-Ugarske izgrađen je na Glavnoj ulici u Mostaru (današnji dio Ul. maršala Tita). Jedna od najljepših građevina ovog stila jest zgrada [[Gimnazija Mostar|Gimnazije]], koja podsjeća na [[Sarajevo|sarajevsku]] [[Sarajevska vijećnica|Vijećnicu]]. U austrougarskom periodu Mostar prolazi kroz izrazitu upravnu, komunalnu i infrastrukturnu modernizaciju: uvode se savremeniji katastar i gradska uprava, uređuju ulice, razvija vodovod, širi cestovna mreža i podižu reprezentativne javne zgrade. Tada se snažno oblikuje i nova gradska osovina uz Glavnu ulicu, koja postaje okosnica modernog Mostara.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite journal |last=Kurt |first=Ahmet |title=Katastarsko snimanje Mostara 1881. |journal=Hercegovina |year=2020}}</ref><ref>{{cite journal |last=Puljić |first=Vesna |title=Arhitekti i graditelji u Mostaru za vrijeme Austro-Ugarske Monarhije (1878–1918) |url=https://archive.org/details/arhitekti_i_graditelji_u_mostaru_za_vrijeme_austro-ugarske-puljic-prlic-rakic |journal=Prostor |year=2017}}</ref> Odmah po uspostavi austrougarske uprave započela je intenzivna urbanizacija grada, pri čemu nova vlast nije potpuno prekinula sa zatečenom osmanskom prostornom logikom, nego ju je u znatnoj mjeri prilagođavala novim administrativnim, saobraćajnim i građevinskim zahtjevima. U tom procesu važnu ulogu imali su građevinski propisi, posebno Građevni red za grad Mostar iz 1886, te rad gradskih i kotarskih tehničkih službi, koje su vodile regulacione zahvate, nivelacije ulica, parcelacije i projektovanje novih javnih prostora.<ref name="PuljicUrbanModels">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Urbanization Models of Mostar in the Period of Austro-Hungarian Rule |journal=Prostor |volume=29 |issue=1(61) |year=2021 |pages=2–13}}</ref><ref name="PuljicGraditelji">{{cite journal |last1=Puljić |first1=Borislav |last2=Šetka Prlić |first2=Mirela |last3=Rakić |first3=Marija |title=Arhitekti i graditelji u Mostaru za vrijeme Austro-Ugarske Monarhije (1878.-1918) |journal=Prostor |volume=25 |issue=2(54) |year=2017}}</ref> Austrougarski urbanizam u Mostaru razvijao se u nekoliko paralelnih modela. S jedne strane, preoblikovana je postojeća osmanska struktura u starom dijelu grada, a s druge su strane formirani novi blokovi, ulice, trgovi i javne građevine u zapadnijim i južnijim dijelovima grada. Posebno su važni regulacioni zahvati u zoni [[Rondo (Mostar)|Ronda]], širenje Franje Josipa ulice i nastavak izgradnje duž Glavne ulice, čime je Mostar dobio prepoznatljivu kombinaciju stare jezgre i novijih srednjoevropskih urbanih poteza.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="PuljicUrbanModels" /> Katastarsko snimanje Mostara 1881. bilo je jedan od ključnih koraka u administrativnoj i prostornoj preobrazbi grada. Ti planovi i evidencije nisu bili važni samo za oporezivanje i zemljišne knjige, nego i kao vrijedan izvor za proučavanje historijske topografije, starih toponima, vlasničkih odnosa i razvoja gradskih četvrti neposredno nakon uspostave austrougarske vlasti.<ref name="KurtKatastar">{{cite journal |last=Kurt |first=Ahmet |title=Katastarsko snimanje Mostara 1881. |journal=Hercegovina |volume=19 |year=2020}}</ref> Razvoj Mostara u ovom razdoblju bio je vezan i za porast stanovništva, izgradnju novih stambenih i upravnih objekata, kao i za pojavu stručnog tehničkog kadra – arhitekata, graditelja i geometara – koji su promijenili izgled grada. Njihov rad vidljiv je u regulaciji javnih prostora, projektovanju škola, vojnih, upravnih i stambenih zgrada, kao i u uvođenju historicističkih, neomaurskih i drugih stilskih obrazaca karakterističnih za Bosnu i Hercegovinu pod austrougarskom upravom.<ref name="PuljicGraditelji" /><ref name="Zadro">{{cite web |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do drugoga svjetskog rata |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |website=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Najpoznatiji gradonačelnik Mostara svih vremena [[Mujaga Komadina]] dio je mostarske [[historija|historije]] austrougarskog perioda. U njegovo vrijeme provedeni su brojni komunalni i infrastrukturni zahvati, zbog čega se njegovo ime trajno vezuje za modernizaciju grada na prijelazu iz 19. u 20. stoljeće. Mostar tada prerasta u moderan regionalni centar sa sve izraženijim administrativnim, trgovačkim i kulturnim funkcijama.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Upravo je u austrougarskom periodu konačno učvršćen Mostarov karakter grada dvostrukog urbanog naslijeđa: osmansko naslijeđena struktura mahala i čaršije nije nestala, nego je dopunjena novim pravolinijskim ulicama, reprezentativnim fasadama, vilama, administrativnim zgradama i javnim ustanovama. Taj slojeviti urbani sklop ostao je jedno od temeljnih obilježja Mostara i u kasnijim epohama.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="PuljicUrbanModels" /><ref name="Zadro" /> === 20. vijek === Najznačajnije promjene u Mostaru desile su se baš u ovom periodu. Mostar je tada bio u sastavu Kraljevine SHS / [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavije]], [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]] te socijalističke Jugoslavije ([[DFJ]], [[FNRJ]], [[SFRJ]]). Mostar je također u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] dao dosta narodnih heroja. Nakon 1945. grad se ubrzano širio, industrijalizirao i učvrstio kao privredno, upravno i kulturno središte Hercegovine. Posebno su važnu ulogu u poslijeratnom razvoju imali industrijski pogoni, saobraćaj, obrazovne ustanove i jačanje Mostara kao regionalnog centra južne Hercegovine.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Do 1991. Mostar je bio mješavina kultura, naroda, vjera i civilizacija. Po tome je upravo i bio jedan od najpoznatijih gradova u bivšoj Jugoslaviji.<ref name="KonsMostarUrbani" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Mostar je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rata u Bosni i Hercegovini]] bio jedno od glavnih političkih, humanitarnih i vojnih žarišta u Hercegovini. Već 1992. grad je zahvaćen ratnim operacijama povezanim s raspadom Jugoslavije i širenjem rata na Hercegovinu, a njegov položaj na komunikaciji dolinom [[Neretva|Neretve]] dao mu je izuzetan strateški značaj.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite web |title=Mostar |url=https://www.britannica.com/place/Mostar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=19. 3. 2026}}</ref> U prvoj fazi rata Mostar je bio izložen napadima i razaranjima u sukobima između snaga [[JNA]] i njima pridruženih formacija s jedne, te lokalnih odbrambenih snaga s druge strane. Već tada je oštećen znatan dio urbanog tkiva, uključujući stambene objekte, infrastrukturu i pojedine spomenike kulture. Historijska jezgra grada, iako ne potpuno uništena, ušla je u ratni period s ozbiljnim oštećenjima i stalnom prijetnjom daljnjeg razaranja.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> Tokom 1993. Mostar postaje središte sukoba između [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]], nakon raspada ranijeg bošnjačko-hrvatskog savezništva. U tom razdoblju grad se faktički dijeli na istočni i zapadni dio, pri čemu je istočni Mostar bio pod teškim opsadnim pritiskom, uz granatiranje, snajpersku vatru, prekide u snabdijevanju i velike humanitarne teškoće za civilno stanovništvo.<ref name="ICTY2013">{{cite web |title=Sažetak prvostepene presude u predmetu Prlić i drugi |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/bcs/130529_summary_bcs.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=29. 5. 2013 |access-date=19. 3. 2026}}</ref><ref name="ICTY2017">{{cite web |title=Sažetak presude Žalbenog vijeća u predmetu Prlić i drugi |url=https://www.unictri.irmct.org/x/cases/prlic/acjug/bcs/171129-summary-bcs.pdf |website=Mehanizam za međunarodne krivične sudove |date=29. 11. 2017 |access-date=19. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Rat je imao teške demografske i društvene posljedice. Stanovništvo je bilo izloženo ubistvima, ranjavanjima, zatvaranjima, prisilnim premještanjima i protjerivanjima, a dotadašnja urbana cjelovitost grada bila je duboko narušena. Poslijeratni Mostar u velikoj je mjeri naslijedio ratom učvršćenu prostornu podjelu na istočni i zapadni dio grada, uz znatno smanjen broj [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srba]] i trajne promjene u etničkoj strukturi stanovništva.<ref name="ICTY2013" /><ref name="ICTY2017" /><ref>{{cite web |title=Istorijska nauka o Bosni i Hercegovini u razdoblju 1990-2000 |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/9af9f699-4dc1-4d68-bd31-07287182db52/download |website=ANUBiH Baština |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Mostar je bio i jedan od najrazrušenijih gradova u Bosni i Hercegovini u posljednjem ratu, naročito Bulevar narodne revolucije i Ulica Alekse Šantića, a srušen je i simbol grada, [[Stari most]]. Dana 9. novembra 1993. most se urušio nakon višesatnog granatiranja, a njegovo rušenje postalo je jedan od najupečatljivijih simbola razaranja kulturnog naslijeđa u Evropi krajem 20. stoljeća. Razaranja nisu pogodila samo most, nego i velik dio stare gradske jezgre, brojne džamije, kuće, javne zgrade i infrastrukturu grada.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="UNESCORecon" /><ref name="ICTY2017" /> === Početak novog milenija === Najznačajnija dešavanja u ovom periodu jesu: # Obnova Starog mosta i vraćanje stare gradske jezgre na listu [[UNESCO]]-a.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="UNESCORecon" /> # Donošenje "Novog statuta Grada Mostara" čime je Mostar administrativno ujedinjen grad.<ref>{{cite web |title=Statut Grada Mostara |url=https://www.mostar.ba/storage/2022/02/Statut-Grada-Mostara.pdf |website=Grad Mostar |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Obnova Starog mosta, završena 2004, imala je veliko simboličko značenje za Mostar i Bosnu i Hercegovinu, jer je most ponovo postao znak kontinuiteta grada, njegove višestoljetne urbanosti i mogućnosti obnove nakon ratnih razaranja. U poslijeratnom periodu Mostar je ostao jedno od najvažnijih političkih, kulturnih, obrazovnih i turističkih središta Hercegovine i Bosne i Hercegovine u cjelini.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> == Administracija == [[Datoteka:Map of Mostar.jpg|mini|desno|270px|Karta Mostara]] Gradom Mostarom upravlja Gradska uprava s dva čelna čovjeka: gradonačelnikom i predsjednikom Gradskog vijeća. Mostar je "grad slučaj" s obzirom na to da je neuspjeh da se domaći političari i stručnjaci dogovore o administrativnom uređenju grada doveo do toga da odluku o tome donese tadašnji visoki predstavnik međunarodne zajednice u BiH [[Paddy Ashdown]]. Ti dokumenti poznati su pod nazivom "Novi statut Grada Mostara", koji od 2004. definira Mostar kao jedinstvenu gradsku cjelinu bez podjele na općine koje su dotad postojale (Zapad, Sjever, Jugozapad, Stari grad, Jug i Jugoistok). Umjesto navedenih općina postoje tzv. gradska područja, koja predstavljaju izborne jedinice u Gradu Mostaru. == Geografija == [[Datoteka:Mostar Old Town Panorama 2007.jpg|mini|desno|270px|Stari grad – panorama]] [[Datoteka:Stari Most Panorama.jpg|mini|desno|270px|Stari most]] [[Datoteka:AroundStariMost.jpg|mini|desno|270px|Restorani u blizini Starog mosta]] [[Datoteka:Kujundžiluk.jpg|mini|desno|270px|Ulica Kujundžiluk u Starom gradu]] [[Datoteka:Vučjakovića džamija.jpg|mini|desno|250px|[[Vučjakovića džamija]] (Šehitluci)]] [[Datoteka:Panorama Mostara.jpg|mini|desno|270px|Panorama Mostara]] Mostar je na jugu Bosne i Hercegovine, tačnije, u centru Hercegovine. Gradsko područje (Mostar i njegova okolina) geografski se može opisati kao čvorište sjeverne, zapadne i istočne Hercegovine. Kroz centar grada protječe Neretva, pa je Mostar poznat i pod nadimkom "grad na Neretvi". Najpoznatija brda oko mostarske kotline jesu Hum, Stolac, Fortica, Žrovnica, Planinica i Brkanovo brdo. Dvije najpoznatije planine u blizini Mostara jesu Velež i Prenj. Mostar je, kao i većina hercegovačkih gradova, veoma krševit.[[Datoteka:Mostar 3.jpg|mini|270px|Panorama Mostara|centar]] == Klima == Mostar ima izmijenjenu [[sredozemna klima|sredozemnu klimu]] s blažim, ali hladnim zimama (sa malo ili nimalo snijega) te veoma vrućim ljetima, kada temperature u hladu znaju iznositi i preko 40 [[Celzijev stepen|°C]]. Najviša ikad zabilježena temperatura u Mostaru izmjerena je 31. jula 1901, a iznosila je 46,2&nbsp;°C.<ref>https://www.jabuka.tv/prije-tocno-121-godinu-u-mostaru-izmjerena-rekordna-temperatura/</ref> Zbog toga je Mostar bio jedan od najtoplijih gradova u bivšoj Jugoslaviji, a danas u Bosni i Hercegovini. Najveći dio padavina bilježi se u hladnijem dijelu godine, dok su ljeta sušnija. Godišnje se prosječno bilježi 2.290 sunčanih sati, najviše u BiH. Značajniji snijeg je rijetka pojava, iako rekordni snježni pokrivač iznosi 86&nbsp;cm (zabilježen u februraru 2012). Blaga klima čini Mostar pogodnim za uzgajanje različitih vrsta voća i mediteranskog raslinja poput smokava, šipaka i maslina. {{Vremenski okvir <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan= 8,4 | vt_feb = 10,8 | vt_mar = 14,6 | vt_apr = 19 | vt_maj = 24 | vt_jun = 27,6 | vt_jul = 31,1 | vt_aug = 30,8 | vt_sep = 26,9 | vt_okt = 21,0 | vt_nov = 14,5 | vt_dec= 9,7 <!-- Najniža prosječna temperatura --> | nt_jan = 1,9 | nt_feb = 3,2 | nt_mar = 5,4 | nt_apr = 8,4 | nt_maj = 12,5 | nt_jun = 15,8 | nt_jul = 18,6 | nt_aug = 18,4 | nt_sep = 15,3 | nt_okt = 11,2 | nt_nov = 6,7 | nt_dec = 3,3 <!-- Padavine --> | p_jan = 165 | p_feb = 151 | p_mar = 150 | p_apr = 127 | p_maj = 102 | p_jun = 78 | p_jul = 43 | p_aug = 74 | p_sep = 96 | p_okt = 151 | p_nov = 200 | p_dec = 179 <!-- Ostalo --> | izvor = [http://worldweather.wmo.int/005/c00014.htm Svjetska meteorološka organizacija] }} == Privreda == Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Mostar je bio jedan od jačih privrednih središta bivše Jugoslavije (Aluminijski kombinat, "Soko", "Hepok" kasnije "Apro", Mostarska vinarija, Fabrika duhana Mostar, hidroelektrane na Neretvi, "Unis", rudnik mrkog uglja itd). Ratna razaranja uništila su privredu Mostara, pogotovo u njegovom istočnom dijelu. [[Turizam]] je jedna od najrazvijenijih grana privrede u Mostaru, naročito nakon što je stara gradska jezgra primljena na listu UNESCO-a. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Mostara|Spisak naseljenih mjesta u gradu Mostaru}} Po popisu stanovništva iz 1991, općina Mostar imala je 126.628 stanovnika, raspoređenih u 57 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, prijeratna općina Mostar je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušli su dijelovi naseljenih mjesta: [[Kamena (Istočni Mostar)|Kamena]], [[Kokorina (Istočni Mostar)|Kokorina]] i [[Zijemlje (Istočni Mostar)|Zijemlje]]. Od ovog područja formirana je općina [[Istočni Mostar]]. === Nacionalni sastav stanovništva - grad Mostar === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Mostar | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11410 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 105797 | g2013_bosnjaci = 46752 | g2013_srbi = 4421 | g2013_hrvati = 51216 | g2013_bosanci = 75 | g2013_romi = 257 | g2013_muslimani = 159 | g2013_bosanciihercegovci = 271 | g2013_albanci = 294 | g2013_jugosloveni = 83 | g2013_ukrajinci = 7 | g2013_crnogorci = 33 | g2013_turci = 6 | g2013_slovenci = 35 | g2013_pravoslavci = 13 | g2013_makedonci = 21 | g2013_nisu_izjasnili = 1312 | g2013_nepoznato = 186 | g1991_ukupno = 126628 | g1991_muslimani = 43856 | g1991_srbi = 23846 | g1991_hrvati = 43037 | g1991_jugosloveni = 12768 | g1981_ukupno = 110377 | g1981_muslimani = 34247 | g1981_srbi = 20271 | g1981_hrvati = 36927 | g1981_jugosloveni = 17143 | g1981_slovenci = 161 | g1981_crnogorci = 451 | g1981_albanci = 160 | g1981_madari = 49 | g1981_makedonci = 112 | g1981_romi = 102 | g1971_ukupno = 89580 | g1971_muslimani = 33645 | g1971_srbi = 19076 | g1971_hrvati = 32782 | g1971_jugosloveni = 2329 | g1971_slovenci = 234 | g1971_crnogorci = 439 | g1971_albanci = 125 | g1971_madari = 40 | g1971_makedonci = 138 | g1971_romi = 10 | g1961_ukupno = 72453 | g1961_muslimani = 10513 | g1961_srbi = 21220 | g1961_hrvati = 27265 | g1961_jugosloveni = 12181 | g1961_slovenci = 330 | g1961_crnogorci = 542 | g1961_albanci = 37 | g1961_madari = 44 | g1961_makedonci = 143 | g1961_romi = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Mostar === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Mostar | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 166090 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 60195 | g2013_bosnjaci = 25788 | g2013_srbi = 2109 | g2013_hrvati = 29475 | g2013_bosanci = 59 | g2013_romi = 128 | g2013_muslimani = 118 | g2013_bosanciihercegovci = 250 | g2013_albanci = 246 | g2013_jugosloveni = 75 | g2013_ukrajinci = 6 | g2013_crnogorci = 28 | g2013_turci = 5 | g2013_slovenci = 32 | g2013_pravoslavci = 9 | g2013_makedonci = 18 | g2013_nisu_izjasnili = 1143 | g2013_nepoznato = 146 | g1991_ukupno = 75865 | g1991_muslimani = 25929 | g1991_srbi = 14142 | g1991_hrvati = 21795 | g1991_jugosloveni = 11555 | g1981_ukupno = 63427 | g1981_muslimani = 18414 | g1981_srbi = 11353 | g1981_hrvati = 17621 | g1981_jugosloveni = 14732 | g1981_slovenci = 154 | g1981_crnogorci = 400 | g1981_albanci = 118 | g1981_madari = 37 | g1981_romi = 81 | g1981_makedonci = 102 | g1971_ukupno = 47802 | g1971_muslimani = 19244 | g1971_srbi = 10450 | g1971_hrvati = 14448 | g1971_jugosloveni = 2172 | g1971_slovenci = 218 | g1971_crnogorci = 413 | g1971_albanci = 114 | g1971_madari = 33 | g1971_romi = 1 | g1971_makedonci = 123 | g1961_ukupno = 35284 | g1961_muslimani = 2700 | g1961_srbi = 12559 | g1961_hrvati = 10528 | g1961_jugosloveni = 8423 | g1961_slovenci = 275 | g1961_crnogorci = 480 | g1961_albanci = 22 | g1961_madari = 37 | g1961_makedonci = 113 | g1961_romi = 1 }} == Kultura == {{Glavni|Kultura u Mostaru}} [[Datoteka:Gimnazija Mostar 2024.jpg|mini|220x220px|Gimnazija Mostar (UWC) u blizini Španskog trga.]] [[Datoteka:Sahat kula u Mostaru.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Sahat kula u Mostaru u blizini [[Karađoz-begova džamija|Karađoz-begove džamije]].]] Mostar je jedno od značajnih kulturnih i umjetničkih središta u Bosni i Hercegovini, koje je na osnovu svog bogatog kulturnog potencijala iznjedrilo neke od veoma značajnih slikara, pisaca i pjesnika, pa je i sâm grad poznat kao grad pjesnika. Arhitektura i prirodne ljepote u njegovoj neposrednoj okolini, te toplija mediteranska klima oblikovali su kulturnu scenu Mostara, a svake godine održava se Međunarodni festival komedije ''Mostarska liska''. U saradnji s Gradom Mostarom održava se i festival [[Evropska unija|Evropske unije]] pod nazivom [[Open City Mostar]]. Mostar je i značajno središte bosanske [[Sevdalinka|sevdalinke]], a jedan od najpoznatijih izvođača tokom druge polovine 20. vijeka bio je [[Himzo Polovina]]. Od novije generacije posebno su se istakli [[Mostar Sevdah Reunion]], koji izvode sevdalinke u modernijem aranžmanu.<ref name="KM">{{Cite web|url= https://kultura-mostar.ba/institucije-kulture/|title= ''Kultura Mostar: institucije kulture''|work= kultura-mostar.ba|access-date= 30. 8. 2022|archive-date= 30. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220830155245/https://kultura-mostar.ba/institucije-kulture/|url-status= dead}}</ref> Američka medijska kuća [[CNN]] uvrstila je Mostar na listu najljepših malih gradova [[Evropa|Evrope]], zbog svoje prirodne ljepote, stare čaršije i [[Stari most|Starog mosta]], koji spadaju u najbolje primjere [[Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini|osmanske arhitekture u Bosni i Hercegovini]] kao i na [[Balkan]]u.<ref>{{Cite web|url= https://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=505%3Amostar-na-cnn-ovoj-listi-najljepih-malih-gradova-evrope&catid=38%3Avijesti&Itemid=425&lang=hr|title= ''Mostar na CNN-ovoj listi najljepših malih gradova Evrope''|work= turizam-mostar.ba|access-date= 30. 8. 2022|archive-date= 30. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220830155244/https://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=505:mostar-na-cnn-ovoj-listi-najljepih-malih-gradova-evrope&catid=38:vijesti&Itemid=425&lang=hr|url-status= dead}}</ref> O njemu je pisao i osmanski putopisac [[Evlija Čelebija]].<ref>{{Cite web|url= https://www.avlija.me/putopis/evlija-celebija-seher-grad-mostar-drevni-zapisi|title= ''Evlija Čelebija: Drevni zapisi o šeheru i gradu Mostaru''|access-date= 31. 8. 2022|archive-date= 31. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220831160634/https://www.avlija.me/putopis/evlija-celebija-seher-grad-mostar-drevni-zapisi|url-status= dead}}</ref> === Književnost === {{Glavni|Književnost u Mostaru}} Mostar je kroz različite historijske periode kontinuirano prisutan u književnom životu Bosne i Hercegovine - od brojnih sevdalinki i usmenog narodnog naslijeđa, sve do književnih djela različitih pisaca, kako onih iz preporodnog perioda tako i do pisaca [[Postmodernizam|postmoderne]] orijentacije. [[Datoteka:Neretva rijeka, Mostar.jpg|lijevo|mini|[[Neretva|Rijeka Neretva]] u Mostaru]] Nakon pripajanja [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]], u Mostaru su u drugoj polovini 16. vijeka izgrađene i prve poznate biblioteke: [[Karađoz-begova biblioteka]] i [[Derviš-pašina biblioteka]]. Ulaskom Bosne u osmansko-islamski civilizacijski krug počela se razvijati [[književnost]] i [[poezija]] na orijentalnim jezicima. U to vrijeme počeli su da djeluju mnogobrojni mostarski pjesnici u čijim stihovima se prepoznaju ljubav i divljenje prema gradu, njegovim geografskim i kulturnim posebnostima, kao i nostalgija i čežnja zbog odlaska. Bili su različitih zanimanja, od neafirmiranog učenika [[Medresa|medrese]] do [[Vezir|velikog vezira]]. Lirske slike pjesnika na orijentalnim jezicima čije je porijeklo vezano uz Mostar često se prepliću oko pitomih pejzaža i neobičnog luka Starog mosta određujući identitet njihovog stvaralaštva, prisnost i pripadnost urbanom ambijentu. Profesor i naučni istraživač s [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalnog instituta]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] [[Adnan Kadrić]] primjećuje da se Mostar u poeziji mostarskih pjesnika koji stvaraju na orijentalnim jezicima metaforički oblikuje kao "grad ruža i slavuja". Odnos prema gradu kao emotivno važnom mjestu nastavljen je i u vremenu evropeizacije bosanskohercegovačke, a time i [[Bošnjačka književnost|bošnjačke književnosti]]. U to vrijeme grad je ključna spona između orijentalnog i evropskog, ali i autohtonog narodnog pjevanja s evropskim i orijentalnim. Dolazak [[Austro-Ugarska|austrougarske]] vlasti donosi nove društvene okolnosti, pri čemu dolazi do gašenja jednog načina života. Porodične i lične drame junaka u djelima bošnjačkih pisaca koje se odvijaju u periodu od 1879. do 1884. protkane su prepoznatljivim mostarskim pejzažom, [[Neretva|Neretvom]] i svjetlošću. Ovakve slike Mostara u književnom tekstu najavljuju sudbinu grada s kraja 19. vijeka kada je "Mostar bio naznačajniji kulturni i književni centar u Bosni i Hercegovini", te mjesto afirmacije ukupnog bosanskohercegovačkog kulturnog života koji se odvijao kroz razvoj časopisa unutar različitih nacionalnih zajednica, publicističku djelatnost i bogat književni život. Jedan od značajnih pisaca bio je [[Svetozar Ćorović]]. Na osnovu njegovog romana [[Stojan Mutikaša (roman)|Stojan Mutikaša]] snimljena je i televizijska serija [[Porobdžije]]. U Mostaru je 1896, na inicijativu [[Aleksa Šantić|Alekse Šantiće]], [[Jovan Dučić|Jovana Dučića]] i [[Atanasije Šola|Atanasija Šole]], osnovan književni časopis ''[[Zora (časopis)|Zora]]'', koji je bez prekida izlazio do 1901.<ref name="Most">{{cite web |url= http://www.most.ba/041/046.htm |title= Jezička standardizacija i pravopisna norma u ''Zori'' (prilog mr. Muhameda Šatora) |publisher=Most|access-date=20. 6. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130609144433/http://www.most.ba/041/046.htm |archive-date=9. 6. 2013 |url-status= dead }}</ref> Od bošnjačkih pisaca iz tog vremena posebno se izdvajaju [[Hamza Humo]] i [[Alija Nametak]]. Humo je jedan od predstavnika modernističkog načina pjevanja, a nerijetko se kvalifikuje i kao mostarski, zavičajni pjesnik. U poetskom izričaju objedinjuje sevdalijsko i orijentalno naslijeđe s elementima modernog oblikovanja književnog teksta. U njegovoj poeziji mogu se susresti dva lica grada: jedan je raspjevan, prepun svjetlosti, hedonizma i raznovrsnih čulnih senzacija, o čemu posebno svjedoči pjesnička zbirka ''[[Grad rima i ritmova]]'' iz 1924. Nasuprot ovome je grad ovijen misterijom, a atmosferi mističnosti doprinose [[Munara|munare]], [[šadrvan]]i i zvonici kao znakovi novog senzibiliteta. U pripovjedačkom opusu Alije Nametka Mostar je jedno od zapaženih mjesta, posebno u ciklusu ''[[I dobri i zli Bošnjani]]'', u koji su utkani folklorni elementi, predanja i praznovjerja s realističnim pripovjedačkim okvirom. Prepoznatljivi simboli Mostara poput Neretve, [[Radobolja|Radobolje]], [[Žovnica|Žovnice]], [[Šarića džamija (Mostar)|Šarića džamije]], [[Tabačica|Tabačice]] svjedoče priču o mostarskoj prošlosti, nekada o osmanskim vremenima, a nerijetko i o dolasku novih vremena i austrougarske uprave.<ref>{{Cite web|url= https://www.academia.edu/41574102/Knji%C5%BEevna_prezentacija_Mostara_u_odabranoj_prozi_bo%C5%A1nja%C4%8Dkh_pisaca|title= ''Književna prezentacija Mostara u odabranoj prozi bošnjačkih pisaca|work= academa.edu|access-date= 31. 8. 2022}}</ref> === Muzika === {{Glavni|Muzika u Mostaru}} {{Proširiti sekciju}} === Slikarstvo === {{Glavni|Slikarstvo u Mostaru}} {{Proširiti sekciju}} === Kulturne institucije === [[Datoteka:Narodno pozorište Mostar.jpg|mini|desno|250px|Narodno pozorište Mostar]] U Mostaru djeluju: {{div col}} *Arhiv Hercegovine (danas kantonalni arhiv) *Centar za kulturu Mostar *[[Derviš-pašina biblioteka]] *Dječija biblioteka *Dom kulture "Herceg Stjepan Kosača" *Francuski kulturni centar *Gradska biblioteka "Herceg Stjepan Kosača" *Gradska biblioteka na Luci *Gradski hor Mostar *Hrvatsko narodno kazalište Mostar *[[Karađoz-begova biblioteka]] *Kuća Alekse Šantića *[[Muzički centar Pavarotti|Muzički centar "Pavarotti"]] *[[Muzej Hercegovine (Mostar)|Muzej Hercegovine]] *Narodno pozorište u Mostaru *Omladinski kulturni centar "Abrašević" *Pozorište lutaka Mostar *Simfonijski orkestar Mostar<ref name="KM"/> {{div col end}} === Kulturni događaji === * [[Mostarsko ljeto]], gdje se ističu Šantićeve večeri poezije, Mostarski ljetni festival te Festival horova / ansambala Bosne i Hercegovine * [[Mostarsko proljeće]] značajna je kulturna manifestacija, koju organizira Matica Hrvatska Mostar i koja se održava svake godine tokom proljeća i ljeta * Festival [[komedija|komedije]] Bosne i Hercegovine [[Mostarska liska]], koji je pokrenulo Narodno pozorište u Mostaru 1991, a inicijator je bio režiser [[Ahmet Obradović]] === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Mostaru|Arhitektura Mostara}} == Sport == [[Datoteka:Stadion Rodjeni.jpg|mini|230px|[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] ([[FK Velež Mostar|Velež]])]] [[Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski.JPG|lijevo|mini|[[Stadion pod Bijelim brijegom]] ([[HŠK Zrinjski|Zrinjski]])]] Najpoznatiji sport u Mostaru jest [[nogomet]]. U najveće uspjehe mostarskih nogometnih klubova spadaju dvije titule [[FK Velež Mostar|Velež]]a u kupu bivše Jugoslavije ([[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup maršala Tita]] [[Kup maršala Tita 1980/1981.|1981.]] i [[Kup maršala Tita 1985/1986.|1986]]) te titule prvaka Bosne i Hercegovine koje je osvojio [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] ([[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2005]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2009]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/2014.|2014]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2016]]), uz jedan osvojen [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]] (također Zrinjski [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2007/2008.|2008]]). Osim nogometa, u Mostaru je najpoznatiji ekstremni sport [[skokovi sa Starog mosta]] u Neretvu. Ovi skokovi i najpoznatiji mostarski skok, ''lasta'', predstavljaju, osim Starog mosta, FK Veleža, najpoznatiji dio mostarske tradicije. Takmičenja u skokovima organiziraju se tradicionalno svake godine krajem jula, a organizator je Klub skakača "Mostari". Važnost ovog takmičenja pokazuje i to da ga prenosi državna televizija ili neka od komercijalnih televizija u zemlji. [[Datoteka:Željeznička stanica Mostar.jpg|mini|200x200piksel|Željeznička stanica Mostar]] Jedan od sportova koji je dosta popularan u Mostaru jest i [[karate]]. U gradu djeluje više karate-klubova. Osim karatea, zastupljeni su i [[plivanje]], [[tenis]], [[košarka]], [[rukomet]], [[džudo]], [[boks]], [[kajakaštvo]]. == Saobraćaj == Najznačajnija saobraćajnica koja prolazi kroz Mostar jest magistralni put [[Magistralni put M17|M17]]. Mostar ima dvije autobuske i jednu željezničku stanicu. Javni [[autobus]]ki saobraćaj u Mostaru obavlja preduzeće Mostar-bus, koje radi pod Gradskom upravom. Mostar također ima [[Međunarodni aerodrom Mostar|međunarodni aerodrom]], smješten u [[Ortiješ]]u. == Poznate ličnosti == {{div col|3}} *[[Adin Hebib]], slikar *[[Aleksa Šantić]], pjesnik *[[Alija Kebo]], književnik *[[Almir Zalihić]], pisac *[[Blaž Slišković]], nogometaš i trener *[[Jadranko Fink|Jadranko]] i [[Goran Fink]], skakači u vodu *[[Dražen Dalipagić]], košarkaš *[[Dušan Bajević]], nogometaš *[[Džemal Bijedić]], političar *[[Edo Kajan]], alpinist *[[Emir Balić]], skakač *[[Enver Marić]], nogometaš *[[Faruk Ćupina]], advokat i trener *[[Franjo Vladić]], nogometaš *[[Haldun Leo Hrvić]], nogometaš *[[Hamza Humo]], pisac *[[Himzo Polovina]], pjevač *[[Ibrahim Braca Dilberović]] *[[Ico Voljevica]], slikar *[[Jasna Merdan]], rukometašica *[[Josip Jole Musa]], *[[Karlo Afan de Rivera]], slikar *[[Ljubo Bešlić]], gradonačelnik *[[Meha Sefić]], slikar *[[Meho Džeger]], zabavljač *[[Meho Kodro]], nogometaš *[[Džemal Hadžiabdić|Džemal]] i [[Mili Hadžiabdić]], nogometaši *[[Milojko Ćišić]], elektroenergetičar *[[Mišo Marić]], pjesnik *[[Muhamed Mujić]], nogometaš *[[Mujaga Komadina]], gradonačelnik *[[Murat Ćorić]], političar *[[Osman Đikić]], pisac *[[Peko Dilberović]] *[[Ibrahim Kajan]], pisac *[[Pero Zubac]], pisac *[[Predrag Matvejević]], pisac *[[Bobo Samardžić]], slikar *[[Željko Samardžić]], pjevač *[[Safet Oručević]], gradonačelnik *[[Salko Ćurić]], karataš *[[Saša Papac]], nogometaš *[[Sead Kajtaz]], nogometaš *[[Semir Tuce]], nogometaš *[[Senad Glavović]], nogometaš *[[Sergej Barbarez]], nogometaš *[[Sergej Trifunović]], glumac *[[Sulejman Rebac]], nogometaš *[[Svetozar Ćorović]], pisac *[[Vahid Halilhodžić]],nogometaš i trener *[[Vasa Kisa]], mostarska ''liska'' *[[Vlado Puljić]], slikar *[[Vladimir Ćorović]], historičar *[[Zdravko Grebo]], kritičar {{div col end}} == Turizam == Mostar je jedan od najvećih urbanih turističkih centara u Bosni i Hercegovini. U njegove najpoznatije znamenitosti spadaju: *[[Stari grad (Mostar)|Stari grad]] - historijska četvrt sa [[Stari most|Starim mostom]] i nizom ostalih sadržaja iz bogate historije grada *[[Karađoz-begova džamija]] *Franjevačka crkva, s najvišim zvonikom u Bosni i Hercegovini *[[Bišćevića sokak]], s poznatom Turskom kućom *Historijsko naselje Brankovac, s kućama i avlijama starih mostarskih porodica, građenim u osmanskom stilu *[[Blagaj (Mostar)|Staro naselje Blagaj]] s Vrelom Bune, čuvenom [[Blagajska tekija|Blagajskom tekijom]], te starim gradom osnivača Hercegovine, [[Stjepan Vukčić Kosača|hercega Stjepana Kosače]] *[https://web.archive.org/web/20071008181102/http://www.ruiste.info/ Park prirode Ruište] na planini Prenj, poznat po endemskoj vrsti [[munika|munike]], kao i endemskoj vrsti [[Lilium bosniacum|bosanskog ljiljana]] *Rezervat prirode Diva Grabovica, s gotovo netaknutom prirodom *[[Mostarsko blato]], park prirode zapadno od Mostara *[[Kuća Alekse Šantića]], velikana bosanskohercegovačkog pjesništva *[[Muzej Hercegovine u Mostaru|Muzej Hercegovine]] *[[Partizansko groblje u Mostaru]] == Također pogledajte == * [[Arhitektura Mostara]] * [[Mostovi u Mostaru]] * [[Naselja Mostara]] * [[Grb grada Mostara]] * [[Mostarska avenija]] * [[Reljef braće Dioskuri]] * [[Ulica maršala Tita (Mostar)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Mostar}} {{Wikivoyage|Mostar}} * [http://www.mostar.ba/ Zvanični veb-sajt grada Mostara] * [https://www.academia.edu/12094214/Mostarski_likovni_krug, Mostarski likovni krug] {{Grad Mostar}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Neretva}} {{Poluzaštita}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mostar|*]] [[Kategorija:Gradovi u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] m920ngeobxx7j3uyvsd30zrqnvd9fn2 3924774 3924773 2026-09-12T11:58:45Z Bosancica by MK 173186 Dodane značajne osobe 3924774 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Mostar | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Mostar | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 335 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/1/2 | image1 = Stari Most viewed from North.jpg | image2 = Catholic Church of St. Peter and St. Paul 聖伯多祿與聖保祿天主堂 - panoramio.jpg | image3 = Koski Mehmed Pasha Mosque, Mostar 01.jpg | image4 = Neretva2.jpg | image5 = Mostar 3.jpg | image6 = Gymnasium Mostar 1898-1902 Gimnazija Mostar damaged B-War renovated 2009 United World College Foto Wolfgang Pehlemann DSCN6157.jpg | image7 = Mostar Municipal Library 1.JPG }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Stari most]], [[Franjevačka crkva i samostan sv. Petra i Pavla u Mostaru]], [[Koski Mehmed-pašina džamija]], [[Neretva]] u blizini [[Lučki most|Lučkog mosta]], Panorama Mostara, Gimnazija u Mostaru (UWC) kod Španskog trga, Gradska vijećnica. | slika_zastava = Flag of Mostar.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms of Mostar.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Mostar.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Mostar u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|20|58|N|17|48|45|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Mario Kordić | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ]] | površina_naselja = 18.21 | površina_grada = 1165.63 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 60195 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 105797 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 000 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 166090<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11410 | veb-sajt = {{URL|http://www.mostar.ba/}} | fusnote = | Denonim = Mostarac, Mostarka | mapframe_zoom = 11 }} '''Mostar''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], kulturno i privredno središte [[Hercegovina|Hercegovine]] te upravno sjedište [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog]] kantona. Ime je dobio po čuvarima mostova (''mostarima'') na obalama [[Neretva|Neretve]]. Poznat je po [[Stari most|Starom mostu]], izgrađenom u 16. stoljeću, koji je srušen tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 9. novembra 1993. da bi nakon rata, 2004, ponovo bio izgrađen. Stari most prvi je kulturni spomenik u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] uvršten na [[Svjetska baština|UNESCO-ov spisak zaštićenih spomenika kulture svijeta]].<ref>{{Cite web|url=http://unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/default.aspx?id=14253|title=Mostar|website=unescobih.mcp.gov.ba|access-date=6. 10. 2024}}</ref> Grad je najveći urbani centar u Hercegovini i peti grad po veličini u Bosni i Hercegovini, a prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu iz 1991]], imao je 75.865 stanovnika. Danas je broj stanovnika u naseljenom mjestu nešto manji i iznosi 60.195. U cijelom gradu, prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu iz 2013]], ukupno živi 105.797 ljudi. Okolina urbane zone je po podacima iz 1991. gusto naseljena: [[Potoci (Mostar)|Potoci]] – 2.921 stanovnik, [[Vrapčići]] – 3.461 stanovnik i [[Rodoč]] – 4.499 stanovnika.<ref>{{Cite web|url=http://www.statistika.ba/?show=12&id=11410|title=Popis 2013 u BiH|website=www.statistika.ba|access-date=6. 10. 2024}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Puente de Mostar.JPG|mini|desno|270px|[[Stari most]] jedna je od najvećih turističkih atrakcija Bosne i Hercegovine.]] [[Datoteka:Mostar Stari 2.jpg|mini|desno|270px|Stari dio Mostara.]] === Prethistorijsko doba === Šire područje današnjeg Mostara bilo je naseljeno još u [[prethistorija|prethistorijskom]] vremenu, što potvrđuju brojna nalazišta iz [[neolit]]a, [[bakarno doba|bakarnog]], [[bronzano doba|bronzanog]] i [[željezno doba|željeznog doba]]. Na području mostarske kotline i njenog zaleđa evidentirani su ostaci naselja u pećinama i na otvorenom, grobni nalazi, oružje, keramički materijal i drugi pokretni nalazi koji svjedoče o dugotrajnom kontinuitetu naseljenosti i o razvoju ranih oblika [[stočarstvo|stočarstva]], zemljoradnje i razmjene s okolnim područjima.<ref name="KonsMostarUrbani">{{cite web |title=Historijski urbani krajolik Mostara |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar%20hist%20urbani%20krajolik%20BOS.pdf |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 |archive-date=29. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529182020/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar%20hist%20urbani%20krajolik%20BOS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="UNESCOMostar">{{cite web |title=Old Bridge Area of the Old City of Mostar |url=https://whc.unesco.org/en/list/946/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Uz [[stočarstvo]] i zemljoradnju, u [[željezno doba|željeznom dobu]] razvijaju se i trgovačke veze s okolnim središtima, što se vidi iz nalaza različitog porijekla i položaja Mostarske kotline na važnim prirodnim komunikacijama između jadranskog zaleđa i unutrašnjosti Balkana. Ovi rani slojevi naseljenosti čine najstariju osnovu kasnijeg razvoja Mostara i njegove šire okoline.<ref name="KonsMostarUrbani" /> === Rimsko doba === U doba ilirske samostalnosti ovo područje naseljavalo je ilirsko pleme [[Daorsi]]. Njihova teritorija obuhvatala je krajeve uz lijevu obalu [[Neretva|Neretve]], od Bijelog polja kod Mostara do [[Gabela|Gabele]] i [[Metković]]a na jugu. Plemenski centar Daorsa bio je na Gradini u [[Ošanjići]]ma ([[Daorson]]), jednom od najvažnijih predrimskih urbanih i političkih središta u [[Hercegovina|Hercegovini]].<ref name="KonsMostarUrbani" /> Nakon [[Bosna i Hercegovina u Rimskom Carstvu|rimskog osvajanja]] ovaj prostor pripao je rimskoj koloniji [[Narona|Naroni]] (današnji Vid kod Metkovića) i postao sastavni dio rimske provincije [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]]. U to doba nastaju i [[cesta|ceste]] u dolini Neretve, od kojih je jedna od najvažnijih povezivala [[Narona|Naronu]] s unutrašnjošću, uključujući pravce prema Sarajevskom polju. Time je prostor današnjeg Mostara bio uključen u šire administrativne, trgovačke i vojne tokove rimske države.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Iz perioda kasne antike treba spomenuti bazilike iz 4–6. stoljeća u [[Cim]]u<ref name="AndjelicCim">{{cite journal |last=Anđelić |first=Tomislav |title=Kasnoantička bazilika u Cimu kod Mostara |journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, Arheologija |year=1977}}</ref> (danas dio Mostara), te sličnu u [[Žitomislići]]ma iz istog perioda.<ref name="AndjelicZitomislici">{{cite journal |last=Anđelić |first=Tomislav |title=Kasnoantička dvojna bazilika u Žitomislićima kod Mostara |journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, Arheologija |year=1977}}</ref> Kasnoantička bazilika u Cimu proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine i predstavlja jedan od najvažnijih dokaza ranokršćanskog života na području Mostara.<ref>{{cite web |title=Kasnoantička bazilika u Cimu, arheološko područje |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar_Bazilika%20CimBH.pdf |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 |archive-date=21. 4. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421060655/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Mostar_Bazilika%20CimBH.pdf |url-status=dead }}</ref> === Srednji vijek === Novo razdoblje nastaje padom [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] i doseljenjem [[Slaveni|Slavena]]. Tokom ranog srednjeg vijeka područje Mostara pripadalo je župi [[Večerike (Večerić)|Večerić]] u oblasti [[Hum]]a. Unatoč vrhovnoj vlasti [[Franci|Franaka]], ovi krajevi imali su određen stepen samostalnosti, posebno za vrijeme kneza [[Mihailo Višević|Mihaila Viševića]] (oko 910–950). Područjem su jedno vrijeme vladali [[Nemanjići]], zatim bosanski [[ban]]ovi, a tokom 14. i 15. stoljeća sve su snažniji humski knezovi. Jedan od njih, [[Stjepan Vukčić Kosača]], koji je stolovao u [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]]u pored Mostara, 1448. dobija titulu [[vojvoda|hercega]]; po toj se tituli kasnije ustalio i naziv ''Hercegovina''.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="MilosevicPekovic">{{cite journal |last1=Milošević |first1=Ante |last2=Peković |first2=Željko |title=Povijesne i arheološke potvrde za srednjovjekovni Mostar |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH |volume=35 |year=2006}}</ref> Položaj mostarske kotline na prijelazu preko [[Neretva|Neretve]] i na spoju puteva koji su povezivali humsko zaleđe s jadranskim prostorom bio je presudan za nastanak kasnosrednjovjekovne komunikacijske tačke na mjestu budućeg grada. Iako se puni urbani razvoj Mostara veže ponajprije za osmansko razdoblje, historiografska i arheološka istraživanja potvrđuju da su na prostoru današnje stare gradske jezgre postojali važni kasnosrednjovjekovni fortifikacijski i prometni elementi koji su prethodili osmanskoj urbanoj transformaciji.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic">{{cite web |last=Ratković |first=Aleksandar |title=Srednjovjekovni Mostar i problematika njegovog istraživanja |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/11/Aleksandar-Ratkovi%C4%87-Srednjovjekovni-Mostar-i-problematika-njegovog-istra%C5%BEivanja.pdf |website=Centar za istraživanje i dokumentaciju Mostar |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Osnivanje grada Mostara vezano je za izgradnju dviju kula / utvrda sredinom 15. stoljeća, vjerovatno u doba [[Stjepan Vukčić Kosača|hercega Stjepana]]. Utvrda na desnoj obali Neretve zvala se Tara, a na lijevoj Halebija. Kula Herceguša sagrađena je neposredno uz Taru. Služila je u odbrambene svrhe, a i za čuvanje nekadašnjeg visećeg drvenog mosta. Izgrađena je za vrijeme hercega Stjepana, po kome je i dobila ime.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="StariMostKONS">{{cite web |title=Graditeljska cjelina – Stari most sa kulama u Mostaru |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Mostar_Stari%20most_kompl_HR.doc |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=19. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Peković |first1=Željko |last2=Milošević |first2=Ante |last3=Kovačević |first3=Nela |title=Arheološka istraživanja na mostarskim utvrdama u 2002. godini |journal=Hercegovina |volume=8-9 |year=2002/2003}}</ref> Dvije kule i mostarski prijelaz preko Neretve imali su prije svega vojno-komunikacijsku funkciju. Upravo je nadzor nad prijelazom omogućio nastanak jezgra budućeg naselja, pri čemu se u historiografiji naglašava da je most bio primarni organizacijski element oko kojeg se razvijala kasnosrednjovjekovna i rana osmanska cjelina. Time se objašnjava i sama geneza toponima ''Mostar'', koji je vezan za čuvare mosta – ''mostare''.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic" /><ref name="StariMostKONS" /> Prvi pisani spomen Mostara također je vezan za ove dvije kule: dubrovački izvještaj od 3. aprila 1452. opisuje kako se [[Vladislav Hercegović]] pobunio protiv oca Stjepana, otevši mu neke posjede. U izvještaju stoji: "''ha preso quello di (..) Blagay et do castelli al ponte de Neretva''" (''uzeo je (..) Blagaj i dvije utvrde na mostu na Neretvi''). Već 1444. indirektno se spominje most na lokaciji današnjeg Mostara, i to u povelji aragonsko-napuljskog kralja [[Alfons V, kralj Aragonije|Alfonsa Velikodušnog]].<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="StariMostKONS" /> Ovi spomeni pokazuju da mjesto današnjeg Mostara nije nastalo iznenada kao potpuno novo osmansko naselje, nego da se razvijalo na starijoj komunikacijskoj i fortifikacijskoj osnovi kasnog srednjeg vijeka. Zbog toga se u savremenoj historiografiji Mostar sve češće tumači kao grad čiji su najraniji urbani impulsi započeli još prije osmanskog osvajanja, iako je tek u osmanskom periodu dosegao punu urbanističku i administrativnu afirmaciju.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="Ratkovic" /> Ime Mostar prvi se put pojavljuje u osmanskom popisu stanovništva iz 1468–1469, a da se ono odnosi na naselje oko dviju kula na Neretvi jasno je iz jednog dokumenta sa sjednice vijeća [[Dubrovačka Republika|Dubrovačke republike]] 1474, što ga svrstava u relativno starija naselja Hercegovine. Od njega su stariji [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] (1297) i [[Gacko]] (1176). Mostar se na prijelazu iz srednjeg vijeka u osmansko doba razvija kao značajno lokalno komunikacijsko i trgovačko središte Hercegovine, zahvaljujući povoljnom položaju na prijelazu preko Neretve i vezama sa zaleđem i jadranskim prostorom.<ref name="MilosevicPekovic" /><ref name="RazvojMostara17">{{cite journal |last=Taslidža |first=Faruk |title=Razvoj grada Mostara u prvim decenijama XVII stoljeća |journal=Slovo o Mostaru |year=2022}}</ref> [[Datoteka:Hadži Kurtova džamija (Tabačnica), Mostar.jpg|lijevo|mini|267x267piksel|Hadži Kurtova džamija (Tabačnica) pored [[Stari most|Starog mosta]].]] === Osmansko doba === [[Datoteka:Mehmed_Koski_pašina_džamija,_Mostar.jpg|mini|desno|270px|[[Koski Mehmed-pašina džamija]]]] [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]] su osvojile Mostar vjerovatno 1468.<ref name="Mujezinovic">{{cite book |last=Mujezinović |first=Mehmed |title=Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine - knjiga III |publisher=Veselin Masleša |year=1982 |location=Sarajevo |page=144}}</ref> U Mostaru je tada boravilo približno 35 osmanskih vojnika, kojima su podijeljeni posjedi, a zatečeni stanovnici su postali [[kmet]]ovi. Isprva manje pogranično naselje, Mostar je zahvaljujući saobraćajnoj važnosti prijelaza preko [[Neretva|Neretve]] početkom 16. stoljeća postao sjedištem [[Hercegovački sandžak|hercegovačkog sandžaka]]. Upravo u tom razdoblju započinje njegov brži urbani uspon i pretvaranje u vodeće administrativno i trgovačko središte Hercegovine.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="RazvojMostara17" /> Godine 1566. dotadašnji drveni most zamijenjen je kamenim; odluci je doprinio administrativni i saobraćajni razvoj grada. [[Stari most]] podignut je po nalogu sultana [[Sulejman Veličanstveni|Sulejmana I]], a njegov graditelj bio je mimar Hajrudin, učenik [[Mimar Sinan|Mimara Sinana]]. Most je ubrzo postao središnji simbol grada i vrhunsko ostvarenje osmanske mostogradnje 16. stoljeća.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="StariMostKONS" /><ref name="UNESCORecon">{{cite web |title=Creating reconciliation: Mostar Bridge |url=https://whc.unesco.org/en/story-mostar-bridge/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19. 3. 2026}}</ref> U 16. i 17. stoljeću bilježi se intenzivno širenje [[grad]]a. Krajem ovog razdoblja Mostar je imao više hiljada stanovnika. Grad se razvijao kao tipično osmansko naselje, s karakterističnim stambenim četvrtima ([[mahala]]ma) i trgovačkom četvrti ([[čaršija|čaršijom]]). U tom periodu podignut je veći broj džamija, [[hamam]]a, [[medresa]], hanova, mostova, kuća i drugih javnih objekata, što je Mostaru dalo prepoznatljiv osmansko-mediteranski urbanistički izgled. Među najpoznatijim spomenicima tog doba bili su [[Karađoz-begova džamija]], [[Koski Mehmed-pašina džamija]], [[Kriva ćuprija]] i brojne stambene cjeline stare mostarske jezgre.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /><ref name="RazvojMostara17" /><ref name="PuljicMahale">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Mahale grada Mostara; Topografija, vrijeme nastanka i urbanističke odlike |journal=Prostor |volume=19 |issue=1(41) |year=2011 |pages=158–171}}</ref> Urbanistički razvoj mahala i čaršije pokazuje da je Mostar u osmanskom razdoblju rastao planski u skladu s topografijom terena i funkcijama pojedinih gradskih cjelina. Mahale su činile samostalne stambene predjele, dok je čaršija okupljala trgovačke, zanatske i upravne sadržaje, pa je već tada bio oblikovan osnovni prostorni obrazac koji će u mnogo čemu opstati i u kasnijim stoljećima.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="PuljicMahale" /> Tokom 18. stoljeća došlo je do stagnacije i pada broja stanovnika, što je bilo povezano sa širim političkim i ekonomskim promjenama u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]], ali je Mostar i dalje zadržao položaj regionalnog središta [[Hercegovina|Hercegovine]]. Njegova čaršija i dalje je bila važna tačka zanatskog i trgovačkog života donje Neretve i hercegovačkog zaleđa.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Godine 1833. osnovan je poseban hercegovački [[pašaluk]], sa sjedištem u Mostaru, na čelu s [[Ali-paša Rizvanbegović|Ali-pašom Rizvanbegovićem]], koji je dobio i vezirski naslov. Otvoreni su i konzulati nekih zemalja, poput [[Austrijsko carstvo|Austrije]], [[Kraljevina Italija|Italije]], [[Rusko Carstvo|Rusije]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velike Britanije]] i [[Francuska|Francuske]]. Saobraćajnom značaju doprinijela je izgradnja ceste Mostar – [[Metković]] 1862. Ovim promjenama Mostar je dodatno učvrstio položaj glavnog političkog i upravnog središta Hercegovine u poznom osmanskom razdoblju.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite journal |title=Zemlja i ljudi u općim izvještajima britanskih konzularnih predstavnika u Bosni i Hercegovini od 1857. do 1878. |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH |year=2008}}</ref> [[Datoteka:Neretva2.jpg|mini|desno|270px|Neretva u blizini [[Lučki most|Lučkog mosta]]]] [[Datoteka:Stari most Kuca.jpg|mini|desno|270px|Kućica Čardak na zapadnom ulazu na [[Stari most]]]] === Austro-ugarsko doba === Baš kao i doba [[Osmansko Carstvo|osmanske vladavine]], i doba [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] ostavilo je veliki trag na Mostar. U ovom periodu izgrađeno je dosta zgrada [[Evropa|evropskog]] stila, pa je tako i Mostar sve više počeo ličiti na srednjoevropski [[grad]]. Građevine orijentalnog stila sve su se više počele miješati sa zgradama austro-ugarske gradnje i to je činilo karakterističan spoj osmanskog i srednjoevropskog urbanog naslijeđa.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> Velik broj građevina u doba Austro-Ugarske izgrađen je na Glavnoj ulici u Mostaru (današnji dio Ul. maršala Tita). Jedna od najljepših građevina ovog stila jest zgrada [[Gimnazija Mostar|Gimnazije]], koja podsjeća na [[Sarajevo|sarajevsku]] [[Sarajevska vijećnica|Vijećnicu]]. U austrougarskom periodu Mostar prolazi kroz izrazitu upravnu, komunalnu i infrastrukturnu modernizaciju: uvode se savremeniji katastar i gradska uprava, uređuju ulice, razvija vodovod, širi cestovna mreža i podižu reprezentativne javne zgrade. Tada se snažno oblikuje i nova gradska osovina uz Glavnu ulicu, koja postaje okosnica modernog Mostara.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite journal |last=Kurt |first=Ahmet |title=Katastarsko snimanje Mostara 1881. |journal=Hercegovina |year=2020}}</ref><ref>{{cite journal |last=Puljić |first=Vesna |title=Arhitekti i graditelji u Mostaru za vrijeme Austro-Ugarske Monarhije (1878–1918) |url=https://archive.org/details/arhitekti_i_graditelji_u_mostaru_za_vrijeme_austro-ugarske-puljic-prlic-rakic |journal=Prostor |year=2017}}</ref> Odmah po uspostavi austrougarske uprave započela je intenzivna urbanizacija grada, pri čemu nova vlast nije potpuno prekinula sa zatečenom osmanskom prostornom logikom, nego ju je u znatnoj mjeri prilagođavala novim administrativnim, saobraćajnim i građevinskim zahtjevima. U tom procesu važnu ulogu imali su građevinski propisi, posebno Građevni red za grad Mostar iz 1886, te rad gradskih i kotarskih tehničkih službi, koje su vodile regulacione zahvate, nivelacije ulica, parcelacije i projektovanje novih javnih prostora.<ref name="PuljicUrbanModels">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Urbanization Models of Mostar in the Period of Austro-Hungarian Rule |journal=Prostor |volume=29 |issue=1(61) |year=2021 |pages=2–13}}</ref><ref name="PuljicGraditelji">{{cite journal |last1=Puljić |first1=Borislav |last2=Šetka Prlić |first2=Mirela |last3=Rakić |first3=Marija |title=Arhitekti i graditelji u Mostaru za vrijeme Austro-Ugarske Monarhije (1878.-1918) |journal=Prostor |volume=25 |issue=2(54) |year=2017}}</ref> Austrougarski urbanizam u Mostaru razvijao se u nekoliko paralelnih modela. S jedne strane, preoblikovana je postojeća osmanska struktura u starom dijelu grada, a s druge su strane formirani novi blokovi, ulice, trgovi i javne građevine u zapadnijim i južnijim dijelovima grada. Posebno su važni regulacioni zahvati u zoni [[Rondo (Mostar)|Ronda]], širenje Franje Josipa ulice i nastavak izgradnje duž Glavne ulice, čime je Mostar dobio prepoznatljivu kombinaciju stare jezgre i novijih srednjoevropskih urbanih poteza.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="PuljicUrbanModels" /> Katastarsko snimanje Mostara 1881. bilo je jedan od ključnih koraka u administrativnoj i prostornoj preobrazbi grada. Ti planovi i evidencije nisu bili važni samo za oporezivanje i zemljišne knjige, nego i kao vrijedan izvor za proučavanje historijske topografije, starih toponima, vlasničkih odnosa i razvoja gradskih četvrti neposredno nakon uspostave austrougarske vlasti.<ref name="KurtKatastar">{{cite journal |last=Kurt |first=Ahmet |title=Katastarsko snimanje Mostara 1881. |journal=Hercegovina |volume=19 |year=2020}}</ref> Razvoj Mostara u ovom razdoblju bio je vezan i za porast stanovništva, izgradnju novih stambenih i upravnih objekata, kao i za pojavu stručnog tehničkog kadra – arhitekata, graditelja i geometara – koji su promijenili izgled grada. Njihov rad vidljiv je u regulaciji javnih prostora, projektovanju škola, vojnih, upravnih i stambenih zgrada, kao i u uvođenju historicističkih, neomaurskih i drugih stilskih obrazaca karakterističnih za Bosnu i Hercegovinu pod austrougarskom upravom.<ref name="PuljicGraditelji" /><ref name="Zadro">{{cite web |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do drugoga svjetskog rata |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |website=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Najpoznatiji gradonačelnik Mostara svih vremena [[Mujaga Komadina]] dio je mostarske [[historija|historije]] austrougarskog perioda. U njegovo vrijeme provedeni su brojni komunalni i infrastrukturni zahvati, zbog čega se njegovo ime trajno vezuje za modernizaciju grada na prijelazu iz 19. u 20. stoljeće. Mostar tada prerasta u moderan regionalni centar sa sve izraženijim administrativnim, trgovačkim i kulturnim funkcijama.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Upravo je u austrougarskom periodu konačno učvršćen Mostarov karakter grada dvostrukog urbanog naslijeđa: osmansko naslijeđena struktura mahala i čaršije nije nestala, nego je dopunjena novim pravolinijskim ulicama, reprezentativnim fasadama, vilama, administrativnim zgradama i javnim ustanovama. Taj slojeviti urbani sklop ostao je jedno od temeljnih obilježja Mostara i u kasnijim epohama.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="PuljicUrbanModels" /><ref name="Zadro" /> === 20. vijek === Najznačajnije promjene u Mostaru desile su se baš u ovom periodu. Mostar je tada bio u sastavu Kraljevine SHS / [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavije]], [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]] te socijalističke Jugoslavije ([[DFJ]], [[FNRJ]], [[SFRJ]]). Mostar je također u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] dao dosta narodnih heroja. Nakon 1945. grad se ubrzano širio, industrijalizirao i učvrstio kao privredno, upravno i kulturno središte Hercegovine. Posebno su važnu ulogu u poslijeratnom razvoju imali industrijski pogoni, saobraćaj, obrazovne ustanove i jačanje Mostara kao regionalnog centra južne Hercegovine.<ref name="KonsMostarUrbani" /> Do 1991. Mostar je bio mješavina kultura, naroda, vjera i civilizacija. Po tome je upravo i bio jedan od najpoznatijih gradova u bivšoj Jugoslaviji.<ref name="KonsMostarUrbani" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Mostar je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rata u Bosni i Hercegovini]] bio jedno od glavnih političkih, humanitarnih i vojnih žarišta u Hercegovini. Već 1992. grad je zahvaćen ratnim operacijama povezanim s raspadom Jugoslavije i širenjem rata na Hercegovinu, a njegov položaj na komunikaciji dolinom [[Neretva|Neretve]] dao mu je izuzetan strateški značaj.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref>{{cite web |title=Mostar |url=https://www.britannica.com/place/Mostar |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=19. 3. 2026}}</ref> U prvoj fazi rata Mostar je bio izložen napadima i razaranjima u sukobima između snaga [[JNA]] i njima pridruženih formacija s jedne, te lokalnih odbrambenih snaga s druge strane. Već tada je oštećen znatan dio urbanog tkiva, uključujući stambene objekte, infrastrukturu i pojedine spomenike kulture. Historijska jezgra grada, iako ne potpuno uništena, ušla je u ratni period s ozbiljnim oštećenjima i stalnom prijetnjom daljnjeg razaranja.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> Tokom 1993. Mostar postaje središte sukoba između [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]], nakon raspada ranijeg bošnjačko-hrvatskog savezništva. U tom razdoblju grad se faktički dijeli na istočni i zapadni dio, pri čemu je istočni Mostar bio pod teškim opsadnim pritiskom, uz granatiranje, snajpersku vatru, prekide u snabdijevanju i velike humanitarne teškoće za civilno stanovništvo.<ref name="ICTY2013">{{cite web |title=Sažetak prvostepene presude u predmetu Prlić i drugi |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/bcs/130529_summary_bcs.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=29. 5. 2013 |access-date=19. 3. 2026}}</ref><ref name="ICTY2017">{{cite web |title=Sažetak presude Žalbenog vijeća u predmetu Prlić i drugi |url=https://www.unictri.irmct.org/x/cases/prlic/acjug/bcs/171129-summary-bcs.pdf |website=Mehanizam za međunarodne krivične sudove |date=29. 11. 2017 |access-date=19. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Rat je imao teške demografske i društvene posljedice. Stanovništvo je bilo izloženo ubistvima, ranjavanjima, zatvaranjima, prisilnim premještanjima i protjerivanjima, a dotadašnja urbana cjelovitost grada bila je duboko narušena. Poslijeratni Mostar u velikoj je mjeri naslijedio ratom učvršćenu prostornu podjelu na istočni i zapadni dio grada, uz znatno smanjen broj [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srba]] i trajne promjene u etničkoj strukturi stanovništva.<ref name="ICTY2013" /><ref name="ICTY2017" /><ref>{{cite web |title=Istorijska nauka o Bosni i Hercegovini u razdoblju 1990-2000 |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/9af9f699-4dc1-4d68-bd31-07287182db52/download |website=ANUBiH Baština |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Mostar je bio i jedan od najrazrušenijih gradova u Bosni i Hercegovini u posljednjem ratu, naročito Bulevar narodne revolucije i Ulica Alekse Šantića, a srušen je i simbol grada, [[Stari most]]. Dana 9. novembra 1993. most se urušio nakon višesatnog granatiranja, a njegovo rušenje postalo je jedan od najupečatljivijih simbola razaranja kulturnog naslijeđa u Evropi krajem 20. stoljeća. Razaranja nisu pogodila samo most, nego i velik dio stare gradske jezgre, brojne džamije, kuće, javne zgrade i infrastrukturu grada.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="UNESCORecon" /><ref name="ICTY2017" /> === Početak novog milenija === Najznačajnija dešavanja u ovom periodu jesu: # Obnova Starog mosta i vraćanje stare gradske jezgre na listu [[UNESCO]]-a.<ref name="UNESCOMostar" /><ref name="UNESCORecon" /> # Donošenje "Novog statuta Grada Mostara" čime je Mostar administrativno ujedinjen grad.<ref>{{cite web |title=Statut Grada Mostara |url=https://www.mostar.ba/storage/2022/02/Statut-Grada-Mostara.pdf |website=Grad Mostar |access-date=19. 3. 2026}}</ref> Obnova Starog mosta, završena 2004, imala je veliko simboličko značenje za Mostar i Bosnu i Hercegovinu, jer je most ponovo postao znak kontinuiteta grada, njegove višestoljetne urbanosti i mogućnosti obnove nakon ratnih razaranja. U poslijeratnom periodu Mostar je ostao jedno od najvažnijih političkih, kulturnih, obrazovnih i turističkih središta Hercegovine i Bosne i Hercegovine u cjelini.<ref name="KonsMostarUrbani" /><ref name="UNESCOMostar" /> == Administracija == [[Datoteka:Map of Mostar.jpg|mini|desno|270px|Karta Mostara]] Gradom Mostarom upravlja Gradska uprava s dva čelna čovjeka: gradonačelnikom i predsjednikom Gradskog vijeća. Mostar je "grad slučaj" s obzirom na to da je neuspjeh da se domaći političari i stručnjaci dogovore o administrativnom uređenju grada doveo do toga da odluku o tome donese tadašnji visoki predstavnik međunarodne zajednice u BiH [[Paddy Ashdown]]. Ti dokumenti poznati su pod nazivom "Novi statut Grada Mostara", koji od 2004. definira Mostar kao jedinstvenu gradsku cjelinu bez podjele na općine koje su dotad postojale (Zapad, Sjever, Jugozapad, Stari grad, Jug i Jugoistok). Umjesto navedenih općina postoje tzv. gradska područja, koja predstavljaju izborne jedinice u Gradu Mostaru. == Geografija == [[Datoteka:Mostar Old Town Panorama 2007.jpg|mini|desno|270px|Stari grad – panorama]] [[Datoteka:Stari Most Panorama.jpg|mini|desno|270px|Stari most]] [[Datoteka:AroundStariMost.jpg|mini|desno|270px|Restorani u blizini Starog mosta]] [[Datoteka:Kujundžiluk.jpg|mini|desno|270px|Ulica Kujundžiluk u Starom gradu]] [[Datoteka:Vučjakovića džamija.jpg|mini|desno|250px|[[Vučjakovića džamija]] (Šehitluci)]] [[Datoteka:Panorama Mostara.jpg|mini|desno|270px|Panorama Mostara]] Mostar je na jugu Bosne i Hercegovine, tačnije, u centru Hercegovine. Gradsko područje (Mostar i njegova okolina) geografski se može opisati kao čvorište sjeverne, zapadne i istočne Hercegovine. Kroz centar grada protječe Neretva, pa je Mostar poznat i pod nadimkom "grad na Neretvi". Najpoznatija brda oko mostarske kotline jesu Hum, Stolac, Fortica, Žrovnica, Planinica i Brkanovo brdo. Dvije najpoznatije planine u blizini Mostara jesu Velež i Prenj. Mostar je, kao i većina hercegovačkih gradova, veoma krševit.[[Datoteka:Mostar 3.jpg|mini|270px|Panorama Mostara|centar]] == Klima == Mostar ima izmijenjenu [[sredozemna klima|sredozemnu klimu]] s blažim, ali hladnim zimama (sa malo ili nimalo snijega) te veoma vrućim ljetima, kada temperature u hladu znaju iznositi i preko 40 [[Celzijev stepen|°C]]. Najviša ikad zabilježena temperatura u Mostaru izmjerena je 31. jula 1901, a iznosila je 46,2&nbsp;°C.<ref>https://www.jabuka.tv/prije-tocno-121-godinu-u-mostaru-izmjerena-rekordna-temperatura/</ref> Zbog toga je Mostar bio jedan od najtoplijih gradova u bivšoj Jugoslaviji, a danas u Bosni i Hercegovini. Najveći dio padavina bilježi se u hladnijem dijelu godine, dok su ljeta sušnija. Godišnje se prosječno bilježi 2.290 sunčanih sati, najviše u BiH. Značajniji snijeg je rijetka pojava, iako rekordni snježni pokrivač iznosi 86&nbsp;cm (zabilježen u februraru 2012). Blaga klima čini Mostar pogodnim za uzgajanje različitih vrsta voća i mediteranskog raslinja poput smokava, šipaka i maslina. {{Vremenski okvir <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan= 8,4 | vt_feb = 10,8 | vt_mar = 14,6 | vt_apr = 19 | vt_maj = 24 | vt_jun = 27,6 | vt_jul = 31,1 | vt_aug = 30,8 | vt_sep = 26,9 | vt_okt = 21,0 | vt_nov = 14,5 | vt_dec= 9,7 <!-- Najniža prosječna temperatura --> | nt_jan = 1,9 | nt_feb = 3,2 | nt_mar = 5,4 | nt_apr = 8,4 | nt_maj = 12,5 | nt_jun = 15,8 | nt_jul = 18,6 | nt_aug = 18,4 | nt_sep = 15,3 | nt_okt = 11,2 | nt_nov = 6,7 | nt_dec = 3,3 <!-- Padavine --> | p_jan = 165 | p_feb = 151 | p_mar = 150 | p_apr = 127 | p_maj = 102 | p_jun = 78 | p_jul = 43 | p_aug = 74 | p_sep = 96 | p_okt = 151 | p_nov = 200 | p_dec = 179 <!-- Ostalo --> | izvor = [http://worldweather.wmo.int/005/c00014.htm Svjetska meteorološka organizacija] }} == Privreda == Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Mostar je bio jedan od jačih privrednih središta bivše Jugoslavije (Aluminijski kombinat, "Soko", "Hepok" kasnije "Apro", Mostarska vinarija, Fabrika duhana Mostar, hidroelektrane na Neretvi, "Unis", rudnik mrkog uglja itd). Ratna razaranja uništila su privredu Mostara, pogotovo u njegovom istočnom dijelu. [[Turizam]] je jedna od najrazvijenijih grana privrede u Mostaru, naročito nakon što je stara gradska jezgra primljena na listu UNESCO-a. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Mostara|Spisak naseljenih mjesta u gradu Mostaru}} Po popisu stanovništva iz 1991, općina Mostar imala je 126.628 stanovnika, raspoređenih u 57 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, prijeratna općina Mostar je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušli su dijelovi naseljenih mjesta: [[Kamena (Istočni Mostar)|Kamena]], [[Kokorina (Istočni Mostar)|Kokorina]] i [[Zijemlje (Istočni Mostar)|Zijemlje]]. Od ovog područja formirana je općina [[Istočni Mostar]]. === Nacionalni sastav stanovništva - grad Mostar === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Mostar | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11410 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 105797 | g2013_bosnjaci = 46752 | g2013_srbi = 4421 | g2013_hrvati = 51216 | g2013_bosanci = 75 | g2013_romi = 257 | g2013_muslimani = 159 | g2013_bosanciihercegovci = 271 | g2013_albanci = 294 | g2013_jugosloveni = 83 | g2013_ukrajinci = 7 | g2013_crnogorci = 33 | g2013_turci = 6 | g2013_slovenci = 35 | g2013_pravoslavci = 13 | g2013_makedonci = 21 | g2013_nisu_izjasnili = 1312 | g2013_nepoznato = 186 | g1991_ukupno = 126628 | g1991_muslimani = 43856 | g1991_srbi = 23846 | g1991_hrvati = 43037 | g1991_jugosloveni = 12768 | g1981_ukupno = 110377 | g1981_muslimani = 34247 | g1981_srbi = 20271 | g1981_hrvati = 36927 | g1981_jugosloveni = 17143 | g1981_slovenci = 161 | g1981_crnogorci = 451 | g1981_albanci = 160 | g1981_madari = 49 | g1981_makedonci = 112 | g1981_romi = 102 | g1971_ukupno = 89580 | g1971_muslimani = 33645 | g1971_srbi = 19076 | g1971_hrvati = 32782 | g1971_jugosloveni = 2329 | g1971_slovenci = 234 | g1971_crnogorci = 439 | g1971_albanci = 125 | g1971_madari = 40 | g1971_makedonci = 138 | g1971_romi = 10 | g1961_ukupno = 72453 | g1961_muslimani = 10513 | g1961_srbi = 21220 | g1961_hrvati = 27265 | g1961_jugosloveni = 12181 | g1961_slovenci = 330 | g1961_crnogorci = 542 | g1961_albanci = 37 | g1961_madari = 44 | g1961_makedonci = 143 | g1961_romi = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Mostar === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Mostar | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 166090 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 60195 | g2013_bosnjaci = 25788 | g2013_srbi = 2109 | g2013_hrvati = 29475 | g2013_bosanci = 59 | g2013_romi = 128 | g2013_muslimani = 118 | g2013_bosanciihercegovci = 250 | g2013_albanci = 246 | g2013_jugosloveni = 75 | g2013_ukrajinci = 6 | g2013_crnogorci = 28 | g2013_turci = 5 | g2013_slovenci = 32 | g2013_pravoslavci = 9 | g2013_makedonci = 18 | g2013_nisu_izjasnili = 1143 | g2013_nepoznato = 146 | g1991_ukupno = 75865 | g1991_muslimani = 25929 | g1991_srbi = 14142 | g1991_hrvati = 21795 | g1991_jugosloveni = 11555 | g1981_ukupno = 63427 | g1981_muslimani = 18414 | g1981_srbi = 11353 | g1981_hrvati = 17621 | g1981_jugosloveni = 14732 | g1981_slovenci = 154 | g1981_crnogorci = 400 | g1981_albanci = 118 | g1981_madari = 37 | g1981_romi = 81 | g1981_makedonci = 102 | g1971_ukupno = 47802 | g1971_muslimani = 19244 | g1971_srbi = 10450 | g1971_hrvati = 14448 | g1971_jugosloveni = 2172 | g1971_slovenci = 218 | g1971_crnogorci = 413 | g1971_albanci = 114 | g1971_madari = 33 | g1971_romi = 1 | g1971_makedonci = 123 | g1961_ukupno = 35284 | g1961_muslimani = 2700 | g1961_srbi = 12559 | g1961_hrvati = 10528 | g1961_jugosloveni = 8423 | g1961_slovenci = 275 | g1961_crnogorci = 480 | g1961_albanci = 22 | g1961_madari = 37 | g1961_makedonci = 113 | g1961_romi = 1 }} == Kultura == {{Glavni|Kultura u Mostaru}} [[Datoteka:Gimnazija Mostar 2024.jpg|mini|220x220px|Gimnazija Mostar (UWC) u blizini Španskog trga.]] [[Datoteka:Sahat kula u Mostaru.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Sahat kula u Mostaru u blizini [[Karađoz-begova džamija|Karađoz-begove džamije]].]] Mostar je jedno od značajnih kulturnih i umjetničkih središta u Bosni i Hercegovini, koje je na osnovu svog bogatog kulturnog potencijala iznjedrilo neke od veoma značajnih slikara, pisaca i pjesnika, pa je i sâm grad poznat kao grad pjesnika. Arhitektura i prirodne ljepote u njegovoj neposrednoj okolini, te toplija mediteranska klima oblikovali su kulturnu scenu Mostara, a svake godine održava se Međunarodni festival komedije ''Mostarska liska''. U saradnji s Gradom Mostarom održava se i festival [[Evropska unija|Evropske unije]] pod nazivom [[Open City Mostar]]. Mostar je i značajno središte bosanske [[Sevdalinka|sevdalinke]], a jedan od najpoznatijih izvođača tokom druge polovine 20. vijeka bio je [[Himzo Polovina]]. Od novije generacije posebno su se istakli [[Mostar Sevdah Reunion]], koji izvode sevdalinke u modernijem aranžmanu.<ref name="KM">{{Cite web|url= https://kultura-mostar.ba/institucije-kulture/|title= ''Kultura Mostar: institucije kulture''|work= kultura-mostar.ba|access-date= 30. 8. 2022|archive-date= 30. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220830155245/https://kultura-mostar.ba/institucije-kulture/|url-status= dead}}</ref> Američka medijska kuća [[CNN]] uvrstila je Mostar na listu najljepših malih gradova [[Evropa|Evrope]], zbog svoje prirodne ljepote, stare čaršije i [[Stari most|Starog mosta]], koji spadaju u najbolje primjere [[Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini|osmanske arhitekture u Bosni i Hercegovini]] kao i na [[Balkan]]u.<ref>{{Cite web|url= https://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=505%3Amostar-na-cnn-ovoj-listi-najljepih-malih-gradova-evrope&catid=38%3Avijesti&Itemid=425&lang=hr|title= ''Mostar na CNN-ovoj listi najljepših malih gradova Evrope''|work= turizam-mostar.ba|access-date= 30. 8. 2022|archive-date= 30. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220830155244/https://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=505:mostar-na-cnn-ovoj-listi-najljepih-malih-gradova-evrope&catid=38:vijesti&Itemid=425&lang=hr|url-status= dead}}</ref> O njemu je pisao i osmanski putopisac [[Evlija Čelebija]].<ref>{{Cite web|url= https://www.avlija.me/putopis/evlija-celebija-seher-grad-mostar-drevni-zapisi|title= ''Evlija Čelebija: Drevni zapisi o šeheru i gradu Mostaru''|access-date= 31. 8. 2022|archive-date= 31. 8. 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220831160634/https://www.avlija.me/putopis/evlija-celebija-seher-grad-mostar-drevni-zapisi|url-status= dead}}</ref> === Književnost === {{Glavni|Književnost u Mostaru}} Mostar je kroz različite historijske periode kontinuirano prisutan u književnom životu Bosne i Hercegovine - od brojnih sevdalinki i usmenog narodnog naslijeđa, sve do književnih djela različitih pisaca, kako onih iz preporodnog perioda tako i do pisaca [[Postmodernizam|postmoderne]] orijentacije. [[Datoteka:Neretva rijeka, Mostar.jpg|lijevo|mini|[[Neretva|Rijeka Neretva]] u Mostaru]] Nakon pripajanja [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]], u Mostaru su u drugoj polovini 16. vijeka izgrađene i prve poznate biblioteke: [[Karađoz-begova biblioteka]] i [[Derviš-pašina biblioteka]]. Ulaskom Bosne u osmansko-islamski civilizacijski krug počela se razvijati [[književnost]] i [[poezija]] na orijentalnim jezicima. U to vrijeme počeli su da djeluju mnogobrojni mostarski pjesnici u čijim stihovima se prepoznaju ljubav i divljenje prema gradu, njegovim geografskim i kulturnim posebnostima, kao i nostalgija i čežnja zbog odlaska. Bili su različitih zanimanja, od neafirmiranog učenika [[Medresa|medrese]] do [[Vezir|velikog vezira]]. Lirske slike pjesnika na orijentalnim jezicima čije je porijeklo vezano uz Mostar često se prepliću oko pitomih pejzaža i neobičnog luka Starog mosta određujući identitet njihovog stvaralaštva, prisnost i pripadnost urbanom ambijentu. Profesor i naučni istraživač s [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalnog instituta]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] [[Adnan Kadrić]] primjećuje da se Mostar u poeziji mostarskih pjesnika koji stvaraju na orijentalnim jezicima metaforički oblikuje kao "grad ruža i slavuja". Odnos prema gradu kao emotivno važnom mjestu nastavljen je i u vremenu evropeizacije bosanskohercegovačke, a time i [[Bošnjačka književnost|bošnjačke književnosti]]. U to vrijeme grad je ključna spona između orijentalnog i evropskog, ali i autohtonog narodnog pjevanja s evropskim i orijentalnim. Dolazak [[Austro-Ugarska|austrougarske]] vlasti donosi nove društvene okolnosti, pri čemu dolazi do gašenja jednog načina života. Porodične i lične drame junaka u djelima bošnjačkih pisaca koje se odvijaju u periodu od 1879. do 1884. protkane su prepoznatljivim mostarskim pejzažom, [[Neretva|Neretvom]] i svjetlošću. Ovakve slike Mostara u književnom tekstu najavljuju sudbinu grada s kraja 19. vijeka kada je "Mostar bio naznačajniji kulturni i književni centar u Bosni i Hercegovini", te mjesto afirmacije ukupnog bosanskohercegovačkog kulturnog života koji se odvijao kroz razvoj časopisa unutar različitih nacionalnih zajednica, publicističku djelatnost i bogat književni život. Jedan od značajnih pisaca bio je [[Svetozar Ćorović]]. Na osnovu njegovog romana [[Stojan Mutikaša (roman)|Stojan Mutikaša]] snimljena je i televizijska serija [[Porobdžije]]. U Mostaru je 1896, na inicijativu [[Aleksa Šantić|Alekse Šantiće]], [[Jovan Dučić|Jovana Dučića]] i [[Atanasije Šola|Atanasija Šole]], osnovan književni časopis ''[[Zora (časopis)|Zora]]'', koji je bez prekida izlazio do 1901.<ref name="Most">{{cite web |url= http://www.most.ba/041/046.htm |title= Jezička standardizacija i pravopisna norma u ''Zori'' (prilog mr. Muhameda Šatora) |publisher=Most|access-date=20. 6. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130609144433/http://www.most.ba/041/046.htm |archive-date=9. 6. 2013 |url-status= dead }}</ref> Od bošnjačkih pisaca iz tog vremena posebno se izdvajaju [[Hamza Humo]] i [[Alija Nametak]]. Humo je jedan od predstavnika modernističkog načina pjevanja, a nerijetko se kvalifikuje i kao mostarski, zavičajni pjesnik. U poetskom izričaju objedinjuje sevdalijsko i orijentalno naslijeđe s elementima modernog oblikovanja književnog teksta. U njegovoj poeziji mogu se susresti dva lica grada: jedan je raspjevan, prepun svjetlosti, hedonizma i raznovrsnih čulnih senzacija, o čemu posebno svjedoči pjesnička zbirka ''[[Grad rima i ritmova]]'' iz 1924. Nasuprot ovome je grad ovijen misterijom, a atmosferi mističnosti doprinose [[Munara|munare]], [[šadrvan]]i i zvonici kao znakovi novog senzibiliteta. U pripovjedačkom opusu Alije Nametka Mostar je jedno od zapaženih mjesta, posebno u ciklusu ''[[I dobri i zli Bošnjani]]'', u koji su utkani folklorni elementi, predanja i praznovjerja s realističnim pripovjedačkim okvirom. Prepoznatljivi simboli Mostara poput Neretve, [[Radobolja|Radobolje]], [[Žovnica|Žovnice]], [[Šarića džamija (Mostar)|Šarića džamije]], [[Tabačica|Tabačice]] svjedoče priču o mostarskoj prošlosti, nekada o osmanskim vremenima, a nerijetko i o dolasku novih vremena i austrougarske uprave.<ref>{{Cite web|url= https://www.academia.edu/41574102/Knji%C5%BEevna_prezentacija_Mostara_u_odabranoj_prozi_bo%C5%A1nja%C4%8Dkh_pisaca|title= ''Književna prezentacija Mostara u odabranoj prozi bošnjačkih pisaca|work= academa.edu|access-date= 31. 8. 2022}}</ref> === Muzika === {{Glavni|Muzika u Mostaru}} {{Proširiti sekciju}} === Slikarstvo === {{Glavni|Slikarstvo u Mostaru}} {{Proširiti sekciju}} === Kulturne institucije === [[Datoteka:Narodno pozorište Mostar.jpg|mini|desno|250px|Narodno pozorište Mostar]] U Mostaru djeluju: {{div col}} *Arhiv Hercegovine (danas kantonalni arhiv) *Centar za kulturu Mostar *[[Derviš-pašina biblioteka]] *Dječija biblioteka *Dom kulture "Herceg Stjepan Kosača" *Francuski kulturni centar *Gradska biblioteka "Herceg Stjepan Kosača" *Gradska biblioteka na Luci *Gradski hor Mostar *Hrvatsko narodno kazalište Mostar *[[Karađoz-begova biblioteka]] *Kuća Alekse Šantića *[[Muzički centar Pavarotti|Muzički centar "Pavarotti"]] *[[Muzej Hercegovine (Mostar)|Muzej Hercegovine]] *Narodno pozorište u Mostaru *Omladinski kulturni centar "Abrašević" *Pozorište lutaka Mostar *Simfonijski orkestar Mostar<ref name="KM"/> {{div col end}} === Kulturni događaji === * [[Mostarsko ljeto]], gdje se ističu Šantićeve večeri poezije, Mostarski ljetni festival te Festival horova / ansambala Bosne i Hercegovine * [[Mostarsko proljeće]] značajna je kulturna manifestacija, koju organizira Matica Hrvatska Mostar i koja se održava svake godine tokom proljeća i ljeta * Festival [[komedija|komedije]] Bosne i Hercegovine [[Mostarska liska]], koji je pokrenulo Narodno pozorište u Mostaru 1991, a inicijator je bio režiser [[Ahmet Obradović]] === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Mostaru|Arhitektura Mostara}} == Sport == [[Datoteka:Stadion Rodjeni.jpg|mini|230px|[[Stadion "Rođeni"|Stadion Rođeni]] ([[FK Velež Mostar|Velež]])]] [[Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski.JPG|lijevo|mini|[[Stadion pod Bijelim brijegom]] ([[HŠK Zrinjski|Zrinjski]])]] Najpoznatiji sport u Mostaru jest [[nogomet]]. U najveće uspjehe mostarskih nogometnih klubova spadaju dvije titule [[FK Velež Mostar|Velež]]a u kupu bivše Jugoslavije ([[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup maršala Tita]] [[Kup maršala Tita 1980/1981.|1981.]] i [[Kup maršala Tita 1985/1986.|1986]]) te titule prvaka Bosne i Hercegovine koje je osvojio [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] ([[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2005]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2009]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/2014.|2014]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2016]]), uz jedan osvojen [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]] (također Zrinjski [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2007/2008.|2008]]). Osim nogometa, u Mostaru je najpoznatiji ekstremni sport [[skokovi sa Starog mosta]] u Neretvu. Ovi skokovi i najpoznatiji mostarski skok, ''lasta'', predstavljaju, osim Starog mosta, FK Veleža, najpoznatiji dio mostarske tradicije. Takmičenja u skokovima organiziraju se tradicionalno svake godine krajem jula, a organizator je Klub skakača "Mostari". Važnost ovog takmičenja pokazuje i to da ga prenosi državna televizija ili neka od komercijalnih televizija u zemlji. [[Datoteka:Željeznička stanica Mostar.jpg|mini|200x200piksel|Željeznička stanica Mostar]] Jedan od sportova koji je dosta popularan u Mostaru jest i [[karate]]. U gradu djeluje više karate-klubova. Osim karatea, zastupljeni su i [[plivanje]], [[tenis]], [[košarka]], [[rukomet]], [[džudo]], [[boks]], [[kajakaštvo]]. == Saobraćaj == Najznačajnija saobraćajnica koja prolazi kroz Mostar jest magistralni put [[Magistralni put M17|M17]]. Mostar ima dvije autobuske i jednu željezničku stanicu. Javni [[autobus]]ki saobraćaj u Mostaru obavlja preduzeće Mostar-bus, koje radi pod Gradskom upravom. Mostar također ima [[Međunarodni aerodrom Mostar|međunarodni aerodrom]], smješten u [[Ortiješ]]u. == Poznate ličnosti == {{div col|3}} *[[Adin Hebib]], slikar *[[Aleksa Šantić]], pjesnik *[[Alija Kebo]], književnik *[[Almir Zalihić]], pisac *[[Blaž Slišković]], nogometaš i trener *[[Jadranko Fink|Jadranko]] i [[Goran Fink]], skakači u vodu *[[Dražen Dalipagić]], košarkaš *[[Dušan Bajević]], nogometaš *[[Džemal Bijedić]], političar *[[Džemal Hadžiabdić|Džemal]] i [[Mili Hadžiabdić]], nogometaši *[[Edo Kajan]], alpinist *[[Emir Balić]], skakač *[[Enver Marić]], nogometaš *[[Faruk Ćupina]], advokat i trener *[[Florijan Mićković|Florijan Mićković]], kipar *[[Franjo Vladić]], nogometaš *[[Haldun Leo Hrvić]], nogometaš *[[Hamza Humo]], pisac *[[Himzo Polovina]], pjevač *[[Ibrahim Braca Dilberović]] *[[Ico Voljevica]], slikar *[[Jasna Merdan]], rukometašica *[[Josip Jole Musa]], *[[Karlo Afan de Rivera]], slikar *[[Ljubo Bešlić]], gradonačelnik *[[Meha Sefić]], slikar *[[Meho Džeger]], zabavljač *[[Meho Kodro]], nogometaš *[[Milojko Ćišić]], elektroenergetičar *[[Mišo Marić]], pjesnik *[[Muhamed Mujić]], nogometaš *[[Mujaga Komadina]], gradonačelnik *[[Murat Ćorić]], političar *[[Mustafa Pezo]], slikar *[[Osman Đikić]], pisac *[[Peko Dilberović]] *[[Ibrahim Kajan]], pisac *[[Pero Zubac]], pisac *[[Predrag Matvejević]], pisac *[[Bobo Samardžić]], slikar *[[Željko Samardžić]], pjevač *[[Safet Oručević]], gradonačelnik *[[Salko Ćurić]], karataš *[[Saša Papac]], nogometaš *[[Sead Kajtaz]], nogometaš *[[Semir Tuce]], nogometaš *[[Senad Glavović]], nogometaš *[[Sergej Barbarez]], nogometaš *[[Sergej Trifunović]], glumac *[[Sulejman Rebac]], nogometaš *[[Svetozar Ćorović]], pisac *[[Vahid Halilhodžić]],nogometaš i trener *[[Vasa Kisa]], mostarska ''liska'' *[[Vlado Puljić]], slikar *[[Vladimir Ćorović]], historičar *[[Zdravko Grebo]], kritičar {{div col end}} == Turizam == Mostar je jedan od najvećih urbanih turističkih centara u Bosni i Hercegovini. U njegove najpoznatije znamenitosti spadaju: *[[Stari grad (Mostar)|Stari grad]] - historijska četvrt sa [[Stari most|Starim mostom]] i nizom ostalih sadržaja iz bogate historije grada *[[Karađoz-begova džamija]] *Franjevačka crkva, s najvišim zvonikom u Bosni i Hercegovini *[[Bišćevića sokak]], s poznatom Turskom kućom *Historijsko naselje Brankovac, s kućama i avlijama starih mostarskih porodica, građenim u osmanskom stilu *[[Blagaj (Mostar)|Staro naselje Blagaj]] s Vrelom Bune, čuvenom [[Blagajska tekija|Blagajskom tekijom]], te starim gradom osnivača Hercegovine, [[Stjepan Vukčić Kosača|hercega Stjepana Kosače]] *[https://web.archive.org/web/20071008181102/http://www.ruiste.info/ Park prirode Ruište] na planini Prenj, poznat po endemskoj vrsti [[munika|munike]], kao i endemskoj vrsti [[Lilium bosniacum|bosanskog ljiljana]] *Rezervat prirode Diva Grabovica, s gotovo netaknutom prirodom *[[Mostarsko blato]], park prirode zapadno od Mostara *[[Kuća Alekse Šantića]], velikana bosanskohercegovačkog pjesništva *[[Muzej Hercegovine u Mostaru|Muzej Hercegovine]] *[[Partizansko groblje u Mostaru]] == Također pogledajte == * [[Arhitektura Mostara]] * [[Mostovi u Mostaru]] * [[Naselja Mostara]] * [[Grb grada Mostara]] * [[Mostarska avenija]] * [[Reljef braće Dioskuri]] * [[Ulica maršala Tita (Mostar)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Mostar}} {{Wikivoyage|Mostar}} * [http://www.mostar.ba/ Zvanični veb-sajt grada Mostara] * [https://www.academia.edu/12094214/Mostarski_likovni_krug, Mostarski likovni krug] {{Grad Mostar}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Neretva}} {{Poluzaštita}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mostar|*]] [[Kategorija:Gradovi u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] 3ne2upjuzaqst5cqfs2d9541bs3mh4n Južni Slaveni 0 3874 3924697 3877364 2026-09-11T14:09:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924697 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Južni Slaveni | izvorno_ime = | ukupno = oko 30.000.000 | regija1 = {{ZID|Srbija}} | pop1 = 6,647,003 (isključujući Kosovo) | ref1 = )<ref name="Census 2022">{{cite web | url=https://popis2022.stat.gov.rs/en-us/5-vestisaopstenja/news-events/20230428-konacnirezpopisa/ | title=Final results of the Census of Population, Households and Dwellings, 2022 | publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia | date=28. 4. 2023 | access-date=28. 4. 2023 | language=en}}</ref> | regija2 = {{ZID|Bugarska}} | pop2 = 6.447.710 | ref2 = | regija3 = {{ZID|Hrvatska}} | pop3 = 3.855.641 | ref3 = <ref>{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2023/en/58064 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2022 |website = podaci.dzs.hr |date = 8 Sep 2023 |access-date = 21 Sep 2023 |archive-date = 2. 10. 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231002083017/https://podaci.dzs.hr/2023/en/58064 |url-status = dead }}</ref> | regija4 = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | pop4 = 3.475.000 | ref4 = <ref name="Popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini, 2013: Rezultati Popisa / Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013: Final Results |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |last=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine / Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina |date=2016 |language=bs,en |access-date=21. 6. 2021 |archive-date=25. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625224417/https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |url-status=live }}</ref> | regija5 = {{ZID|Slovenija}} | pop5 = 2,120,937 | ref5 = <ref name="Statistical Office of Slovenia">{{cite web|url=https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/11421|title=Population, 1 October 2022|access-date=17. 3. 2023|publisher=[[Statistical Office of Slovenia]]|archive-date=6. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106194555/https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/11421|url-status=dead}}</ref> | regija6 = {{ZID|Sjeverna Makedonija}} | pop6 = 1.836.713 | ref6 = <ref name="2021 census">{{Cite web |title=State Statistical Office – News release: Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of North Macedonia, 2021 – first dataset ,2021 |url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=146 |access-date=30. 3. 2022 |website=Stat.gov.mk}}</ref> | regija7 = {{ZID|Kosovo}} | pop7 = 1.761.985 | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=XK|title=Population of Kosovo|date=2022|access-date=10. 8. 2022|archive-date=19. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719142637/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=XK|url-status=live}}</ref> | regija8 = {{ZID|Crna Gora}} | pop8 = 602.445 | ref8 = <ref>{{cite web | url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT | access-date=29. 11. 2023 | archive-date=27. 12. 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231227190720/https://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48 | url-status=dead }}</ref> | jezici = [[Istočnojužnoslavenski jezici]] <br> [[Bugarski jezik|bugarski]], <br> [[Makedonski jezik|makedonski]], <br> [[Zapadnojužnoslavenski jezici]] <br> [[Srpskohrvatski jezik]] <br> <small>[[Bosanski jezik|Bosanski]], [[Hrvatski jezik|Hrvatski]], [[Crnogorski jezik|Crnogorski]], [[Srpski jezik|Srpski]] <br> </small>[[Slovenski jezik|Slovenski]] | vjera = [[Pravoslavna crkva]], [[Katoličanstvo|Katolička crkva]], [[Sunitski islam|Islam]] | vezano = Drugi [[slaveni]] }} [[Datoteka:Slavic europe.png|mini|300p|desno|Države Evrope u kojima Južni Slaveni čine većinu stanovništva (crna boja)]] '''Južni Slaveni''' su [[Slaveni|slavenski narodi]], koji naseljavaju [[Balkan]]sko poluostrvo, Panonsku niziju (zemlje sjeverno od Dunava i Save) i istočne Alpe.Geografski odvojeni od [[Zapadni Slaveni|Zapadnih]] i [[Istočni Slaveni|Istočnih Slovena]] [[Austrija|Austrijom]], [[Mađarska|Mađarskom]], [[Rumunija|Rumunijom]] i [[Crno more|Crnim morem]], Južni Sloveni danas žive u [[Bugarska|Bugarskoj]], [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]], [[Srbija|Srbiji]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]] su većinom [[Pravoslavlje|pravoslavci]], dok su južni Slaveni koji žive u [[Slovenija|Sloveniji]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] većinom [[Katoličanstvo|katolici]] ([[Hrvati]], [[Slovenci]]). U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] su zastupljene sve tri vjere: [[Islam|muslimani]] (većinski [[Bošnjaci]]), pravoslavci (većinski [[Srbi]]) i katolici (većinski [[Hrvati]]). U svijetu ukupno ima otprilike 33 miliona Južnih Slavena. Oni su istovremeno i najveća jezična grupa [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]. U 20. vijeku, država Jugoslavija ujedinila je većinu južnoslovenskih naroda i zemalja — sa izuzetkom Bugara i Bugarske — u jednu državu . Panslavenski koncept Jugoslavije pojavio se u Hrvatskoj krajem 17. vijeka, u to vrijeme dio [[Habsburška Monarhija|Habsburške monarhije]], a dobio je na značaju kroz [[ilirski pokret]] u 19. stoljeću. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, preimenovana u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1929, proglašena je 1. decembra 1918, nakon ujedinjenja Države Slovenaca, Hrvata i Srba sa kraljevinama Srbijom i Crnom Gorom. Raspadom Jugoslavije početkom 1990-ih, formirano je nekoliko nezavisnih suverenih država. Termin "Jugosloveni" je bio, a ponekad se i dalje koristi kao sinonim za "Južne Slovene", ali nikada ne uključuje Bugare, a ponekad se odnosi samo na građane ili stanovnike bivše Jugoslavije, ili samo na one koji su se zvanično registrovali kao etnički Jugosloveni. == Južnoslavenski narodi i etničke grupe == Zapadna grupa: * [[Bošnjaci]] ** [[Bošnjaci Kosova|Goranci]] * [[Crnogorci]] * [[Hrvati]] ** [[Bokelji]] ** [[Bunjevci]] ** [[Gradišćanski Hrvati]] ** [[Janjevci]] ** [[Moliški Hrvati]] ** [[Šokci]] * [[Jugoslaveni]](nepriznati narod) * [[Krašovani]](nepriznati narod) * [[Slovenci]] ** [[Kranjci]] * [[Srbi]] **[[Goranci]] Istočna grupa: * [[Bugari]] ** [[Pomaci]] * [[Makedonci]] == Simboli == [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|250p|mini|Trobojnica]] Južni Slaveni pošto nikada u potpunosti nisu imali zajedničku državu nisu imali ni jedinstvene simbole (grbove ili zastave). Ipak najpoznatijom južnoslavenskom zastavom se smatra jugoslavenska trobojnica. Ona je zapravo predstavljala 6 južnoslavenskih naroda(Slovence, Hrvate, Srbe, Bošnjake, Crnogorce i Makedonce). Uvedena je u doba Kraljevine SHS i uz blage izmjene(poput ubacivanja/izbacivanja crvene petokrake u središte trobojnice) preživjela je u sve tri Jugoslavije(kraljevskoj, socijalističkoj i srbijansko-crnogorskoj). U potpunosti je ukinuta proglašavanjem nezavisnosti Crne Gore, a jugonostalgičari je i dalje smatraju svojom zastavom. == Trobojnice po etničkim grupama == * Slovenci: bijelo-plavo-crveno * Hrvati: crveno-bijelo-plavo * Srbi i Crnogorci: crveno-plavo-bijelo * Bugari: bijelo-zeleno-crveno == Primjeri trobojnica == <gallery> Datoteka:Flag of the Slovene Nation.svg|Slovenci Datoteka:Flag of the Kingdom of Croatia.svg|Hrvati Datoteka:Civil Flag of Serbia.svg|Srbi Datoteka:Flag of Bulgaria.svg|Bugari </gallery> ==Reference== {{Refspisak}} == Izvori == {{refbegin}} ;Primarni izvori * {{Cite book|editor-last=Moravcsik|editor-first=Gyula|editor-link=Gyula Moravcsik|title=Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio|year=1967|orig-year=1949|edition=2nd revised|location=Washington D.C.|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|url=https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC|isbn=9780884020219|access-date=9. 3. 2018|archive-date=20. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120171955/https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC|url-status=live}} * {{Cite book|editor-last=Scholz|editor-first=Bernhard Walter|title=Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories|year=1970|publisher=University of Michigan Press|url=https://books.google.com/books?id=sTzl6wFjehMC|isbn=0472061860|access-date=9. 3. 2018|archive-date=27. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927202758/https://books.google.com/books?id=sTzl6wFjehMC|url-status=live}} ;Knjige * {{Cite book|last=Barford|first=Paul M.|title=The Early Slavs: Culture and Society in Early Medieval Eastern Europe|year=2001|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|url=https://books.google.com/books?id=1Z9ItAtbJ5AC|isbn=0801439779|access-date=9. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145142/https://books.google.com/books?id=1Z9ItAtbJ5AC|url-status=live}} * {{cite book|last=Castellan|first=Georges|title=History of the Balkans: From Mohammed the Conqueror to Stalin|url=https://books.google.com/books?id=1G5pAAAAMAAJ|year=1992|publisher=East European Monographs|isbn=978-0-88033-222-4|access-date=19. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145151/https://books.google.com/books?id=1G5pAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{Cite book|last=Curta|first=Florin|author-link=Florin Curta|title=The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700|year=2001|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=rcFGhCVs0sYC|isbn=9781139428880|access-date=2. 8. 2017|archive-date=27. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927203144/https://books.google.com/books?id=rcFGhCVs0sYC|url-status=live}} * {{Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250}} * {{Cite book|last=Dvornik|first=Francis|author-link=Francis Dvornik|title=The Slavs in European History and Civilization|year=1962|location=New Brunswick|publisher=Rutgers University Press|url=https://archive.org/details/slavsineuropeanh0000dvor|url-access=registration|isbn=9780813507996}} * {{The Early Medieval Balkans}} * {{The Late Medieval Balkans}} * {{Cite book|last=Fine|first=John Van Antwerp Jr.|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|title=When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans: A Study of Identity in Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia, and Slavonia in the Medieval and Early-Modern Periods|year=2005|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=University of Michigan Press|url=https://books.google.com/books?id=wEF5oN5erE0C|isbn=0472025600|access-date=9. 3. 2018|archive-date=27. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927203730/https://books.google.com/books?id=wEF5oN5erE0C|url-status=live}} * {{cite book|last=Hupchick|first=Dennis P.|title=The Balkans: From Constantinople to Communism|url=https://books.google.com/books?id=N-Dh3D_VPdwC|year=2004|orig-year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-6417-5|access-date=19. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145200/https://books.google.com/books?id=N-Dh3D_VPdwC|url-status=live}} * {{cite book|last=James|first=Edward|title=Europe's Barbarians AD 200-600|url=https://books.google.com/books?id=zlYSBAAAQBAJ&pg=PA95|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-86825-5|access-date=15. 7. 2020|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145211/https://books.google.com/books?id=zlYSBAAAQBAJ&pg=PA95#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Janković|first=Đorđe|title=The Slavs in the 6th Century North Illyricum|journal=Гласник Српског археолошког друштва|year=2004|volume=20|pages=39–61|url=http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047|access-date=8. 3. 2018|archive-date=23. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123101219/http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047|url-status=live}} * {{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|author-link=Barbara Jelavich|title=History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries|volume=1|year=1983a|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=qR4EeOrTm-0C|isbn=9780521274586|access-date=19. 3. 2018|archive-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123132943/https://books.google.com/books?id=qR4EeOrTm-0C|url-status=live}} * {{Cite book|last=Jelavich|first=Barbara|author-link=Barbara Jelavich|title=History of the Balkans: Twentieth Century|volume=2|year=1983b|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC|isbn=9780521274593}} * {{cite book|last1=Kaimakamova|first1=Miliana|last2=Salamon|first2=Maciej|title=Byzantium, new peoples, new powers: the Byzantino-Slav contact zone, from the ninth to the fifteenth century|url=https://books.google.com/books?id=85giAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Towarzystwo Wydawnicze "Historia Iagellonica"|isbn=978-83-88737-83-1|access-date=19. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145204/https://books.google.com/books?id=85giAQAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=Frank A.|last=Kmietowicz|title=Ancient Slavs|url=https://books.google.com/books?id=amTxAAAAMAAJ|year=1976|publisher=Worzalla Publishing Company|access-date=15. 7. 2020|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145144/https://books.google.com/books?id=amTxAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Kobyliński|first=Zbigniew|title=The Slavs|work=The New Cambridge Medieval History: Volume 1, C.500-c.700|url=https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C&pg=PA524|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36291-7|pages=524|access-date=19. 3. 2018|archive-date=15. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115221953/https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C&pg=PA524|url-status=live}} * {{cite book|last=Kobyliński|first=Zbigniew|chapter=The Slavs|editor=Fouracre, Paul|title=The New Cambridge Medieval History, Volume 1: c.500–c.700|publisher=Cambridge University Press|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C|isbn=978-0-521-36291-7|access-date=19. 3. 2018|archive-date=28. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928201330/https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C|url-status=live}} * {{cite book|last=Obolensky|first=Dimitri|author-link=Dimitri Obolensky|title=The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe, 500-1453|year=1974|orig-year=1971|location=London|publisher=Cardinal|isbn=9780351176449|url=https://books.google.com/books?id=RlBoAAAAMAAJ|access-date=9. 3. 2018|archive-date=21. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921093756/https://books.google.com/books?id=RlBoAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Ostrogorsky|first=George|author-link=George Ostrogorsky|year=1956|title=History of the Byzantine State|location=Oxford|publisher=Basil Blackwell|url=https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ|access-date=9. 3. 2018|archive-date=23. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423035501/https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Portal|first=Roger|title=The Slavs|edition=Translated from French|translator=Evans, Patrick|url=https://books.google.com/books?id=AXMvAQAAMAAJ|year=1969|orig-year=1965|publisher=Weidenfeld & Nicolson|pages=<!--90–107, 242–250, 364–389, 440–450-->|isbn=9780297763130|access-date=21. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145144/https://books.google.com/books?id=AXMvAQAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Runciman|first=Steven|author-link=Steven Runciman|title=A History of the First Bulgarian Empire|year=1930|location=London|publisher=G. Bell & Sons|isbn=9780598749222|url=https://books.google.com/books?id=Y-NBAAAAYAAJ|access-date=20. 10. 2020|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145648/https://books.google.com/books?id=Y-NBAAAAYAAJ|url-status=live}} * {{cite book|editor-last=Samardžić|editor-first1=Radovan|editor-link1=Radovan Samardžić|editor-last2=Duškov|editor-first2=Milan|title=Serbs in European Civilization|year=1993|location=Belgrade|publisher=Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies|url=https://books.google.com/books?id=O3MtAQAAIAAJ|isbn=9788675830153}} * {{cite book|last=Singleton|first=Fred|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|url=https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing|url-access=registration|year=1985|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-27485-2}} * {{cite book|last=Stavrianos|first=Leften Stavros|author-link=L. S. Stavrianos|title=The Balkans Since 1453|url=https://books.google.com/books?id=xcp7OXQE0FMC|year=2000|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|isbn=978-1-85065-551-0}} * {{cite book|last=Vlasto|first=Alexis P.|author-link=Alexis P. Vlasto|title=The Entry of the Slavs into Christendom: An Introduction to the Medieval History of the Slavs|year=1970|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=fpVOAAAAIAAJ|isbn=9780521074599|access-date=8. 3. 2018|archive-date=20. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120164740/https://books.google.com/books?id=fpVOAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|last=Živković|first=Tibor|author-link=Tibor Živković|year=2002|title=Јужни Словени под византијском влашћу 600-1025|trans-title=South Slavs under the Byzantine Rule (600–1025)|url=https://books.google.com/books?id=oE-gAAAAMAAJ|location=Belgrade|publisher=Историјски институт САНУ|isbn=9788677430276|access-date=15. 7. 2020|archive-date=27. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927203640/https://books.google.com/books?id=oE-gAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Živković|first=Tibor|author-link=Tibor Živković|year=2008|title=Forging unity: The South Slavs between East and West 550–1150|location=Belgrade|publisher=The Institute of History, Čigoja štampa|isbn=9788675585732|url=https://books.google.com/books?id=JlIsAQAAIAAJ|access-date=25. 9. 2016|archive-date=27. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927204207/https://books.google.com/books?id=JlIsAQAAIAAJ|url-status=live}} ;Žurnali *{{cite book|editor-last1=Gitelman|editor-first1=Zvi|editor-last2=Hajda|editor-first2=Lubomyr A.|editor-last3=Himka|editor-first3=John-Paul|editor-last4=Solchanyk|editor-first4=Roman|title=Cultures and Nations of Central and Eastern Europe: Essays in Honor of Roman Szporluk|url=https://books.google.com/books?id=2FIjAQAAIAAJ|year=2000|publisher=Ukrainian Research Institute, Harvard University|isbn=978-0-916458-93-5|ref={{harvid|URI|2000}}|access-date=19. 3. 2018|archive-date=6. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006145721/https://books.google.com/books?id=2FIjAQAAIAAJ|url-status=live}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.youtube.com/watch?v=aYDPuuioEtY Stari slavenski bogovi (RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal)] * [https://www.youtube.com/watch?v=B6qO-Mnrkyc Bizantijski Ilirikum - Naseljavanje Slavena] na [[Youtube]]u {{Stub-narod}} {{Commonscat|South Slavs}} {{Slavenski narodi}} [[Kategorija:Slaveni|*]] [[Kategorija:Slavenski narodi|*]] [[Kategorija:Južni Slaveni|*]] noxpsjcvbnaa0j5eazpjzaz0rcnvwkk Logika 0 3936 3924745 3826911 2026-09-11T21:43:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924745 wikitext text/x-wiki '''Logika''' ([[Grčki jezik|grčki]]: [[govor]], [[riječ]], [[um]], [[misao]], [[zakon]]) jeste [[Filozofija|filozofska]] disciplina koja se bavi izučavanjem oblika i [[zakon]]a [[Istina|istinitog]] i pravilnog [[Mišljenje|mišljenja]]. Ljudsko mišljenje sadrži sve ono što [[čovjek]] [[Misao|misli]] i taj sadržaj je izuzetno raznovrstan i velik. Mišljenje je refleksija beskonačnog [[univerzum]]a fenomena i procesa, uključujući i sam proces mišljenja. Forme ili oblici sadržaja mišljenja, odnosno način ispoljavanja mišljenja, ujedno su i osnovni elementi ili glavne kategorije logike: [[pojam]][[Sud (logika)|, sud]] i [[zaključak]].<ref name="Tubić">{{cite book|url=|title=Enciklopedijski rječnik marksističkih pojmova|last=Tubić|first=Risto|date=|publisher=IP Veselin Masleša, 1974|isbn=|location=Sarajevo|page=232-233|access-date=}}</ref><ref name="Filipović">{{cite book |last= Filipović|first= Vladimir (redaktor)|date= |title= Filozofijski rječnik|url= |location= Zagreb|publisher= Nakladni zavod Matice hrvatske, 1989|page= |isbn= |access-date= }}</ref> Logika je, po svom sadržaju, sistematsko proučavanje [[Sud (logika)|tvrdnji]] (sudova, argumenata) i njihovih veza sa [[Zaključak|zaključkom]]. Logički ispravna tvrdnja je ona kod koje postoji logička osnova koja povezuje pretpostavku iz tvrdnje sa zaključkom i potvrđuje je. Osim navedenih, [[Nauka|naučna]] logika se koristi i drugim pojmovima, kao što su: [[definicija]], specifikacija, naučna činjenica, naučni problem, naučno otkriće, distinkcija (razlika), deskripcija (opis), eksplanacija (obrazloženje), predviđanje, dokaz, opovrgavanje, problem, [[hipoteza]] (pretpostavka), [[teorija]], zakon (pravilo), verifikacija (potvrđivanje).<ref name="Cvetković">{{cite book |last= Cvetković|first= Ljiljana|date= |title= Kvantitativne i kvalitativne metode analize podataka|trans-title= |url= |language= |location= Novi Sad, 2011|publisher= |page= 20-23|isbn= 978-86-85251-36-8|access-date= }}</ref> Jasno je da se mnogi od ovih pojmova koriste i u drugim naukama, sa identičnim ili sličnim značenjem i primjenom. U okviru logike primjenjuju se različite [[Metodologija|metodologije]] rezonovanja: [[dedukcija]], koja se od vremena klasične logike smatrala kao jedina validna metoda, [[indukcija]], koja je i dalje predmet kritika<ref>{{cite web| url = http://www.emsf.rai.it/scripts/interviste.asp?d=78#1 Il metodo ipotetico deduttivo| title = Cfr. intervista a Karl Popper| last = RAI| first = Educational| date = | website = EMSF| publisher = | access-date=30. 4. 2016| language = it| archive-url = https://web.archive.org/web/20111011102655/http://www.emsf.rai.it/scripts/interviste.asp?d=78#1| archive-date=11. 10. 2011| url-status = dead}}</ref> i abdukcija (latinski: abductio - odvođenje).<ref>Formalno zaključivanje od zaključka (conclusio) i pravila (maior) na zadani slučaj (minor), od posljedice na uzrok. Sastavni dio svake hipoteze. {{cite web| url = http://proleksis.lzmk.hr/6596| title = Abdukcija| last = | first = | date = 13. 2. 2013| website = Proleksis enciklopedija| publisher = | access-date = 30. 4. 2016| language = hr| archive-date = 1. 9. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160901130803/http://proleksis.lzmk.hr/6596/| url-status = dead}}</ref> koju revalorizira filozof [[Charles Sanders Peirce]]. == Uvod == [[Datoteka: Charles Sanders Peirce theb3558.jpg|mini|Charles Sanders Peirce (1839-1914): Malo ljudi se trudi da proučava logiku jer svako smatra da je već dovoljno sposoban da dobro rezonuje.<ref>{{cite book |last= Sanders Peirce |first= Charles |date=30. 11. 1877|title= Illustrations of the Logic of Science, First Paper - The Fixation of Belief |url= |location= |publisher= Popular Science Monthly |page= Vol. 12 |isbn= |access-date= }}</ref>...Da bi učio, moraš željeti da učiš i nemoj biti zadovoljan sa onim mišljenjem kojem si već sklon...<ref>{{cite book |last= Sanders Peirce |first= Charles |date= |title= First Rule of Logic |url= |location= |publisher= Collected Papers, Vol. I |page= 135|isbn= |access-date= }}</ref> Put istraživanja se ne smije blokirati! Identitet čovjeka sastoji se od sklada između onoga što radi i onoga što misli.<ref>{{cite book |last= Sanders Peirce |first= Charles |date= |title= Scritti scelti |url= |location= Torino, 2005|publisher= Utet |page= |isbn= |access-date= }}</ref>]] Logika se ne bavi posebnim područjima [[stvarnost]]i; ona istražuje proces(e) kojim se dolazi do saznanja o stvarnosti uopće i to je čini [[Filozofija|filozofskom]] naukom. Dakle, logika utvrđuje zakone kojima se dolazi do istine. U odnosu na shvatanje pojma istine izdvojile su se formalna logika i sadržinska (konkretna) logika - prva se bavi objektivnom istinom i tretira mišljenje na formalan način a druga se bavi formalnim pravilima i tretiranjem pravila mišljenja na konkretan (sadržinski način). [[Grčka|Grčki]] [[filozof]] [[Aristotel]] iz IV stoljeća p. n. e. se smatra osnivačem [[Evropa|evropske]] logike, on je postavio odličan temelj ovoj nauci i prvi je koristio [[Varijabla|varijable]] za predstavljanje logičkih izraza. U [[Srednji vijek|Srednjem vijeku]] se Aristotelova [[Dedukcija|deduktivna]] logika samo nadograđivala, sve do XVII stoljeća, kada [[Engleska|engleski]] filozof [[Francis Bacon]] uvodi novu, [[Indukcija|induktivnu]] logiku. U XIX i XX stoljeću razvija se [[simbol]]ička logika, na početku je bila samo razvijeniji oblik deduktivne logike a kasnije je obuhvatila i induktivnu logiku. Ova logika je šira i egzaktnija od tradicionalne.<ref name="Tubić" /> Simboličkoj logici je prethodila [[matematička logika]], njoj je neposredno prethodio rad [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz-a]], a istaknuti predstavnici su bili [[Rudolf Carnap]], [[Bertrand Russell]], [[Alfred Tarski]] i dr. Ova logika koristi poseban sistem znakova (slično matematičkim) sa striktno određenim značenjima. Ipak, ovakav sistem je ograničen u primjeni na složenim pojavama izražene [[Dinamika|dinamike]], kao što su [[Priroda|prirodne]] i [[Društvo|društvene]] pojave.<ref name="Tubić" /> Sa [[Hegel]]om, koji je prvi dao formulaciju pravila [[Dijalektika|dijalektičkog]] mišljenja, razvija se dijalektička [[metoda]] koja je značajno pogodnija za tretiranje takvih pojava zato što uvijek razmatra i posebnosti datih situacija. Ipak, njegova logika je ostala u okviru [[Idealizam|idealizma]] a [[Materijalizam|materijalističku]] interpretaciju dobija u radovima [[Marksistička filozofija|marksista]] (npr. [[Karl Marx|Marksov]] ''Kapital'' sadrži izraženu primjenu dijalektičke logike).<ref name="Tubić" /> Logika nije normativna [[nauka]] ali poznavanje formi [[mišljenje|mišljenja]] i logičkih zakona pomaže jasnijem i pravilnijem izražavanju kao i pronalaženju grešaka u vlastitom i tuđem mišljenju. Što se tiče odnosa [[Psihologija|psihologije]] i logike, uočava se razlika u opsegu proučavanja: psihologija se bavi svim [[Psihologija|psihičkim]], intelektualnim, [[Emocija|emotivnim]] procesima i procesima volje dok je logika usmjerena samo na forme istinitog i pravilnog mišljenja.<ref name="Tubić" /> Logika se u određenim krugovima posmatra kao dio [[Filozofija|filozofije]] a u drugim kao posebna nauka. Predstavnici [[Ontologija|ontološke]] logike zastupaju stanovište prema kojem su svi filozofski problemi u osnovi ontološki tako da ni logika nije moguća kao odvojena nauka. Kod [[Gnoseologija|gnoseološke]] logike zastupa se mišljenje da je logika disciplina koja se bavi isključivo formalnim uslovima spoznaje i kao takva samo dio teorije spoznaje koja tretira spoznaju u njenoj ukupnosti. [[Antropologija|Antropologizam]] u logici smatra da je mišljenje dio čovjekovih aktivnosti pa je prema tome logika, koja se bavi čovjekovim mišljenjem, dio antropologije. [[Lingvistika|Lingvistički]] pravac u logici nalaže da nema misli bez [[jezik]]a pa je zato logika samo praktična primjena lingvistike ili njen dio.<ref name="Filipović" /> Svim ovim mišljenjima suprotan položaj zauzima shvaćanje pristalica čiste logike koji naglašavaju da logika ne proučava realna dešavanja (npr. psihičke procese) već idealne pojave - misli a njima se ne bavi nijedna druga nauka.<ref name="Filipović" /> Ne postoji opća saglasnost o opsegu i predmetu istraživanja logike. Prema tradicionalnom učenju, logika se bavi klasifikacijom argumenata, sistematskog podvrgavanja logičkih formi svim validnim argumentima, te proučavanjem [[paradoks]]a i logičkih grešaka (zabluda, neistina). Tokom [[Historija|historije]] logika se proučavala u okviru [[Filozofija|filozofije]] (od [[Antika|antičkog doba]]), [[Matematika|matematike]] (od sredine XIX stoljeća) a u XX i XXI stoljeću, logika je važan dio lingvistike, psihologije, [[Računarstvo i informatika|računarstva]] i drugih intelektualnih aktivnosti. == Počeci logike, Antičko doba == [[Datoteka:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|mini|Aristotel (384 p. n. e. – 322 p. n. e.): "Svaki čovjek po prirodi teži znanju."]] Počeci logike vezuju se za stare [[Civilizacija|civilizacije]], od onih nastalih na tlu [[Indijski potkontinent|Indijskog potkontinenta]], preko [[Kina|Kine]] do [[Grčka|Grčke]]. [[Aristotel]] je prvi uspostavio logiku kao filozofsku disciplinu dodijelivši joj fundamentalnu ulogu u filozofiji. Aristotel je u svom djelu ''Organon'' (instrument, oruđe) detaljno i na sistematičan način ispitao oblike mišljenja i odredio pravila s kojim mišljenje mora biti usaglašeno. Sam Aristotel nije koristio naziv logika, ovaj naziv u širu upotrebu uvode [[Stoicizam|stoici]] u ranom III stoljeću p. n. e. Oni su svojom filozofijom donijeli novi, unificirani pogled na svijet koji su tumačili uz pomoć tri osnovne discipline: logike, monističke [[Fizika|fizike]] i naturalističke [[Etika|etike]]. Pojam ([[Grčki jezik|grčki]]): λογικός (loghikòs) je korišten u antičkoj filozofiji još od vremena [[Heraklit]]a i [[Zenon iz Eleje|Zenona]], preko [[Sofisti|sofista]] do [[Platon]]a, i to u generičkom smislu: ono što se odnosi na ([[Grčki jezik|grčki]]): λόγος" (logos), sa višestrukim značenjem "razum", "diskurs", "zakon" i sl. U stoičkoj školi pojmovi ([[Grčki jezik|grčki]]): ἡ λογική (τέχνη) (e loghiké tékne), τὰ λογικά (tà loghikà) dobivaju tehničko značenje: "teorija prosuđivanja i znanja" koje se odnosi ne samo na [[Gnoseologija|gnoseologiju]] (teorija spoznanje, [[epistemologija]]) već i na formalnu strukturu mišljenja.<ref>{{cite web | url = http://www.treccani.it/enciclopedia/tag/logica/ | title = Logica | last = | first = | date = | website = | publisher = Enciclopedia Treccani | access-date=30. 4. 2016| language = it}}</ref><ref>{{cite book |last= Russell |first= Bertrand |date= 1945|title= A History of Western Philosophy |url= http://www.ntslibrary.com/PDF%20Books/History%20of%20Western%20Philosophy.pdf|location= New York |publisher= Simon and Schuster, |page= 264|isbn= |access-date=30. 4. 2016}}</ref> Aristotel je logiku postavio na sistematičan način; za njega, ona se podudara sa metodom dedukcije, jedinom metodom, kako je smatrao, koja posjeduje potrebnu i striktnu posljedičnost koja je očigledna u silogizmu (deduktivni zaključak sa dvije premise i konkluzijom (zaključkom)). Primjer: *Svi ljudi su smrtni. *[[Sokrat]] je čovjek. *Dakle, Sokrat je smrtnik. Ipak, Aristotelova logika ostaje samo oruđe koje samo po sebi ne može automatski otvoriti put ka [[Istina|istini]]. Istina zavisi od premisa koje formulira intelekt, on intuicijom dolazi do spoznaje univerzalnih koncepata iz koji logika donosi samo formalno ispravne zaključke, od općih ka posebnim.<ref>{{cite book |last= Lo filosofo|first= Aristotele |date= |title= Analitici secondi |url= |location= |publisher= |page= 100b 16[12]|isbn= |access-date= }}</ref><ref>{{cite book |last= Calogero |first= Guido |date= 1968|title= I fondamenti della logica aristotelica |url= |location= Firenze |publisher= La Nuova Italia |page= 15 i dalje|isbn= |access-date= }}</ref><ref>{{cite book |last= The philosopher|first= Aristoteles |date= 1973|title= Opere |url= |location= Bari |publisher= Laterza |page= 372-373|isbn= |access-date= }}</ref> == Logika u Srednjem vijeku do modernog doba == [[Datoteka:Francis Bacon.jpg|mini|Sir Francis Bacon (1561-1626): "Znanje je moć."]] Tokom [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]] Aristotelove formulacije su se dopunjavale i dodatno sistematizovale. U djelu ''Novum Organum'', [[Francis Bacon]] je pokušao izgraditi novu [[Metodologija|metodologiju]] temeljenu na indukciji a logiku predstaviti kao instrument za naučno istraživanje.<ref>{{cite book |last= Devey|first= Joseph|date= |title= Lord Francis Bacon: Novum Organum |url= http://oll.libertyfund.org/titles/1432|location= New York|publisher= P.F. Collier, 1902|page= |isbn= |access-date=30. 4. 2016}}</ref> Rad na ovim pitanjima nastavio je [[René Descartes]] koji je pokušao utvrditi da li tipičan rigorozni [[Matematika|matematički]] diskurs može postati temelj svakog znanja, uključujući i ono filozofsko. [[Thomas Hobbes]], također na polju matematike, smatrao je da je logika kombinacija znakova i pravila. [[Gottfried Leibniz]] i njegovi sljedbenici pokušali su objediniti kompleks logičko-lingvističkih struktura u jedan univerzalni naučni jezik, odnosno, "simboličku i kombinatoričku logiku". U XVIII stoljeću dati su značajni doprinosi razvoju savremene logike. [[Immanuel Kant]], u ''Kritici čistog uma'', definirao je transcendentalnu logiku kao dio opće logike koja se bavi načinom na koji se ljudsko znanje može primijeniti na empirijske koncepte, odnosno, kako nauka može pomoći ljudskoj spoznaji. Kant je razlikovao dvije vrste logičkih hipoteza: analitičke i empirijske. Prve ne mogu biti kontradiktorne a druge su konstatacije. Ipak, ni jedna od njih nije bila u mogućnosti poboljšati ljudsku spoznaju o svijetu jer analitičke [[Hipoteza|hipoteze]] nisu davale dodatnu spoznaju premisama a empirijske nisu imale univerzalni karakter. Zato je Kant predložio treći tip hipoteza: (a priori) sintetičke u koje je ponovo uveo [[Matematika|matematičke hipoteze]].<ref>{{cite book |last= Kant |first= Immanuel|title= Introduction to logic |year= 1963 |url=https://archive.org/details/kantsintroductio0000kant|url-access= registration |location= |publisher= |page= |isbn= |access-date= }}</ref> [[Gottlob Frege]] je kasnije pokazao da [[aritmetika]] vodi do sušte logike jer je sačinjena od čisto analitičkih hipoteza. I drugi naučnici iz [[Bečki krug|Bečkog kruga]] su kritikovali postojanje a priori sintetičkih sudova. [[Hegel]] je zatim odbacio one [[Filozofija|filozofije]] koje su u temelje logike postavljale intuiciju nad-razumske prirode i pretvorio je deduktivnu metodu u spiralni postupak koji na kraju sam sebe opravdava. Takav [[Dijalektika|dijalektički]] sistem smatra se superiornijim od onog klasičnog.<ref>{{cite book|last= Hegel|first= G.W.F.|date= |title= Kritika čistog uma|url= http://www.hegel.net/en/pdf/Hegel-Scilogic.pdf|location= |publisher= |page= |isbn= |access-date= 30. 4. 2016|archive-date= 8. 5. 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160508171341/http://www.hegel.net/en/pdf/Hegel-Scilogic.pdf|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite book |last= Hösle |first= Vittorio |date= |title= La rivoluzione copernicana di Kant, Cfr. intervista |url= http://www.emsf.rai.it/scripts/interviste.asp?d=323 |location= |publisher= EMSF, 1990 |page= |isbn= |access-date= |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304215545/http://www.emsf.rai.it/scripts/interviste.asp?d=323 |archive-date=4. 3. 2016 |url-status= dead }}</ref> == Savremena logika == [[Datoteka:1925 kurt gödel.png|mini|Kurt Gödel (1906-1978): "Ili je matematika prevelika za ljudski um ili je ljudski um više od mašine." <ref>{{cite book |last= Goldblatt |first= Robert |date= |title= The Categorial Analysis of Logic |url= |location= |publisher= 1979|page= 13|isbn= |access-date= }}</ref>]] U drugoj polovini XIX stoljeća logika se vraća proučavanju formalnih aspekata [[jezik]]a, dakle, formalnoj logici, i naturalističkim metodama, što je doprinijelo razvoju [[Matematička logika|matematičke logike]]. Sa modernom [[Fizika|fizikom]], odnosno, [[Kvantna mehanika|kvantnom mehanikom]], prelazi se iz logike Aristotela, tj. principa isključenja trećeg (ili srednjeg; lat. ''principium esclusi tertii sine medii'') u logiku [[Heraklit]]a (antidijalektika) koja princip nekontradiktornosti mijenja za princip komplementarne kontradiktornosti: jedan [[kvant]] istovremeno i jeste i nije čime se ilustrira suprotstavljena dualnost jedne te iste realnosti (to je slučaj kod [[Čestica|čestičnog]] (korpuskularnog) i [[talas]]nog (ondularnog) aspekta [[Materija|materije]]).<ref>{{cite book |last= Lupasco |first= Stéphane |date= |title= L'expérience microscopique et la pensée humaine |url= |location= |publisher= PUF, 1941|page= 286|isbn= |access-date= }}</ref><ref>('''quantum''' is) the minimum amount by which certain properties, such as energy or angular momentum, of a system can change. Such properties do not, therefore, vary continuously, but in integral multiples of the relevant quantum. This concept forms the basis of the quantum theory. In waves and field the quantum can be regarded as an excitation, giving a particle-like interpretation to the wave of the field. Thus, the quantum of the electromagnetic field is the photon and the graviton is the quantum of gravitational field properties; ('''quantum mechanic''' is) a system of mechanic based on quantum theory which arose out of the failure of classical mechanic to provide a consistent explanation of both electromagnetic waves and atomic structure...{{cite book |last= Isaacs|first= Alan (editor)|title= Oxford Dictionary of Physics|year= 1996|url=https://archive.org/details/dictionaryofphys00alan|url-access= registration|location= New York|publisher= Oxford University Press|page= |isbn= 0-19-280103-1|access-date= }}</ref> Ovaj koncept, koji predstavlja pravi [[paradoks]] pojavnih oblika stvarnosti, najavio je [[Heraklit]]: "Ulazimo i ne ulazimo u istu rijeku, mi i jesmo i nismo"<ref>Heraklit, fragmet 49a.</ref><ref>Postoje neslaganja o Heraklitovim izrekama, npr. smatra se da neke nisu doslovno citirane već samo slobodno parafrazirane u djelima kasnijih autora, npr. ([[Grčki jezik|grčki]]): δὶς ἐς τὸν αὐτὸν ποταμὸν οὐκ ἂν ἐμβαίης - ne možeš dva puta zagaziti u istu rijeku (jer to nije ista rijeka a ni čovjek nije isti) je zapisana kod Platona u Kratil (Κρατύλος), 402a: „SOKRAT: Heraklit kaže na jednom mjestu da je sve u gibanju, a da ništa ne ostaje na jednom mjestu, i uspoređujući sve što jest s tokom rijeke, kaže da dva puta ne možeš ući u istu rijeku". {{cite book |last= Štambuk |first= D.|date= 1976|title= Platon, Kratil |url= |location= Zagreb |publisher= |page= 40|isbn= |access-date= }}</ref> Značajan doprinos na polju formalne [[Matematička logika|matematičke logike]] dao je [[Kurt Gödel]]. On je svojim [[teorema]]ma pokazao da ako je neki formalni sistem logički koherentan, njegova nekontradiktornost se ne može demonstrirati iz samog logičkog sistema. Smisao Gödelovog otkrića je ostala predmet rasprave: sa jedne strane smatra se da njegova teorema definitivno negira mogućnost dolaženja do matematičkih istina u koje se može imati apsolutno povjerenje, a sa druge strane, da je paradoksalno pokazao da je potpunost (kompletnost) jednog sistema upravo to jer se ne može demonstrirati:<ref>{{cite book |last= Goldstein |first= Rebecca |date= |title= Incompletezza. La dimostrazione e il paradosso di Kurt Godel |url= |location= Torino |publisher= Codice Edizioni, 2006|page= |isbn= 88-7578-041-2|access-date= }}</ref> U suprotnom slučaju, ako jedan sistem može demonstrirati sopstvenu koherentnost onda nije koherentan. Gödel je bio uvjeren da uopće nije razložio konzistenciju logičkih sistema, koje je uvijek smatrao za realne fukcije sa punom [[Ontologija|ontološkom]] vrijednošću, i da se čak i njegova teorema nepotpunosti (nekompletnosti ) odlikuje objektivnošću i logičkom strogoćom. Objašnjavao je da formulacija kojom se tvrdi njena nedokazivost unutar jednog formalnog sistema, upravo kao takva istinita, zato što se ne može efektivno demonstrirati.<ref>{{cite book |last= Gödel |first= Kurt|date= |title= Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme |url= |location= |publisher= |page= nota 15|isbn= |access-date= }}</ref> Gödel je interpretirao svoje teoreme kao potvrdu [[platonizam|platonizma]], filozofske struje koja tvrdi da postoje istinite formule koje se ne mogu demonstrirati, dakle, da se pojam istine ne može reducirati tako da se može demonstrirati. U skladu sa ovom filozofijom, bio je uvjeren da se istina, nešto što je objektivno (nezavisno od konstrukcija koje se grade demonstriranjem teorema), ne može dati kao zaključak na kraju bilo kojeg slijeda demonstracija, već isključivo na početku. Slično [[Parmenid]]u, koncipirao je "formalnu" logiku kao neodvojivu od "suštinskog" sadržaja: "Ne vidim razlog zašto bi trebali imati manje povjerenja u ovaj tip percepcije, dakle, u matematičku intuiciju, u odnosu na čulnu percepciju, koja nas uvodi u kreiranje teorija u fizici i za očekivati je da će se budući čulni osjećaji uskladiti sa njom..." (Kurt Gödel) == Logička forma == Logika se smatra ''formalnom'' kada analizira i predstavlja ''formu'' bilo kojeg validnog argumenta (tvrdnje, suda). Forma argumenta se izražava formalnom [[Gramatika|gramatikom]] i simbolikom logičkog jezika kako bi se njegov sadržaj mogao upotrijebiti u formalnom zaključivanju. Jednostavnije rečeno: [[Rečenica|rečenice]] iz običnog jezika ([[Bosanski jezik|bosanskog]], [[Hrvatski jezik|hrvatskog]], [[Srpski jezik|srpskog]], [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog]] itd.) se prevode u jezik logike. Na ovaj način se predstavlja ''logička forma'' argumenta. Ona je neophodna jer se rečenice u običnom jeziku javljaju u velikom broju različitih formi i stepena složenosti pa njihova upotreba u zaključivanju nije praktična. U prvom redu, potrebno je zanemariti gramatičke karakteristike koje nisu relevantne za logiku (npr. [[rod]] i [[Deklinacija|deklinacij]]a), zamijeniti veze koje nisu potrebne u logici (kao "ali") sa logičkim vezama kao što je npr. "i" i zamijeniti neodređene ili dvosmislene logičke izraze ("bilo koji", "neki" itd.) sa standardnim izrazima (kao što je "svi", ili univerzalnim kvantifikatorom "∀"). Dalje, određeni dijelovi rečenice se moraju zamijeniti šematskim znakovima (slovima). Tako se, na primjer, izrazom "svako A je B" iskazuje logička forma zajednička rečenicama "svi [[ljudi]] su smrtni", "svi [[Pas|psi]] su mesojedi", "svi [[Grci]] su filozofi" i tako dalje. Fundamentalni značaj koncepta forme u logici je prepoznat od [[Antika|antičkog doba]]. [[Aristotel]] je prvi koristio [[Varijabla|varijable]] kako bi predstavio validne [[Zaključak|zaključke]].<ref>{{cite book |last= Charlton |first= William |date=8. 5. 2014 |title= Philosophy |url= |location= |publisher= A&C Black |page= |isbn= |access-date= }}</ref><ref>{{cite book |last= Cajori |first= Florian |date=30. 8. 1928|title= History of Mathematical Notations |url=https://archive.org/details/b29980343_0001|location= |publisher= The Open Court Publishing Company |page= |isbn= |access-date= }}</ref> Fundamentalna razlika između moderne formalne logike i tradicionalne (ili aristotelovske) logike, nalazi se u različitim analizama logičke forme rečenica. Moderni način je složeniji i sveobuhvatniji jer aristotelovska logika nije mogla uspješno renderirati rečenice sa kombinacijom različitih kvantifikatora (npr. "svi" + "neki"); [[Aristotel]] je dozvoljavao uticaj samo jednog kvantifikatora na zaključak. Međutim, kao što je i u naturalnom (prirodnom, običnom) jeziku [[Lingvistika|lingvistički]] neophodno prepoznavanje rekurzivnih rečeničnih struktura tako je i logici potrebna [[Rekurzivni jezik|rekurzivna struktura logičkih izraza]]. == Semantika == {{glavni| Semantika}} [[Datoteka: William of Ockham.png|mini|William Ockham (1287-1347): "Logika je za sve vještine najkorisniji alat. Bez nje nijedna nauka ne bi mogla biti potpuna."]] Validnost logičkog argumenta (tvrdnje, suda) zavisna je od značenja ili ''semantike'' rečenica koje čine logički izraz, iz ovog razloga logika se mora baviti i [[Semantika|semantikom]], dakle, značenjem. [[Aristotel]] je u ''Organonu'' i naročito u spisu ''O tumačenju'', dao semantički okvir koji je u XIII i XIV stoljeću razvijen u složenu u sofisticiranu teoriju – [[teorija supozicije|teoriju supozicije]]. [[William Ockham]] je dao sveobuhvatan pregled uslova koji su potrebni i dovoljni da bi jednostavna rečenica bila istinita i kako bi pokazao koji argumenti su validni (valjani) a koji nisu. Međutim, u XV i XVI stoljeću zanemaruje se i gubi pronicljivost semantičkog aspekta logike. Semantika se definirala samo kao relacija između [[ideja]] u ranom modernom dobu. Istina ili neistina nisu ništa više od slaganja ili neslaganja ideja ali iz toga tako proizilaze očigledne teškoće. [[John Locke]], uočivši ovaj problem, napravio je razliku između 'prave' istine, u kojoj naše ideje 'stvarno postoje', i 'imaginarne' ili 'verbalne' istine u kojoj su naše ideja kao [[Harpija|harpije]] ili [[kentaur]]i koje postoje samo u našem [[um]]u.<ref>{{cite book |last= Locke |first= John|date= |title= An Essay Concerning Human Understanding |url= |location= 1690|publisher= |page= IV. v. 1-8|isbn= |access-date= }}</ref> Ovakvo razmišljanje je u XIX stoljeću dovedeno do krajnosti, u [[Psihologija|psihologiji]] i [[Sociologija|sociologiji]] poznat kao [[psihologizam]]; smatra se da je to bila veoma niska tačka u razvoju logičke misli. Moderna semantika je u određenoj mjeri sličnija srednjevjekovnom učenju, jer je odbacila psihološke uslove istinitosti. Ipak, uvođenje kvantifikatora je bilo potrebno da bi se riješio problem višestruke uopćenosti a time se analiza '[[subjekat]]-[[predikat]]' na kojoj se srednjevjekovna [[semantika]] temeljila pokazala neprimjenljivom. Glavni moderni pristup, koji se bavi značenjem različitih dijelova izraza, reprezentativan je u semantičkoj teoriji istine [[Alfred Tarski|Alfreda Tarskog]] kod kojeg se, u krajnjoj analizi, dolazi do zaključka da je iskaz "[[snijeg]] je bijel" istinit onda i samo onda ako je snijeg bijel.<ref>{{cite book |last= Tarski |first= Alfred|date= |title= The Semantic Conception of Truth and the Foundations of Semantics; Philosophy and Phenomenological Research, Vol. IV |url= |location= 1944|publisher= |page= |isbn= |access-date= }}</ref> Jedan od fundamentalinh koncepata [[teorija modela|teorije modela]] je model teoretske semantike. Interpretacija kod ovog modela sastoji se od dva dijela. Jedan dio detaljno prikazuje karakteristične događaje, osobine i odnose za datu situaciju, prikazanu modelom. Činjenica je da ljudska bića nešto iskazuju kako bi dala [[Informacija|informaciju]] o određenoj situaciji. Iako se značenje rečenice može odrediti i kada ne poznajemo konkretnu situaciju pod uslovom da poznajemo uslove njene istinitosti, informacija iz rečenice se ne može prenijeti ako nije povezana sa ličnostima, predmetima i relacijama između njih. Drugi dio teorije navodi pravila za interpretaciju izraza objektnoga jezika u odnosu na bilo koji arbitraran model. Teorijom modela specificiraju se istinosni uslovi rečenica objektnoga jezika. Istinosni uslovi specificirani teorijom modela važe nezavisno od pojedinačnog modela, a pojedinačne rečenice se mogu interpretirati samo u odnosu na neki model.<ref>{{cite book |last= Šarić |first= Ljiljana |date= |title= Formalna analiza značenja u prirodnim jezicima |url= |location= |publisher= Universitetet Oslo, 2006|page= |isbn= |access-date= }}</ref> == Zaključivanje == ''Zaključivanje'' se ne treba miješati sa ''implikacijom''. Implikacija se nalazi u rečenicama tipa 'ako je p onda je q', i one mogu biti istinite ili neistinite. Uslov istinitosti takvih implikacija: neistinite su ako je prethodnik '''p''' istinit a sljedbenik '''q''' neistinit a u svakom drugom slučaju su istinite. Zaključak se sastoji od dvije odvojene tvrdnje izraza 'p dakle q'. [[Zaključak]] nije istinit ili neistinit već je validan ili nije. Ipak, postoji veza između implikacije i zaključka: ako je implikacija 'ako je p onda je q' istinita, onda je zaključak 'p je dakle q' validan. [[Filon iz Aleksandrije]] je ovo prikazao u prividno [[paradoks]]alnoj formulaciji 'ako je [[dan]], onda je [[noć]]' - ona je istinita samo dok traje noć, prema tome, zaključak 'dan je, dakle, noć je' je validna noću ali ne i danju.<ref>{{cite book |last= of Alexandria |first= Philo |date=9. 11. 2012|title= On Cultivation: Introduction, Translation and Commentary|url= |location= |publisher= BRILL |page= |isbn= |access-date= }}</ref> Teorija zaključivanja ili posljedica je sistematično razvijana u Srednjem vijeku a naročito su zaslužni [[William Ockham]] i [[Walter Burley]]. Specifična je upravo za [[Srednji vijek]] i zato je pretežno korištena terminologija zasnovana na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]]. ==Logika i hermeneutika== [[Datoteka:Hans Gadamer.png|mini|Hans-Georg Gadamer (1900-2002): "Sve zavisi od toga kako je nešto rečeno." "Razumijevanje ne nastaje kada pokušavamo presresti nešto što neko hoće reći tvrdnjom da to već znamo"<ref>{{cite book |last= Gadamer|first= Hans-Georg|date= |title= Hans-Georg Gadamer|url= |location= |publisher= University of California Press, 2008|page= |isbn= 9780520256408|access-date= }}</ref>]] J.-C.Dannhauer je u XVII stoljeću upotrijebio [[hermeneutika|hermeneutiku]] kao pravilo i [[Metod (višeznačnica)|metode]] potrebne za tumačenje [[Biblija|Svete Knjige]] u svom djelu ''Sveta hermeneutika ili Metoda tumačenja svetih tekstova''.<ref>''Hermeneutica sacra sire exponendarum sacrum literum, 1654.''</ref> Zakone koje je predstavio bili su potencijalno korisni svim [[nauka]]ma i znanjima koji se temelje na tumačenju pisane riječi.<ref name="Vaezi">{{cite book |last= Vaezi|first= Ahmad |date= |title= Uvod u hermeneutiku |url= |location= Sarajevo |publisher= Fondacija Mulla Sadra (1435/2014) |page= 57-63 |isbn= 978-9958-657-75-7|access-date= }}</ref> [[Sloboda]] i širina kojom se hermeneutika odlikovala dali su joj položaj temeljne nauke i status koji je imala i logika. Ipak, logika se bavi proučavanjem ispravnosti sudova (argumenata, tvrdnji) i logika je alat kojim se sprječavaju greške a hermeneutika je fundamentalna nauka i alat kojim se dolazi do značenja teksta, onoga što je napisano, i razumijevanje značenja koje je autor želio prenijeti, dakle, hermenutiku nužno ne interesuju logička istinitost i tačnost.<ref name="Vaezi" /> Istina koju hermeneutika primarno nastoji utvrditi je ono značenje kojeg je autor želio prenijeti svojim tekstom. Stvarna i logička istinitost značenja teksta i sudovi sadržani u njemu su sekundarni za hermeneutiku. Dakle, u prvoj fazi proučavanja teksta treba otkriti njegovo značenje (uz pomoć hermeneutike) a u drugoj fazi može se razmatrati njegova istinitost ili neistinitost (oslanjajući se na logiku).<ref name="Vaezi" /> Jasno je da logička analiza zahtijeva blisku vezu sa hermeneutikom. [[Hermeneutika]] je XVII i XVIII stoljeću sa logikom zaista i bila saživjela; hermeneutika je za interpretaciju bila njena logika i metoda. Smatralo se da se uz ispravne metode i logiku razmišljanja može razumom spoznati sva [[istina]] i [[stvarnost]] [[svijet]]a, budući da [[razum]] može (ima tu sposobnost, potencijal) shvatiti [[Filozofija|filozofsku]] istinu a da ljudsko znanje može otkriti misterije ''Nature''. Pronalaženjem ispravnih metoda interpretacije i pripadajuće logike uklanjaju se sve prepreke koje stoje na putu tumačenja i razumijevanja pisane riječi.<ref name="Vaezi" /> [[Johann Martin Chladenius]] (1710-1759) je u svome radu postavio određena pitanja koja su bila tema rasprava u hermeneutici i tokom naredna dva stoljeća. Uveo je pitanje interferencija koje se javljaju u interpretaciji zbog mogućnosti miješanja [[Perspektiva|perspektive]] interpretatora u proces tumačenja. Chladenius je odvojio teoriju interpretacije od logike, odnosno, opću hermeneutiku je utemeljio kao pomoćnu nauku za ljudsko znanje, što je logika već bila.<ref name="Vaezi" /> [[Georg Friedrich Meier]] (1718-1777) bio je uvjeren da nijedan tumač ne može bolje procijeniti namjeru autora od samog autora, prema njemu, najbolji tumač teksta, i značenja koje je bilo cilj pisanja, je sam autor. Ipak, dalje tvrdi: "[[Čovjek]] je ograničeno biće, njega mogu varati i on može biti prevaren, pa se iz hermeneutičke istinitosti značenja ne može izvesti njegova logička, [[Metafizika|metafizička]] ili [[moral]]na istinitost".<ref name="Vaezi" /><ref>{{cite book |last= Meier |first= Georg Friedrich |date= |title= Versuch einer allgemeinen Auslegungskunst (1757)|url= https://books.google.ba/books/about/Versuch_einer_allgemeinen_Auslegungskuns.html?id=F21KAAAAcAAJ&redir_esc=y |location= |publisher= Bavarian State Library |page= 65, § 118 |isbn= |access-date= }}</ref> ==Logika i računarstvo== Logika ima fundamentalnu ulogu u [[Računarstvo|računarstvu]] a posebno su važne [[rekurzivna teorija]], [[modalna logika]] i [[teorija kategorija]]. [[Komputacijska teorija]] se temelji na konceptima koje su postavili, između ostalih, [[Alonzo Church]] i [[Alan Turing]].<ref>{{cite book|last=Lewis|first=Harry R.|title=Elements of the Theory of Computation|url=https://archive.org/details/elementsoftheory0000lewi|year=1981|publisher=Prentice-Hall|location=Englewood Cliffs, New Jersey|isbn=0-13-273417-6|author2=Christos H. Papadimitriou|authorlink1=Harry R. Lewis|authorlink2=Christos Papadimitriou }}</ref><ref>{{cite book|last=Davis|first=Martin|title=The Universal Turing Machine|publisher=Springer Verlag|url=https://books.google.com/books?id=YafIDVd1Z68C&pg=PA290#v=onepage&q&f=false|editor=Rolf Herken|access-date=26. 12. 2013|chapter=Influences of Mathematical Logic on Computer Science|authorlink=Martin Davis}}</ref> Church je ukazao na postojanje nerješivih [[algoritam]]skih problema a Turing je prvi temeljno analizirao ono što se može nazvati [[Matematika|matematička]] procedura a [[Kurt Gödel|Gödel]] je ustvrdio da je Turingova analiza "savršena".<ref>{{cite book|last=Kennedy|first=Juliette|title=Interpreting Godel|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.ca/books?id=ulw3BAAAQBAJ&pg=PA118&lpg=PA118&dq=Godel+convinced+by+Turing's+analysis&source=bl&ots=Wa1PunvmLM&sig=yuj5GsarLT3PoTESY46s8L9x9rY&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAmoVChMIya2n8dGwxwIVUQmSCh0c8AIb#v=onepage&q=Godel%20convinced%20by%20Turing's%20analysis&f=false|access-date=17. 8. 2015}}</ref> Logika i računarstvo se preklapaju u nekoliko teoretskih područja: *Gödelova teorema o nepotpunosti dokazuje da bilo koji logički sistem koji je dovoljno moćan da karakterizira [[Aritmetika|aritmetiku]] sadrži izraze koji se ne mogu dokazati kao istiniti ili neistiniti u tom istom sistemu. Ovo se direktno odnosi na mogućnost dokazivanja potpunosti i ispravnosti [[softver]]a<ref>{{cite book|last=Hofstadter|first=Douglas R.|title=Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid|publisher=Basic Books|isbn=978-0465026562|authorlink=Douglas Hofstadter|url=https://archive.org/details/gdelescherbachet00hofs}}</ref> *Problem okvira (''Frame problem'') je temeljni logički problem koji se mora prevazići prilikom kreiranja [[Vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]].<ref>{{cite journal|last=McCarthy|first=J|author2=P.J. Hayes |title=Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence|journal=Machine Intelligence|year=1969|volume=4|pages=463–502|authorlink1=John McCarthy (computer scientist)}}</ref> *Teorija kategorija predstavlja matematičko stajalište koje naglašava odnose između struktura. U bliskoj je vezi sa mnogim aspektima računarstva, naročito u [[Programski jezik|programskim jezicima]].<ref>{{cite book|first=Michael|last=Barr|title=Category Theory for Computer|year=1990|publisher=Prentice-Hall|author2=Charles Wells}}</ref> Teorija kategorija se također odnosi i na formalnu analizu i transformaciju usmjerenih grafikona a primjenjuje se u programskim jezicima i [[kompajler]]ima<ref>{{cite journal|last=DeLoach|first=Scott|author2=Thomas Hartrum |title=A Theory Based Representation for Object-Oriented Domain Models (juni 2000)|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|date= |volume=25|issue=6|doi=10.1109/32.852740|pages=500–517}}</ref> == Drugačije koncepcije logike == Logika je nastala iz nastojanja da se argumentacija učini korektnom. Postoje tvrdnje u modernoj logici da se logičko proučavanje treba isključivo odnositi na argumente koji prozilaze iz odgovarajućih općih oblika zaključivanja. Na primjer, kaže se da logika ne obuhvata dobro rezonovanje u cjelini. Ona se više odnosi na zaključke čija validnost se može pratiti do formalnih obilježja predstava koje su dio tog zaključka, bilo da se radi o [[Lingvistika|lingvističkim]], mentalnim ili drugim predstavama. Nasuprot tome, [[Immanuel Kant]] je tvrdio da se logika treba posmatrati kao nauka o sudovima; ovu ideju je prigrlio [[Gottlob Frege]], u svojim radovima iz [[Filozofija|filozofije]] i logike. Međutim, njegov rad nije jasno određen jer se bavi i zakonima mišljenja i zakonima istine, dakle, tretira logiku u kontekstu teorije [[razum]]a i u okviru proučavanja apstraktnih formalnih struktura. == Kategorije i pojmovi == === Pojam === {{glavni|Pojam}} Pojam je u logici, misao o biti (suštini) onoga o čemu mislimo, odnosno, o bitnim karakteristikama onoga o čemu mislimo. Kod pojma razlikujemo: sadržaj, obim i doseg. Sadržaj čine bitne karakteristike nekog pojma, odnosno, ono što nešto čini onim što jeste. Npr. sadržaj pojma "čovjek" je taj da je čovjek svjesno biće, i ta činjenica da je čovjek svjesno biće čini čovjeka onim što jeste. Obim nekog pojma čini skup nižih pojmova na koje se taj jedan pojam odnosi. Npr. obim pojma "čovjek" je taj da se ljudi mogu razvrstati u kategorije po [[rasa]]ma, [[država]]ma i drugo. Doseg je broj pojedinačnih predmeta na koje se jedan pojam odnosi. Npr. pojam "čovjek" obuhvata sedam [[Milijarda|milijardi]] ljudi.<ref>{{cite web | url = http://www.worldometers.info/world-population/| title = World Population Clock| last = | first = | date = | website = | publisher = | access-date=2. 5. 2016 | language = }}</ref> [[Obim]] i sadržaj pojma su obrnuto proporcionalni kada se radi o pojmovima iste vrste ili roda. Ako je širok obim uzak je sadržaj i obrnuto. === Sud === {{glavni|Sud (logika)}} [[Sud (logika)|Sud]] (suđenje, tvrdnja, tvrđenje, argument) je veza između dva pojma kojim se po osnovu međusobnog odnosa ta dva pojma nešto tvrdi. Sud može imati samo dvije istinosne vrijednosti koje su moguće, može biti istinit ili neistinit. Sudovi se mogu razvrstati prema [[kvantitet]]u, [[kvalitet]]u, relaciji (odnosu, vezi) i modalitetu. Kvantitativni sudovi mogu biti opšti i posebni, kvalitativni mogu biti afirmativni (potvrdni) i odrečni dok se sudovi prema relaciji dijele na kategoričke, hipotetičke i disjunktivne (razdvajajuće).<ref name="Cvetković" /> === Zaključak === {{glavni| Zaključak }} Zaključak je složena strukturirana misao koja se sastoji od najmanje dva ili više sudova od kojih jedan slijedi iz jednog ili više drugih [[Sud (logika)|sudova]]. U zaključku razlikujemo sudove od koji polazi postupak zaključivanja i sud do kojeg se dođe postupkom zaključivanja. Sudovi od kojih polazi postupak zaključivanja nazivaju se premise. Sud do kojeg se dođe postupkom zaključivanja naziva se konkluzija. Zaključak ili konkluzija nekog argumenta posjeduje karakteristiku valjanosti (validnosti). Ako je zaključak valjan, tada nužno slijedi iz prethodno navedenih premisa. Ako zaključak nije valjan, tada on nije nužna posljedica premisa, odnosno, ne slijedi nužno iz istih. O njegovoj valjanosti ovisi valjanost cijelog argumenta.<ref>{{cite book |last= Petrović|first= Gajo|date= |title= Logika|url= |location= Zagreb|publisher= Školska knjiga, 1964|page= |isbn= |access-date= }}</ref> Zaključci koji se temelje na samo jednoj premisi ili kada slijede direktno iz dvije premise zove se neposredni zaključak. Zaključci koji su posredni dijele se na [[Dedukcija|deduktivne]], [[Indukcija|induktivne]] i [[Analogija (višeznačnica)|analogijske]]. *Dedukcija je metoda kojom se zaključci izvode iz općih značenja premisa prema posebnom značenju zaključka. *Indukcija je logička metoda kojom se zaključci donose idući od posebnih značenja premisa prema općem značenju zaključka. *Analogijski zaključci mogu se izvoditi od posebnih značenja premisa prema posebnom značenju zaključka i od opštih značenja premisa do opštih značenja zaključka.<ref name="Cvetković" /> === Definicija === {{glavni| Definicija }} Definicija je jedna od osnovnih metoda saznanja. To je sud kojim se nedvosmisleno određuje sadržaj nekog pojma. *Pojam koji definišemo se naziva ''definiendum.'' *Pojam kojim se definiše se naziva ''definiens.'' === Dokaz === Istinitost neke tvrdnje se utvrđuje postupkom koji se zove dokazivanje a logička forma (oblik) koja proizilazi iz tog postupka zove se dokaz. Dokaz mora sadržavati barem dva elementa: tezu, čija se istinitost dokazuje i argument (razlog) na temelju kojeg se definira istinitost teze. === Aksiom === {{glavni| Aksiom }} '''Aksiom''' ili '''postulat''', prema definiciji u [[klasična filozofija|klasičnoj filozofiji]], je tvrdnja (u [[Matematika|matematici]] se često prikazuje u simboličkom obliku) koja je evidentna ili dobro uspostavljena, te koja je prihvaćena bez kontroverzi ili pitanja. U logici ili u matematici [[aksiom]] može biti korišten kao premisa ili početna tačka za dalje rezonovanje ili argumente.<ref name="Oxford">{{cite web| url = http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/axiom| title = Axiom| last = | first = | date = | website = Oxford English Dictionary Online| publisher = | access-date = 30. 4. 2016| language = en| archive-date = 11. 5. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160511014439/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/axiom| url-status = dead}}</ref> Riječ dolazi iz grčkog jezika, od ''axíōma'' - 'ono što se smatra dostojnim ili sposobnim' ili 'ono što je samo po sebi istinito'.<ref name="Oxford" /> Prema upotrebi u modernoj logici, aksiom je jednostavno premisa ili početna tačka rasuđivanja.<ref name="Oxford" /> Bez obzira da li je smisleno (i, ako je tako, šta to znači) za aksiom, ili bilo koju matematičku tvrdnju, da bude "tačna" je centralno pitanje u filozofiji matematike, o čemu savremeni matematičari imaju različita mišljenja.<ref>{{cite journal|first=Penelope|last=Maddy|journal=Journal of Symbolic Logic|title=Believing the Axioms, I|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-symbolic-logic_1988-06_53_2/page/481|volume=53|issue=2|date=juni 1988|pages=481–511|doi=10.2307/2274520}}</ref> == Primjeri == === Osnovne operacije === * I (konjunkcija): označava se kao ''x''∧''y'' ili kao ''x''*''y'' ili kao ''x'' I ''y''. * ILI (disjunkcija): označava se kao ''x''∨''y'' ili kao ''x''+''y'' ili kao ''x'' ILI ''y''. * NE (negacija): označava se kao ¬''x'' ili kao `''x'' ili kao NE ''x''. ===Booleova algebra=== {{glavni|Booleova algebra}} [[Booleova algebra]] je dio [[matematika|matematičke]] logike - [[Algebra|algebarska]] struktura koja sažima osnovu logičkih operacija ''I, ILI i NE'' kao i skup teorijskih operacija kao što su [[unija]], [[presjek]] i [[komplement]]. Booleova algebra je dobila naziv po autoru, britanskom [[matematičar]]u [[George Boole|Georgeu Booleu]] iz XIX stoljeća. Booleova algebra je, osim kao dio apstraktne algebre, izuzetno uticajna kao matematički temelj [[Računarstvo|računarskih nauka]]. Za razliku od elementarne [[Algebra|algebre]], u kojoj se koriste brojevi od 0 do 9, u Booleovoj algebri koriste se samo istinite vrijednosti, odnosno, tačno i netačno. Ove vrijednosti predstavljaju se preko bitova, tj. preko brojeva 1 i 0. U Booleovoj algebri ovi bitovi se ne ponašaju na uobičajen način, odnosno, <math>1 + 1</math> nikada ne može biti <math>2</math>. Booleova algebra također može da barata i [[Funkcija (matematika)|funkcijama]]. Vrijednosti koji se koriste u ovim funkcijama moraju biti iz skupa {0, 1}. Neprazan skup B na kojem su definirane dvije binarne operacije "V" (zbir, [[Disjunkcija sudova|disjunkcija]], ILI), "Λ" (proizvod, [[Konjunkcija sudova|konjunkcija]], I) i jedna [[Unarna funkcija|unarna]] operacija "⌐" (negacija, komplement, NE) je Bulova algebra ako važe aksiomi: {{refbegin|2}} * А1. [[Komutativnost]]: za bilo koja dva elementa a,b ∈ B važi: : (a) a V b = b V a, : (b) a Λ b = b Λ a; * А2. [[Asocijativnost]]: za bilo koja tri elementa a,b,c ∈ B važi: : (a) (a V b) V c = a V (b V c), : (b) (a Λ b) Λ c = a Λ (b Λ c); * А3. [[Distributivnost]]: za bilo koja tri elementa a,b,c ∈ B važi: : (a) a V (b Λ c) = (a V b) Λ (a V c), : (b) a Λ (b V c) = (a Λ b) V (a Λ c); * А4. [[Apsorpcija (višeznačnica)|Apsorptivnost]]: za bilo koja dva elementa a,b ∈ B važi: : (a) a Λ (a V b) = a, : (b) a V (a Λ b) = a; {{refend}} ===Logičke greške=== ;Induktivna logička greška (kod tvrdnje)<ref name="Nizkor">{{cite web| url = http://www.nizkor.org/features/fallacies/| title = Fallacies| last = | first = | date = | website = Nizkor| publisher = | access-date=3. 5. 2016| language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20190613054441/http://www.nizkor.org/features/fallacies/| archive-date=13. 6. 2019| url-status = dead}}</ref> *Premisa 1: Neke [[Evropa|evropske]] mačke su pitome kućne [[mačke]]. *Premisa 2: [[Fifi]] je evropska mačka. *Zaključak: Fifi je pitoma kućna mačka. ;Logička greška u dedukciji<ref name="Nizkor" /> *Premisa 1: [[Sydney]] se nalazi u [[Australija|Australiji]]. *Premisa 2: Sydney je najveći grad u Australiji. *Zaključak: Sydney je glavni grad Australije. ;Induktivna logička greška (u zaključku)<ref name="Nizkor" /> *Premisa 1: U [[Hercegovina|Hercegovini]] smo vidjeli crnu [[Ovca|ovcu]]. *Zaključak: Ovce u Hercegovini su crne. ;''Argumentum ad hominem'' (argument protiv čovjeka, osobe)<ref name="Nizkor" /> {{glavni|Ad hominem}} * Osoba A iznosi tvrdnju X *Osoba B diskreditira osobu A * Dakle, tvrdnja X osobe A nije istinita. Karakter, postupci, okolnosti i sl. onoga ko iznosi tvrdnju u većini slučajeva nemaju vezu sa istinitošću tvrdnje. ;''Argumentum ad verecundiam'' (argument koji se zasniva na autoritetu) * Osoba A je (samozvani) autoritet za problem X. * Osoba A iznosi tvrdnju C o problemu X. * Dakle, tvrdnja C je istinita. Logička greška nastaje kada osoba nije kvalifikovana da iznosi pouzdane tvrdnje.<ref name="Nizkor" /> ;''Argumentum ad populum'' (argument koji se zasniva na općem vjerovanju)<ref name="Lofa">{{cite web | url = https://www.logicallyfallacious.com| title = Appeal to Common Belief | last = | first = | date = | website = Logically Fallacious| publisher = | access-date=3. 5. 2016| language = }}</ref> * Većina ljudi vjeruje da je tvrdnja X istinita. * Dakle, tvrdnja X je istinita. Većina ljudi je u prošlosti vjerovala da je [[planeta]] [[Zemlja (planeta)|Zemlja]] ravna ploča. ;''Ad Ignorantium'' (logička greška u zaključku iz neznanja)<ref>{{cite web | url = http://skepticahome.blogspot.ba/2011/03/logical-fallacies.html| title = Logical fallacies| last = | first = | date = | website = skepticahome.blogspot.ba | publisher = | access-date=3. 5. 2016| language = }}</ref> *Ne može se dokazati da [[Bog]] ne postoji, dakle, On postoji. ;''Non sequitur'' Česta logička greška koja ima karakter [[sofizam|sofizma]], ali može biti i [[paralogizam|paralogička greška]]. Čini je logički (misaono) neutemeljen skok od [[premisa|premise]] ka zaključku, skok misli koji nije opravdan premisom, koji nije neposredno jasan kao takav. Pojednostavljeno rečeno - zaključak ne slijedi iz premise odnosno ne postoji nužna veza između premise i zaključka. Primjer: *Ako naš neprijatelj ne želi da učini ovaj ustupak onda je to dokaz da on ne želi mir. '''Paralogizam''' (od [[Grčki jezik|grčki]]: ''paralogizomai'' - pogrešno računam), nenamjeran, pogrešan zaključak;<ref name="Klaić">{{cite book |last= Klaić |first= Bratoljub |date= |title= Veliki rječnik stranih riječi |url= |location= Zagreb |publisher= Zora, 1974|page= |isbn= |access-date= }}</ref> ([[Grčki jezik|grčki]]: ''paralogismós'')<ref name="Lex">{{cite book |last= Vujaklija |first= Milan |date= |title= Leksikon stranih riječi i izraza |url= |location= Beograd |publisher= Prosveta, 1986 |page= |isbn= |access-date= }}</ref> '''Sofizam''' (od [[Grčki jezik|grčki]]: ''sóphizma'' - lukavština, varanje), lažni zaključak, zaključak kojim se obmanjuje a koji je naizgled pravilan, temelji se na dokazivanju uz pomoć premisa koje nisu potpune, smišljeno mudro ili lukavo,<ref name="Klaić" /><ref name="Lex" /> argument korektan po formi ali koji sadrži suptilnu logičku grešku.<ref>{{cite book |last= |first= |date= |title= Webster’s New Explorer Dictionary |url= https://archive.org/details/webstersnewexplo00merr_0 |location= Springfield |publisher= Federal Street Press, 1999 |page= |isbn= 1-892859-00-9 |access-date= }}</ref> ;Logička pogreška u zaključku<ref name="Grupa autora">{{cite book |last= Gregorek, Majorinc, Turk |first= |date= |title= Logika|url= |location= |publisher= Školska knjiga, Zagreb, 1993|page= 50-56, 119-122|isbn= |access-date= }}</ref> *[[Zvijezde]], [[planete]], [[sateliti]] i ostala tijela u [[svemir]]u su [[Sfera|sferičnog]] oblika. * Dakle, i svemir mora imati oblik sfere. Greška kompozicije - svemir može biti beskonačan bez obzira na oblik tijela ;Greška divizije<ref name="Grupa autora" /> *[[Filozofija]] ni do danas nije uspjela odgovoriti na osnovna filozofska pitanja na definitivan način. Dakle, ni [[Jurgen Habermas]] ne može dati te odgovore. Možda Habermas može dati te odgovore ali se ostali filozofi ne slažu sa njim. ;Gdje se logičke greške najčešće javljaju? (Mogući odgovori) {{refbegin|2}} a) U [[Politika|politici]] b) U [[Satira|satiri]] {{refend|2}} Jesu li te greške paralogizmi ili sofizmi? (Mogući odgovarajući odgovori) {{refbegin|2}} a) Paralogizmi b) Sofizmi<ref name="Grupa autora" /> {{refend|2}} == Također pogledajte == * [[Filozofija]] * [[Matematička logika]] * [[Indukcija]] * [[Dedukcija]] * [[Pojam]] * [[Zaključak]] == Reference i bilješke == {{Refspisak|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} #{{cite book |url= |title= Enciklopedijski rječnik marksističkih pojmova|last= Tubić|first= Risto|date= |publisher= IP Veselin Masleša, 1974 |isbn= |location= Sarajevo|page= |access-date= }} #{{cite book |url= |title= Filozofijski rječnik|last= Filipović|first= Vladimir (redaktor)|date= |publisher= Nakladni zavod Matice hrvatske, 1989|isbn= |location= Zagreb|page= |access-date= }} #{{cite book |url= |title= Kvantitativne i kvalitativne metode analize podataka|last= Cvetković|first= Ljiljana|date= |publisher= |isbn= 978-86-85251-36-8|location= Novi Sad, 2011|page= |language= |trans-title= |access-date= }} #{{cite book |url= |title= Uvod u hermeneutiku |last= Vaezi|first= Ahmad |date= |publisher= Fondacija Mulla Sadra (1435/2014) |isbn= 978-9958-657-75-7|location= Sarajevo |page= 57-63 |access-date= }} #{{cite book |url= |title= The Critique of Pure Reason|last= Kant|first= Immanuel|date= 2013|publisher= An Electronic Classics Series Publication|isbn= |location= The Pennsylvania State University|page= |access-date= }} {{refend|2}} {{Wikicitat}} {{Commonscat|Logic}} {{Filozofija}} {{Logika}} [[Kategorija:Filozofija]] [[Kategorija:Logika| ]] 81u1elw4yyntu5a1kkf6b4jh6rv83lf Mahmoud Abbas 0 3957 3924757 3756308 2026-09-12T04:33:12Z Frnw26 183737 /* */ 3924757 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Mahmoud Abbas<br>(Abu Mazen)<br>مَحْمُود عَبَّاس | slika = Mahmoud Abbas 2026-01-22.jpg | redoslijed = 2. predsjednik [[Palestina (država)|Palestine]] | vrijeme_na_vlasti = 15. januar 2005 – | prethodnik = [[Yasser Arafat]] | nasljednik = | redoslijed2 = 2. predsjednik Nacionalne uprave [[Palestina (država)|Palestine]] | vrijeme_na_vlasti2 = 15. januar 2005 – | prethodnik2 = Rawhi Fattouh {{small|(v.d.)}} | nasljednik2 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1935|11|15}} | mjesto_rođenja = [[Safed]], [[Palestina]] (sada [[Izrael]]) | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = Palestinac | etnicitet = | politička_stranka = [[Fatah]] | supruga = Amina Abbas | supružnik = <!-- --> | djeca = Mazen Abbas<br>[[Jasser Abbas]]<br>Tarek Abbas | obrazovanje = | vjera = [[sunitski islam]] | potpis = | web_stranica = }} '''Mahmoud Abbas''' ({{Jez-ar|مَحْمُود عَبَّاس}}) ili ''Abu Mazen'' ({{Jez-ar|أَبَاوأَبَاوأَبُ}}), (rođen 15. novembra 1935.) je [[Palestina (država)|palestinski]] političar koji je predsjednik Države Palestine i [[Predsjednik Palestinske nacionalne vlasti|Palestinske nacionalne vlasti]] (PNA).<ref name=unnews20130926>{{cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=46043 |title=Current talks 'last chance' for just peace with Israel, Palestinian leader tells UN |date=26. 9. 2013 |website=United Nations News Centre |access-date=26. 1. 2020 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124093935/https://news.un.org/en/story/2013/09/450902 |archive-date=24. 11. 2020}}</ref> Bio je predsjedavajući Palestinske oslobodilačke organizacije (PLO) od 2004, predsjednik PNA od januara 2005. i predsjednik Države Palestine od maja 2005.<ref name="un.org">"http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=46043">"Current talks 'last chance' for just peace with Israel, Palestinian leader tells UN"</ref> Abbas je također član Fataha, a za predsjednika je izabran 2009. godine. Abbas je izabran 9. januara 2005. da služi kao predsjednik Palestinske nacionalne vlasti do 15. januara 2009, ali je produžio svoj mandat do sljedećih izbora 2010, pozivajući se na Ustav PLO-a, a 16. decembra 2009. izglasao ga je na neodređeno vrijeme od strane Centralnog vijeća PLO-a. Kao rezultat toga, Fatahov glavni rival, [[Hamas]], prvobitno je najavio da neće priznati produženje Abbasa zakonitim predsjednikom.<ref name="Abbas-no-longer-president">{{cite web |url=https://www.upi.com/Top_News/2009/01/09/Hamas-Abbas-no-longer-president/19361231560412/ |title=Hamas: Abbas no longer president |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=9. 1. 2009 |website=[[United Press International]] |access-date=26. 1. 2020}}</ref><ref name="Abu Toameh">{{cite news |url=https://www.jpost.com/Middle-East/Abbas-planning-to-extend-his-own-term |title=Abbas planning to extend his own term |first=Khaled |last=Abu Toameh |date=14. 12. 2008 |newspaper=The Jerusalem Post |access-date=26. 1. 2020}}</ref><ref name="Hamas: Abbas no longer heads PA">{{cite news |url=https://www.jpost.com/Middle-East/Hamas-Abbas-no-longer-heads-PA-128520 |title=Hamas: Abbas no longer heads PA |first=Khaled |last=Abu Toameh |date=9. 1. 2009 |newspaper=The Jerusalem Post |access-date=3. 9. 2024}}</ref> Bez obzira na to, Abbas je međunarodno priznat u svojoj poziciji(ima), a Hamas i Fatah su vodili brojne pregovore u narednim godinama,<ref>{{cite news |url=https://www.jpost.com/Middle-East/No-political-differences-between-Fatah-Hamas |title='No political differences between Fatah, Hamas' |last=Abu Toameh |first=Khaled |date=5. 3. 2012 |newspaper=The Jerusalem Post |access-date=3. 9. 2024}}</ref> koji su doveli do sporazuma u aprilu 2014. za Vladu jedinstva (koja je trajala do oktobra 2016.) i do priznavanja njegove kancelarije od Hamasa.<ref name="unity">{{cite news |url=http://www.jpost.com/Features/In-Thespotlight/Politics-Fatah-Hamas-unity-talks-breed-Likud-harmony-351723 |title=Politics: Fatah-Hamas unity talks breed Likud harmony |first=Herb |last=Keinon |date=10. 5. 2014 |newspaper=The Jerusalem Post |access-date=3. 9. 2024}}</ref> Abbas je također izabran za predsjednika Države Palestine od Centralnog vijeća PLO-a 23. novembra 2008.<ref name="p2008">{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data/middleeast/2008/November/middleeast_November480.xml&section=middleeast |title=PLO body elects Abbas 'president of Palestine' |access-date=10. 10. 2016 |archive-date=8. 6. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080641/http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data/middleeast/2008/November/middleeast_November480.xml&section=middleeast |url-status=dead }}, [[Agence France-Presse|AFP]] (23 November 2008): "I announce that the PLO Central Council has elected Mahmud Abbas president of the State of Palestine. He takes on this role from this day, November 23, 2008," the body's chairman Salem al-Zaanun told reporters.</ref> na toj funkciji koju je nezvanično obnašao od 8. maja 2005.<ref>{{cite web |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title=PLO asks Mahmud Abbas to be acting president of 'state of Palestine' |date=8. 5. 2005 |website=[[Al Jazeera Arabic|Al Jazeera]] |access-date=26. 1. 2020 |url-access=subscription |via=[[NewsLibrary]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219081414/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |archive-date=19. 12. 2013 |url-status=dead }}</ref> Bio je prvi premijer Palestinske uprave od marta do septembra 2003.<ref name=CNN_060903>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/09/06/mideast/ |title=Palestinian prime minister Abbas resigns |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=6. 9. 2003 |website=[[CNN]] |access-date=26. 1. 2020}}</ref> Prije nego što je imenovan za premijera, Abbas je vodio Odjel za pregovore PLO-a. Bio je predmet i kritika i kontroverzi, budući da je optužen za korupciju, kao i za iskrivljavanje jevrejske historije i poricanje holokausta.<ref>{{Cite web |last=al-Omari |first=Ghaith |date=19. 10. 2023 |title=How the Palestinian Authority Failed Its People |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2023/10/palestinian-authority-gaza-hamas/675695/ |access-date=31. 12. 2023 |website=The Atlantic |language=en}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66741336 |title=Outrage over Abbas's antisemitic speech on Jews and Holocaust |date=7. 9. 2023 |newspaper=BBC News |first=Yolande |last=Knell |access-date=3. 9. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * ''Encyclopedia of World Biography: Supplement #27'' (Thomson-Gale, 2007) pp.&nbsp;1–3. ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Mahmoud Abbas}} {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{stub-biog}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Abbas, Mahmoud}} [[Kategorija:Rođeni 1935.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Safed]] [[Kategorija:Palestinski političari]] [[Kategorija:Palestinski predsjednici]] 5bp0pqnni2esutmbpar626jh8tx2nco Široki Brijeg 0 5505 3924769 3848139 2026-09-12T10:21:49Z Darrad2009 68386 /* Srednjovjekovna Bosna */ 3924769 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Široki Brijeg | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Široki Brijeg | naselje_vrsta = Grad | slika = Panorama-široki07419.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Širokog Brijega | slika_zastava = Flag of Široki Brijeg.gif | zastava_alt = | slika_grb = Coat of Arms of Siroki Brijeg.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Široki Brijeg.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Široki Brijeg u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|22|59.8|N|17|35|35.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovački]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Ivo Pavković<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/150/0|title=Lokalni izbori 2024 - Široki Brijeg|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | površina_naselja = 2.34 | površina_grada = 387.59 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6149 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 28929 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 220 | pozivni_broj = (+387) 39 | matični_broj_naselja = 130109<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10570 | veb-sajt = {{URL|http://www.sirokibrijeg.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q15736756 | mapframe_shape = yes }} '''Široki Brijeg''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u južnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovne]] i središte [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]]. Smješten je na rijeci [[Lištica (rijeka)|Lištici]], oko 20&nbsp;km zapadno od [[Mostar]]a. Naseljeno mjesto ima oko 6.149 stanovnika, dok grad ima oko 28.929. Grad se do 1992. zvao Lištica. == Historija == === Rimsko doba === Ostaci gomila i gradina iz ilirskog vremena potvrđuju da je područje Širokog Brijega u predhistorijskom vremenu bilo gusto naseljeno. I u antičko doba, kad je ovaj kraj bio pod rimskom vlašću, bujao je život. Iz tog vremena istraženi su kasnoantički ostaci rimske utvrde (refugija) u selu Biogracima i bazilika u Mokrom, a i drugdje se nalaze tragovi utvrda i puteva. Današnja Matijevića gradina krije ostatke veće utvrde-grada, vjerovatno [[Mokriskika]], što ga sredinom X vijeka spominje [[Konstantin Porfirogenet]]. === Srednjovjekovna Bosna === Bazilika u Mokrom rušena je i podizana, te je i u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] služila svojoj svrsi. U njezinoj je blizini [[nekropola]] sa [[stećci]]ma, a ima ih i drugdje. Oni brojnošću i veličinom navode na zaključak da je ovaj kraj od XII do XV vijeka bio gusto naseljen i bogat. Iz tog vremena u selu [[Kočerin]]u sačuvao se najduži natpis na stećcima pisan bosančicom, poznat pod imenom [[Natpis Vignja Miloševića|Kočerinska ploča]]. Obilježavala je grob velikaša Vignja Miloševića, koji je preminuo 1404. U Borku, nedaleko od izvora rijeke [[Lištica (rijeka)|Lištice]], sačuvani su ostaci manjeg srednjovjekovnog grada-utvrde. === Osmanlijsko doba === Dolaskom pod [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlije]] sredinom druge polovine XV vijeka narod ovog kraja razbježao se i prorijedio.{{Izvor}} Prvi osmanlijski popisi u [[Hercegovina|Hercegovini]] (1468/69, potom 1475/76. i 1519) pokazuju da se narod zadržao samo u brdskim selima. Od dolaska Osmanlija, pa do sredine XIX vijeka područje današnje Hercegovine bilo je gotovo posve odsječeno od društvenih, kulturnih i političkih dešavanja u susjednim [[Katoličanstvo|katoličkim]] područjima. Kao jedine vođe s preostalim narodom pokazali su se [[franjevci]]. Katolici su izgubili dio prava, a porušeni su i dotad postojeći crkveni objekti.{{Izvor}} === 19. vijek === Novija historija širokobriješkog kraja usko je vezana uz gradnju samostana na Širokom Brijegu 1846. i uz njegovo djelovanje, čime je otpočeo duhovno, civilizacijsko i kulturno djelovanje katoličke crkve. Gradić je počeo nastajati početkom XX vijeka oko vodenice Ćemer (turski: ćemer = svod), pa se početkom istim imenom zvalo i samo mjesto. Nakon putnog povezivanja s Mostarom godine 1900. neki bivši fratarski dijaci/učenici (ovdje u značenju: sluga, pomoćnik) i poduzetni ljudi iz obližnjih sela podigli su dućane i gostionoce, i tako je nastao gradić, koji se po rijeci [[Lištica (rijeka)|Lištici]] (izvedenica od imena Lise) prozvao ''Lišticom''. Ipak, otkako je postao administrativnim središtem pa sve do 28. aprila 1952, službeni naziv općine i kotara bio je Široki Brijeg. I sam grad i njegove najstarije ustanove vuku korijene iz samostanskih ustanova i djelovanja. Osim kasnije čuvene klasične gimnazije (kojoj je prethodila kućna škola za franjevačke pripravnike u selu [[Čerigaj]] od 1844. do 1848), samostan je u XIX i XX vijeku osnovao i vodio: pučku školu (1867), apoteku, dućane (trgovinice i kafanu), vodenicu (1868), stolarsku radionicu, sagradio je: kameni most na Ugrovači (1868), gimnazijsku zgradu (1924-1931), đački dom (1929-1932), hidroelektranu (1934), osnovao je muzej s arheološkom, numizmatičkom, etnografskom, geološko-biološkom i drugim zbirkama. Također su ustanovljeni duhački i tamburaški orkestri, više samostalnih biblioteka, pokrenuti su tečajevi za opismenjavanje, posredovala su se osnovna znanja o povrtlarstvu i voćarstvu. Samostan je uz to osnovao i prvu [[banka|banku]], a državne je vlasti podsticao na osnivanje pošte, gradnju kanala za navodnjavanje, te na osnivanje stanice za otkup i djelomičnu preradu duhana, i u svim je spomenutim pothvatima učestvovao ili je bio glavni nosilac. Kao vanjski znak i kruna svih tih silnih nastojanja i uspjeha može se uzeti kamena romanička bazilika s dva zvonika, kojoj su temelji postavljeni 1905, a pokrivena je 1911. Austro-ugarske vlasti (1878-1918) nisu bile naklone [[franjevci]]ma u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], a [[Kraljevina Jugoslavija]] još manje. Ipak su oni i na Širokom Brijegu i drugdje uspješno ostvarivali sredinom XIX vijeka zacrtane programe. === Drugi svjetski rat === Partizani su 7. februara 1945. zauzeli Široki Brijeg s namjerom da ga unište kao duhovno i kulturno središte hercegovačkih [[Hrvati|Hrvata]]. Pri tom su ubili 30 [[Franjevci|franjevaca]], te više desetina nenaoružanih stanovnika, a sljedećih mjeseci i godina na stotine nedužnih ljudi, čime je navodno ubijen svaki deseti stanovnik Širokog Brijega. Župa Široki Brijeg godine 1940. imala je 8004 člana. U ratu ih je stradalo manje od 50, a nakon kraja rata oko 740. Ukupan broj žrtava bio je 786. Klerikalizmu i vjeri općenito neskloni partizani uništili su kulturno blago samostana, zajedno s inventarom, a zgrade su teško oštećene.{{Izvor}} Dvije godine nakon rata spaljene su matične knjige, a [[franjevci]] protjerani.{{Izvor}} === 20. vijek=== Posebni događaji bila su tzv. marijanska hodočašća 1971, kao i veoma posjećena hodočašća katoličke mladeži iz cijeloga svijeta, koja su se u Širokom Brijegu ponavljala svake godine. 1980-ih godina samostan je s oko 3600 vjeroučenika u 146 školskih odjela ponovo mogao govoriti o nekim zlatnim vremenima. 1970-ih godina samostan je počeo sistematski djelovati i izvan strogo religioznih i karitativnih okvira. S početka usputno s duhovnim programima i bez najave, potom s najavama i osvrtima u medijima, priređivao je likovne izložbe, organizirao dramsku grupu koja je uspješno djelovala, potom je (1979) uređena Samostanska riznica i ''Biblia pauperum'' (prošlost kraja i samostana u slikama i s kartografskim prikazima). Nakon dovršenja zgrade koja je podignuta za umjetničku galeriju i vjeronaučno središte (1990) otvorena je 25. jula 1990. Franjevačka galerija. Ona posjeduje preko 1500 umjetnina, počevši od slika starih majstora (XVII-XIX stoljeće), preko klasika i majstora hrvatske moderne do slika i skulptura savremena likovnog izraza. Uspješno je djelovala i u vrijeme proteklog rata i bila je pokretačem i nosiocem priprema u osnivanju Likovne akademije Univerziteta u Mostaru sa sjedištem na Širokom Brijegu. Akademija djeluje od februara 1996. i smještena je u zgradi nekadašnjeg konvikta. No, Likovna akademija ipak nije prva visokoškolska ustanova koja djeluje na Širokom Brijegu. Naime, osim što je u vrijeme proteklog rata Univerzitet u Mostaru sa većim brojem svojih fakulteta djelovao u ovome gradu, u samostanu je postojala tzv. kućna teologija (''Studium domesticum Sacrae Theologiae'') 1892/93, a možda i sve do osnivanja teologije u Mostaru 1895. Samostan i univerzitet običnim su ljudima najprije simbol [[Katoličanstvo|katoličanstva]], a potom i kolijevka ponovnog kulturnog i civilizacijskog rođenja. Najveći vjernički skup je 15. augusta, jer su crkva i samostan, kao i Hercegovačka franjevačka provincija, posvećeni Marijinu uznesenju na nebo. U proteklom ratu crkva i samostanske zgrade ostale su neoštećene, iako je grad raketiran i bombardiran u više navrata. == Kultura == [[Datoteka:Crkva04743.JPG|mini|desno|250px|Franjevačka crkva]] === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za grad Široki Brijeg se nalazi sljedeći spomenik: * [[Samostan u Širokom Brijegu|Franjevački samostan i crkva]] (graditeljska cjelina).<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2962 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Široki Brijeg) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=12. 1. 2016 |archive-date=20. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082441/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2962 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Širokog Brijega|Spisak naseljenih mjesta u gradu Širokom Brijegu}} === Grad Široki Brijeg === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Široki Brijeg | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10570 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 11. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 11. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 28929 | g2013_bosnjaci = 6 | g2013_srbi = 45 | g2013_hrvati = 28814 | g2013_albanci = 12 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g2013_nepoznato = 33 | g1991_ukupno = 27160 | g1991_muslimani = 9 | g1991_srbi = 148 | g1991_hrvati = 26864 | g1991_jugosloveni = 20 | g1981_ukupno = 26076 | g1981_muslimani = 7 | g1981_srbi = 180 | g1981_hrvati = 25638 | g1981_jugosloveni = 164 | g1981_albanci = 5 | g1981_crnogorci = 9 | g1981_madari = 2 | g1971_ukupno = 27285 | g1971_muslimani = 43 | g1971_srbi = 234 | g1971_hrvati = 26940 | g1971_jugosloveni = 12 | g1971_albanci = 1 | g1971_crnogorci = 4 | g1971_madari = 4 | g1971_makedonci = 2 | g1971_slovenci = 1 | g1961_ukupno = 24732 | g1961_muslimani = 8 | g1961_srbi = 360 | g1961_hrvati = 24323 | g1961_jugosloveni = 4 | g1961_crnogorci = 4 | g1961_madari = 1 | g1961_makedonci = 3 | g1961_slovenci = 2 }} === Naseljeno mjesto Široki Brijeg === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Široki Brijeg | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 130109 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6149 | g2013_bosnjaci = 2 | g2013_srbi = 2 | g2013_hrvati = 6131 | g2013_albanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 5039 | g1991_muslimani = 8 | g1991_srbi = 6 | g1991_hrvati = 4979 | g1991_jugosloveni = 10 | g1981_ukupno = 3611 | g1981_muslimani = 5 | g1981_srbi = 15 | g1981_hrvati = 3464 | g1981_jugosloveni = 108 | g1981_albanci = 5 | g1981_crnogorci = 5 | g1971_ukupno = 2280 | g1971_muslimani = 17 | g1971_srbi = 52 | g1971_hrvati = 2192 | g1971_jugosloveni = 10 | g1971_albanci = 1 | g1971_madari = 4 | g1971_slovenci = 1 | g1961_ukupno = 1464 | g1961_muslimani = 7 | g1961_srbi = 115 | g1961_hrvati = 1331 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_madari = 1 | g1961_slovenci = 1 }} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Široki Brijeg}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sirokibrijeg.ba/ Zvanični veb-sajt grada Širokog Brijega] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zapadnohercegovački kanton}} {{Grad Široki Brijeg}} [[Kategorija:Široki Brijeg|*]] [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zapadnohercegovačkom kantonu]] [[Kategorija:Naselja u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Širokom Brijegu]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] 3eiliqy9aksz3ym7c2gpp20akjq1ys2 3924770 3924769 2026-09-12T10:47:38Z GoodBosnian 170315 Portali su interni linkovi 3924770 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Široki Brijeg | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Široki Brijeg | naselje_vrsta = Grad | slika = Panorama-široki07419.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Širokog Brijega | slika_zastava = Flag of Široki Brijeg.gif | zastava_alt = | slika_grb = Coat of Arms of Siroki Brijeg.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Široki Brijeg.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Široki Brijeg u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|22|59.8|N|17|35|35.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovački]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Ivo Pavković<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/150/0|title=Lokalni izbori 2024 - Široki Brijeg|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | površina_naselja = 2.34 | površina_grada = 387.59 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6149 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 28929 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 220 | pozivni_broj = (+387) 39 | matični_broj_naselja = 130109<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10570 | veb-sajt = {{URL|http://www.sirokibrijeg.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q15736756 | mapframe_shape = yes }} '''Široki Brijeg''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u južnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovne]] i središte [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkog kantona]]. Smješten je na rijeci [[Lištica (rijeka)|Lištici]], oko 20&nbsp;km zapadno od [[Mostar]]a. Naseljeno mjesto ima oko 6.149 stanovnika, dok grad ima oko 28.929. Grad se do 1992. zvao Lištica. == Historija == === Rimsko doba === Ostaci gomila i gradina iz ilirskog vremena potvrđuju da je područje Širokog Brijega u predhistorijskom vremenu bilo gusto naseljeno. I u antičko doba, kad je ovaj kraj bio pod rimskom vlašću, bujao je život. Iz tog vremena istraženi su kasnoantički ostaci rimske utvrde (refugija) u selu Biogracima i bazilika u Mokrom, a i drugdje se nalaze tragovi utvrda i puteva. Današnja Matijevića gradina krije ostatke veće utvrde-grada, vjerovatno [[Mokriskika]], što ga sredinom X vijeka spominje [[Konstantin Porfirogenet]]. === Srednjovjekovna Bosna === Bazilika u Mokrom rušena je i podizana, te je i u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] služila svojoj svrsi. U njezinoj je blizini [[nekropola]] sa [[stećci]]ma, a ima ih i drugdje. Oni brojnošću i veličinom navode na zaključak da je ovaj kraj od XII do XV vijeka bio gusto naseljen i bogat. Iz tog vremena u selu [[Kočerin]]u sačuvao se najduži natpis na stećcima pisan bosančicom, poznat pod imenom [[Natpis Vignja Miloševića|Kočerinska ploča]]. Obilježavala je grob velikaša Vignja Miloševića, koji je preminuo 1404. U Borku, nedaleko od izvora rijeke [[Lištica (rijeka)|Lištice]], sačuvani su ostaci manjeg srednjovjekovnog grada-utvrde. === Osmanlijsko doba === Dolaskom pod [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlije]] sredinom druge polovine XV vijeka narod ovog kraja razbježao se i prorijedio.{{Izvor}} Prvi osmanlijski popisi u [[Hercegovina|Hercegovini]] (1468/69, potom 1475/76. i 1519) pokazuju da se narod zadržao samo u brdskim selima. Od dolaska Osmanlija, pa do sredine XIX vijeka područje današnje Hercegovine bilo je gotovo posve odsječeno od društvenih, kulturnih i političkih dešavanja u susjednim [[Katoličanstvo|katoličkim]] područjima. Kao jedine vođe s preostalim narodom pokazali su se [[franjevci]]. Katolici su izgubili dio prava, a porušeni su i dotad postojeći crkveni objekti.{{Izvor}} === 19. vijek === Novija historija širokobriješkog kraja usko je vezana uz gradnju samostana na Širokom Brijegu 1846. i uz njegovo djelovanje, čime je otpočeo duhovno, civilizacijsko i kulturno djelovanje katoličke crkve. Gradić je počeo nastajati početkom XX vijeka oko vodenice Ćemer (turski: ćemer = svod), pa se početkom istim imenom zvalo i samo mjesto. Nakon putnog povezivanja s Mostarom godine 1900. neki bivši fratarski dijaci/učenici (ovdje u značenju: sluga, pomoćnik) i poduzetni ljudi iz obližnjih sela podigli su dućane i gostionoce, i tako je nastao gradić, koji se po rijeci [[Lištica (rijeka)|Lištici]] (izvedenica od imena Lise) prozvao ''Lišticom''. Ipak, otkako je postao administrativnim središtem pa sve do 28. aprila 1952, službeni naziv općine i kotara bio je Široki Brijeg. I sam grad i njegove najstarije ustanove vuku korijene iz samostanskih ustanova i djelovanja. Osim kasnije čuvene klasične gimnazije (kojoj je prethodila kućna škola za franjevačke pripravnike u selu [[Čerigaj]] od 1844. do 1848), samostan je u XIX i XX vijeku osnovao i vodio: pučku školu (1867), apoteku, dućane (trgovinice i kafanu), vodenicu (1868), stolarsku radionicu, sagradio je: kameni most na Ugrovači (1868), gimnazijsku zgradu (1924-1931), đački dom (1929-1932), hidroelektranu (1934), osnovao je muzej s arheološkom, numizmatičkom, etnografskom, geološko-biološkom i drugim zbirkama. Također su ustanovljeni duhački i tamburaški orkestri, više samostalnih biblioteka, pokrenuti su tečajevi za opismenjavanje, posredovala su se osnovna znanja o povrtlarstvu i voćarstvu. Samostan je uz to osnovao i prvu [[banka|banku]], a državne je vlasti podsticao na osnivanje pošte, gradnju kanala za navodnjavanje, te na osnivanje stanice za otkup i djelomičnu preradu duhana, i u svim je spomenutim pothvatima učestvovao ili je bio glavni nosilac. Kao vanjski znak i kruna svih tih silnih nastojanja i uspjeha može se uzeti kamena romanička bazilika s dva zvonika, kojoj su temelji postavljeni 1905, a pokrivena je 1911. Austro-ugarske vlasti (1878-1918) nisu bile naklone [[franjevci]]ma u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], a [[Kraljevina Jugoslavija]] još manje. Ipak su oni i na Širokom Brijegu i drugdje uspješno ostvarivali sredinom XIX vijeka zacrtane programe. === Drugi svjetski rat === Partizani su 7. februara 1945. zauzeli Široki Brijeg s namjerom da ga unište kao duhovno i kulturno središte hercegovačkih [[Hrvati|Hrvata]]. Pri tom su ubili 30 [[Franjevci|franjevaca]], te više desetina nenaoružanih stanovnika, a sljedećih mjeseci i godina na stotine nedužnih ljudi, čime je navodno ubijen svaki deseti stanovnik Širokog Brijega. Župa Široki Brijeg godine 1940. imala je 8004 člana. U ratu ih je stradalo manje od 50, a nakon kraja rata oko 740. Ukupan broj žrtava bio je 786. Klerikalizmu i vjeri općenito neskloni partizani uništili su kulturno blago samostana, zajedno s inventarom, a zgrade su teško oštećene.{{Izvor}} Dvije godine nakon rata spaljene su matične knjige, a [[franjevci]] protjerani.{{Izvor}} === 20. vijek=== Posebni događaji bila su tzv. marijanska hodočašća 1971, kao i veoma posjećena hodočašća katoličke mladeži iz cijeloga svijeta, koja su se u Širokom Brijegu ponavljala svake godine. 1980-ih godina samostan je s oko 3600 vjeroučenika u 146 školskih odjela ponovo mogao govoriti o nekim zlatnim vremenima. 1970-ih godina samostan je počeo sistematski djelovati i izvan strogo religioznih i karitativnih okvira. S početka usputno s duhovnim programima i bez najave, potom s najavama i osvrtima u medijima, priređivao je likovne izložbe, organizirao dramsku grupu koja je uspješno djelovala, potom je (1979) uređena Samostanska riznica i ''Biblia pauperum'' (prošlost kraja i samostana u slikama i s kartografskim prikazima). Nakon dovršenja zgrade koja je podignuta za umjetničku galeriju i vjeronaučno središte (1990) otvorena je 25. jula 1990. Franjevačka galerija. Ona posjeduje preko 1500 umjetnina, počevši od slika starih majstora (XVII-XIX stoljeće), preko klasika i majstora hrvatske moderne do slika i skulptura savremena likovnog izraza. Uspješno je djelovala i u vrijeme proteklog rata i bila je pokretačem i nosiocem priprema u osnivanju Likovne akademije Univerziteta u Mostaru sa sjedištem na Širokom Brijegu. Akademija djeluje od februara 1996. i smještena je u zgradi nekadašnjeg konvikta. No, Likovna akademija ipak nije prva visokoškolska ustanova koja djeluje na Širokom Brijegu. Naime, osim što je u vrijeme proteklog rata Univerzitet u Mostaru sa većim brojem svojih fakulteta djelovao u ovome gradu, u samostanu je postojala tzv. kućna teologija (''Studium domesticum Sacrae Theologiae'') 1892/93, a možda i sve do osnivanja teologije u Mostaru 1895. Samostan i univerzitet običnim su ljudima najprije simbol [[Katoličanstvo|katoličanstva]], a potom i kolijevka ponovnog kulturnog i civilizacijskog rođenja. Najveći vjernički skup je 15. augusta, jer su crkva i samostan, kao i Hercegovačka franjevačka provincija, posvećeni Marijinu uznesenju na nebo. U proteklom ratu crkva i samostanske zgrade ostale su neoštećene, iako je grad raketiran i bombardiran u više navrata. == Kultura == [[Datoteka:Crkva04743.JPG|mini|desno|250px|Franjevačka crkva]] === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za grad Široki Brijeg se nalazi sljedeći spomenik: * [[Samostan u Širokom Brijegu|Franjevački samostan i crkva]] (graditeljska cjelina).<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2962 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Široki Brijeg) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=12. 1. 2016 |archive-date=20. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082441/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2962 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Širokog Brijega|Spisak naseljenih mjesta u gradu Širokom Brijegu}} === Grad Široki Brijeg === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Široki Brijeg | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10570 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 11. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 11. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 28929 | g2013_bosnjaci = 6 | g2013_srbi = 45 | g2013_hrvati = 28814 | g2013_albanci = 12 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g2013_nepoznato = 33 | g1991_ukupno = 27160 | g1991_muslimani = 9 | g1991_srbi = 148 | g1991_hrvati = 26864 | g1991_jugosloveni = 20 | g1981_ukupno = 26076 | g1981_muslimani = 7 | g1981_srbi = 180 | g1981_hrvati = 25638 | g1981_jugosloveni = 164 | g1981_albanci = 5 | g1981_crnogorci = 9 | g1981_madari = 2 | g1971_ukupno = 27285 | g1971_muslimani = 43 | g1971_srbi = 234 | g1971_hrvati = 26940 | g1971_jugosloveni = 12 | g1971_albanci = 1 | g1971_crnogorci = 4 | g1971_madari = 4 | g1971_makedonci = 2 | g1971_slovenci = 1 | g1961_ukupno = 24732 | g1961_muslimani = 8 | g1961_srbi = 360 | g1961_hrvati = 24323 | g1961_jugosloveni = 4 | g1961_crnogorci = 4 | g1961_madari = 1 | g1961_makedonci = 3 | g1961_slovenci = 2 }} === Naseljeno mjesto Široki Brijeg === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Široki Brijeg | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 130109 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6149 | g2013_bosnjaci = 2 | g2013_srbi = 2 | g2013_hrvati = 6131 | g2013_albanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 5039 | g1991_muslimani = 8 | g1991_srbi = 6 | g1991_hrvati = 4979 | g1991_jugosloveni = 10 | g1981_ukupno = 3611 | g1981_muslimani = 5 | g1981_srbi = 15 | g1981_hrvati = 3464 | g1981_jugosloveni = 108 | g1981_albanci = 5 | g1981_crnogorci = 5 | g1971_ukupno = 2280 | g1971_muslimani = 17 | g1971_srbi = 52 | g1971_hrvati = 2192 | g1971_jugosloveni = 10 | g1971_albanci = 1 | g1971_madari = 4 | g1971_slovenci = 1 | g1961_ukupno = 1464 | g1961_muslimani = 7 | g1961_srbi = 115 | g1961_hrvati = 1331 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_madari = 1 | g1961_slovenci = 1 }} == Također pogledajte == {{Portal Bosna i Hercegovina}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Široki Brijeg}} * [http://www.sirokibrijeg.ba/ Zvanični veb-sajt grada Širokog Brijega] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zapadnohercegovački kanton}} {{Grad Široki Brijeg}} [[Kategorija:Široki Brijeg|*]] [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zapadnohercegovačkom kantonu]] [[Kategorija:Naselja u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Širokom Brijegu]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] 56jbui36tqg2nhuy001e7k5qmh7hexj Molibden 0 7131 3924756 3924018 2026-09-12T04:09:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924756 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Molibden | Simbol = Mo | Atomski broj = 42 | Serija = [[Prelazni metal]]i | Grupa = 6 | Perioda = 5 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Molybdenum element.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = sivi metal | Zastupljenost = 1,4 · 10<sup>−3</sup><ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 95,95(1)<ref name="IUPAC"/><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 145 | Atomski radijus izračunat = 190 | Kovalentni radijus = 154 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 5s<sup>1</sup>4d<sup>5</sup> | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 13, 1 | Energija ionizacije_1 = 684,3 | Energija ionizacije_2 = 1560 | Energija ionizacije_3 = 2618 | Energija ionizacije_4 = 4480 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 5,5 | Struktura kristala = kubna prostorno centrirana | Gustoća = 10280<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 293,15 | Magnetizam = paramagnetičan<ref name="handbook" /> (<math>\chi_{m}</math> = 1,2 · 10<sup>−4</sup>) | Tačka topljenja_K = 2896 | Tačka topljenja_C = 2623 | Tačka ključanja_K = 4885<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 4612 | Molarni volumen = 9,38 · 10<sup>-6</sup> | Toplota isparavanja = 617<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 36 | Pritisak pare = 10 | Pritisak pare_K = 2994 | Brzina zvuka = 6190 | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 250 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 18,2 · 10<sup>6</sup> | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 139 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, 3, 4, 5, '''6''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -0,152 [[Volt|V]] (MoO<sub>2</sub> + 4e<sup>−</sup> + 4 H<sup>+</sup> → Mo + 2 H<sub>2</sub>O) | Elektronegativnost = 2,16 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 90 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,67 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,489 | Tipraspada1ZP = <sup>90</sup>Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 91 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 15,49 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 4,434 | Tipraspada1ZP = <sup>91</sup>Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 92 | Rasprostranjenost u prirodi = 14,84 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 93 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4000 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,405 | Tipraspada1ZP = <sup>93</sup>Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 94 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,25 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 95 | Rasprostranjenost u prirodi = 15,92 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 96 | Rasprostranjenost u prirodi = 16,68 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 97 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,55 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 98 | Rasprostranjenost u prirodi = 24,13 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 99 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 65,94 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,357 | Tipraspada1ZP = <sup>99</sup>Tc }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 100 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,63 | Vrijeme poluraspada = 7,3 · 10<sup>18</sup> [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup> β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 3,034 | Tipraspada1ZP = <sup>100</sup>Ru }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 101 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 14,61 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 2,824 | Tipraspada1ZP = <sup>101</sup>Tc }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 102 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 11,3 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β<sup>-</sup>]] | Tipraspada1ZE = 1,010 | Tipraspada1ZP = <sup>102</sup>Tc }} |}} '''Molibden''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Mo''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 42. Njegovo ime je izvedeno iz [[latinski jezik|novolatinskog]] ''molybdaenum'', odnosno iz [[grčki jezik|grčkog]] Μόλυβδος (''molybdos'') u značenju [[olovo]], jer se za njegove rude često mislilo da su olovne.<ref name="CRCdescription"/> [[Mineral]]i molibdena su bili poznati još iz prahistorije, ali je element otkriven (u smislu da je izdiferenciran kao nepoznata supstanca iz mineralnih soli drugih metala) tek 1778. Otkrio ga je [[Carl Wilhelm Scheele]], ali ga je u elementarnom obliku prvi izdvojio [[Peter Jacob Hjelm]] 1781. godine. Molibden se ne javlja u prirodi u [[samorodni elementi|slobodnom]] (elementarnom) obliku na Zemlji. Umjesto toga, on se javlja u mineralima u raznim [[oksidacijsko stanje|oksidacijskim stanjima]]. Elementarni molibden, izgledom sivi srebrenasti metal, ima šestu najvišu [[tačka topljenja|tačku topljenja]] od svih poznatih elemenata. On vrlo lahko gradi tvrde, stabilne karbide u [[legura]]ma, pa se iz tog razloga najveći dio svjetske proizvodnje elementa (približno 80%) koristi za dobijanje raznih vrsta [[čelik]]a i legura, uključujući legure izrazito velike čvrstoće te superlegure. Većina spojeva molibdena je slabo [[rastvorljivost|rastvorljiva]] u [[voda|vodi]], ali je ion molibdata {{chem|MoO|4|2-}} rastvorljiv, a formira se kada minerali koji sadrže molibden dođu u kontakt sa [[kisik]]om i vodom. U industrijskim količinama, [[hemijski spoj|spojevi]] molibdena (oko 14% svjetske proizvodnje elementa) koriste se u visokotemperaturnim i visokotlačnim aplikacijama, te kao pigmenti i [[katalizator]]i. [[Enzim]]i koji sadrže ovaj element su ubjedljivo najčešći katalizatori koje koriste neke [[bakterija|bakterije]] za razbijanje [[hemijska veza|hemijskih veza]] u atmosferskom molekularnom [[dušik]]u, omogućavajući biološko [[Fiksacija dušika|fiksiranje dušika]]. Poznato je najmanje 50 enzima koji sadrže molibden u bakterijama i životinjama, mada su samo bakterijski i cijanobakterijski enzimi uključeni u fiksiranje dušika. Ove nitrogenaze sadrže molibden u različitim oblicima, koji se razlikuju od drugih molibdenskih enzima. Svi oni sadrže potpuno oksidirani molibden inkorporiran u molibdenski koenzim. Molibden je esencijalni element za život za sve više [[Eukarioti|eukariotske organizme]], ali ne i za sve bakterije, najviše zbog toga što ima raznolike funkcije u različitim enzimima molibdenskih [[koenzim|kofaktora]]. == Historija == [[Molibdenit]], osnovna ruda iz koje se danas dobija molibden, ranije je bio poznat kao ''molibdena''. On se često pogrešno zamjenjivao sa [[grafit]]om, a često se i kao grafit upotrebljavao. Kao i on, molibdenit se također može koristiti za zatamnjivanje površina ili kao čvrsto sredstvo za podmazivanje (lubrikant).<ref name="Lansdown1999"/> Čak i kada su ljudi počeli razlikovati molibdenu od grafita, i dalje su je zamjenjivali sa običnom [[olovo|olovnom]] rudom PbS (danas se ona naziva galena). Pojam molibdena potječe od {{Jez-el|Μόλυβδος}} (''molybdos''), što znači ''olovo''.<ref name="nbb" /> Međutim, sama grčka riječ je, po nekim mišljenjima,<ref name="melchert"/> posuđenica iz anatolskog, luvijskog i lidijskog jezika. Iako postoje naznake da je svjesno legiranje [[čelik]]a molibdenom korišteno u [[Japan]]u u 14. vijeku (približno oko 1330) pri izradi poznatih japanskih [[mač]]eva, ta vještina nikad nije zaživjela niti se raširila, pa je kasnije i zaboravljena.<ref name="imoa"/><ref name="institute"/> Na Zapadu, tek je 1754. godine [[Bengt Andersson Qvist]] proučavajući molibdenit otkrio da on ne sadrži olovo, te ne može biti isto što i ''galena''.<ref name="vanderkrogt"/> Do 1778. godine [[Švedska|švedski]] [[hemičar]] [[Carl Wilhelm Scheele]] pružio je čvrste dokaze da "molibdena" zaista nije niti ''galena'' niti grafit.<ref name="elemental"/><ref name="Wasserbley"/> Umjesto toga, Scheele je u istraživanjima otišao i dalje te tačno zaključio da je "molibdena" zapravo ruda sasvim novog elementa, kojeg je nazvao ''molibden'' prema mineralu u čijem je sastavu pronađen i iz kojeg je kasnije i izdvojen. [[Peter Jacob Hjelm]] je uspio izolirati metalni molibden 1781. koristeći [[ugljik]] i ulje iz [[lan]]enog sjemena.<ref name="nbb" /><ref name="Erde"/> Gotovo cijeli vijek nakon izoliranja, molibden i dalje nije imao nikakve industrijske primjene, uglavnom zbog svoje relativne rijetkosti, poteškoća oko dobijanja čistog metala ali i nerazvijenosti pogodnih [[metalurgija|metalurških]] tehnika.<ref name="Hoyt1921"/><ref name="Krupp1888"/><ref name=Gupta1992/> Prvobitne čelične legure sa molibdenom bile su obećavajućih osobina u pogledu povećanja tvrdoće, ali trud oko njihove masovne proizvodnje je opao zbog nekonzistentnih rezultata i njihove tendencije ka rekristalizaciji i krhkoći. [[William D. Coolidge]] je 1906. prijavio patent za dobijanje [[duktilnost|duktilnog]] molibdena. To je dovelo do korištenja ovog metala za izradu grijnih elemenata za visokotemperaturne peći i kao podrška za [[volfram]]ove niti u sijalicama, mada je formiranje oksida i njegova degradacija zahtijevala da se molibden fizički zapečati ili drži u intertnom gasu.<ref name="ZVkZNyVI4toC"/> [[Frank E. Elmore]] je 1913. razvio proces flotacije pjenom kako bi izdvojio molibdenit iz ruda. Do danas je [[flotacija]] ostala osnovni proces njegovog izdvajanja.<ref name="HT4aAQAAIAAJ"/> Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] potražnja za molibdenom je snažno porasla. On se koristio za oklopljavanje vozila te kao zamjena za volfram u brzoreznim čelicima. Neki britanski [[tenk]]ovi bili su zaštićeni oplatom od [[mangan]]skog čelika debelog 75&nbsp;mm, ali je ona bila neefikasna. Te ploče od manganskog čelika zamijenjene su pločama od molibdenovog čelika debelim 25&nbsp;mm, što je omogućilo veću brzinu tenkova, bolje manevrisanje i zaštitu.<ref name="nbb" /> Nijemci su također koristili čelik ojačan molibdenom za tešku artiljeriju, kao što je to bio slučaj kod superteške haubice zvane "Debela Bertha".<ref name="lenntech"/> Ovo je bilo iz razloga što se tradicionalni čelik topio pri temperaturama koje je razvijao [[barut]] pri ispaljivanju granate teške jednu tonu.<ref name="Spoon"/> Nakon rata, potražnja je opala sve do vremena kada je napredak u metalurgiji omogućio veći razvitak mirnodopskih aplikacija. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], molibden je ponovno postao strateška sirovina kao zamjena za volfram u čeličnim legurama.<ref name="Millholland1941"/> == Osobine == === Fizičke === U svom elementarnom, čistom obliku, molibden je srebreno-sivi [[metal (hemija)|metal]], koji po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvrdoću od 5,5. Njegova [[tačka topljenja]] iznosi 2623&nbsp;°C. Među svim elementima u prirodi, samo [[tantal]], [[osmij]], [[renij]], [[volfram]] i [[ugljik]] imaju višu tačku topljenja od njega.<ref name="CRCdescription" /> Slaba oksidacija molibdena počinje već pri 300&nbsp;°C. On ima jedan od najnižih koeficijenata toplotnog širenja (ekspanzije) među svim komercijalno korištenim metalima.<ref name="nbb"/> Čvrstoća zatezanja molibdenovih žica povećava se oko tri puta, sa oko 10 na 30 GPa, ako se njen promjer smanji sa približno ~50–100 [[nanometar|nm]] na 10&nbsp;nm.<ref name="Inherent"/> === Hemijske === {|class="wikitable" style="float:left; margin-right: 1em;" |- !Oksidacijsko<br />stanje !Primjer<ref name="Schmidt"/> |- | −2||{{chem|Na|2|[Mo|2|(CO)|10|]}} |- | 0||[[Molibden-heksakarbonil|{{chem|Mo(CO)|6|}}]] |- | +1||{{chem|Na[C|6|H|6|Mo]}} |- | +2||[[Molibden(II)-hlorid|{{chem|MoCl|2}}]] |- | +3||{{chem|Na|3|[Mo(CN)]|6}} |- | '''+4'''||[[Molibden-disulfid|{{chem|MoS|2}}]] |- | +5||[[Molibden(V)-hlorid|{{chem|MoCl|5}}]] |- | '''+6'''||[[Molibden(VI)-fluorid|{{chem|MoF|6}}]] |} [[Datoteka:Phosphotungstate-3D-polyhedra.png|thumb|lijevo|[[Kegginova struktura]] fosfomolibdatnog aniona (P[Mo<sub>12</sub>O<sub>40</sub>]<sup>3−</sup>), kao primjer polioksometalata]] Molibden je [[prelazni metal]] koji ima [[elektronegativnost]] 2,16 na Paulingovoj skali te standardnu atomsku težinu od 95,95 g/mol.<ref name="CIAAW"/><ref name="Berglund"/> Ne reagira vidljivo sa kisikom ili vodom na sobnoj temperaturi, a vidljiva oksidacija se dešava pri temperaturama iznad 600&nbsp;°C stvarajući [[molibden-trioksid]]: :2 Mo + 3 {{chem|O|2}} → 2 {{chem|MoO|3}} Trioksid je volatilan (isparljiv) i [[Sublimacija (fizika)|sublimira]] pri visokim temperaturama. Time se onemogućava formiranje neprekinutog zaštitnog sloja oksida, koji bi mogao zaustaviti oksidaciju metala.<ref name="JosephRD"/> Molibden ima nekoliko [[oksidacijsko stanje|oksidacijskih stanja]], među kojima su +4 i +6 najstabilnija. Hemija i spojevi molibdena pokazuju više sličnosti [[volfram]]u nego [[hrom]]u. Primjer toga je nestabilnost spojeva molibdena(III) i volframa(III) u usporedbi sa stabilnošću spojeva hroma(III). Najviše oksidacijsko stanje javlja se u spoju [[molibden(VI)-oksid]]u (MoO<sub>3</sub>), dok je uobičajenih spoj sa [[sumpor]]om [[molibden-disulfid]] MoS<sub>2</sub>.<ref name="Holl"/> [[Molibden(VI)-oksid]] je rastvorljiv u snažnom [[baza (hemija)|alkalnom]] rastvoru, dajući molibdate (MoO<sub>4</sub><sup>2−</sup>). Molibdati su slabiji oksidansi od hromata, ali i oni pokazuju sličnu sklonost da grade kompleksne oksianione pri [[kondenzacija|kondenzaciji]] pri nižim [[pH]] vrijednostima, kao naprimjer [Mo<sub>7</sub>O<sub>24</sub>]<sup>6−</sup> i [Mo<sub>8</sub>O<sub>26</sub>]<sup>4−</sup>. Polimolibdati mogu inkorporirati druge [[ion]]e u svoju strukturu dajući [[polioksometalat]]e.<ref name="Angewandte"/> Tamno plavi heteropolimolibdati koji sadrže [[fosfor]] P[Mo<sub>12</sub>O<sub>40</sub>]<sup>3−</sup> koriste se u spektroskopskoj detekciji fosfora.<ref name="Nollet"/> Široki spektar oksidacijskih stanja molibdena se reflektira kroz različitost hlorida koje gradi:<ref name="Holl"/> * [[Molibden(II)-hlorid]] MoCl<sub>2</sub> (žut) * Molibden(III)-hlorid MoCl<sub>3</sub> (tamno crven) * [[Molibden-tetrahlorid|Molibden(IV)-hlorid]] MoCl<sub>4</sub> (crn) * [[Molibden(V)-hlorid]] MoCl<sub>5</sub> (tamno zelen) * Molibden(VI)-hlorid MoCl<sub>6</sub> (smeđ) Struktura MoCl<sub>2</sub> sastoji se iz klastera Mo<sub>6</sub>Cl<sub>8</sub><sup>4+</sup> sa četiri hloridna iona zbog kompenzacije naboja.<ref name="Holl"/> Poput [[hrom]]a i nekih drugih prelaznih metala, molibden ima sposobnost formiranja četvorostrukih veza, kao što je to slučaj u spoju Mo<sub>2</sub>(CH<sub>3</sub>COO)<sub>4</sub>. Taj spoj se može transformirati u Mo<sub>2</sub>Cl<sub>8</sub><sup>4−</sup>, koji također ima četvorostruku vezu.<ref name="Holl"/> Oksidacijsko stanje 0 (nula) moguće je sa [[ugljik-monoksid]]om kao [[ligand]]om, u [[molibden-heksakarbonil]]u, Mo(CO)<sub>6</sub>.<ref name="Holl"/> === Izotopi === {{Glavni|Izotopi molibdena}} Postoji 35 poznatih [[izotop]]a molibdena, čije se [[atomska masa|atomske mase]] kreću od 83 do 117, kao i četiri metastabilna [[nuklearni izomer|nuklearna izomera]]. Sedam izotopa se javlja u prirodi s atomskim masama: 92, 94, 95, 96, 97, 98 i 100. Od ovih prirodnih izotopa, samo je molibden-100 nestabilan (slabo radioaktivan).<ref name="Audi"/> Molibden-98 je najrasprostranjeniji izotop, čineći 24,14% udjela. Molibden-100 ima [[vrijeme poluraspada]] od oko 10<sup>19</sup> godina te se raspada dvostrukim beta raspadom na [[rutenij]]-100. Svi izotopi molibdena sa masenim brojevima od 111 do 117 imaju vremena poluraspada od približno 150 ns.<ref name="CRCdescription"/><ref name="Audi"/> Svi nestabilni '''Mo''' izotopi raspadaju se na izotope [[niobij]]a, [[tehnecij]]a i [[rutenij]]a.<ref name="CRCdescription"/> Najčešće izotopske aplikacije molibdena bazirane se na molibdenu-99, koji je proizvod fisije. On je radioizotopski prethodnik kratkoživućeg nuklearnog izomera [[tehnecij-99m|tehnecija-99m]], koji emitira [[Gama zračenje|gama zrake]]. 99m-Tc se koristi u različitim [[medicina|medicinskim]] aplikacijama.<ref name="armstrong"/> Na Tehnološkom univerzitetu Delft u Holandiji je 2008. prijavljen patent za proizvodnju molibdena-99 zasnovanu na izotopu molibdena-98.<ref name="Hubert"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Molly Hill molybdenite.JPG|thumb|[[Molibdenit]] na [[kvarc]]u]] [[Datoteka:Molybdenum world production.svg|thumb|Trend svjetske proizvodnje]] Molibden je 54. element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori, te 25. po rasprostranjenosti u njenim [[okean]]ima, uz prosječni udio od 10 ppb (dijelova na milijardu). U [[svemir]]u je 42. po rasprostranjenosti.<ref name="nbb"/><ref name="Nostrand"/> Ruska misija [[Luna 24]] otkrila je zrnca koja sadrže molibden (1 x 0,6&nbsp;µm) u [[piroksen]]skim fragmentima uzetim sa [[mjesec (satelit)|mjesečevog]] [[Mare Cristium]].<ref name="minsocam"/> Komparativna rijetkost molibdena u Zemljinoj kori u kontrastu je sa njegovom koncentracijom u brojnim rudama rastvorljivim u [[voda|vodi]], često u kombinaciji sa [[sumpor]]om na isti način kao i bakar, sa kojim se također često i nalazi. Iako je molibden nađen u mineralima poput [[vulfenit]]a (PbMoO<sub>4</sub>) i [[powellit]]a (CaMoO<sub>4</sub>), njegov osnovni komercijalni izvor i dalje je [[molibdenit]] (Mo[[sumpor|S]]<sub>2</sub>). Molibden se kopa kao osnovna ruda ali se izdvaja i kao sporedni proizvod u rudarenju bakra i volframa.<ref name="CRCdescription" /> Svjetska proizvodnja molibdena 2011. godine iznosila je 250 hiljada tona. Najveći proizvođači bili su [[Kina]] (94.000 t), [[Sjedinjene Američke Države]] (64.000 t), [[Čile]] (38.000 t), [[Peru]] (18.000 t) i [[Meksiko]] (12.000 t). Ukupne rezerve ovog metala procjenjuju se na oko 10 miliona tona, a pretežno su koncentrirane na Kinu (4,3 miliona t), SAD (2,7 miliona t) i Čile (1,2 miliona t). Po kontinentima, oko 93% svjetske proizvodnje molibdena je približno ravnomjerno raspoređeno između Sjeverne i Južne Amerike te Kine. Evropa i ostatak Azije (uglavnom Armenija, Rusija, Iran i Mongolija) proizvode ostatak.<ref name=USGS/> Pri obradi molibdenita, ruda se prvo prži na [[zrak]]u pri temperaturi od oko 700&nbsp;°C. Pri tome nastaje gasoviti [[sumpor-dioksid]] i [[molibden(VI)-oksid]]:<ref name="Holl"/> :2 MoS<sub>2</sub> + 7 O<sub>2</sub> → 2 MoO<sub>3</sub> + 4 SO<sub>2</sub> Oksidirana ruda se zatim obično izdvaja sa tečnim [[amonijak]]om dajući amonij-molibdat: :MoO<sub>3</sub> + 2 NH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O → (NH<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(MoO<sub>4</sub>) + H<sub>2</sub>O [[Bakar]], kao nečistoća u molibdenitu, je slabije rastvorljiv u amonijaku. Da bi se on u potpunosti uklonio iz rastvora, taloži se pomoću [[vodik-sulfid]]a.<ref name="Holl"/> Amonij-molibdat se prevodi u [[amonij-dimolibdat]], koji se izdvaja kao čvrsta tvar. Njegovim zagrijavanjem dobija se molibden-trioksid:<ref name=ullmann/> : (NH<sub>4</sub>)<sub>2</sub>Mo<sub>2</sub>O<sub>7</sub> → 2 MoO<sub>3</sub> + 2 NH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O Sirovi trioksid se dalje može pročišćavati sublimiranjem pri 1100&nbsp;°C. Metalni molibden se dobija redukcijom oksida sa [[vodik]]om: :MoO<sub>3</sub> + 3 H<sub>2</sub> → Mo + 3 H<sub>2</sub>O Molibden koji se koristi u industriji čelika reducira se aluminotermijskom reakcijom sa dodatkom željeza kako bi se dobio [[feromolibden]]. Uobičajni oblik feromolibdena sadrži oko 60% molibdena.<ref name=Gupta1992/><ref name="Holl"/> Molibden na [[London]]skoj [[berza|berzi]] metala ima cijenu od oko 12.000 US$ po toni (stanje: april 2016).<ref name="londber"/> U periodu od 1997. do 2003. cijena se održavala na nivou od oko 10.000 US$ po toni. Međutim, zbog porasta potražnje, ona je u junu 2005. dostigla vrhunac od 103.000 US$ po toni.<ref name="Charts"/> Londonska berza metala je 2008. objavila da će se molibdenom moći regularno trgovati na berzi počev od druge polovine 2009.<ref name="lmecom"/> === Historija rudarenja === Historijski, rudnik Knaben u južnoj [[Norveška|Norveškoj]], otvoren 1885, bio je prvi rudnik u kojem se namjenski kopala ruda molibdena. Bio je zatvoren u periodu 1973-2007. ali je opet otvoren krajem 2007. godine.<ref name="Langedal"/> Veliki rudnici u američkoj saveznoj državi [[Colorado]] (poput rudnika Henderson i Climax)<ref name="Coffman"/> te u kanadskoj provinciji [[Britanska Kolumbija]] kopaju molibdenit kao svoj osnovni proizvod, dok mnogi porifirni depoziti bakra poput rudnika Bingham Canyon u [[Utah]]u i rudnika Chuquicamata u Čileu proizvode molibden kao sporedni proizvod pri dobijanju bakra. == Upotreba == === Legure === [[Datoteka:Plate of Molybdenum Copper .jpg|thumb|Ploča od legure molibdena i bakra]] [[Datoteka:Phosphomolybdic acid crystals.jpg|thumb|Kristali [[fosfomolibdenska kiselina|fosfomolibdenske kiseline]]]] Oko 86% proizvedenog molibdena koristi se u metalurškim aplikacijama poput [[legura]], dok se ostatak koristi u vidu spojeva za razne hemijske aplikacije. Procjena udjela industrijske upotrebe molibdena u globalnim razmjerama izgleda približno ovako: 35% za proizvodnju strukturalnog čelika, 25% za nehrđajuće čelike, 14% za razne hemikalije, 9% za alatne i brzorezne čelike, 6% za [[liveno gvožđe]], 6% kao elementarni metalni molibden te 5% za superlegure.<ref name="pitac"/> Sposobnost molibdena da izdrži ekstremne temperature bez ikakvog značajnijeg širenja ili omekšavanja čini ga izuzetno korisnim u aplikacijama koje podrazumijevaju visoku temperaturu, kao što je proizvodnja oklopnih vozila, dijelova aviona, električnih kontakta, industrijskih motora i niti u sijalicama.<ref name="nbb"/><ref name="azom" /> Neke od najčvršćih čeličnih legura (naprimjer čelici 41xx) sadrže od 0,25% do 8% molibdena.<ref name="CRCdescription" /> I pored tako malehnog udjela, više od 43 hiljade tona molibdena se svake godine potroši kao sredstvo za legiranje nehrđajućih čelika, alatnih čelika, livenog gvožđa i visokotemperaturnih [[superlegura]].<ref name="Nostrand" /> Molibden se također koristi i u čeličnim legurama zbog svoje velike otpornosti na [[korozija|koroziju]] i lahke zavarivosti.<ref name="Nostrand" /><ref name=USGS/> On dopirnosi većoj otpornosti na koroziju nehrđajućih čelika tipa 300 (naročito tip 316) kao i takozvanih super-[[austenit]]nih nehrđajućih čelika (poput legura [[AL-6XN]], 254SMO ili 1925hMo). Molibden djeluje tako što povećava naprezanje rešetke, pa time i povećava energiju potrebnu da se rastvore atomi [[željezo|željeza]] sa površine. On se može koristiti i za poboljšanje otpornosti na koroziju [[Ferit (željezo)|feritskih]] (naprimjer stepena 444) i [[martenzit]]skih (naprimjer 1,4122 i 1,4418) nehrđajućih čelika. Zbog njegove manje gustoće (u odnosu na volfram) i relativno stabilne cijene, molibden se ponekad koristi umjesto volframa.<ref name="Nostrand" /> Takav primjer su ''M'' serije brzoreznih čelika kao što su M2, M4 i M42 kao zamjena za ''T'' serije čelika, koji sadrže volfram. Molibden se može upotrijebiti i kao legirno sredstvo i zaštitni sloj protiv vatre za druge metale. Iako je njegova tačka topljenja na 2623&nbsp;°C, on se vrlo brzo oksidira na temperaturi iznad 760&nbsp;°C, pa je njegova upotreba pogodnija u [[vakuum]]skom okruženju.<ref name="azom"/> TZM (Mo (~99%), [[Titanij|Ti]] (~0,5%), [[Cirkonij|Zr]] (~0,08%) i nešto C) je superlegura molibdena otporna na koroziju kao i na istopljene [[fluorid]]ne soli pri temperaturama iznad 1300&nbsp;°C. Ona je gotovo dvostruko snažnija od čistog molibdena, više je duktilna i bolje se zavariva. U testovima vršenim 1100 sati pokazala je takvu otpornost prema koroziji od djelovanja standardnih eutektičnih soli (FLiBe) i para soli korištenih u reaktorima sa istopljenim solima, da je nastalo tako malo korozije koju gotovo nije bilo moguće ni izmjeriti.<ref name="Smallwood"/><ref name="energyfromthorium"/> Druge legure na bazi ovog metala, a koje ne sadrže željezo, nemaju značajniji vid primjene. Naprimjer, zbog otpornosti na koroziju protiv istopljenog [[cink]]a, čisti molibden kao i legura Mo/W (70%/30%) se koriste za pravljenje pumpi, cijevi i uređaja za miješanje koji dolaze u dodir s istopljenim cinkom.<ref name="Bakerjian"/> === Druge aplikacije čistog elementa=== * Prah molibdena se koristi u sastavu vještačkih đubriva za neke biljke, kao što je [[karfiol]].<ref name="Nostrand" /> * Elementarni molibden se koristi u analizatorima dušikovih oksida NO, NO<sub>2</sub>, NO<sub>x</sub> u električnim centralama za kontrolu zagađivanja. Pri temperaturi od 350&nbsp;°C element reagira kao katalizator za NO<sub>2</sub>/NO<sub>x</sub> gradeći samo NO molekule za konzistentna očitanja pomoću infracrvene svjetlosti.<ref name="Patil"/> * [[Anoda|Anode]] od molibdena zamjenjuju volfram u određenim izvorima x-zraka niskog napona, a specijalizirane su za upotrebu u [[mamografija|mamografiji]].<ref name="Lancaster"/> * Radioaktivni izotop molibden-99 se koristi za dobijanje [[tehnecij-99m|tehnecija-99m]], važnog nuklearnog izomera korištenog u medicinskoj dijagnostici.<ref name="Grayth"/> == Spojevi == * [[Molibden-disulfid]] (MoS<sub>2</sub>) koristi se kao čvrsto sredstvo za podmazivanje (lubrikant) i sredstvo protiv habanja pri visokim temperaturama i pritiscima. On sačinjava veoma snažne slojeve na metalnim površinama te je uobičajen dodatak u HPHT podmazivačima. Čak i u slučaju da takvi podmazivači "zakažu", tanki sloj molibdena bi spriječio kontakt podmazanih dijelova.<ref name="fundamental"/> On također ima i poluprovodničke osobine sa posebnim prednostima u odnosu na tradicionalni [[silicij]] ili [[grafen]] u elektroničkim aplikacijama.<ref name="physorg"/> MoS<sub>2</sub> se upotrebljava i kao katalizator pri hidrokrekiranju frakcija [[nafta|nafte]] koje sadrže [[dušik]], [[sumpor]] i [[kisik]].<ref name="Clausent"/> * [[Molibden-disilicid]] (MoSi<sub>2</sub>) je električno provodljiva [[keramika]], koja se prvenstveno koristi u grijačim elementima pri radnim temperaturama iznad 1500&nbsp;°C u kontaktu sa zrakom.<ref name="Herbert"/> * [[Molibden-trioksid]] (MoO<sub>3</sub>) se koristi kao adheziv između emajliranih predmeta i metala.<ref name="elemental" /> [[Olovo-molibdat]] ([[vulfenit]]) istaložen zajedno sa olovo-hromatom i olovo-sulfatom sačinjava svijetlo narandžasti pigment korišten za keramiku i plastiku.<ref name="imoa"/> * Mješoviti oksidi na bazi molibdena su raznovrsno upotrebljivi katalizatori u hemijskoj industriji. Neki od tih primjera su katalizatori za selektivnu oksidaciju [[propilen]]a u [[akrolein]] i akrilsku kiselinu te amoksidacija propilena do akrilonitrila.<ref name="Fierro"/><ref name="Cavanig"/> Pogodni katalizatori i procesi za direktnu selektivnu oksidaciju [[propan]]a u akrilsku kiselinu još uvijek su u fazi istraživanja.<ref name="Kinetic"/><ref name="jjcat201312008"/><ref name="Multifunctionality"/><ref name="jjcat201109012"/> * [[Amonij-heptamolibdat]] se koristi u biološkim procedurama bojenja. * Krečno-natronsko [[staklo]] obloženo molibdenom korišteno je za proizvodnju CIGS solarnih ćelija. * [[Fosfomolibdenska kiselina]] se koristi u [[tankoslojna hromatografija|tankoslojnoj hromatografiji]] za bojenje uzoraka. * Izotop molibdena-99 je roditeljski radioizotop tehnecija-99m, koji se koristi u mnogim medicinskim procedurama. Izotop se prodaje i skladišti u vidu molibdata.<ref name="Gottschalk"/> == Biološki značaj == === Nitrogenaze === [[Datoteka:Molybdenum cofactor.svg|thumb|Molibdenski koenzim (na slici) sastavljen je od organskog kompleksa bez molibdena zvanog [[molibdopterin]], a koji je spojen sa oksidiranim atomom molibdena(VI) preko susjednih atoma sumpora (ponekad i selena). Svi poznati enzimi na bazi Mo koriste ovaj koenzim, osim drevnih nitrogenaza.]] Najznačajnija uloga molibdena u živim [[Organizam (biologija)|organizmima]] je u vidu metalnog [[heteroatom]]a na aktivnom mjestu u određenim [[enzim]]ima.<ref name="Mendelr"/><ref name="ChiChung"/> Pri fiksiranju [[dušik]]a kod nekih bakterija, enzim [[nitrogenaza]], a koji je uključen u krajnji korak reduciranja molekularnog dušika, obično sadrži molibden na aktivnom mjestu (mada su poznati slučajevi zamjene molibdena sa željezom ili [[vanadij]]em). Struktura katalitičkog centra enzima je slična onoj kod željezo-sumpornih bjelančevina: ona inkorporira Fe<sub>4</sub>S<sub>3</sub> i veći broj MoFe<sub>3</sub>S<sub>3</sub> klastera.<ref name="Patriciac"/> Reakcija koju izvode enzimi nitrogenaze je sljedeća: :<math> \mathrm{N_2 + 8 \ H^+ + 8 \ e^- + 16 \ ATP + 16 \ H_2O \longrightarrow 2 \ NH_3 + H_2 + 16 \ ADP + 16 \ P_i} </math> Sa [[proton]]ima i elektronima iz transportnog lanca elektrona, dušik se reducira do amonijaka i slobodnog gasovitog vodika. Ovaj proces troši energiju, tako što mu je neophodna [[hidroliza]] [[Adenozin-trifosfat|ATP-a]] do [[Adenozin-difosfat|ADP-a]] plus slobodni fosfat ('''P<sub>i</sub>'''). Godine 2008. objavljen je dokaz o "nedostatku" molibdena u prvobitnim [[okean]]ima na Zemlji, a predstavljao je ograničavajući faktor tokom gotovo dvije milijarde godina kasnije [[evolucija|evolucije]] [[eukarioti|eukariotskog života]] (koji uključuje gotovo sve životinje i biljke) iz razloga što eukarioti ne mogu fiksirati dušik pa zato većinu pogodno oksidiranog dušika za dobijanje organskih dušikovih spojeva (između ostalih i bjelančevina) dobijaju od prokariotskih bakterija.<ref name="Scottetal"/><ref name="ito032508"/><ref name="sut032508"/> Nedostatak molibdena rezultat je relativnog nedostatka kisika u prvobitnim okeanima. Većina molibdenovih spojeva ima slabu [[rastvorljivost]] u vodi, ali je molibdatni [[ion]] MoO<sub>4</sub><sup>2−</sup> rastvorljiv i nastaje kada su molibdenovi minerali u kontaktu sa kisikom i vodom. Kada su prvi životni oblici počeli otpuštati kisik u okeane, on je pomogao rastvarati molibden u rastvorljive molibdate, uzimajući ga iz [[mineral]]a sa dna mora, i čineći ga po prvi put dostupnim bakterijama koje fiksiraju dušik, što im je omogućilo da višim formama života pruže više korisnih dušikovih spojeva. Godine 2013. iznesena je teorija da su [[bor (element)|bor]] i molibden katalizirali proizvodnju [[Ribonukleinska kiselina|RNK]] na [[Mars]]u, a tako nastali život je prenesen na Zemlju pomoću [[meteorit]]a prije 3 milijarde godine.<ref name=mars/> Iako je kisik omogućio [[fiksacija dušika|fiksiranje dušika]] tako što je učinio molibden dostupnim u vodi, on je također i direktno zatrovao enzime nitrogenaze. Zbog toga, u [[Razvoj Zemljine atmosfere|prahistoriji Zemljine atmosfere]], nakon što se kisik pojavio u velikim količinama u zraku i vodi, organizmima koji su nastavili fiksirati dušik u aerobskim uslovima bilo je neophodno da izdvoje i zaštite njihove enzime za fiksiranje u heterocistama ili sličnim strukturama od suviška kisika. Takve reakcije strukturne izolacije fiksacije dušika od utjecaja viška kisika u aerobnim organizmima odvija se i danas. === Kofaktorski enzim === Iako molibden gradi spojeve sa mnogim [[organska hemija|organskim molekulama]], uključujući i [[ugljikohidrati|ugljikohidrate]] i [[aminokiselina|aminokiseline]], on se također transporuje kroz ljudski organizam u vidu MoO<sub>4</sub><sup>2−</sup>.<ref name="IMOAoverview" /> Do 2002. pronađeno je i proučeno najmanje 50 [[enzim]]a koji sadrže molibden, uglavnom u bakterijama, a broj novootkrivenih raste svake godine;<ref name="Analogues"/><ref name="jbbamcr2006"/> ti enzimi uključuju [[aldehid oksidaza|aldehid oksidazu]], [[sulfit oksidaza|sulfit oksidazu]] i [[ksantin oksidaza|ksantin oksidazu]].<ref name="nbb" /> Kod nekih životinja, kao i kod ljudi, oksidacija [[ksantin]]a od [[mokraćna kiselina|urinske kiseline]], koja predstavlja proces [[purin]]skog katabolizma, katalizirana je ksantin oksidazom, enzimom koji u svom sastavu sadrži molibden. Aktivnost ksantin oksidaze je direktno proporcionalna količini molibdena u tijelu. Ipak, ekstremno visoke koncentracije molibdena djeluju suprotno ovom trendu, te mogu djelovati kao inhibitor i za purinski katabolizam i za druge procese. Smatra se da koncentracija molibdena može utjecati na sintezu bjelančevina, [[metabolizam]] i rast.<ref name="IMOAoverview" /> Kod životinja i biljaka, triciklični spoj zvani [[molibdopterin]] (koji ''ne'' sadrži molibden), reagira sa molibdatom te gradi potpuni [[koenzim]] koji sadrži molibden nazvan [[molibdenski kofaktor]]. Pored ranije navedenih filogenetski prastarih molibdenskih nitrogenaza, koje fiksiraju dušik kod nekih bakterija i [[cijanobakterije|cijanobakterija]], svi enzimi koji koriste molibden a koji su pronađeni u prirodi, koriste molibdenski kofaktor, gdje je molibden u oksidacijskom stanju VI, slično kao i molibdati.<ref name="Fischer"/> Molibdenski enzimi kod biljaka i životinja kataliziraju oksidaciju, a ponekad i redukciju određenih malih molekula, kao dio regulacije ciklusâ dušika, sumpora i ugljika.<ref name="comparison"/> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Lancaster">{{cite book|title=Physics of Medical X-Ray Imaging|url=http://ric.uthscsa.edu/personalpages/lancaster/DI-II_Chapters/DI_chap4.pdf|chapter=Ch. 4: Physical determinants of contrast|author=Lancaster, Jack L.|publisher=University of Texas Health Science Center|access-date=15. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172937/http://ric.uthscsa.edu/personalpages/lancaster/DI-II_Chapters/DI_chap4.pdf|archive-date=10. 10. 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="Grayth">{{Cite book|author=Theodore Gray|title=Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|publisher=Black Dog & Leventhal|isbn=978-1579128951|pages=105–107}}</ref> <ref name="fundamental">{{cite journal|doi =10.1016/0043-1648(67)90187-1|title =Molybdenum disulfide as a lubricant: A review of the fundamental knowledge |url =https://archive.org/details/wear_november-december-1967_10_6/page/422|year=1967|author =Winer W.|journal =Wear|volume =10|page=422|issue =6}}</ref> <ref name="physorg">{{cite web|url=http://www.physorg.com/news/2011-01-transistors-alternative-silicon-graphene.html|title=New transistors: An alternative to silicon and better than graphene|publisher=Physorg.com|date= 30. 1. 2011|access-date=15. 4. 2016}}</ref> <ref name="Clausent">{{cite book| author =Topsøe, H.; Clausen, B. S.; Massoth, F. E. | title =Hydrotreating Catalysis, Science and Technology| publisher = Springer-Verlag| location= Berlin|year= 1996}}</ref> <ref name="Herbert">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FbMfaqSgOxsC&pg=PA141|page=141|title=Electroceramics: materials, properties, applications|author=Moulson, A. J.; Herbert, J. M.|publisher=John Wiley and Sons|year=2003|isbn=0-471-49748-7}}</ref> <ref name="Fierro">{{cite book|author=J. G. L. Fierro (ur.)|title=Metal Oxides, Chemistry and Applications|year=2006|publisher=CRC Press|pages=414–455}}</ref> <ref name="Cavanig">{{cite book|author=G. Centi; F. Cavani; F. Trifiro|title=Selective Oxidation by Heterogeneous Catalysis|year=2001|publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers|pages=363–384}}</ref> <ref name="Kinetic">{{cite web|title=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|url=http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-0012-3000-A|website=PhD Thesis}}</ref> <ref name="jjcat201312008">{{cite journal|title=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|journal=Journal of Catalysis|date=1. 3. 2014|volume=311|pages=369–385|doi=10.1016/j.jcat.2013.12.008|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/faces/viewItemOverviewPage.jsp?itemId=escidoc:1896844:6}}</ref> <ref name="Multifunctionality">{{cite journal|title=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol|journal=ACS Catalysis|date=7. 6. 2013|volume=3|issue=6|pages=1103–1113|doi=10.1021/cs400010q|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/faces/viewItemOverviewPage.jsp?itemId=escidoc:1739887:5}}</ref> <ref name="jjcat201109012">{{cite journal|title=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|journal=Journal of Catalysis|date=1. 1. 2012|volume=285|issue=1|pages=48–60|doi=10.1016/j.jcat.2011.09.012|url=http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-0012-1BEB-F}}</ref> <ref name="Gottschalk">{{cite journal|doi = 10.1146/annurev.me.20.020169.001023|pmid = 4894500|year= 1969|author = Gottschalk A.|title = Technetium-99m in clinical nuclear medicine|volume = 20|pages = 131–40|journal = Annual Review of Medicine|issue=1}}</ref> <ref name="Mendelr">{{cite book|author=Ralf R. Mendel|editor=Lucia Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |chapter= Chapter 15 Metabolism of Molybdenum|title=Metallomics and the Cell |year=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-10_15}}</ref> <ref name="ChiChung">{{cite book |author=Lee Chi Chung; Ribbe Markus W.; Hu Yilin |editor=Peter M.H. Kroneck; Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14|year=2014|publisher=Springer |chapter=Chapter 7. ''Cleaving the N,N Triple Bond: The Transformation of Dinitrogen to Ammonia by Nitrogenases''|pages=147–174 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6}}</ref> <ref name="Patriciac">{{cite journal|title = A newly discovered role for iron-sulfur clusters|author = Patricia C.; Dos Santos Dean; Dennis R.| doi = 10.1073/pnas.0805713105| journal=PNAS|year=2008|volume=105|pages=11589–11590 |pmid = 18697949|issue = 33|pmc = 2575256|bibcode = 2008PNAS..10511589D }}</ref> <ref name="Scottetal">{{cite journal|author=Scott C.; T. W. Lyons; A. Bekker; Y. Shen|year=2008| title=Tracing the stepwise oxygenation of the Proterozoic ocean|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-03-27_452_7186/page/456| journal=Nature| volume=452| issue=7186| pages=456–460| doi=10.1038/nature06811| pmid=18368114| bibcode = 2008Natur.452..456S}}</ref> <ref name="ito032508">{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/asu-ito032508.php|title=International team of scientists discover clue to delay of life on Earth|publisher=Eurekalert.org|access-date=17. 4. 2016|archive-date=6. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506133723/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/asu-ito032508.php|url-status=dead}}</ref> <ref name="sut032508">{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/nu-sut032508.php|title=Scientists uncover the source of an almost 2 billion year delay in animal evolution|publisher=Eurekalert.org|access-date=17. 4. 2016|archive-date=5. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505082043/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/nu-sut032508.php|url-status=dead}}</ref> <ref name=mars>{{cite news|url=http://www.newscientist.com/article/dn24120-primordial-broth-of-life-was-a-dry-martian-cupasoup.html?cmpid=RSS%7CNSNS%7C2012-GLOBAL%7Clife#.Uh98K5BwaUk|title=Primordial broth of life was a dry Martian cup-a-soup|work=New Scientist|date=29. 8. 2013|access-date=17. 4. 2016}}</ref> <ref name="IMOAoverview">{{cite web|author= Mitchell Phillip C. H.|title = Overview of Environment Database|publisher = International Molybdenum Association|year = 2003|url = http://hse.imoa.info/Default.asp?Page=110|archive-url = https://web.archive.org/web/20071018005253/http://hse.imoa.info/Default.asp?Page=110|archive-date =18. 10. 2007|access-date =18. 4. 2016}}</ref> <ref name="Analogues">{{cite journal|title=Synthetic Analogues and Reaction Systems Relevant to the Molybdenum and Tungsten Oxotransferases|journal=Chem. Rev.|year=2004|volume=104|pages=1175–1200|doi=10.1021/cr020609d|author=John H. Enemark; J. Jon A. Cooney; Jun-Jieh Wang; R. H. Holm|pmid=14871153|issue=2}}</ref> <ref name="jbbamcr2006">{{cite journal|doi = 10.1016/j.bbamcr.2006.03.013|pages = 621–635|pmid = 16784786|year = 2006|author = Mendel Ralf R.; Bittner Florian|title = Cell biology of molybdenum|volume = 1763|issue = 7|journal = Biochimica et Biophysica Acta}}</ref> <ref name="Fischer">{{cite journal|pmid=9861725|year=1998|author=Fischer B.; Enemark JH; Basu P.|title=A chemical approach to systematically designate the pyranopterin centers of molybdenum and tungsten enzymes and synthetic models|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_1998-10_72_1-2/page/13|volume=72|issue=1–2|pages=13–21|journal=Journal of Inorganic Biochemistry|doi=10.1016/S0162-0134(98)10054-5}}. Sumarizirano u: [http://pathway.gramene.org/META/NEW-IMAGE?type=COMPOUND&object=CPD-4 MetaCyc Compound: molybdopterin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604060520/http://pathway.gramene.org/META/NEW-IMAGE?type=COMPOUND&object=CPD-4 |date=4. 6. 2016 }}. Pristupljeno 18. aprila 2016.</ref> <ref name="comparison">{{cite journal|title = A structural comparison of molybdenum cofactor-containing enzymes|journal=FEMS Microbiol. Rev.|year =1999|volume = 22|doi = 10.1111/j.1574-6976.1998.tb00384.x|pmid =9990727|issue = 5|pages = 503–521|author= Kisker C.; Schindelin H.; Baas D.; Rétey J.; Meckenstock R.U; Kroneck P.M.H}}</ref> <ref name="Patil">{{cite journal|doi = 10.1023/A:1010730821844|year= 2001|author= Lal S.; Patil R. S.|journal = Environmental Monitoring and Assessment|volume = 68|pages= 37–50|pmid = 11336410|title = Monitoring of atmospheric behaviour of NO<sub>x</sub> from vehicular traffic|url = https://archive.org/details/sim_environmental-monitoring-and-assessment_2001-04_68_1/page/37|issue = 1}}</ref> <ref name="Bakerjian">{{cite book|title =Tool and manufacturing engineers handbook|author = W. H. Cubberly; Bakerjian, Ramon|publisher = Society of Manufacturing Engineers|isbn = 978-0-87263-351-3|url = https://books.google.com/?id=NRXnXmFRjWYC&pg=PT421|page = 421|year=1989}}</ref> <ref name="energyfromthorium">{{cite web|url = http://www.energyfromthorium.com/forum/download/file.php?id=805|title = Compatibility of Molybdenum-Base Alloy TZM, with LiF-BeF<sub>2</sub>-ThF<sub>4</sub>-UF<sub>4</sub>|publisher = Oak Ridge National Laboratory Report|access-date =14. 4. 2016|date =1. 12. 1969}}</ref> <ref name="pitac">[https://web.archive.org/web/20111001060521/http://www.lme.com/minormetals/6782.asp Pie chart of world Mo uses]. Londonska berza metala, pristupljeno 13. aprila 2016.</ref> <ref name="Smallwood">{{cite book|author=Smallwood Robert E.|title=ASTM special technical publication 849: Refractory metals and their industrial applications: a symposium|url=https://books.google.com/?id=agaacIr25KcC&pg=PA9|year=1984|publisher=ASTM International|isbn=9780803102033|page=9|chapter=TZM Moly Alloy}}</ref> <ref name="Coffman">{{cite journal|author=Paul B. Coffman|title = The Rise of a New Metal: The Growth and Success of the Climax Molybdenum Company|journal = The Journal of Business of the University of Chicago|page= 30|year= 1937|volume = 10|doi = 10.1086/232443}}</ref> <ref name="azom">{{cite web|title=Molybdenum|publisher=AZoM.com Pty. Limited|year=2007|url=http://www.azom.com/article.aspx?ArticleID=616|access-date=13. 4. 2016}}</ref> <ref name="londber">[http://www.metalprices.com/historical/database/molybdenum/lme-molybdenum-summary LME Molybdenum Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822113609/http://www.metalprices.com/historical/database/molybdenum/lme-molybdenum-summary |date=22. 8. 2014 }}, na stranici metalprices.com, pristupljeno 12. aprila 2016.</ref> <ref name="Langedal">{{cite journal|doi = 10.1016/S0375-6742(96)00069-6|title = Dispersion of tailings in the Knabena—Kvina drainage basin, Norway, 1: Evaluation of overbank sediments as sampling medium for regional geochemical mapping|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-geochemical-exploration_1997-04_58_2-3/page/157|year= 1997|author = Langedal M|journal = Journal of Geochemical Exploration|volume = 58|page= 157|issue = 2–3}}</ref> <ref name="Charts">{{cite web|title = Dynamic Prices and Charts for Molybdenum|publisher = InfoMine Inc.|year=2007|url = http://www.infomine.com/investment/charts.aspx?c=molybdenum&u=mt&submit1=Display+Chart&x=usd&r=15y#chart|access-date=12. 4. 2016}}</ref> <ref name="lmecom">{{cite web |title=LME to launch minor metals contracts in H2 2009 |url=http://lme.com/6241.asp |date=4. 9. 2008 |publisher=London Metal Exchange |access-date=12. 4. 2016 |archive-date=19. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219055148/http://lme.com/6241.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name=USGS>{{cite web|title = Molybdenum Statistics and Information|publisher = U.S. Geological Survey|date = 10. 5. 2007|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/molybdenum/|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 19. 5. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070519151353/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/molybdenum/|url-status = dead}}</ref> <ref name=ullmann>Roger F. Sebenik et al. "Molybdenum and Molybdenum Compounds" u: ''Ullmann's Encyclopedia of Chemical Technology'' 2005; Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a16_655}}</ref> <ref name="Nostrand">{{cite book|contribution = Molybdenum|year = 2005|title = Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry|url = https://archive.org/details/vannostrandsency0036unse|pages = [https://archive.org/details/vannostrandsency0036unse/page/1038 1038]–1040|place= New York|publisher = Wiley-Interscience|isbn=978-0-471-61525-5|editor= Considine, Glenn D.}}</ref> <ref name="minsocam">{{cite journal|url=http://www.minsocam.org/msa/AmMin/TOC/Abstracts/2002_Abstracts/Jan02_Abstracts/Jambor_p181_02.pdf|title=New mineral names|journal=American Mineralogist|volume=87|page=181|year=2002|author=Jambor, J.L.}}</ref> <ref name="Spoon">{{Cite book|author=Sam Kean|title=The Disappearing Spoon|url=https://archive.org/details/the_disappearing_spoon_-_sam_keene|year=2010|publisher=Little, Brown and Company|edition=1|isbn=978-0316051644|pages=[https://archive.org/details/the_disappearing_spoon_-_sam_keene/page/n88 88]–89}}</ref> <ref name="Millholland1941">{{cite journal|author = Ray Millholland | title = Battle of the Billions: American industry mobilizes machines, materials, and men for a job as big as digging 40 Panama Canals in one year | date = 1. 8. 1941 | work = Popular Science | page = 61 | url = https://books.google.com/books?id=xScDAAAAMBAJ&pg=PA56}}</ref> <ref name="HT4aAQAAIAAJ">{{cite book | url = https://books.google.com/?id=HT4aAQAAIAAJ&q=Elmore+flotation+molybdenum+1913&dq=Elmore+flotation+molybdenum+1913| page = 3 | title = Molybdenum deposits of Canada | author = Vokes Frank Marcus |year= 1963}}</ref> <ref name="lenntech">[http://www.lenntech.com/periodic/elements/mo.htm Molybdenum - Mo], na stranici Lenntech, pristupljeno 11. aprila 2016.</ref> <ref name=Gupta1992>{{cite book |author= Gupta C.K. | title = Extractive Metallurgy of Molybdenum | publisher = CRC Press |year = 1992 | isbn = 978-0-8493-4758-0}}</ref> <ref name="ZVkZNyVI4toC">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=ZVkZNyVI4toC&pg=PA117| page = 117 | title = The Making of American Industrial Research: Science and Business at Ge and Bell, 1876–1926 | isbn = 9780521522373 | author = Reich Leonard S | date = 22. 8. 2002}}</ref> <ref name="Hoyt1921">{{cite book |author= Hoyt Samuel Leslie | title = Metallography | volume = 2 | publisher = McGraw-Hill | year= 1921}}</ref> <ref name="Krupp1888">{{cite book | author = Krupp Alfred; Wildberger Andreas | title = The metallic alloys: A practical guide for the manufacture of all kinds of alloys, amalgams, and solders, used by metal-workers ... with an appendix on the coloring of alloys | publisher = H.C. Baird & Co. |year = 1888 | page = 60}}</ref> <ref name="Wasserbley">{{cite journal|author = Scheele, C. W. K.|title = Versuche mit Wasserbley;Molybdaena|journal = Svenska vetensk. Academ. Handlingar|page=238|year = 1779|volume = 40|url = http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN324352840_0040}}</ref> <ref name="Erde">{{cite journal|author = Hjelm, P. J.|title = Versuche mit Molybdäna, und Reduction der selben Erde|journal = Svenska vetensk. Academ. Handlingar|page = 268|year = 1788|volume = 49|url = http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN324352840_0009_02_NS}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="vanderkrogt">{{cite web|author = Van der Krogt, Peter|title = Molybdenum|work = Elementymology & Elements Multidict|date = 10. 1. 2006|url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Mo|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 23. 1. 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100123002743/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Mo|url-status = dead}}</ref> <ref name="elemental">{{cite web|author = Gagnon Steve|title = Molybdenum|publisher = Jefferson Science Associates, LLC|url = http://education.jlab.org/itselemental/ele042.html|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 26. 4. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070426150528/http://education.jlab.org/itselemental/ele042.html|url-status = dead}}</ref> <ref name="imoa">International Molybdenum Association, [http://www.imoa.info/molybdenum/molydbenum_history.php "Molybdenum History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722102351/http://www.imoa.info/molybdenum/molydbenum_history.php |date=22. 7. 2013 }}</ref> <ref name="institute">{{cite book |title = Accidental use of molybdenum in old sword led to new alloy | url = https://books.google.com/?id=yUpYAAAAMAAJ&q=Japanese+sword+molybdenum&dq=Japanese+sword+molybdenum | author = Institut "American Iron and Steel" |year = 1948 }}</ref> <ref name="Lansdown1999">{{cite book |author= Lansdown A. R. | title = Molybdenum disulphide lubrication | volume = 35 | work = Tribology and Interface Engineering | publisher = Elsevier |year= 1999 | isbn = 978-0-444-50032-8}}</ref> <ref name="melchert">{{cite web | author=Melchert, Craig | url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/melchert/webpage/molybdos.pdf | title=Greek mólybdos as a Loanword from Lydian | publisher=University of North Carolina at Chapel Hill | access-date=11. 4. 2016 | archive-date=31. 12. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000505/http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/molybdos.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="armstrong">{{cite web|author=Armstrong, John T. |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/technetium.html|title=Technetium|publisher=Chemical & Engineering News|year=2003|access-date=7. 7. 2009}}</ref> <ref name="Hubert">Wolterbeek, Hubert Theodoor; Bode, Peter [http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&adjacent=true&locale=nl_NL&FT=D&date=20110330&CC=EP&NR=2301041A1&KC=A1 "A process for the production of no-carrier added 99Mo"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130122082910/http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&adjacent=true&locale=nl_NL&FT=D&date=20110330&CC=EP&NR=2301041A1&KC=A1 |date=22. 1. 2013 }}. Evropski patent br. EP2301041 (A1) od 30. 3. 2011. Pristupljeno 9. aprila 2016.</ref> <ref name="Nollet">{{cite book|isbn = 978-0-8247-8433-1|pages = 280–288|editor = Nollet, Leo M. L.|year = 2000|publisher = Marcel Dekker|location = New York, NY|title = Handbook of water analysis|url=https://books.google.com/?id=YZpW4Y4Q_PIC&pg=PA280}}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author= Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729|pages = 3–128|publisher = Atomic Mass Data Center|year= 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="JosephRD">{{cite book|author= Davis Joseph R.|title = Heat-resistant materials|work = Molybdenum|publisher = ASM International|url = https://books.google.com/books?id=GEHA8_bix0oC&pg=PA365|page=365|year=1997|isbn=0-87170-596-6}}</ref> <ref name="Angewandte">{{cite journal|journal = Angewandte Chemie International Edition|volume = 30|page=34|year = 1997|title = Polyoxometalate Chemistry: An Old Field with New Dimensions in Several Disciplines|author= Michael T. Pope; Müller Achim|doi = 10.1002/anie.199100341}}</ref> <ref name="Berglund">{{cite journal |author=M. E. Wieser; M. Berglund |year=2009 |title=Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) |url=http://www.ciaaw.org/pubs/TSAW2007.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=81 |issue=11 |pages=2131–2156 |doi=10.1351/PAC-REP-09-08-03}}</ref> <ref name="Holl">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages = [https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/1096 1096]–1104|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author=Holleman, Arnold F.; Wiberg, Egon; Wiberg, Nils}}</ref> <ref name="Inherent">{{cite journal|doi=10.1088/1468-6996/10/4/045004|title=Inherent tensile strength of molybdenum nanocrystals|year=2009|author=Shpak, Anatoly P.; Kotrechko, Sergiy O.; Mazilova, Tatjana I; Mikhailovskij, Igor M|journal=Science and Technology of Advanced Materials|volume=10|page=045004|bibcode=2009STAdM..10d5004S|issue=4}}</ref> <ref name="Schmidt">{{cite book|title=Anorganische Chemie II.|chapter = VI. Nebengruppe|pages=119–127|author= Max Schmidt|publisher=Wissenschaftsverlag|year= 1968|language=de}}</ref> <ref name="CRCdescription">{{Cite book|contribution = Molybdenum|year= 1994|title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|volume = 4|page = 18|publisher = Chemical Rubber Publishing Company|isbn=0-8493-0474-1|editor=Lide, David R.}}</ref> <ref name="nbb">{{cite book|last = Emsley|first = John|title = Nature's Building Blocks|url=http://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&pg=PA265|publisher = Oxford University Press|year= 2001|location = Oxford|pages = 262–266|isbn =0-19-850341-5}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1291}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="IUPAC">[http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108142215/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |date=8. 1. 2016 }}.</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="handbook">Robert C. Weast (izd.): [http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012253/http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf |date=12. 1. 2012 }}, u ''Handbook of Chemistry and Physics'' 81. izd., CRC press.</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline}} {{PSE}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Minerali samorodnih elemenata]] aqihmgay9np3ypr7ktx0319911pcagj Konjic 0 7435 3924737 3923966 2026-09-11T17:11:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924737 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Konjic | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Konjic | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Konjic - Neretva river.JPG | image2 = Konjic, pohled na město od Jošanice.jpg | image3 = Stecky v mestskem parku, Konjic.jpg | image4 = Lukomir, celkovy pohled na nejvyse polozenou ves BaH (1460 m).jpg | image5 = Stredni cast kanonu od salasi Gradina na bjelasnicke strane.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Konjic | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Konjic Bosnia CoA.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Konjic.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Konjic u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|39|15.9|N|17|57|38.6|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Osman Ćatić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/127/0|title=Lokalni izbori 2024 - Konjic|date=15. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 5.24 | površina_grada = 1144.45 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 10732 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 25148 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 400 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 127477<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10529 | veb-sajt = {{URL|https://www.konjic.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q12756633 }} [[Datoteka:Kamena ćuprija - panoramio.jpg|mini|desno|Džamija i kamena ćuprija u centru grada.]] '''Konjic''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] na krajnjem sjeveru planinske [[Hercegovina|Hercegovine]], u centralnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], u kotlini sa obje strane rijeke [[Neretva|Neretve]] i oko ušća Neretvine pritoke [[Trešanica|Trešanice]]. == Historija == === Neolit === Područje Konjica bilo je naseljeno već u [[Prahistorija|prahistorijsko]] doba, a iz [[Antika|antičkog]] razdoblja sačuvani su tragovi naselja, među kojima se naročito ističu ostaci [[mitrej]]a.<ref name="HEKonjic2">{{cite web|url=https://enciklopedija.hr/clanak/konjic|title=Konjic|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Na širem području konjičkog kraja evidentirani su brojni arheološki i sepulkralni ostaci, uključujući srednjovjekovne gradove, nekropole i [[Stećak|stećke]], što svjedoči o dugom kontinuitetu naseljenosti i o važnosti ovog prostora u ranijim historijskim epohama.<ref name="GradSpomenici2">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|title=Nacionalni spomenici općine Konjic|website=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=11. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211000433/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|url-status=dead}}</ref> Područje Konjica bilo je naseljeno još u prahistoriji, što potvrđuju arheološka istraživanja neolitskog naselja u [[Lisičići]]ma kod Konjica.<ref>{{cite book|last=Benac|first=Alojz|url=https://books.google.com/books/about/Neolitsko_naselje_u_Lisi%C4%8Di%C4%87ima_kod_Kon.html?id=ikkQAAAAIAAJ|title=Neolitsko naselje u Lisičićima kod Konjica|publisher=Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine|year=1958|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Rimski period === Arheolog [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja u Sarajevu]] [[Karl Pač]] pronašao je na brdu Repovica u Konjicu, 1897. godine, veliko arheološko nalazište "[[Konjički Mitrej]]" (svetilište boga [[Mitraizam|Mitre]]). Pronađeni su temelji pravouganog svetilišta koje se prostiralo na 45 m<sup>2</sup>. Ovaj mitrej nije ukopan dublje u zemlju, kao što je bilo uobičajeno u gradnji ovih hramova. Mitrej je imao reljefnu sliku boga Mitre, predstavljenog kao Bog Sunca, u perzijskom odijelu, mlad, snažan, u punom zamahu, ubija svetog bika, kako bi prinio kao žrtvu velikom Ahuramazdi. Slika je dopunjena brojnim simbolima (životinje, geniji) i scenama iz Mitrinog mita ili nekog kultnog rituala. Na poleđini reljefa je prikaz Mitrinog obreda i pričesti.<ref>Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE</ref> Slično nalazište je i u naselju [[Lisičići]]. === Srednji vijek === Zbog položaja u dolini [[Neretva|Neretve]], na važnom putnom pravcu između zaleđa i [[Dubrovnik|Dubrovnika]], Konjic je u srednjem vijeku imao izražen saobraćajni i trgovački značaj.<ref name="HEKonjic">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/konjic|title=Konjic|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=6. 4. 2026}}</ref><ref name="NPKonjic">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|title=Nacionalni spomenici općine Konjic|website=Općina Konjic|access-date=6. 4. 2026|archive-date=11. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211000433/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/72-nacionalni-spomenici-opcine-konjic.html|url-status=dead}}</ref> U historiografskoj literaturi Konjic se kao naselje pod tim imenom prvi put spominje 1382. godine, u vezi s trgovačkom karavanom koja je išla preko Konjica prema Dubrovniku.<ref name="HEKonjic" /><ref name="NPKonjic" /> U srednjem vijeku na području današnjeg Konjica postojala su dva naselja: Biograd na lijevoj obali Neretve i naselje Neretva na desnoj obali, koje se 1382. godine u izvorima javlja pod imenom Konjic.<ref name="HEKonjic" /> Konjic je bio središte srednjovjekovne župe [[Neretva (župa)|Neretve]] i važna trgovačko-tranzitna tačka na putu od južne Dalmacije prema srednjoj Bosni.<ref name="HEKonjic" /> Šire konjičko područje imalo je granični i prijelazni karakter između bosanskog i humskog prostora, što je utjecalo na njegov politički i privredni razvoj.<ref name="NPKonjic" /><ref name="KomisijaGradic">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Konjic_nekropola%20Gradic%20kompl%20BOS.pdf|title=Nekropola sa stećcima Gradić u Odžacima, historijsko područje|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=6. 4. 2026|archive-date=15. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615050126/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Konjic_nekropola%20Gradic%20kompl%20BOS.pdf|url-status=dead}}</ref> U ranijem srednjem vijeku na prostoru današnje općine Konjic postojale su župa Neretva, dio župe [[Zagorje (župa)|Zagorje]] oko Bjelimića i dio Komske župe u području Glavatičeva.<ref name="KomisijaGradic" /> Povoljan položaj uz karavanski put doprinio je tome da se Konjic razvije kao pogranična varoš i mjesto trgovine, a u srednjem vijeku u njemu je postojala i carinarnica, što potvrđuje njegov značaj u razmjeni robe između zaleđa i Dubrovnika.<ref name="NPKonjic" /> U 14. vijeku Konjic je bio u posjedu porodice [[Sankovići]], dok su početkom 15. vijeka Biogradom vladale [[Kosače]], a Konjicom bosanski kraljevi.<ref name="HEKonjic" /> Osmanlijsko napredovanje prema ovom području zabilježeno je sredinom 15. vijeka, a Konjic je između 1463. i 1469. uključen u osmanski državni sistem.<ref name="HEKonjic" /> Na području Konjica sačuvan je velik broj materijalnih tragova iz srednjeg vijeka, među kojima se izdvajaju ostaci utvrđenih gradova, srednjovjekovnih crkava i brojne nekropole sa [[Stećak|stećcima]].<ref name="NPKonjic" /><ref name="KomisijaGradic" /> Prema podacima Općine Konjic, na prostoru od oko 250 km² oko Konjica nalazilo se 14 starih srednjovjekovnih gradova, 34 srednjovjekovne crkve i oko 150 nekropola s približno 4.160 stećaka, što ukazuje na gustu naseljenost i razvijenost kraja u kasnom srednjem vijeku.<ref name="NPKonjic" /> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Bosne i Hercegovine u drugoj polovini 15. stoljeća, Konjic ulazi u novi politički, upravni i privredni okvir. U tom periodu naselje se razvijalo kao važna kasaba na putu između unutrašnjosti Bosne i [[Mostar]]a, odnosno južnih dijelova Hercegovine.<ref name="Mulic2007">{{cite book|last=Mulić|first=Jusuf|title=Konjic i njegova okolina: U vrijeme Osmanske vladavine (1463–1878)|publisher=J. Mulić|year=2007|isbn=9958991764}}</ref> U osmansko doba oblikovana je historijska urbana jezgra Konjica, a grad je dobio prepoznatljive elemente islamsko-orijentalne gradske arhitekture, uključujući [[Džamija|džamije]], mahale, dućane i mostove.<ref name="Mulic2007" /> Među najznačajnijim spomenicima iz tog perioda jeste [[Repovačka džamija]], koja je danas proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSRepovac">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2983|title=Repovačka džamija, graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Važan simbol Konjica postao je i stari kameni most, odnosno ćuprija, koji se u literaturi i evidenciji [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|KONS]]-a vodi kao vakuf Haseći Ali-age Kolakovića i kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSMost">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1830|title=Građevina - stari kameni most - ćuprija (vakuf Haseći Ali-age Kolakovića) u Konjicu|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026|archive-date=29. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529124437/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1830|url-status=dead}}</ref> Taj most imao je ne samo saobraćajnu nego i simboličku vrijednost, jer je povezivao dvije obale Neretve i različite gradske cjeline.<ref name="Mulic2007" /> === Austrougarski period === Nakon [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]] i austrougarske okupacije [[Bosna i Hercegovina pod austrougarskom upravom|Bosne i Hercegovine]] [[1878]]. godine, Konjic je postao dio novog upravnog i vojnog sistema. U literaturi navodi se da je pad Konjica 5. oktobra 1878. označio dovršenje austrougarskog zaposjedanja Hercegovine.<ref name="ImamovicOttoman">{{cite web|url=https://www.academia.edu/26253584/LAST_CENTURY_OF_OTTOMAN_ERA_IN_BOSNIA|title=Last Century of Ottoman Era in Bosnia|website=Academia.edu|access-date=11. 3. 2026}}</ref> U austrougarskom periodu Konjic je zahvatio proces administrativne reorganizacije, modernizacije saobraćaja i jačanja javnih službi. Gradski prostor počeo se širiti izvan osmanske jezgre, a nove upravne i stambene zgrade dale su mu obilježja srednjoevropskog urbanog razvoja.<ref name="Galic1990">{{cite book|last1=Galić|first1=Stjepan|title=Konjic i njegova okolina u vrijeme austrougarske vladavine: 1878–1918|last2=Mulić|first2=Šemsudin|last3=Jurišić|first3=Mladen|last4=Džumhur|first4=Mehmed|last5=Bugarski|first5=Astrida|last6=Begtašević|first6=Senadin|last7=Rašeta-Jurišić|first7=Jelica|publisher=Skupština opštine|year=1990}}</ref> Time je Konjic postupno prerastao iz osmanske kasabe u modernije gradsko središte.<ref name="Galic1990" /> === 20. stoljeće === Od 1918. do 1941. područje Konjica pripadalo je [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]].<ref name="GradSpomenici2"/> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] konjički kraj našao se u zoni važnih vojnih operacija u dolini Neretve, naročito u kontekstu [[Bitka na Neretvi|Bitke na Neretvi]] 1943. godine, kada je šire područje grada bilo poprište teških borbi.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Battle-of-the-Neretva|title=Bitka na Neretvi|website=Britannica|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Prilikom povlačenja [[Wehrmacht|njemačkih]] jedinica 3. marta 1945. godine Stara kamena ćuprija bila je porušena bombardovanjem, pri čemu su ostali sačuvani samo kameni stubovi.<ref name="Cuprija2">{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|title=Stara kamena ćuprija u Konjicu|website=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=21. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121162554/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|url-status=dead}}</ref> Nakon rata izgrađen je novi betonski most, a preko ostataka stare ćuprije 1962. postavljena je armirano-betonska konstrukcija.<ref name="Cuprija2" /> U [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističkoj Jugoslaviji]] Konjic se razvijao kao industrijsko i vojno značajno središte. U blizini grada izgrađen je i podzemni objekt [[Armijska ratna komanda ARK/D-0 u Konjicu|ARK/D-0]], poznat kao Titov bunker, koji je građen u strogoj tajnosti od 1953. do 1979.<ref>{{cite web|url=https://titosbunker.com/|title=Tito's bunker – Titov bunker Konjic|website=Titov bunker Konjic|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Istovremeno je grad jačao industrijsku osnovu, posebno kroz razvoj preduzeća [[Igman (preduzeće)|Igman]], te saobraćajnu povezanost željezničkim i cestovnim pravcima.<ref name="HEKonjic2"/> === Rat u Bosni i Hercegovini i poratno razdoblje === Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] od aprila 1992. općinsko područje Konjica povremeno su napadale srpske snage, a od kraja marta 1993. ono je bilo i poprište [[Bošnjačko-hrvatski sukob|hrvatsko-bošnjačkih sukoba]].<ref name="HEKonjic2" /> Rat je ostavio teške posljedice na stanovništvo, naselja i privredu grada i njegove okoline. U poratnom razdoblju posebna pažnja posvećena je obnovi historijskih spomenika i afirmaciji kulturne baštine. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2003. godine ostatke Starog kamenog mosta u Konjicu nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a obnova mosta započela je 2006. godine.<ref name="Cuprija2" /> Obnovljena ćuprija ponovo je postala jedan od glavnih simbola grada. Savremeni identitet Konjica oslanja se i na dugu tradiciju [[Drvorezbarstvo|drvorezbarstva]]. [[UNESCO]] je 2017. godine konjičko drvorezbarstvo upisao na Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva, ističući njegovu dugu lokalnu tradiciju i važnost za zajednicu.<ref name="UNESCODrv2">{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/konjic-woodcarving-01288|title=Konjic woodcarving|website=UNESCO Intangible Cultural Heritage|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Konjicu}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Konjica|Spisak naseljenih mjesta u gradu Konjicu}} Po popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Konjic imala je 43.878 stanovnika, raspoređenih u 151 naselju. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, općina Konjic je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušao je dio naseljenog mjesta [[Česim (Nevesinje)|Česim]]. === Grad Konjic === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Konjic | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10529 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 25148 | g2013_bosnjaci = 22486 | g2013_srbi = 355 | g2013_hrvati = 1553 | g2013_bosanci = 86 | g2013_romi = 114 | g2013_muslimani = 89 | g2013_bosanciihercegovci = 152 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 10 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 168 | g2013_nepoznato = 24 | g1991_ukupno = 44086 | g1991_muslimani = 24019 | g1991_srbi = 6620 | g1991_hrvati = 11513 | g1991_jugosloveni = 1361 | g1981_ukupno = 43677 | g1981_muslimani = 22826 | g1981_srbi = 6518 | g1981_hrvati = 11748 | g1981_jugosloveni = 2147 | g1981_slovenci = 13 | g1981_crnogorci = 67 | g1981_albanci = 29 | g1981_madari = 6 | g1981_romi = 179 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 40879 | g1971_muslimani = 21599 | g1971_srbi = 6669 | g1971_hrvati = 12034 | g1971_jugosloveni = 202 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 76 | g1971_albanci = 2 | g1971_madari = 8 | g1971_romi = 70 | g1971_makedonci = 16 | g1961_ukupno = 38333 | g1961_muslimani = 17972 | g1961_srbi = 7346 | g1961_hrvati = 11866 | g1961_jugosloveni = 814 | g1961_slovenci = 51 | g1961_crnogorci = 111 | g1961_albanci = 82 | g1961_madari = 14 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 18 }} === Naseljeno mjesto Konjic === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Konjic | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 127477 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 10732 | g2013_bosnjaci = 9475 | g2013_srbi = 195 | g2013_hrvati = 607 | g2013_bosanci = 44 | g2013_muslimani = 45 | g2013_bosanciihercegovci = 141 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 8 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 127 | g2013_nepoznato = 9 | g1991_ukupno = 13729 | g1991_muslimani = 6697 | g1991_srbi = 2536 | g1991_hrvati = 3036 | g1991_jugosloveni = 1195 | g1981_ukupno = 11545 | g1981_muslimani = 4947 | g1981_srbi = 2116 | g1981_hrvati = 2566 | g1981_jugosloveni = 1755 | g1981_slovenci = 13 | g1981_crnogorci = 60 | g1981_albanci = 26 | g1981_madari = 4 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 9584 | g1971_muslimani = 4316 | g1971_srbi = 2000 | g1971_hrvati = 2925 | g1971_jugosloveni = 160 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 64 | g1971_albanci = 2 | g1971_madari = 7 | g1971_makedonci = 16 | g1961_ukupno = 5927 | g1961_muslimani = 2090 | g1961_srbi = 1652 | g1961_hrvati = 1727 | g1961_jugosloveni = 337 | g1961_slovenci = 23 | g1961_crnogorci = 48 | g1961_albanci = 7 | g1961_madari = 6 | g1961_makedonci = 15 }} == Kulturno-historijska baština == Konjic je poznat po velikom broju zaštićenih dobara, posebno po [[Stećak|stećcima]], starim džamijama, mostovima i arheološkim lokalitetima. Na listama [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] evidentiran je veći broj spomenika s područja Konjica, uključujući nekropole sa stećcima u Argudu, Bulatovićima, Tuhobićima, Vrbljanima, Odžacima i drugim mjestima.<ref>{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista?lang=hr|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – lista|website=kons.gov.ba|publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela|website=kons.gov.ba|publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Najpoznatiji simbol grada je [[Stari most (Konjic)|Stari most]], historijska građevina proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|title=Stara kamena ćuprija u Konjicu|website=konjic.ba|publisher=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=21. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121162554/https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/nacionalni-spomenici/59-stara-kamena-cuprija-u-konjicu.html|url-status=dead}}</ref> Među prepoznatljivim elementima kulturnog identiteta grada ističe se i [[konjičko drvorezbarstvo]], koje je 2017. godine upisano na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva.<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/konjic-woodcarving-01288|title=Konjic woodcarving|website=UNESCO Intangible Cultural Heritage|publisher=UNESCO|access-date=11. 3. 2026}}</ref> == Privreda i saobraćaj == Zbog položaja u dolini Neretve, Konjic je tradicionalno imao važnu saobraćajnu funkciju između srednje Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://www.allmultidisciplinaryjournal.com/uploads/archives/20260219122906_MGE-2026-1-144.1.pdf|title=The Konjic City in Bosnia and Herzegovina|date=18. 2. 2026|website=allmultidisciplinaryjournal.com|access-date=11. 3. 2026}}</ref> U savremenom razvoju grada značajnu ulogu imaju industrija, uslužne djelatnosti i turizam zasnovan na prirodnim i kulturnim resursima šireg područja Konjica.<ref>{{cite web|url=https://www.konjic.ba/ba/opcina-konjic/turizam.html|title=Turizam|website=konjic.ba|publisher=Grad Konjic|access-date=11. 3. 2026|archive-date=16. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416085500/https://konjic.ba/ba/opcina-konjic/turizam.html|url-status=dead}}</ref> == Poznate osobe == * [[Zulfikar Džumhur]] - putopisac, slikar i karikaturista * [[Amra Halebić]] - pjevačica * [[Irina Kapetanović]] - rock muzičarka * [[Kasim Prohić]] - filozof profesor estetike * [[Mirjana Kapetanović]] - književnica * [[Adnan Velagić]] - prof. dr. * [[Senadin Begtašević]] - prof. dr. * [[Esad Bajić]] - pisac * [[Zerina Cokoja]]- pjevačica * [[Alma Subašić]] - pjevačica * [[Ismet Smajlović]] - pisac * [[Said Šteta]] - pisac * [[Bajro Perva]] - pisac * [[Hajrudin Sarajlić]] - pisac * [[Nezim ef. Halilović]] * [[Ekrem Macić]] - pisac aforizama == Također pogledajte == * [[Grb Konjica]] * [[Stari most (Konjic)|Stari most, Konjic]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Konjic Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.konjic.ba/ Zvanični sajt grada Konjica] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Grad Konjic}} {{Neretva}} [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Konjic|*]] 3zmh6lovqcnargop9vdy4w492h4l6z6 1788. 0 7908 3924716 3805259 2026-09-11T15:00:33Z Palapa 383 3924716 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1788.''' (MDCCLXXXVIII) bila je prijestupna godina koja je počinjala u utorak po gregorijanskom kalendaru&nbsp; i prijestupna godina koja je počinjala u subotu po julijanskom kalendaru, 1788. godina označavanja zajedničke ere (CE) i ''godine Gospodnje'' (AD), 788. godina drugog &nbsp;milenija , 88. godina 18. &nbsp;vijeka i 9. godina decenije 1780-ih . Početkom 1788. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1788. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[22. januar]] - [[George Gordon Byron]], engleski pjesnik * [[22. februar]] - [[Arthur Schopenhauer]], njemački filozof * oko [[9. oktobar]] - [[Jožef Košič]], slovenski pisac, pjesnik, etnolog, historičar, katolički svećenik na [[Mađarska|Mađarskom]](† [[1867]]) == Umrli == * [[14. decembar]] ** [[Carl Philipp Emanuel Bach]], njemački kompozitor ** [[Karlo III, kralj Španije|Karlo III]], kralj Španije {{Commonscat|1788|1788.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 7ayyt2q8p2q2t6b1udv6e4kf428z6b0 1711. 0 8084 3924706 3849623 2026-09-11T14:44:48Z Palapa 383 3924706 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}1711.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1711|title=What Happened in 1711|date=1711|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MDCCXI) je bila uobičajena godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1711. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 711. godina 2. milenija, 11. godina 18. stoljeća i 2. godina decenije 1710-ih. Od početka 1711. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u utorak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara. == Događaji == [[23. juli]] – Potpisan [[Prutski mir|Prudski mir]] između [[Rusko Carstvo|Ruskog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. == 1711. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[19. novembar]] - [[Mihail Vasiljevič Lomonosov]], ruski naučnik == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1711|1711.}} {{stub}} h8ws68xpiymsfi6oxkh3ki8xuaxh29z 1710. 0 8085 3924705 3731759 2026-09-11T14:43:53Z Palapa 383 3924705 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1710.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1710|title=What Happened in 1710|date=1710|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDCCX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 1710. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[4. januar]] – [[Giovanni Battista Pergolesi]], italijanski [[barok]]ni kompozitor, violinist i orguljaš * [[22. januar]] – [[Wilhelm Friedemann Bach]], [[Njemačka|njemački]] kompozitor i orguljaš == Umrli == * [[19. septembar]] – [[Ole Rømer]], danski astronom == Reference == == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1710|1710.}} {{Normativna kontrola}} jb3ye9fuvypqsv22diebeum2i09ndu9 1709. 0 8087 3924704 3655508 2026-09-11T14:42:54Z Palapa 383 3924704 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1709.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1709|title=What Happened in 1709|date=1709|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MDCCIX) je bila uobičajena godina koja počinje u utorak po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1709. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 709. godina 2. milenija, 9. godina 18. stoljeća, te 10. i posljednja godina 1700. godine. Od početka 1709. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u petak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara. [[Datoteka:Marten's_Poltava.jpg|desno|mini|300x300piksel|8. juli: Veliki sjeverni rat: Petar Veliki je trajno istjerao švedske snage iz Rusije u odlučujućoj bici kod Poltave]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1709. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[29. decembar]] - [[Jelisaveta, carica Rusije|Jelisaveta]], ruska carica == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1709|1709.}} {{stub}} j3umeupcgqlpsnczz26hyszk5logne0 1708. 0 8088 3924703 3656708 2026-09-11T14:41:36Z Palapa 383 3924703 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}1708.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1708|title=What Happened in 1708|date=1708|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MDCCVIII) je bila prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1708. godine Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 708. godine 2. milenija, 8. godina 18. stoljeća i 9. godina decenije 1700-ih. Od početka 1708. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. U švedskom kalendaru to je bila prestupna godina koja je počinjala u srijedu, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1708. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1708|1708.}} {{stub}} 0ivjvmdjporbg3bvf6ndwxglyvrk1yf 1706. 0 8090 3924730 3682196 2026-09-11T15:25:00Z Palapa 383 3924730 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1706.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1706|title=What Happened in 1706|date=1706|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MDCCVI) je bila uobičajena godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru i zajednička godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1706. godina Common Ere (CE) i Anno Domini (AD), 706. godina 2. milenija, 6. godina 18. stoljeća i 7. godina decenije 1700-ih. Od početka 1706. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1706. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[17. januar]] – [[Benjamin Franklin]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[fizičar]], [[izumitelj]], [[književnost|književnik]] i [[političar]] == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1706|1706.}} {{stub}} jonlzu371ow5l9yycvkpc9q75zgc3fk 1650. 0 8226 3924701 3282352 2026-09-11T14:36:13Z Palapa 383 /* Reference */ 3924701 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima}} Godina '''1650.''' (MDCL) bila je redovna godina koja počinje u subotu po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odnosno redovna godina koja počinje u utorak po deset dana sporijem julijanskom kalendaru. [[Datoteka:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|lijevo|180px|René Descartes]] == Događaji == * [[1. juli]] – U [[Leipzig]]u počele izlaziti prve dnevne novine na svijetu, ''[[Einkommende Zeitungen]]''.<ref>{{cite book|author=Paul Arblaster|title=From Ghent to Aix: How They Brought the News in the Habsburg Netherlands, 1550-1700|url=https://books.google.com/books?id=yk73AwAAQBAJ&pg=PA241|access-date=18. 6. 2016|date=16. 6. 2014|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-27684-0|pages=241–}}</ref><ref>{{cite book|author=Daniel C. Hallin; Paolo Mancini|title=Comparing Media Systems: Three Models of Media and Politics|url=https://books.google.com/books?id=954NJChZAGoC&pg=PA148|access-date=18. 6. 2016|date=12. 4. 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54308-8|pages=148–}}</ref> * [[27. septembar]] – Snažna erupcija vulkana Kolumbo na grčkom ostrvu [[Santorini (ostrvo)|Santorini]]. * [[20. oktobar]] – Krunisanje švedske kraljice [[Kristina, kraljica Švedske|Kristine]], koja je od 1644. do 1650. vladala kao maloljetna nasljednica svog oca Gustava Adolfa I. === Datum nepoznat === * Snažan zemljotres razrušio grad [[Cusco]] u tadašnjem španskom vicekraljevstvu [[Peru]]. * Francuzi osnovali grad [[St. George's]] na Grenadi. * Približan početak [[Maunderov minimum|Maunderovog minimuma]], tokom kojeg astronomi na površini [[Sunce|Sunca]] gotovo nikako nisu opažali [[Sunčeve pjege]]. Ovaj period završio je oko 1700. godine.<ref>Mark Peplow: [https://www.nature.com/news/2004/041025/full/news041025-15.html Sunspot record reveals Sun's past], pristupljeno 29. juli 2018.</ref> == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[16. august]] – [[Vincenzo Maria Coronelli]], italijanski kartograf i enciklopedist * [[14. novembar]] – [[Vilim III, kralj Engleske|Vilim III]], kralj Škota, Engleske i Irske == [[Smrt|Umrli]] == * [[11. februar]] – [[René Descartes]], francuski matematičar i filozof * [[18. juni]] – [[Christoph Scheiner]], njemački astronom i fizičar * [[6. novembar]] – [[Vilim II, knez Oranske|Vilim II]], knez Oranske, grof Nassaua i stadholder Holandije * [[28. decembar]] – [[Bartol Kašić]], hrvatski pisac i lingvist === Datum nepoznat === * [[Ibrahim-paša Pečevija]], osmanlijski historičar bošnjačkog porijekla == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|1650|1650.}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 7r5zvnsw212ms96bhvtbwkhzs7ywwpe 3924702 3924701 2026-09-11T14:37:29Z Palapa 383 3924702 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima}} Godina '''1650.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1650|title=What Happened in 1650|date=1650|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MDCL) bila je redovna godina koja počinje u subotu po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odnosno redovna godina koja počinje u utorak po deset dana sporijem julijanskom kalendaru. [[Datoteka:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|lijevo|180px|René Descartes]] == Događaji == * [[1. juli]] – U [[Leipzig]]u počele izlaziti prve dnevne novine na svijetu, ''[[Einkommende Zeitungen]]''.<ref>{{cite book|author=Paul Arblaster|title=From Ghent to Aix: How They Brought the News in the Habsburg Netherlands, 1550-1700|url=https://books.google.com/books?id=yk73AwAAQBAJ&pg=PA241|access-date=18. 6. 2016|date=16. 6. 2014|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-27684-0|pages=241–}}</ref><ref>{{cite book|author=Daniel C. Hallin; Paolo Mancini|title=Comparing Media Systems: Three Models of Media and Politics|url=https://books.google.com/books?id=954NJChZAGoC&pg=PA148|access-date=18. 6. 2016|date=12. 4. 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54308-8|pages=148–}}</ref> * [[27. septembar]] – Snažna erupcija vulkana Kolumbo na grčkom ostrvu [[Santorini (ostrvo)|Santorini]]. * [[20. oktobar]] – Krunisanje švedske kraljice [[Kristina, kraljica Švedske|Kristine]], koja je od 1644. do 1650. vladala kao maloljetna nasljednica svog oca Gustava Adolfa I. === Datum nepoznat === * Snažan zemljotres razrušio grad [[Cusco]] u tadašnjem španskom vicekraljevstvu [[Peru]]. * Francuzi osnovali grad [[St. George's]] na Grenadi. * Približan početak [[Maunderov minimum|Maunderovog minimuma]], tokom kojeg astronomi na površini [[Sunce|Sunca]] gotovo nikako nisu opažali [[Sunčeve pjege]]. Ovaj period završio je oko 1700. godine.<ref>Mark Peplow: [https://www.nature.com/news/2004/041025/full/news041025-15.html Sunspot record reveals Sun's past], pristupljeno 29. juli 2018.</ref> == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[16. august]] – [[Vincenzo Maria Coronelli]], italijanski kartograf i enciklopedist * [[14. novembar]] – [[Vilim III, kralj Engleske|Vilim III]], kralj Škota, Engleske i Irske == [[Smrt|Umrli]] == * [[11. februar]] – [[René Descartes]], francuski matematičar i filozof * [[18. juni]] – [[Christoph Scheiner]], njemački astronom i fizičar * [[6. novembar]] – [[Vilim II, knez Oranske|Vilim II]], knez Oranske, grof Nassaua i stadholder Holandije * [[28. decembar]] – [[Bartol Kašić]], hrvatski pisac i lingvist === Datum nepoznat === * [[Ibrahim-paša Pečevija]], osmanlijski historičar bošnjačkog porijekla == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|1650|1650.}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 1ko21yo3c9l4cl93u7ugkunf63j4m91 1530. 0 8428 3924700 3653764 2026-09-11T14:34:38Z Palapa 383 3924700 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1530.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1530|title=What Happened in 1530|date=1530|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDXXX]]''') bila je [[Obična godina koja počinje u subotu|redovna godina koja počinje u subotu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]], 1530. godina oznake [[Nova era|Naše ere]] (CE) i ''[[Anno Domini]]'' (AD), 530. godina [[2. milenij|drugog milenija]], 30. godina [[16. vijek|16. vijeka]] i prva godina decenije [[1530-e|1530-ih]].{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * [[5. januar]] – Strasbourg se pridružuje ''Christliches [[Burgrecht|Burgrechtu]]'', protestantskom savezu švicarskih gradova.<ref>{{Citation|last=Greschat|first=Martin|title=Martin Bucer: A Reformer and His Times|publisher=Westminster John Knox Press|year=2004|location=Louisville, [[Kentucky|KY]]|page=116|isbn=0-664-22690-6}}. Translated from {{Citation|language=de|title=Martin Bucer: Ein Reformator und seine Zeit|publisher=CH Beck|location=Munich}}</ref> * [[20. januar]] – Poslan u misiju prodiranja u unutrašnjost Meksika i osvajanja Kraljevine Michoacán, španski konkvistador [[Hernán Cortés]] predvodi grupu vojnika preko [[Lerma river|rijeke Lerma]] kroz [[Cuitzeo]] i nastavlja prema sjeverozapadu.<ref name="facts">{{Cite web|url=http://www.paginasprodigy.com/iee_elsalto/Hechos.pdf|title=El Salto and its History (Historical Facts)|last=Manuel Salas Mercado – El Cronista Municipal El Salto|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328041643/http://www.paginasprodigy.com/iee_elsalto/Hechos.pdf|archive-date=28 March 2014|url-status=dead|access-date=24 February 2013}}</ref> Stigli su u Tonalu 24. marta, a zatim su zauzeli regije južno od rijeke Santiago i sjeverno i zapadno od jezera Chapala. [[Datoteka:270_Reimerswaal.JPG|desno|mini|250x250piksel|[[5. novembar]]: [[Potop na dan Svetog Feliksa]] uništava grad Reimerswaal]] == 1530. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1530|1530.}} d09i23akot5o1rg4w2hgzhg0ajr10du 1287. 0 8540 3924718 3643878 2026-09-11T15:02:05Z Palapa 383 3924718 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1287.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1287|title=Year 1287 - Historical Events and Notable People|date=1287|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MCCLXXXVII]]''') bila je [[uobičajena godina koja počinje u srijedu]], [[Julijanski kalendar|julijanskog kalendara]]. [[Datoteka:König_Rudolf_Landfrieden.jpg|mini|Kralj [[Rudolf I od Njemačke|Rudolf I]] (u sredini) na [[Sinod u Würzburgu (1287.)|sinodi u Würzburgu]] (ili '''Saboru u Würzburgu''').]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1287. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1287|1287.}} 4pgoe4glb8ixh7j22dtw9j2ykczvq8z 1267. 0 8561 3924707 3642817 2026-09-11T14:48:30Z Palapa 383 3924707 wikitext text/x-wiki {{godina}} Godina 1267<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1267|title=Year 1267 - Historical Events and Notable People|date=1267|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MCCLXVII) bila je uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1267. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://books.google.com/books?id=RDP6DQAAQBAJ&q=1267+portugal+leon&pg=PA213 * https://books.google.com/books?id=XIj0FfKto9AC&q=1267+treaty+of+viterbo&pg=PA12 * https://books.google.com/books?id=W7t8-aB-aO8C&q=1267+second+barons+war&pg=PA118 {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1267|1267.}} 8wtddvz9dt8ysh3q7epy2efns7pecjt 1135. 0 8808 3924717 3636532 2026-09-11T15:01:20Z Palapa 383 3924717 wikitext text/x-wiki {{godina}} Godina 1135.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1530|title=What Happened in 1530|date=1530|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> (MCXXXV) bila je uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1135. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * 1135 - Umro je [[Engleska|engleski]] [[kralj]] [[Henrik I, kralj Engleske|Henrik I]], mlađi sin [[Vilijam I Osvajač|Vilijama I Osvajača]]. Tokom vladavine, od 1100. učvrstio je kraljevsku vlast, a 1106. osvojio je i Engleskoj pripojio, [[Normandija|Normandiju]]. {{Commonscat|1135|1135.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} ngltngn7l8e83vf6jlw5mdxjodezx1i 961. 0 9297 3924692 3686499 2026-09-11T12:21:17Z AdnanSa 226 3924692 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''960.''' ('''[[rimski brojevi|CMLXI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 961. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 961. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * 15. januar – Seongjong, vladar Gorjeoa (Koreja) (umro 997.) * Al-Tha'alibi, perzijski historičar i pisac (umro 1038.) * Arnulf II, grof Flandrije (Mlađi), franački plemić (ili 960.) * Edith od Wiltona, engleska princeza i časna sestra (približan datum) * Fudživara no Mičikane, japanski plemić (umro 995.) * Kou Zhun, kineski veliki kancelar (približan datum) * Mahendradatta, kraljica Balija (Indonezija) (umrla 1011.) * Pietro II Orseolo, mletački dužd (umro 1009.) * Ramiro III, kralj Leona (Španija) (umro 985.) * Sigmundur Brestisson, vikinški vođa (umro 1005.) == [[Smrt|Umrli]] == * 17. jul – Du, udovica carice iz dinastije Song * 12. august – Li Džing, car Južnog Tanga (r. 916.) * 19. septembar – Helena Lekapene, bizantijska carica * 1. oktobar – Artald, nadbiskup Reimsa * 15. oktobar – [[Abdurahman III]], kordopski halifa * Abdulmalik I, Samanidski emir (r. 944.) * Abu'l-Qasim Unudžur ibn al-Ikhšid, Ikhšididski vladar * Adarnase V, princ od Tao-Klardžeti (Gruzija) * Atto od Verčelija, langobardski biskup (r. 885.) * Ava od Cerdanye, grofica regentica Cerdanye i Besalúa * Butuga II, vladar Zapadne dinastije Ganga (Indija) * Fudživara no Masatada, japanski pjesnik * Haakon Dobri, kralj Norveške * Landulf II od Beneventa (Crveni), langobardski princ * Li Tao, kineski kancelar (približan datum) * Minamoto no Tsunemoto, japanski samuraj (r. 894.) * Raymond II od Rouerguea, franački plemić (približan datum) * William II, markiz od Montferata, franački plemić (približan datum) {{Commonscat|961|961.}} 7wvupblolvdxy7x51c67ktdrshctw21 3924694 3924692 2026-09-11T12:36:05Z AdnanSa 226 3924694 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''960.''' ('''[[rimski brojevi|CMLXI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 961. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. == Događaji == === Evropa === * Bitka kod Fitjara – Vikinške snage pod vodstvom sinova [[Erik I, kralj Norveške|Erika Krvave Sjekire]] iskrcavaju se u [[Hordaland]]u. Kralj [[Haakon I, kralj Norveške|Haakon Dobri]] pobjeđuje pobunjeničke snage, ali pritom gine. Harald "Sivoplašti" postaje vladar zapadnog dijela Norveške. * Vojska Langobarda pod vodstvom Adalberta II odbija se boriti za Otona I sve dok se Berengar II ne odrekne vlasti u korist Adalberta. Berengar to odbija, a vojske se povlače u svoja uporišta. Berengar i njegova porodica okupljaju preostale vjerne vojnike i razilaze se – Berengar se povlači u tvrđavu Montefeltro (u Pentapolisu). == 961. u temama == === Umjetnost === * Izrađen je „Pokrov svetog Jossea” – raskošna svilena tkanina tipa *samite* s motivom deva, porijeklom iz [[Veliki Horasan|Horasana]]. Čuva se u opatiji Saint-Josse-sur-Mer, blizu Caena (Normandija) (približan datum). === Geografija === * Armenski kralj Ašot III (zvani Milostivi) premješta svoju prijestolnicu iz Karsa na istok, u grad Ani (u današnjoj Turskoj). Smješten na važnom karavanskom putu istok-zapad, Ani će postati veći od bilo kojeg evropskog grada, s populacijom od oko 100.000 stanovnika, čime će parirati Bagdadu, Kairu i Konstantinopolu. Ani također postaje mjesto kraljevskog mauzoleja dinastije Bagratuni.<ref>Manuk-Khaloyan, Armen (2013). "In the Cemetery of their Ancestors: The Royal Burial Tombs of the Bagratuni Kings of Greater Armenia (890–1073/79)". Revue des Études Arméniennes: pp. 147–155.</ref> === Religija === * U gradu Suzhouu, u provinciji Džiangsu (istočna Kina), izgrađena je pagoda Tiger Hill (ili toranj Huqiu). * Ordgar, ealdorman Devona, u Engleskoj osniva opatiju Tavistock.<ref>Chisholm, Hugh (1911). "Tavistock". Encyclopædia Britannica (Eleventh Edition). Cambridge University Press, pp. 457–458.</ref> == [[Porođaj|Rođeni]] == * 15. januar – Seongjong, vladar Gorjeoa (Koreja) (umro 997.) * Al-Tha'alibi, perzijski historičar i pisac (umro 1038.) * Arnulf II, grof Flandrije (Mlađi), franački plemić (ili 960.) * Edith od Wiltona, engleska princeza i časna sestra (približan datum) * Fudživara no Mičikane, japanski plemić (umro 995.) * Kou Zhun, kineski veliki kancelar (približan datum) * Mahendradatta, kraljica Balija (Indonezija) (umrla 1011.) * Pietro II Orseolo, mletački dužd (umro 1009.) * Ramiro III, kralj Leona (Španija) (umro 985.) * Sigmundur Brestisson, vikinški vođa (umro 1005.) == [[Smrt|Umrli]] == * 17. jul – Du, udovica carice iz dinastije Song * 12. august – Li Džing, car Južnog Tanga (r. 916.) * 19. septembar – Helena Lekapene, bizantijska carica * 1. oktobar – Artald, nadbiskup Reimsa * 15. oktobar – [[Abdurahman III]], kordopski halifa * Abdulmalik I, Samanidski emir (r. 944.) * Abu'l-Qasim Unudžur ibn al-Ikhšid, Ikhšididski vladar * Adarnase V, princ od Tao-Klardžeti (Gruzija) * Atto od Verčelija, langobardski biskup (r. 885.) * Ava od Cerdanye, grofica regentica Cerdanye i Besalúa * Butuga II, vladar Zapadne dinastije Ganga (Indija) * Fudživara no Masatada, japanski pjesnik * Haakon Dobri, kralj Norveške * Landulf II od Beneventa (Crveni), langobardski princ * Li Tao, kineski kancelar (približan datum) * Minamoto no Tsunemoto, japanski samuraj (r. 894.) * Raymond II od Rouerguea, franački plemić (približan datum) * William II, markiz od Montferata, franački plemić (približan datum) {{Commonscat|961|961.}} nyxmfuwfwhdwoa0xb8l8ik3ydji3adr Međunarodni aerodrom Sarajevo 0 22532 3924743 3923606 2026-09-11T21:32:21Z Ljiljan90 120511 /* Statistike */ Broj putnika za mjesec August 2026 objavljen 3924743 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aerodrom | ime = Međunarodni aerodrom Sarajevo | izvorno ime = | izvorno ime-a = | izvorno ime-r = | slika = Sarajevo Airport 1 2024.jpg | slika-širina = | opis = | IATA = SJJ | ICAO = LQSA | vrsta = | vlasnik-operator = [[Direkcija za civilno zrakoplovstvo Bosne i Hercegovine]] | vlasnik = [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine]] | operator = | grad = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | lokacija = [[Butmir]], [[Ilidža]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | izgrađen = 2. Juni 1969 | upotreba = | visina-m = 521 m | koordinate = {{coor dms|43|49|29|N|018|19|53|E|type:airport}} | website = [http://www.sarajevo-airport.ba/ Službena stranica] | metar-visina = | metar-r = | r1-broj = 12/30 | r1-dužina-m = 2.700 | r1-površina = Asfalt | r2-broj = | r2-dužina-m = | r2-površina = | h1-broj = | h1-dužina-m = | h1-površina = | h2-broj = | h2-dužina-m = | h2-površina = | stat-god = | stat1-naziv = Br. putnika u 2024. | stat1-podatak = 1.821.762<ref name="statistika">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Statistika|url=https://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506124142/http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|archive-date=6. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 33,8 % | stat2-naziv = Br. putnika u 2023. | stat2-podatak = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>1.362.007 | stat3-naziv = Br. putnika u 2022. | stat3-podatak = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>1.377.349 | fusnota = }} '''Međunarodni aerodrom Sarajevo''' ({{jez-en|Sarajevo International Airport}}) {{aerodrom kodovi|SJJ|LQSA}}, sa sjedištem u [[Butmir]]u, [[Sarajevo]], glavni je i najveći [[aerodrom]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Po osnivanju aerodrom se zvao ''Aerodrom Sarajevo-Ilidža''.<ref name="historija">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Historijski razvoj aerodroma|url=https://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=6&kat=2&sub_kat=0|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506124216/http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=6&kat=2&sub_kat=0|archive-date=6. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> [[Ujedinjeni narodi]] su koristili aerodrom za dostavljanje humanitarne pomoći tokom rata. Sa 957.969<ref name="statistika"/> prevezenih putnika i 2.956.988&nbsp;kg cargo tereta, uz obavljenih 12.775 avio operacija u 2017. godini,<ref name="statistika"/> Međunarodni aerodrom Sarajevo je najveći aerodrom u Bosni i Hercegovini. Mjesečni rekord po broju prevezenih putnika aerodrom je ostvario u julu 2018. godine kada je taj broj iznosio 159.380 putnika i najveći je od osnivanja aerodroma.<ref>{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Rekordan broj opsluženih putnika|url=https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=620|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906054030/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=620|archive-date=6. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> == Historija == === Početak === Prvi službeni letovi za Sarajevo počinju 1930. godine upotrebom piste u naselju Butmir kada domaći avioprevoznik [[Aeroput]] otvara redovnu liniju povezujući [[Beograd]] i [[Podgorica|Podgoricu]] preko Sarajeva.<ref name="aeroput">{{cite web|url=http://www.europeanairlines.no/drustvo-za-vazdusni-saobracaj-a-d-aeroput-1927-1948/|title=Drustvo za Vazdusni Saobracaj A D – Aeroput (1927–1948)|publisher= European Airlines|access-date=24. 1. 2019}}</ref> Godinu kasnije, Aeroput otvara novu liniju koja povezuje Beograd i [[Zagreb]] preko Sarajeva, [[Split]]a i [[Rijeka (grad)|Rijeke]]. 1935. godine, Aeroput leti tri puta sedmično na relaciji Beograd–Sarajevo, a godinu dana poslije linija je proširena i na [[Dubrovnik]]. Godine 1937. postoje redovni letovi Sarajevo–Zagreb, a 1938. Aeroput postaje međunarodan proširenjem linije Dubrovnik–Sarajevo–Zagreb na [[Beč]], [[Brno]] i [[Prag]].<ref name="aeroput"/> Aerodrom u Butmiru ostaje u upotrebi do 1969. godine. Potreba za novim aerodromom u Sarajevu s asfaltiranom pistom prepoznata je sredinom 60-tih kada JAT (Nacionalni avioprevoznik Jugoslavije) počinje nabavljati mlazne avione, a nakon što je odbijen prijedlog da [[Sokolac]] (35&nbsp;km od Sarajeva) dobije aerodrom. Izgradnja novog aerodroma počinje 1966. godine na lokaciji gdje se i danas nalazi, nedaleko od mjesta starog aerodroma. Aerodrom Sarajevo je otvoren je 2. juna 1969. godine za unutardržavni saobraćaj. Godine 1970. veza sa [[Frankfurt]]om postaje prva međunarodna linija. Većinu vremena aerodrom je bio posredna stanica za ukrcavanje putnika koji su putovali za Zagreb i Beograd i dalje na međunarodne destinacije. Vremenom, obim saobraćaja je naglo porastao sa 60.000 na 700.000 putnika godišnje. Prvo renoviranje aerodroma došlo je pred [[Zimske olimpijske igre 1984.]] godine kada je pista proširena za 200 metara, unaprijeđen navigacijski sistem i izgrađena nova zgrada terminala dizajnirana da primi milion putnika godišnje. Na početku rata u Bosni, aerodrom je držala [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA). Kada su obustavljeni regularni letovi, JNA je evakuisala približno 30.000 ljudi, većinom žena i djece, koji su bili supruge i djeca oficira JNA, sklanjajući ih tako iz [[Opsada Sarajeva|opkoljenog Sarajeva]]. Prve pošiljke humanitarne pomoći, koje su poslale [[SAD]] i [[Francuska]], također su stigle u tom periodu.<ref name="Two Days Till Peace - A Sarajevo Airport Story">{{Cite web |url=http://twodaystillpeace.com/book.html |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831162049/http://twodaystillpeace.com/book.html |archive-date=31. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> Nakon odlaska JNA, aerodrom je neko vrijeme bio pod kontrolom snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i u junu 1992. godine ove snage su predale aerodrom [[UN]]-u da ga koristi u humanitarne svrhe. U najvećoj humanitarnoj operaciji u historiji UN-a, a koja je uslijedila tokom rata u Bosni, oko 13.000 letova prenijelo je i dostavilo preko 160.000 tona humanitarne pomoći opkoljenom Sarajevu,<ref name="Two Days Till Peace - A Sarajevo Airport Story"/> što je premašilo trajanje zračnog mosta nakon Drugog svjetskog rata, kada su saveznici opskrbljivali [[Zapadni Berlin]].<ref name="historija"/> Aerodrom je ponovno otvoren za civilni saobraćaj 16. augusta 1996. godine i tada je renoviran. Od [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], aerodrom je poslovno napredovao ostvarujući saradnju sa [[Austrian Airlines]], [[Lufthansa]], [[Air Serbia]], [[Croatia Airlines]], [[Turkish Airlines]], [[Germanwings]] i drugim. === Razvoj u 2000-im === 2004. godine, 397.000 putnika prošlo je kroz Međunarodni aerodrom Sarajevo, a 1996. godine, ta cifra je iznosila oko 25.000 putnika. Dana 18. oktobra 2005. [[Paddy Ashdown]], [[visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini]], suspendovao je odluku domaćih vlasti da preimenuju aerodrom u ''[[Alija Izetbegović]] International Airport'', po [[Predsjednici Bosne i Hercegovine|prvom predsjedniku Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]], naglasivši da takvo preimenovanje može podriti proces pomirenja jer je diskriminirajuće za građane nebošnjačke nacionalnosti.<ref>{{cite web|url=http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=35695|title=High Representative Suspends Decision Renaming Sarajevo International Airport|date=26. 9. 2007|website=Web.archive.org|access-date=24. 1. 2019|archive-date=26. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234242/http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=35695|url-status=bot: unknown}}</ref> Godine 2005. Evropski ogranak Međunarodnog aerodromskog vijeća dodijelio je nagradu aerodromu u Sarajevu za najbolji aerodrom do milion putnika.<ref>{{cite web|url=http://www.aci-europe.org/upload/Excellence%20in%20airport%20operations%20-%201st%20ACI%20EUROPE%20Best%20Airport%20Awards.pdf|format=PDF|title=Excellence in airport operations : 1st ACI EUROPE Best Airport Awards|website=Web.archive.org|access-date=24. 1. 2019|archive-date=7. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707024229/http://www.aci-europe.org/upload/Excellence%20in%20airport%20operations%20-%201st%20ACI%20EUROPE%20Best%20Airport%20Awards.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> Godine 2013. Međunarodni aerodrom Sarajevo je imao 665.638 putnika, što je bilo više nego su imali svi ostali aerodromi u državi zajedno, a za 14,7% više nego u 2012. godini što je bio najveći broj putnika u poslijeratnom periodu. Naredne godine, 26. decembra, Sarajevski aerodrom dočekuje svog sedamstohiljaditog putnika na njegovom putu za Beč preko [[Austrian Airlines]]a, let broj OS758.<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=330|website=Sarajevo-Airport.ba |title=Međunarodni aerodrom Sarajevo|access-date=6. 6. 2015}}</ref> U maju 2015. počeli su radovi na proširenju aerodroma. Radovi su se odnosili na proširenje kapaciteta za slijetanje aviona i dolaske putnika i to postavljanjem većeg broja štandova za kontrolu pasoša i reorganizacijom cijelog prostora tako da bude komforniji za putnike. Potom slijedi proširenje dijela za ukrcavanje putnika koje će uključivati i tri nova šaltera za prijem, a što će sa već postojećim činiti ukupno 15. Do kraja godine aerodrom će početi sa proširenjem platforme i izgradnjom brzih prilaza aviona na pistu kao i brzog napuštanja piste nakon slijetanja, a završetak radova planiran je sredinom naredne godine. Za 2017-tu godinu je bilo planirano renoviranje piste i prostora za manevrisanje. Sva renoviranja i proširenja aerodrom je finansirao iz vlastitih sredstava. Šestog juna 2015. godine, Sarajevo je posjetio [[papa Franjo]] došavši avionom Alitalia Airbus A320-200 sa [[rim]]skog aerodroma Fiumicino. Doček za papu Franju održan je na Sarajevskom međunarodnom aerodromu. Aerodrom je služio i kao baza za domaćeg avioprijevoznika [[B&H Airlines]] do juna 2015. kada je ovaj avioprijevoznik prestao sa radom.<ref>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/38492-sarajevo-to-shut-down-bh-airlines-citing-mounting-debts|title=Sarajevo to shut down B&H Airlines citing mounting debts|website=Ch-aviation.com|access-date=24. 1. 2019}}</ref> Tokom decembra 2015. godine u Sarajevu je bilo dosta [[smog]]a i vidljivost je bila izrazito loša. Oko 40% letova je otkazano što se odrazilo na broj putnika i uzrokovalo finansijske gubitke za aerodrom. Tog decembra bilo je svega 28.167 putnika od 50.000 planiranih. Jedan od najvećih faktora ograničenja za Međunarodni aerodrom Sarajevo jeste planinski teren koji zahtijeva veliku pristupnu preciznost kao i veliki ugao nagiba u proceduri neuspješnog pristupa i slijetanja. Vlado Jurić, šef Ureda za bezbjednost u avijaciji Agencije za pružanje usluga u zračnoj plovidbi BiH (BH ANSA), istakao je postojanje ovih problema. Za implementaciju ILS (Instrumental landing system) kategorije II ili III, teren ispred piste bi trebao biti oslobođen od fizičkih prepreka u dužini od najmanje 1000 metara. Ovo znači da bi RWY 12 (uzletno-sletnu stazu) trebalo smanjiti za 200 metara, a takvo rješenje je neprihvatljivo. Smanjenje dužine piste u svrhu poboljšanja procedure za slijetanje nije moguće i zato je neophodno tražiti drugo rješenje. Najveći problem za aerodrom u Sarajevu je smog. Glasnogovornik Međunarodnog aerodroma Sarajevo, Nermin Zijadić, izvijestio je da postoji konkretan plan za rješenje ovog problema. Također je izvjestio o budućim planiranim projektima na aerodromu od kojih je jedan od najvažniji rekonstrukcija sistema za osvjetljenje piste.<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=426&lang=eng|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014165007/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=426&lang=eng|archive-date=14. 10. 2018|url-status=dead}}</ref> U 2016. [[Qatar Airways]] najavio je novu liniju koja će povezivati [[Doha|Dohu]] i [[Sarajevo]]. Prvobitni termin je odložen i letovi na ovoj relaciji počeli su 10. oktobra 2017. sa četiri leta sedmično.<ref name="qatarairways.com">{{Cite web |url=http://www.qatarairways.com/us/en/destinations.page |title=Arhivirana kopija |access-date=8. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824125732/http://www.qatarairways.com/us/en/destinations.page |archive-date=24. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> U decembru 2016. godine aerodrom je poželio dobrodošlicu osamstohiljaditom putniku na letu za Beograd JU113 s avioprijevoznikom [[Air Serbia]].<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=487|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215174800/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=487|archive-date=15. 12. 2018|url-status=dead}}</ref> Trećeg maja 2017. aerodrom je najavio proširenje terminala. Vrijednost najavljenog projekta je bila 20 miliona KM i kraj realizacije je zakazan za 2018. Nova zgrada terminala imat će površinu od 9000 m<sup>2</sup> i sastojat će se od četiri nivoa i bit će spojena s postojećom. Nova zgrada terminala će imati kapacitet da primi 2 miliona putnika godišnje i bit će opremljena sa četiri avio-mosta.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/pogledajte-kako-ce-izgledati-novi-terminal-sarajevskog-aerodroma-vrijedan-38-miliona-km/170503033|title=Pogledajte kako će izgledati novi terminal sarajevskog aerodroma vrijedan 38 miliona KM (FOTO)|website=Klix.ba}}</ref> U 2017-toj godini Međunarodni aerodrom Sarajevo je ugostio šest novih avioprijevoznika i sedam novih destinacija: Atlas Global ([[Istanbul]]), [[Wizz Air]] ([[Budimpešta]]), [[Wataniya Airways]] ([[Kuvajt]]), [[Nesma Airlines]] ([[Rijad]]), TUI fly Belgium ([[Brisel]]), Flydubai ([[Podgorica]]), Qatar Airways ([[Doha]]).<ref name="sarajevo-airport.ba1">{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/timetable.php?lang=eng|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215174834/https://www.sarajevo-airport.ba/timetable.php?lang=eng|archive-date=15. 12. 2018|url-status=dead}}</ref> Godine 2017, 28. novembra, međunarodni aerodrom Sarajevo imao je svog 900.000-itog putnika te godine, što je bio rekordan broj dotad. Već naredne godine 5. decembra aerodrom je prvi put dočekao milionitog putnika u jednoj godini.<ref>{{cite news |title=Sarajevski aerodrom ispratio milionitog putnika u ovoj godini (FOTO) |url=https://www.klix.ba/biznis/sarajevski-aerodrom-ispratio-milionitog-putnika-u-ovoj-godini/181205030 |website=Klix.ba}}</ref> == Kompanije i destinacije == [[Datoteka:SJJ-CTW.jpg|thumb|Kontrolni toranj aerodroma]] Od [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], Sarajevski aerodrom postao je međunarodni aerodrom. Aviokompanije koje lete za Sarajevo jesu [[Austrian Airlines]], [[Lufthansa]], [[Air Serbia]], [[Croatia Airlines]], [[Turkish Airlines]] i ostali. == Stalni letovi == {| class="wikitable" |- ! Kompanija ! Odredišta |- | [[Air Arabia]] | {{ZD|UAE}} [[Sharjah]] (sezonski) |- | [[Air Serbia]] | {{ZD|SRB}} [[Beograd]] |- | [[AnadoluJet]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] – [[Međunarodni aerodrom "Sabiha Gökçen"|"Sabiha Gökçen"]]<br/>{{ZD|TUR}} [[Antalya]] (sezonski)<br/>{{ZD|TUR}} [[Bodrum]] (sezonski)<br> {{ZD|TUR}} [[Ankara]] 01.07.2026 |- | [[Austrian Airlines]] | {{ZD|AUT}} [[Beč]] |- | [[Croatia Airlines]] | {{ZD|HRV}} [[Zagreb]] |- | [[Eurowings]] |{{ZD|NJE}} [[Stuttgart]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Köln]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Hamburg]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Düsseldorf]] (2026)<br/> {{ZD|NJE}} [[Berlin]] (2026) |- | [[FlyDubai]] | {{ZD|UAE}} [[Dubai]] |- | [[FlyNas]] | {{ZD|SAU}} [[Rijad]] (sezonski)<br/>{{ZD|SAU}} [[Džida]] (sezonski) |- | [[Gulf Air]] | {{ZD|BHR}} [[Manama]] |- | [[Jezzera Airways]] | {{ZD|KUV}} [[Kuvajt (grad)|Kuvajt]] (sezonski) |- | [[Kuwait Airways]] | {{ZD|KUV}} [[Kuvajt (grad)|Kuvajt]] (sezonski) |- | [[Lufthansa]] | {{ZD|NJE}} [[Frankfurt na Majni]] |- | [[Norwegian Air Shuttle]] | {{ZD|ŠVE}} [[Stockholm]]<br/>{{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]] (sezonski)<br/>{{ZD|NOR}} [[Oslo]] (sezonski)<br/>{{ZD|DAN}} [[Kopenhagen]] (sezonski) |- | [[Nouvelair]] | {{ZD|TUN}} [[Monastir (grad)|Monastir]] (sezonski) |- | [[Pegasus Airlines]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] – [[Međunarodni aerodrom "Sabiha Gökçen"|"Sabiha Gökçen"]] |- | [[Swiss International Air Lines]] | {{ZD|ŠVI}} [[Zürich]] (sezonski)<br/>{{ZD|ŠVI}} [[Ženeva]] (2026) |- | [[Turkish Airlines]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] |- | [[Wizzair]] | {{ZD|UK}} [[London]]<br/> {{ZD|ITA}} [[Rim]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Berlin]]03.12.2026<br/> {{ZD|SLK}} [[BRATISLAVA]]03.12.2026<br/> {{ZD|CZE}} [[Prag]]18.12.2026<br/> |- | [[Ryanair]] |{{ZD|BEL}} [[Bruxelles]]<br/> {{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]]<br/>{{ZD|ITA}} [[Milano]]<br/>{{ZD|NJE}} [[Memmingen]]<br/>{{ZD|UK}} [[London]]<br/> {{ZD|ŠVE}} [[Stockholm]]<br/> {{ZD|GRČ}} [[Solun]]<br/> {{ZD|ŠPA}} [[Girona]] <br/> {{ZD|FRA}} [[Paris]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Düsseldorf]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Karlsruhe]]<br/> |- | [[Flydeal]] | {{ZD|SAU}} [[Rijad]]<br/>{{ZD|SAU}} [[Džida]] |- | [[Qatar Airways]] | {{ZD|KAT}} [[Doha]] |- | [[Nile air]] | {{ZD|EGI}} [[Hurghada]] (sezonski) |- | [[LOT]] | {{ZD|POLJ}} [[Varšava]] (sezonski) |- | [[Air Aegean]] | {{ZD|MAK}} [[Skoplje]]<br/>{{ZD|GRČ}} [[Atina]] (sezonski) |- | [[Sunnexpres]] | {{ZD|TUR}} [[Antalya]]<br/>{{ZD|TUR}} [[İzmir]] |- | [[Transavia]] | {{ZD|FRA}} [[Pariz]] |- | [[Iberia (aviokompanija)|Iberia]] | {{ZD|ŠPA}} [[Madrid]] (sezonski: 25. maj – 8. juni 2024) |} == Kargo-letovi == {| class="wikitable" |- ! Kompanija ! Odredišta |- | [[Icar air]] | Ancona |- | [[Solinair]] | Beograd, Ljubljana |- | [[Air Trade]] | Zagreb |} == Statistike == Ukupan mjesečni broj putnika iznosi:<ref name="statistika"/> {| class="wikitable" |- ! '''Godina / Mjesec''' ! Januar ! Februar ! Mart ! April ! Maj ! Juni ! Juli ! August ! Septembar ! Oktobar ! Novembar ! Decembar ! Ukupno godišnje ! Promjena % |- |2026. |121.762 |110.164 |136.258 |177.186 |202.074 |213.178 |284.301 |306.949 | | | | |'''1.552.827''' | -0,1% |- |2025. |116.283 |105.463 |112.056 |185.911 |197.260 |230.771 |292.574 |311.827 |221.966 |181.426 |137.953 |133.202 |{{Rast}}'''2.226.692''' | +22,2% |- |2024. |77.454 |75.112 |82.926 |133.822 |151.252 |202.515 |269.161 |259.017 |188.040 |148.402 |123.146 |111.033 |{{Rast}}'''1.821.762''' | +33,8% |- |2023. |61.068 |56.979 |76.193 |89.580 |115.976 |133.945 |196.195 |208.570 |144.013 |119.458 |83.139 |76.891 |{{rast}}'''1.362.007''' | {{smanjenje}}'''3,2%''' |- |2022. |56.521 |50.475 |70.292 |94.690 |132.590 |154.887 |210.954 |217.253 |143.824 |110.580 |68.243 |67.039 |{{rast}}'''1.377.349''' | +88,01% |- |2021. |13.229 |10.836 |18.115 |17.106 |31.925 |71.985 |136.017 |151.309 |99.950 |84.462 |61.989 |70.200 |{{rast}}'''767.133''' |<nowiki>+207,2%</nowiki> |- |2020. |58.397 |51.969 |28.249 |929 |367 |3.629 |13.345 | 22.014 | 21.011 | 21.416 | 14.949 |13.367 |{{Smanjenje}}'''249.642''' |<nowiki>-78,2%</nowiki> |- |2019. |53,485 |53,130 |67,893 |89,843 |74,178 |119,205 |180,929 |178,943 |105,370 |95,628 |67,358 |57.718 |{{rast}}'''1,143,680''' |<nowiki>+9,27%</nowiki> |- |2018. |54.147 |48.986 |65.991 |86.995 |81.026 |92.997 |159.380 |159,506 |98,227 |83,660 |62,253 |53,417 |{{rast}}'''1,046,635''' | + 9,2% |- |2017. |43.377 |41.122 |57.381 |79.796 |84.137 |78.170 |140.025 |144.166 |100.923 |80.769 |57.887 |50.218 |{{rast}}'''957.969'''<ref name="statistika" /> | + 34,94% |- |2016. |41,208 |42,567 |53,438 |68,085 |85,738 |66,429 |109,141 |118,350 |91,123 |71,360 |47,352 |44,183 |{{rast}}'''838,968''' | + 8,5% |- |2015. |43,700 |39,908 |50,273 |63,064 |80,143 |74,855 |89,319 |101,307 |79,120 |71,255 |51,793 |28,167 |{{rast}}'''772,904''' |<nowiki>+ 8,8%</nowiki> |- |2014. | 36.114 | 35.435 | 45.789 | 56.611 | 71.513 | 74.976 | 74.948 | 88.591 | 71.168 | 64.844 | 46.833 | 43.079 |{{rast}}'''709.901''' | + 7,36% |- |2013. | 33.437 | 30.399 | 44.631 | 56.918 | 65.495 | 72.949 | 69.699 | 79.796 | 66.721 | 64.387 | 44.446 | 36.760 |{{rast}}'''665.638''' | + 14,75% |- |2012. | 33.247 | 26.278 | 36.765 | 49.709 | 55.107 | 62.491 | 69.346 | 60.787 | 60.323 | 52.115 | 38.612 | 35.278 |{{smanjenje}}'''580.058''' | – 3,32% |- |2011. | 30.484 | 34.148 | 40.803 | 49.489 | 56.812 | 62.994 | 81.042 | 59.042 | 59.074 | 52.957 | 39.785 | 33.348 |{{rast}}'''599,978''' | + 6,5% |- |2010. | 31.746 | 28.850 | 37.657 | 39.907 | 51.398 | 59.636 | 72.615 | 60.475 | 54.753 | 51.137 | 40.912 | 34.180 |{{rast}}'''563.266''' | + 6,2% |- | 2009. | 28.117 | 27.266 | 33.909 | 41.390 | 45.921 | 57.588 | 67.930 | 60.746 | 48.802 | 46.773 | 39.494 | 35.979 |{{rast}}'''533.915<ref name="statistika arhiva">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Statistika, arhiva|url=https://www.sarajevo-airport.ba/statistika/statistika_arhiva.pdf?rnd=1231256|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ''' | + 4,7% |- | 2008. | 23.909 | 27.121 | 34.896 | 38.052 | 46.974 | 55.391 | 62.524 | 61.560 | 42.752 | 46.094 | 34.089 | 32.913 |{{rast}}'''506.398''' | + 0,2% |- | 2007. | 32.235 | 28.028 | 35.168 | 42.297 | 43.633 | 53.281 | 59.436 | 57.381 | 45.113 | 43.980 | 31.952 | 32.735 |{{rast}}'''505.269''' | + 8,4% |- | 2006. | 26.743 | 24.292 | 30.484 | 37.380 | 44.290 | 49.987 | 56.504 | 54.811 | 45.394 | 38.690 | 28.166 | 29.287 | '''466.186''' | - |- |} == Također pogledajte == * [[Međunarodni aerodrom Tuzla]] * [[Međunarodni aerodrom Mostar]] * [[Međunarodni aerodrom Banja Luka]] * [[B&H Airlines]] * [[Spisak aerodroma u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sarajevo International Airport}} * [http://www.sarajevo-airport.ba Službena web stranica] {{bs simbol}} {{en simbol}} {{Aerodromi u Bosni i Hercegovini}} {{Sarajevo}} * [https://parkingsarajevo.ba/blog-aerodrom-sarajevo-zanimljivosti-neke-od-prica-i-4-anegdote-32 Aerodrom Sarajevo – zanimljivosti i anegdote] (blog tekst sa pričama i manje poznatim detaljima) [[Kategorija:Aerodromi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Aerodromi osnovani 1930.]] [[Kategorija:Saobraćaj u Sarajevu]] [[Kategorija:Građevine na Ilidži]] awnqe55hrucazzo3hc003ymaw3mmqzu Emir Balić 0 32155 3924761 3781448 2026-09-12T06:42:45Z ~2026-49295-06 185636 /* */ 3924761 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Stari Most September 2004 3.jpg|mini|[[Stari most]]]] '''Emir Balić''' ([[Mostar]], 1935 - Mostar, 12.9.2026)<ref>{{Cite web|url=https://historija.ba/d/389-roden-emir-balic|title=Rođen Emir Balić|website=Historija.ba|language=bs|access-date=29. 9. 2025}}</ref> bio je legendarni [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] skakač s [[mostar]]skog [[Stari most|Starog mosta]]. Balić je posljednji put skočio sa Starog mosta 1996, u 61. godini života. U [[Skokovi sa Starog mosta|zvaničnim takmičenjima]] učestvovao je 20 puta, a sa svojom čuvenom ''lastom'' pobijedio je 13 puta. Četiri puta je bio drugi, a tri puta treći. Godine 2008. objavio je knjigu ''Sjećanja'', koja je izdana u saradnji s Klubom skakača u vodu ''Mostari''. O sebi, u sklopu knjige, Balić je izjavio sljedeće: {{Citat3|Prvi put sam rođen u Mostaru 1935. Kad sam imao 16 godina, prvi put sam skočio sa Starog mosta, tada sam se prebio i tako sam se drugi put rodio - opet u Mostaru. S mosta sam skočio više od 1.000 puta. Hiljadu i neki put zagrlio sam Neretvu, izbacujući njenu vodu. Svašta sam u životu bio - i kinooperater, i kaskader, i bokser, i padobranac, i logoraš, i član Olimpijskog komiteta BiH... Prije i poslije svega, skakač laste. ''Prvi put sam poginuo 9. novembra 1993. kad je HVO srušio Stari most. U Neretvu sam zadnji put skočio 1996. s mosta kojeg nije bilo... A iz poštovanja prema Starom, s novog nikad nisam skočio. Živim u Mostaru. Do kraja svog života.''}} Objavio je i DVD ''Emir Balić u dokumentarnim filmovima o Mostaru i skokovima''. Filmovi koji su dio DVD-a su ''Mostar'', ''Admiral'', ''Dječak i most'', ''Dobri duh Starog mosta'', a tu su i inserti iz filmova i TV-reportaže ''Emir Balić u muzičkim spotovima'' i najavna špica ''Red Bull''. Na pitanje jednog novinara da li će novi Stari most (otvoren 2004) ponovo ujediniti Mostarce, Balić je odgovorio: {{Citat3|Ćuprija je ćuprija, a da li će nas ona ujediniti, stvar je naših glava. Oni koji su voljeli onaj Stari most voljet će i ovaj. A oni koji nisu voljeli onaj neće voljeti ni ovaj.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.rtvusk.ba/tv/najava/rondo-emir-balic-emisija-o-sportskim-legendama/11982 {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Balić, Emir}} [[Kategorija:Rođeni 1935.]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački skakači u vodu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] dsf9hbmqtnet5sqb9vpbvmhcw8o7hsb Jugoistok 0 35381 3924734 3691765 2026-09-11T15:40:46Z Palapa 383 3924734 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ming-marine-compass.jpg|mini|Strane svijeta u Ming dinastiji]] [[Datoteka:CompassRose (mul) 16 blue SE.svg|mini|250p|Ruža kompasa s istaknutim jugoistokom]] '''Jugoistok'''<ref>{{Cite web|url=https://edutorij-admin-api.carnet.hr/storage/extracted/1872760/na-koju-stranu-krenuti.html|title=Geografija 5 - 3.4. Gdje? Kamo? Kuda?, Na koju stranu krenuti?|website=edutorij-admin-api.carnet.hr|language=hr|access-date=2026-09-11}}</ref> je jedna od sporednih strana svijeta. Nalazi se tačno na sredini između [[jug]]a i [[istok]]a. Na suprotnoj strani je od [[sjeverozapad]]a. Označava se sa 135°. Najčešća oznaka na kartama i [[kompas]]u je '''SE''' od [[engleski jezik|engleske]] riječi: '''S'''outh'''e'''ast. Često se koristi da opiše jugoistočni sektor geografskih oblasti, pa tako da srećemo: * [[Jugoistočna Engleska]], geografski prostor * [[Jugoistočni Queensland]], region Queenslanda, [[Australija]] * [[Jugoistočni region, Brazil]], službena grupacija [[Brazil]]a za ekonomske i statističke svrhe * [[Jugoistočna Azija]] - regija na jugoistoku Azijskog kontinenta. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Strane svijeta]] 4u62gtl7661bhieel9k4z0i5ag1zwps Barbari 0 35531 3924727 3807053 2026-09-11T15:14:32Z Palapa 383 3924727 wikitext text/x-wiki [[File:Visigoths sack Rome.jpg|thumb|285x285piksel|Umjetnik Joseph-Noël Sylvestre (1847–1926)  wikidata:Q360679Slika Josepha-Noela Silvestrea "Pljačka Rima"]] '''Barbari'''<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/barbarian|title=Barbarian {{!}} Meaning, Connotations, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-11}}</ref> ([[grčki]] ''βάρβαρος''), je bio naziv u staro-grčkom za sve koji su slabo ili nikako govorili [[grčki]]. Dok su 'Barbari' za [[Rim]]ljane bili neobrazni ljudi (''[[paideia]]''). Danas se koristi naziv ''Barbar'' za osobu koja se ne uklapa u društvo i ima jako neciviliziran, nekulturan pristup, takozvana "sirovina". Sličan naziv 'Barbarima' se koristi u novijem vemenu i to [[Vandali]]. Već su arijski [[Indija|indijci]] koristili [[Sanskrit]]-riječ ''barbarāh'' (Plur.) ‚Mucaroš‘ za opis [[narod]]a koji nije njihovim pripadao. U grčkom jeziku se prvi put pojavlja kao izraz "oni koji pričaju barbarski (''barbarophonoi'')" u [[Homer]]ovom "Ilias II, 867". == Također pogledajte == * [[Gens]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://www.history.com/articles/where-did-the-word-barbarian-come-from|title=Where did the word 'barbarian' come from?|last=Pruitt|first=Sarah|date=2016-05-19|website=HISTORY|language=en|access-date=2026-09-11}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija]] 80cajhm2dykttc30h73onbqutpvy821 Fildžan 0 36923 3924728 3011180 2026-09-11T15:17:42Z Palapa 383 3924728 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Dzezva_kafa_fildzan.jpg|mini|250px|Fildžan]] '''Fildžan''' ili '''findžan''' je mala posuda koja se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Srbija|Srbiji]] i [[Grčka|Grčkoj]] koristi za ispijanje [[kahva|kahve]]. Riječ ''fildžan'' je grčkog (φλιτζάνι) ili arapsko-tursko-perzijskog porijekla. (''findžan'' (פינג'ן)).<ref>{{Citation|title=fîncan|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=f%C3%AEncan&oldid=87166990|date=2025-09-24|accessdate=2026-09-11|language=en}}</ref> Fildžan je poput šoljice za kahvu, s tim što nema dršku, i to da bi se mogla "obgrliti" cijelim dlanom i osjetiti toplina kahve. Fildžan je dio tradicionalne opreme za ispijanje kahve i poslužuje se sa džezvom. Do prije nekoliko [[decenija]] pribor za pripremanje i serviranje kahve nazivao se "kahvenim takumom". Tradicionalni kahveni takum čine estetski oblikovana [[tabla]] (tacna-poslužavnik), [[džezva]], [[šećer]]luk (šećernica) te fildžan sa [[zarf]]om. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://jezikoslovac.com/word/v212|title=Fildžan značenje, definicija i primjeri ::: Jezikoslovac.com rječnik|website=jezikoslovac.com|access-date=2026-09-11}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanska kuhinja]] g3jr0h1wdubki2dl5es4lejrqvlii4g Skradin 0 37717 3924755 3924676 2026-09-12T01:15:24Z Bosancica by MK 173186 još jedan dio članka 3924755 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Skradin |vrsta = Grad <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = Grad Skradin |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Skradin s vidilice.JPG |opis_slike = pogled na Skradin |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = Skradin (grb).gif <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 2 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = 186.79 <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = 3349 |stanovništvo grad = 508 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = 20.47 <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = Antonijo Brajković |gradonačelnik stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22222 |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin] <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|desno|300px|Skradinski buk, slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]] [[Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|mini|desno|300px|Skradin, detalj iz grada]] [[Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|mini|desno|300px|jedna od starih ulica u Skradinu]] '''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Smješten je na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], u blizini njenog ušća u [[Prokljansko jezero]], oko 19 km sjeverno od [[Šibenik|Šibenika]].<ref name="Grad_Skradin">{{cite web |title=Kratak povijesno-geografski retrospekt |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kratak-povijesno-geografski-retrospekt/3.html |website=Grad Skradin |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Historija == Područje Skradina bilo je naseljeno još u [[željezno doba|željeznom dobu]]. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.<ref name="Hrcak_2011_Skardone">{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–170 |url=https://hrcak.srce.hr/file/111925 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=hr}}</ref><ref name="Hrcak_2011_Skradin_1">{{cite journal |last1=Glavičić |first1=Miroslav |last2=Miletić |first2=Željko |title=Nekoliko novih antičkih spomenika iz Skradina |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=113–150 |url=https://hrcak.srce.hr/75373 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje [[Liburni]]je. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice [[Velika majka|Velike majke]] ({{la|Magna Mater}}).<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište [[biskupija|biskupije]]. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]] pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.<ref name="Hrcak_1992_Migotti_Scardona">{{cite journal |last=Migotti |first=Branka |title=Ranokršćanska biskupija Scardona (Skradin) |journal=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |volume=9 |issue=1 |year=1992 |pages=53–76 |url=https://hrcak.srce.hr/1041 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom [[Bribirski (Šubići)|Šubić]], koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.<ref name="Fort_Turina">{{cite web |title=Fort Turina |url=https://skradin.hr/en/explore/culture-heritage/fort-turina/ |website=Grad Skradin – Tourist Board |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području [[Dalmacija|Dalmacije]]. Od posebnog značaja bila je [[mleci|mletačka vlast]], pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.<ref name="Soldo_Skradin_Venecija">{{cite journal |last=Soldo |first=Josip Ante |title=Skradin pod Venecijom |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=137–162 |url=https://hrcak.srce.hr/270490 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Godine 1522. Skradin su osvojile [[Osmansko Carstvo|osmanske]] snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.<ref name="Buzov_Skradin_Celalzade">{{cite journal |last=Buzov |first=Snježana |title=O gazijama i Hajbaru: osvojenje Skradina u kronici Mustafe Celâlzâdea |journal=Godišnjak Titius: godišnjak za interdisciplinarna istraživanja porječja Krke |volume=1 |issue=1 |year=2008 |pages=189–202 |url=https://hrcak.srce.hr/111970 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod [[Mletačka Republika|mletačkom vlašću]]. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi [[Državni arhiv u Veneciji|Državnog arhiva u Veneciji]].<ref name="Coralic_Skradin">{{cite journal |last=Čoralić |first=Lovorka |title=Vojnici iz Skradina u mletačkim prekomorskim kopnenim postrojbama u 18. stoljeću |journal=Historijski zbornik |volume=74 |issue=1 |year=2021 |pages=103–128 |url=https://hrcak.srce.hr/272766 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine [[Šibenik]]. == Geografija == [[Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina]] Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema [[Prokljansko jezero|Prokljanskom jezeru]].<ref name="Magas_Geografija">{{cite journal |last=Magaš |first=Damir |title=Osnovna geografska obilježja Skradina i njegovoga kraja |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=257–280 |url=https://hrcak.srce.hr/270499 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.<ref name="Magas_Geografija" /> Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, [[Drniš]] i [[Knin]] razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.<ref name="Hrcak_2006_Slukan_Altic_Razvoj_gradova_Krka">{{cite journal |last=Slukan Altić |first=Mirela |title=Razvoj gradova oko rijeke Krke |journal=Građa i prilozi za povijest Dalmacije |volume=21 |issue=21 |year=2006 |pages=213–242 |url=https://hrcak.srce.hr/39268 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Nizvodno od Skradina nalazi se [[Prokljansko jezero]], koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko [[Kanal svetog Josipa|kanala svetog Josipa]] i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.<ref name="Prukljansko_Jezero">{{cite web |title=Prukljansko jezero |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/prukljansko-jezero/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz [[Nacionalni park Krka]]. Prostornim planom Nacionalnog parka Krka Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.<ref name="Narodne_Novine_1990">{{cite web |title=Ustav Republike Hrvatske |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1990_01_1_1.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1990 |date=22. 12. 1990 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> [[Nacionalni park Krka]] obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.<ref name="Narodne_Novine_2017">{{cite web |title=Zakon o lokalnoj i područnoj (regionalnoj) samoupravi (pročišćeni tekst) |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2017_10_99_2280.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=99/2017 |date=11. 10. 2017 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka Krka i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.<ref name="Magas_Geografija"/> == Stanovništvo == {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}} Prema [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021.|popisu stanovništva iz 2021]], Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.<ref name="DZS_2021_Popis_Prvi_Rezultati">{{cite web |title=Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – Prvi rezultati po naseljima |url=https://podaci.dzs.hr/2021/en/39858 |website=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Grad Skradin === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 |- |} <small>'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''</small> === Skradin (naseljeno mjesto) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''</small> === Popis stanovnika 1991. === {{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}} Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Skradin |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 726 | label1 = [[Hrvati]] 576 | value1 = 79.33 | color1 = #4169E1 | label2 = [[Srbi]] 130 | value2 = 17.90 | color2 = #FF0000 | label3 = [[Albanci]] 7 | value3 = 0.96 | color3 = #4B3621 | label4 = [[Jugoslaveni]] 4 | value4 = 0.55 | color4 = #8B008B | label5 = [[Italijani]] 1 | value5 = 0.13 | color5 = #007FFF | label6 = [[Makedonci]] 1 | value6 = 0.13 | color6 = #FF7E00 | label7 = [[Slovenci]] 1 | value7 = 0.13 | color7 = #FF55A3 | label8 = neopredijeljeni 6 | value8 = 0.82 | color8 = #C154C1 }} |- |} == Kulturno-historijska baština == Skradin ima bogatu kulturno-historijsku baštinu koja obuhvata arheološke ostatke antičke [[Scardona|Scardone]], srednjovjekovne i novovjekovne fortifikacije, historijsku urbanu cjelinu te sakralne i profane građevine iz različitih razdoblja. Na području grada evidentirana su i zaštićena brojna nepokretna kulturna dobra, među kojima su arheološka nalazišta, historijska gradska jezgra i utvrda Turina.<ref name="Izmjene_2025">{{cite report |title=Izmjene i dopune (IV) Prostornog plana uređenja Grada Skradina – Prijedlog plana za ponovnu javnu raspravu |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2025/03/2025-03-06/228/ppugskradinid4prijedlogplanazaponovnujavnuraspravu.pdf |publisher=Grad Skradin |date=mart 2025 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Antička Scardona === Na području današnjeg Skradina nalazila se [[Scardona]], jedno od važnijih urbanih centara rimske [[Liburni]]je. Savremeni Skradin izgrađen je preko prostora antičkog grada, zbog čega se ostaci rimske Scardone nalaze ispod i u neposrednoj blizini današnje urbane cjeline. Arheološka istraživanja i nalazi potvrđuju postojanje razvijenog antičkog naselja, njegove cestovne infrastrukture, nekropola, javnih i lučkih građevina te različitih kultova.<ref name="Rimske_Ceste_Skardona">{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–175 |url=https://hrcak.srce.hr/75379 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Arheološki nalazi iz Skradina uključuju tri rimska miljokaza pronađena tokom izgradnje kanalizacijskog sistema. Njihovo otkriće potvrdilo je postojanje rimske ceste ispod današnje glavne ulice, koja je vodila prema raskršću na lokalitetu Maraguša i dalje prema [[Aserija|Aseriji]].<ref name="Rimske_Ceste_Skardona" /> Istraživanja su otkrila i dijelove kamene obale luke antičke Scardone uz desnu obalu Krke, nizvodno od uvale Rokovače, u području današnje marine Skradin.<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> Na području Skradina pronađeni su brojni antički kameni spomenici, među kojima su žrtvenici posvećeni [[Jupiter (mitologija)|Jupiter]]u i [[Velika majka|Magnae Matris]], mramorna glava božice Magnae Matris, fragment liburnskog cipusa, dio nadgrobnog natpisa i mramorna figurica [[Liber (mitologija)|Libera]] odnosno [[Dionis|Dionisa]].<ref name="Hrcak_2011_Skradin_1" /> === Ranokršćanska baština === Skradin je u kasnoantičkom razdoblju bio sjedište ranokršćanske biskupije Scardona. Prema arheološkim i historijskim istraživanjima, biskupija je postojala najmanje do sredine VI stoljeća i pripadala je crkvenoj organizaciji salonitanske metropolije, što ide u prilog da je Scardona predstavljala jedno od važnih ranokršćanskih centara na prostoru između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]].<ref name="Hrcak_1992_Migotti_Scardona" /> === Historijska gradska jezgra === Historijska gradska jezgra Skradina predstavlja zaštićenu kulturno-historijsku cjelinu i obuhvata urbano područje čiji je razvoj obilježen srednjovjekovnim i novovjekovnim građevivinama. Prostorna struktura jezgre oblikovana je uzduž glavne gradske ulice, s poprečnim ulicama, uskim prolazima i trgovima. Od građevina zastupljene su kuće iz XVIII i XIX stoljeća, s elementima dalmatinske i mletačke građevinarske tradicije.<ref name="Izmjene_2025" /> Historijska gradska jezgra Skradina upisana je u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske pod registarskim brojem Z-4184. Zaštićena cjelina obuhvata područje historijskog naselja i podliježe posebnim mjerama zaštite i očuvanja kulturnog dobra.<ref name="MINGO_2022">{{cite report |author=Zeleni servis d.o.o. |title=Elaborat zaštite okoliša uz zahtjev za ocjenu o potrebi procjene utjecaja na okoliš za zahvat: „Izgradnja pristaništa turističkih brodova u Skradinu, Grad Skradin, Šibensko-kninska županija“ |url=https://mingo.gov.hr/UserDocsImages/UPRAVA-ZA-PROCJENU-UTJECAJA-NA-OKOLIS-ODRZIVO-GOSPODARENJE-OTPADOM/Opuo/OPUO_2022/27_01_2022_Elaborat_Pristaniste_Skradin.pdf |publisher=Ministarstvo gospodarstva i održivog razvoja Republike Hrvatske |date=januar 2022 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Tvrđava Turina === [[Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|mini|desno|300px|Ruševine tvrđave Turina]] Iznad Skradina nalaze se ostaci srednjovjekovne tvrđave Turina, poznate i kao Skradinski kaštel. Tvrđava se nalazi na uzvisini iznad grada i predstavlja jedan od najvažnijih elemenata historijskog fortifikacijskog sistema Skradina. U gradskom prostornom planu vodi se kao zaštićeno kulturno dobro pod registarskim brojem Z-6365.<ref name="Izmjene_2025" /> Tvrđava je povezana s razdobljem vlasti [[Pavao I. Šubić Bribirski|Pavla I. Šubića Bribirskog]], koji je krajem XIII i početkom XIV stoljeća imao značajnu političku vlast na području Hrvatske. Sačuvani ostaci fortifikacije svjedoče o strateškom značaju položaja iznad grada i kontrole komunikacija uz Krku.<ref name="Gradska_Jezgra">{{cite web |title=Gradska jezgra Skradina |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/kultura-i-bastina/gradska-jezgra-skradina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Crkva Rođenja Blažene Djevice Marije === [[Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|mini|desno|300px|Zvonik Crkve Rođenja Blažene Djevice Marije]] U centru historijske jezgre nalazi se župna crkva Rođenja Blažene Djevice Marije, građena u XVIII stoljeću u kasnobaroknom i klasicističkom stilu. Crkva je završena 16. aprila 1758, a njena unutrašnjost sadrži vrijedne umjetničke i liturgijske predmete.<ref name="Gradska_Jezgra" /> Posebno vrijedan dio crkvenog inventara predstavljaju orgulje koje je 1776. izradio Francesco Dacci iz Venecije. Orgulje pripadaju Nakićevoj školi gradnje orgulja i upisane su u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske kao zaštićeno kulturno dobro pod brojem Z-1130.<ref name="Narodne_Novine_2004">{{cite web |title=Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti i očuvanju kulturnih dobara |url=https://sredisnjikatalogrh.gov.hr/srce-arhiva/263/18315/www.nn.hr/clanci/sluzbeno/2004/0024.htm |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske (Arhiva Srce / Središnji katalog službenih dokumenata RH) |issue=24/2004 |date=25. 2. 2004 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> U crkvi se nalaze i umjetnine koje su predmet konzervatorsko-restauratorskih istraživanja. Hrvatski restauratorski zavod je, između ostalog, izveo konzervatorsko-restauratorske radove na slici nepoznate svetice iz XVIII stoljeća, koja je nakon restauracije povezana s venecijanskim slikarskim krugom ranog XVIII stoljeća.<ref name="HRZ_2020">{{cite report |author=Hrvatski restauratorski zavod |title=Godišnji izvještaj 2020. |url=https://www.hrz.hr/images/dokumenti/godisnji_izvjestaj_2020_web.pdf |publisher=Hrvatski restauratorski zavod |location=Zagreb |year=2021 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Crkva sv. Spiridona === [[Datoteka: Church in Scradin.JPG|mini|desno|300px|Srpska pravoslavna crkva "Sv. Spiridon" iz 1687.]] Crkva sv. Spiridona je pravoslavna crkva podignuta u drugoj polovini XIX stoljeća. Gradnja je započela 1863, a završena je 1876. Arhitektonski je oblikovana u historicističkom duhu, s kombinacijom neobizantskih i romaničko-gotičkih elemenata. Njen arhitektonski koncept zasniva se na jednobrodnom prostoru s kupolom i elementima križnog tlocrta.<ref name="Crkva_Sv_Spridona">{{cite journal |last=Čolović |first=Branko |title=Arhitektura crkve sv. Spridona u Skradinu |journal=Peristil : zbornik radova za povijest umjetnosti |volume=55 |issue=1 |year=2012 |pages=157–164 |url=https://hrcak.srce.hr/200109 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Crkva predstavlja važan spomenik pravoslavne sakralne arhitekture u sjevernoj Dalmaciji. Njena arhitektura odražava spoj različitih historicističkih stilskih utjecaja, dok se u unutrašnjosti nalazi ikonostas i sakralni inventar povezan s pravoslavnom tradicijom skradičkog područja.<ref name="Crkva_Sv_Spridona" /> === Ostala kulturna dobra === Na području Skradina i njegove okolice evidentirani su i brojni drugi arheološki i građevinski lokaliteti. Među njima se navode arheološka područja Skradina i Skradinskog polja, lokaliteti Rokovača, Maraguša i Đardin, kao i hidroarheološka nalazišta u Prokljanskom jezeru. Na području Grada Skradina evidentirane su i druge historijske građevine, uključujući pojedinačne sakralne i profane objekte.<ref name="Izmjene_2025" /> Među značajnijim lokalitetima izvan same gradske jezgre nalazi se područje Skradinskog buka, gdje su sačuvani ostaci historijskih mlinica. Mlinice svjedoče o tradicionalnom korištenju energije vode i predstavljaju dio industrijske i tehničke baštine područja Krke.<ref name="Izmjene_2025" /> == Gastronomija == [[Datoteka:Fried ćokalice (Atherina boyeri) in Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pržene ćokalice (Atherina boyeri), tradicionalni specijalitet iz Skradina]] [[Datoteka:Slice of traditional Skradin cake-bs.jpg|mini|desno|300px|Komad tradicionalne Skradinske torte]] Gastronomija Skradina oblikovana je njegovim položajem na donjem toku [[Krka|rijeke Krke]], u blizini [[Prokljansko jezero|Prokljanskog jezera]], gdje se susreću utjecaji kontinentalnog zaleđa i [[Mediteran|mediteranskog]] priobalja. U lokalnoj kuhinji zastupljeni su riječna i morska [[Ribe|riba]], [[Jegulja|jegulje]], [[meso]], suhomesnati proizvodi, [[povrće]], [[voće]], [[vino]] i [[Rakija|rakije]]. Tradicionalna skradinska kuhinja objedinjuje elemente dalmatinske i kontinentalne kuhinje.<ref name="Gastronomija">{{cite web |title=Kontinentalni specijaliteti |url=https://www.skradin.hr/hr/dozivi/gastronomija-i-enologija/kontinentalni-specijaliteti/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Jela od ribe === Posebnost skradinske gastronomije povezana je s ribljim vrstama i drugim vodenim organizmima iz područja donjeg toka Krke i Prokljanskog jezera. U lokalnoj kuhinji pripremaju se [[jegulja|jegulje]], pastrve, cipli, brancin i različite sitne ribe, kao i školjke. Posebno mjesto zauzimaju proizvodi iz bočatog područja estuarija Krke, gdje se miješaju slatka riječna i morska voda.<ref name="Ribarska_Bastina">{{cite web |title=Ribarska baština |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/ribarska-bastina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Estuarij_Krke">{{cite journal |last=Viličić |first=Dubravko |title=Pregled istraživanja i znanstvenih spoznaja iz estuarija rijeke Krke |journal=Acta Botanica Croatica |volume=83 |issue=1 |year=2024 |pages=1–14 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472530 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Među najprepoznatljivijim lokalnim ribljim specijalitetima su ćokalice, sitne ribe koje se love u području bočate vode između slatkovodnog sloja rijeke Krke i morskog sloja u estuariju. U skradinskoj gastronomiji tradicionalno se pripremaju prženjem.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Ribarska_Bastina" /> Ćokalice se u lokalnim izvorima navode kao karakterističan gastronomski proizvod Skradina. Iako se u pojedinim opisima uspoređuju s [[gavun]]ima zbog veličine i izgleda, za ćokalice se ne navodi dovoljno pouzdana taksonomska identifikacija da bi ih trebalo predstavljati kao zasebnu vrstu ili kao određenu vrstu gavuna.<ref name="Skradinski_Restoran">{{cite web |last=JL. |title=U ovom skrandiskom restoranu očekujte ono najbolje od tradicije upakirano u novo ruho |url=https://www.jutarnji.hr/dobrahrana/price/u-ovom-skrandiskom-restoranu-ocekujte-ono-najbolje-od-tradicije-upakirano-u-novo-ruho-15024206 |website=Jutarnji list – Dobra hrana |date=9. 10. 2020 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Drugo karakteristično riblje jelo je brudet od jegulje, u Skradinu poznat i kao bižot. Tradicionalno se priprema od jegulje i poslužuje s palentom. Jegulja je povezana s bočatim vodama Prokljanskog jezera i donjeg toka Krke te zauzima važno mjesto u lokalnoj ribarskoj i gastronomskoj tradiciji.<ref name="Gastronomija" /> === Jela od mesa === Među tradicionalnim jelima od posebno se izdvajaju koprtlje, arhaično jelo koje se priprema od pršuta i pancete umotanih u janjeće iznutrice i kuhanih zajedno sa suhim mesom. U skradinskoj kuhinji zastupljene su i domaće kobasice, sušena janjetina, jela od divljači te različita jela pripremljena ispod sača.<ref name="Gastronomija" /> === Skradinski rižot === Skradinski rižot jedno je od najpoznatijih tradicionalnih jela Skradina. Riječ je o mesnom rižotu koji se priprema dugotrajnim kuhanjem, tradicionalno uz domaći temeljac od više vrsta mesa, poput teletine i pijetla. Prema lokalnoj tradiciji, priprema rižota traje više sati, a tradicionalno su ga pripremali muškarci. U savremenoj gastronomskoj promociji Skradina rižot zauzima posebno mjesto kao dio lokalne kulinarske baštine.<ref name="Gastronomija" /><ref name="Intervju_Rizot">{{cite web |title=Intervju: Ante Pizić i Tome Računica o skradinskom rižotu |url=https://skradin.hr/hr/vijesti/intervju-ante-pizic-tome-racunica-o-skradinskom-rizotu/ |website=Grad Skradin |date=15. 5. 2021 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> === Slastice i pića === Najpoznatija tradicionalna slastica je [[Skradinska torta]], koja se priprema od orašastih plodova i drugih sastojaka karakterističnih za lokalnu slastičarsku tradiciju. U gastronomskoj ponudi Skradina zastupljene su i suhe smokve, ušećereni bademi te proizvodi od lokalnog voća, uključujući rakije i likere od žižula, oraha i ružinih latica.<ref name="Skradin_Kulturna_Bastina">{{cite web |title=Kulturna baština |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kulturna-bastina/4.html |website=Grad Skradin – Službene stranice |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Skradinsko područje ima i vinogradarsku tradiciju. Među sortama vinove loze koje se uzgajaju na području Skradina i njegovog zaleđa zastupljene su [[Debit]], [[Maraština]], [[Plavina]] i [[Lasina]].<ref name="Plan_Razvoja_2015_2020">{{cite report |title=Plan ukupnog razvoja Grada Skradina 2015.–2020. |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2017/05/2017-05-17/20/srpskradin.pdf |publisher=Grad Skradin |date=maj 2017 |format=PDF |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}</ref> {{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}} == Također pogledajte == * [[Krka]] * [[Nacionalni park Krka]] * [[Spisak gradova u Hrvatskoj]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title=Nacionalni sastav stanovništva po naseljima: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 1991. |publisher=Savezni zavod za statistiku |location=Beograd |year=1991 |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf}} * {{cite book |last=Gelo |first=Jakov |title=Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima |publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |location=Zagreb |year=1998 |isbn=978-953-6667-07-9}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Skradin}} * [http://www.grad-skradin.hr Službeni sajt Grada Skradina] {{Skradin}} {{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}} [[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]] [[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Skradin|*]] 151ot3wpb3ux8hrtolfnxa9mtzdgm0q 222. p. n. e. 0 39861 3924696 3924577 2026-09-11T13:21:58Z Palapa 383 3924696 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|222}}{{Godina u drugim kalendarima |gregorijanska = 222 p.n.e.}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 222. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|222 BC}} f214qlj31fu5sa8odswub1u19uwgh81 Luj X, kralj Francuske 0 41461 3924747 3792074 2026-09-11T22:10:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924747 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime =Luj X i I | Nasljeđivanje =[[Kralj Francuske]] i Navare | Slika =Ludvík 1315.png | Opis slike = | Vladavina =[[29. novembar]] [[1314]] - [[5. juni]] [[1316]] | Krunidba = | Prethodnik =[[Filip IV, kralj Francuske|Filip IV]] | Nasljednik =[[Ivan I, kralj Francuske|Ivan I]] | Supružnik =[[Margareta Burgundska, francuska kraljica|Margareta Burgundska]]<br />[[Klemencija Anžuvinska]] | Djeca =[[Ivana II, kraljica Navare]]<br />[[Ivan I, kralj Francuske]] | Dinastija =[[Capet]] | Otac =[[Filip IV, kralj Francuske]] | Majka =[[Ivana I, kraljica Navare]] | Datum rođenja =[[4. oktobar]] [[1289]] | Mjesto rođenja = | Datum smrti =[[5. juni]] [[1316]] | Mjesto smrti = |}}{{Commonscat|Louis X of France}} '''Luj X'''<ref>{{Cite web|url=http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm|title=French History Timeline|website=xenophongroup.com|access-date=2025-12-23}}</ref> (4. oktobar 1289. - 5. juni 1316.), zvani "'''Tvrdoglavi'''" ([[Francuski jezik|francuski]]: le Hutin), je bio monarh iz [[Capet (dinastija)|dinastije Capet]] koji je vladao kao [[Spisak navarskih kraljeva|kralj Navare]] (kao '''Luj I''') i grof Šampanje od 1305. godine i kao [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]] od 1314. do svoje smrti. Bio je najstariji sin kralja Francuske [[Filip IV, kralj Francuske|Filipa IV]] i kraljice Navare [[Ivana I, kraljica Navare|Ivane I]]. Njegova kratka vladavina je bila u znaku borbe protiv plemstva zbog fiskalnih i centralizovanih reformi koje je pokrenuo [[Enguerrand de Marigny]] za vrijeme vladavine njegovog oca. Lujev stric, [[Karlo, grof Valoisa]], lider stranke feudalista, je uspio uvjeriti kralja da pogubi Enguerranda de Marignya. Luj je dozvolio [[Kmetstvo|kmetovima]] da otkupe svoju slobodu (što je bio prvi korak u ukidanju kmetstva), ukinuo ropstvo i ponovo primio jevreje. Luj se 1305. godine ženi [[Margareta Burgundska, francuska kraljica|Margaretom Burgundskom]], koja mu je rodila kćerku [[Ivana II, kraljica Navare|Ivanu]]. Margareta je kasnije osuđena na preljubu i zadavljena u zatvoru. Luj se 1305. godine ženi [[Klemencija Anžuvinska|Klemencijom Anžuvinskom]], koja rađa [[Ivan I, kralj Francuske|Ivana I]], nekoliko mjeseci nakon smrti kralja. Ivanova prerana smrt je dovela do sporne sukcesije. == Ličnost, brak i krunisanje == Bio je sin francuskog kralja [[Filip IV, kralj Francuske|Filipa IV]] i navarske kraljice [[Ivana I, kraljica Navare|Ivane I]]. {{Početak redoslijedne kutije}} {{Vladarske titule}} {{Redoslijedna kutija 2 na 1 |titula1=[[Kralj Francuske]] |titula2=[[Spisak navarskih vladara|Kralj Navare]];<br>[[spisak šampanjskih vladara|grof Šampanje]] |godine1=[[1314]]–[[1316]] |godine2=[[1305]]-[[1316]] |prethodnik1=[[Ivana I, kraljica Navare|Ivana I]] i [[Filip IV, kralj Francuske|Filip I]] |prethodnik2=[[Filip IV, kralj Francuske|Filip IV]] |nasljednik=[[Ivan I, kralj Francuske|Ivan I]] }} {{Kraj redoslijedne kutije}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.france-pittoresque.com/rois-france/louis-Xb.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207180756/http://www.france-pittoresque.com/rois-france/louis-Xb.htm |date=7. 2. 2012 }} * https://web.archive.org/web/20170805111629/http://www.lebrelblanco.com/12.htm {{Francuski vladari}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kraljevi Francuske]] [[Kategorija:Kraljevi Navare]] [[Kategorija:Grofovi Šampanje]] [[Kategorija:Kapetovci]] mdlairp8cih8xi2ha78agjaiqbxvims Vatsat 0 54901 3924729 3805199 2026-09-11T15:24:32Z Palapa 383 3924729 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hydro quebec meter.JPG|mini]] '''Vatsat''' (znak: Wh) je [[mjerna jedinica]] izvan [[SI]] sistema čija je primjena dopuštena i uobičajena za iskazivanje vrijednosti [[električna energija|električne energije]] u [[elektroenergetski sistem|elektroenergetskom sistemu]]. Jedan vatsat je energija koju utroši potrošač [[snaga|snage]] jedan [[vat]] za [[vrijeme (fizika)|vrijeme]] od jednog [[Sat (jedinica)|sata]]: :1 Wh = 1 [[vat|W]] · 1 [[Sat (jedinica)|h]] = 1 W · 3600 [[sekunda|s]] = 3600 [[džul|J]] U praksi se uglavnom susreću oznake sa prefiksima: * '''kilovatsat''', 1 kWh = 1000 Wh * '''megavatsat''', 1 MWh = 1{{e|6}} Wh * '''gigavatsat''', 1 GWh = 1{{e|9}} Wh * '''teravatsat''', 1 TWh = 1{{e|12}} Wh Široko korišteni simbol za kilovat-sat je ''kWh'', koji se dobija spajanjem simbola kW (za kilovat) i h (za sat). Ova jedinica (i simbol) se često koristi u naplati isporučene energije potrošačima od strane elektroprivreda, te u komercijalnim, obrazovnim i naučnim publikacijama i medijima.<ref>[http://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=131-11-58 IEC Electropedia, Zapis 131-11-58] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314215740/http://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=131-11-58|date=14. mart 2016.}}<nowiki><ref><ref>Pogledajte na primjer: </nowiki>[http://www.windpower.org/en/stat/unitsene.htm ''Referentni priručnik za energiju vjetra, 2. dio: Definicije energije i snage''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126132157/http://www.windpower.org/en/stat/unitsene.htm|datum=26. novembar 2007.}} Dansko udruženje za energiju vjetra. Preuzeto 9. januara 2008.; [http://www.businessdictionary.com/definition/Kilowatt-Hour-kWh.html "Kilovat-sat (kWh)"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302222956/http://www.businessdictionary.com/definition/Kilowatt-Hour-kWh.html|datum=2. mart 2016.}} BusinessDictionary.com. Preuzeto 9. januara 2008.; [http://www.world-nuclear.org/info/inf41.html "Nuklearna industrija SAD-a"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126132157/http://www.world-nuclear.org/info/inf41.html|datum=26. novembar 2007.}} www.world-nuclear.org. Preuzeto 9. januara 2008.; [http://eeru.open.ac.uk/natta/energy.html#4 "Energija. Vodič za početnike: Razumijevanje jedinica"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126132157/http://eeru.open.ac.uk/natta/energy.html|datum=26. novembar 2007.}} ''Renew On Line (UK)''. [[Otvoreni univerzitet]]. Preuzeto 9. januara 2008.</ref> To je također uobičajena reprezentacija jedinice u elektroenergetici.<ref>ASTM SI10-10, IEEE/ASTM SI 10 Američki nacionalni standard za metričku praksu, ASTM International, West Conshohocken, PA, 2010, [www.astm.org] "Simboli za određene složene jedinice elektroenergetike obično se pišu bez razdvajanja, na primjer: vatsat (Wh), kilovatsat (kWh), voltamper (VA) i kilovoltamper (kVA)"</ref> Međutim, ova uobičajena reprezentacija nije u skladu sa [[vodičem za stil]] [[Međunarodni sistem jedinica|Međunarodnog sistema jedinica]] (SI).<ref>{{Cite book|url=https://www.bipm.org/utils/common/pdf/si-brochure/SI-Brochure-9-EN.pdf#page=33|title=}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jedinice za energiju]] [[Kategorija:Izvedene SI jedinice]] [[Kategorija:Električna snaga]] 4c8p4vzizfsilaa6wm5nnx6lsq0e18z Meronim 0 56312 3924735 3924597 2026-09-11T15:43:24Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3924735 wikitext text/x-wiki '''Meronimi'''<ref>{{Citation|title=meronim|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=meronim&oldid=87694460|date=2025-10-31|accessdate=2026-09-10|language=en}}</ref> ([[grčki jezik|grč.]] ''meros'' = dio, ''onoma'' = ime) [[leksem]]i su u [[semantika|semantičkom]], odnosno značenjskom odnosu. Meronimija predstavlja odnos dvije [[riječ]]i od kojih je prva dio neke cjeline, a druga ta cjelina. == Primjeri meronimije == * ''Kora, grana i list'' meronimi su holonima ''stablo'' * ''Oči, usta, nos, uši, kosa'' meronimi su holonima ''lice'' * ''Monitor, tastatura, matična ploča'' meronimi su holonima ''računalo'' * ''Glava, ruke, noge'' meronimi su holonima ''tijelo'' * ''Wikipedia, Wikicitat, Wikizvor, Wikirječnik'' meronimi su holonima ''Wikimedia'' Meronimiji je suprotna [[holonim]]ija koja označava odnos cjeline prema dijelu, a ne dijela prema cjelini. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite journal|last=Sheena|first=N.|last2=Jasmine|first2=Smitha M.|last3=Joseph|first3=Shelbi|date=2016-01-01|title=Automatic Extraction of Hypernym & Meronym Relations in English Sentences Using Dependency Parser|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877050916315150|journal=Procedia Computer Science|series=Proceedings of the 6th International Conference on Advances in Computing and Communications|volume=93|pages=539–546|doi=10.1016/j.procs.2016.07.269|issn=1877-0509}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Leksikologija]] dxe4sie8rzmksl9ibs3up1jiqu1k2cf San Marino (grad) 0 65229 3924723 3923916 2026-09-11T15:08:23Z AnToni 2325 [[Kategorija:San Marino (grad)]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924723 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje |Grb = Coat of arms of the city of San Marino.svg |Karta = San Marino-San Marino.png |Država = {{ZD|SMR}} [[San Marino]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = Castelli |SrednjiNivoVlasti = San Marino |Općina = |Stanovništvo = 4493 |StanovništvoGodina = 2003 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 7.09 |Nadmorska visina = 749 |Pozivni broj = 378 |Poštanski broj = 47 890 |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Alessandro Barulli |NačelnikIzabran = 2003 |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = |Web = |Slika = Palazzo Pubblico - esterno.jpg |SlikaInfo = Gradska vijećnica }} {{Infokutija Svjetska baština | SB = Historijski centar San Marina i planina Titano | zvanični_naziv = | slika = Funivia San Marino.JPG | veličina_slike = | opis = | dio = | sadrži = | lokacija = {{flag|San Marino}} | kriterij = iii, v, vii, viii, ix | ID = 1245 | koordinate = | godina = 2008. | proširenja = | ugroženost = | površina =55 ha | tampon-zona = | veb-sajt = <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1245 UNESCO]</ref> | locmapin = | opis_karte = | širina_karte = | reljef = <!-- "1" za refeljnu kartu ako je dostupna --> | dijete = <!-- "yes" ako je ova infokutija unutar neke druge --> | ugrađeno = <!-- za ugrađivanje druge infokutije unutar ove --> }} '''San Marino''' ({{jez-it|Città di San Marino}}) jest glavni grad [[San Marino|Republike San Marino]]. Nalazi se na planini [[Titano]] nedaleko od [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Grad ima 4,4 hiljade stanovnika (2003) i treći je po veličini poslije općina [[Borgo Maggiore]] i [[Serravalle]]. San Marino je osnovao [[Sveti Marin]] sa grupom kršćanskih izbjeglica [[301]]. Oni su tu našli utočište od rimskih progona, i osnovali najstariju evropsku republiku.<ref>[https://web.archive.org/web/20120314135617/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=12 Gradska tvrđava San Marina - www.giuntedicastello.sm]{{it}}</ref> == Privreda == Dugo je glavna privredna aktivnost bilo klesarstvo, a danas su to [[turizam]] i [[trgovina]]. Zbog blizine glavnih italijanskih turističkih centara ([[Rimini]], [[Venecija]], [[Firenca]], [[Bologna]], [[Ferrara]] i [[Ravenna]]) San Marino godišnje posjeti više od 3 miliona posjetilaca (uglavnom na jednodnevne izlete) od kojih su 85% [[Italijani]]. == Znamenitosti == San Marino je grad uskih strmih uličica i kamenih građevina, starih i po nekoliko [[vijek]]ova. Najpoznatije su: * Basilika svetog Marina na sjeveroistoku grada, posvećena svecu zaštitniku - svetom Marinu, čije se relikvije čuvaju u crkvi. Podignuta je 1836. god. na mjestu starije crkve iz 7. vijeka. * Palača vlade, rezidencija predsjednik i parlamenta. Nju je projektirao i podigao talijanski [[Arhitektura|arhitekt]] Frencesco Azzurri iz [[Rim]]a, od 1884.-1894. godine u [[historicizam|neogotičkom stilu]]. * [[Tvrđava]] na vrhu Monte Titana * 3 tornja po grebenima Monte Titana * Trg Titano sa zgradom teatra iz 18. vijeka * Grand Hotel San Marino * [[Samostan]] svete Klare 14. vijeka * Crkva svetog Franje i istoimena gradska vrata. == Svjetska baština == Historijski centar San Marina i planina Titano su 2008. godine uvršteni na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]]. San Marino je jedna od najstarijih svjetskih republika i jedini preživjeli italijanski grad-država, koji predstavlja važnu etapu u razvoju demokratskih modela u [[Evropa|Evropi]] i svijetu.<ref name=San>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/sm |title= San Marino, spomenici upisani na listu svjetske baštine|work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 1. 2023}}</ref> ==Galerija== <gallery> Monte Titano Panorama.jpg|Planina Titano San Marino ratusz.jpg|Gradska vijećnica Fortress of Guaita - First Tower (San Marino).jpg|Prvi toranj na Titanu Second Tower in San Marino and Paragliding.jpg| Montale Tower.jpg| Hastalapolastra.jpg| </gallery> == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|San Marino (city)}} {{Commonscat|World Heritage Sites in San Marino}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Općine San Marina}} {{DEFAULTSORT:San Marino,}} [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] [[Kategorija:Svjetska baština u San Marinu]] [[Kategorija:San Marino (grad)|*]] olomy6azlo4i8xz07zx6664yverj7bz Ciriško jezero 0 72458 3924709 3845054 2026-09-11T14:55:08Z Palapa 383 3924709 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Karte Zürichsee.png|mini|desno|250x250px|Karta jezera]] '''Ciriško jezero''' ([[njemački jezik|njem]]. ''Zürisee'' ili ''Zürichsee'') je jezero u [[Švicarska|Švicarskoj]], smješteno jugoistočno od [[Zürich]]a. Istočno od jezera se nalaze dva manja jezera: [[jezero Greifen]] i [[jezero Pfäffikon]]. Jezero nastaje od rijeke [[Linth]], a vode iz ciriškog jezera otiču na njegovom sjeverozapadnom kraju, prolazeći kroz Zürich kao rijeka [[Limmat]]. Jezero je podijeljeno velikom branom, [[Seedamm]], preko koje ide cesta i željeznička pruga. Istočni dio jezera je poznat pod nazivom "gornje jezero" (''Obersee''). Obale jezera su veoma plodne i kultivisane. Površina jezera iznosi 88.66 [[Kvadratni kilometar|km<sup>2</sup>]]. Ciriško jezero je glacijalno jezero koje je formirao {{ill|glečer Rhine-Linth|de|Rheingletscher}}. Njegova glavna pritoka je rijeka Lint, koja izvire u glečerima Glarus Alpa . Lint se prvobitno ulijevao direktno u Ciriško jezero, ali je kasnije preusmjeren Escher kanalom (završenim 1811. godine) u jezero Walen ({{lang|de|Walensee}}), odakle se njegove vode sada prenose do istočnog kraja Ciriškog jezera (blizu Schmerikona) putem ispravljenog Lintskog kanala (završenog 1816. godine). Do početka 16. vijeka, uzvodno od ''Oberseea'' postojalo je još jedno jezero, jezero Tuggen ({{lang|de|Tuggenersee}}) u blizini Tuggena.<ref>{{Cite web|url=https://shop.swisstopo.admin.ch/de/buecher-und-publikationen/landesgeologie/beitraege-zur-geologischen-karte-der-schweiz|title=Beiträge zur Geologischen Karte der Schweiz {{!}} swisstopo Online Shop|website=shop.swisstopo.admin.ch|language=de|access-date=2026-09-11}}</ref> Voda izlazi iz Ciriškog jezera na njegovom sjeverozapadnom kraju (na nivou Quaibrücke) , prolazeći kroz grad Cirih. Međutim, ovaj odliv je poznat kao Limmat , pritoka Aare , koja je sama po sebi pritoka Visoke Rajne . Najviša tačka u slivu jezera je Tödi, na 3.614 metara nadmorske visine. &nbsp; == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Lake Zurich}} {{stub-geog}} {{Jezera u Švicarskoj}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Švicarskoj]] 4cxi1wpd80rt87abfy3o431cbvjaqgo 3924712 3924709 2026-09-11T14:57:18Z Palapa 383 3924712 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Karte Zürichsee.png|mini|desno|250x250px|Karta jezera]] '''Ciriško jezero''' ([[njemački jezik|njem]]. ''Zürisee'' ili ''Zürichsee'') je jezero u [[Švicarska|Švicarskoj]], smješteno jugoistočno od [[Zürich]]a. Istočno od jezera se nalaze dva manja jezera: [[jezero Greifen]] i [[jezero Pfäffikon]]. Jezero nastaje od rijeke [[Linth]], a vode iz ciriškog jezera otiču na njegovom sjeverozapadnom kraju, prolazeći kroz Zürich kao rijeka [[Limmat]]. Jezero je podijeljeno velikom branom, [[Seedamm]], preko koje ide cesta i željeznička pruga. Istočni dio jezera je poznat pod nazivom "gornje jezero" (''Obersee''). Obale jezera su veoma plodne i kultivisane. Površina jezera iznosi 88.66 [[Kvadratni kilometar|km<sup>2</sup>]]. Ciriško jezero je glacijalno jezero koje je formirao {{ill|glečer Rhine-Linth|de|Rheingletscher}}. Njegova glavna pritoka je rijeka Lint, koja izvire u glečerima Glarus Alpa . Lint se prvobitno ulijevao direktno u Ciriško jezero, ali je kasnije preusmjeren Escher kanalom (završenim 1811. godine) u jezero Walen ({{lang|de|Walensee}}), odakle se njegove vode sada prenose do istočnog kraja Ciriškog jezera (blizu Schmerikona) putem ispravljenog Lintskog kanala (završenog 1816. godine). Do početka 16. vijeka, uzvodno od ''Oberseea'' postojalo je još jedno jezero, jezero Tuggen ({{lang|de|Tuggenersee}}) u blizini Tuggena.<ref>{{Cite web|url=https://shop.swisstopo.admin.ch/de/buecher-und-publikationen/landesgeologie/beitraege-zur-geologischen-karte-der-schweiz|title=Beiträge zur Geologischen Karte der Schweiz {{!}} swisstopo Online Shop|website=shop.swisstopo.admin.ch|language=de|access-date=2026-09-11}}</ref> Voda izlazi iz Ciriškog jezera na njegovom sjeverozapadnom kraju (na nivou Quaibrücke), prolazeći kroz grad Cirih. Međutim, ovaj odliv je poznat kao Limmat, pritoka Aare, koja je sama po sebi pritoka Visoke Rajne. Najviša tačka u slivu jezera je Tödi, na 3.614 metara nadmorske visine.<ref>{{Cite web|url=http://www.toposhop.admin.ch:80/en/shop/products/maps/national/n25|title=toposhop: National Map 1:25000|website=www.toposhop.admin.ch|language=de|access-date=2026-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://map.geo.admin.ch/?lang=en&bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&zoom=8&topic=ech&Y=712667.88&X=185509.98|title=Maps of Switzerland - Swiss Confederation - map.geo.admin.ch|website=map.geo.admin.ch|access-date=2026-09-11}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Lake Zurich}} {{stub-geog}} {{Jezera u Švicarskoj}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jezera u Švicarskoj]] 0uy36pm240svyuoq2mos05s2w5jxkzg Međunarodni aerodrom Mostar 0 78164 3924744 3892065 2026-09-11T21:40:54Z Ljiljan90 120511 /* Broj putnika */ Za mjesec Maj - August 2026 3924744 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aerodrom | ime = Međunarodni aerodrom Mostar | izvorno ime = Međunarodna zračna luka Mostar | izvorno ime-a = | izvorno ime-r = | slika = OMO4.jpg | slika-širina = 175 | opis = | IATA = OMO | ICAO = LQMO | vrsta = Javni/civilni | vlasnik-operator= J.P. Međunarodna Zračna luka - Aerodrom Mostar d.o.o. | vlasnik = Grad Mostar 88%, Aerodrom Zagreb 12% | operator = | grad = Mostar | lokacija = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | izgrađen = 1965. | upotreba = 1965. | visina-m = 48 | koordinate = {{coor dms|43|16|59|N|17|50|45|E|type:airport}} | website = | metar-visina = | metar-r = | r1-broj = 16/34 | r1-dužina-m = 2.400 | r1-površina = Asfalt | r2-broj = | r2-dužina-m = | r2-površina = | h1-broj = | h1-dužina-m = | h1-površina = | h2-broj = | h2-dužina-m = | h2-površina = | stat-god = | stat1-naziv = | stat1-podatak = | stat2-naziv = | stat2-podatak = | fusnota = }} '''Međunarodni aerodrom Mostar'''<ref>{{Cite web|url=http://www.bhdca.gov.ba/index.php/en/regulations-and-areas/airports|title=Airports|website=BHDCA|language=en-gb|access-date=3. 9. 2025}}</ref> (eng. ''Mostar International Airport'', ([[Hrvatski jezik|hr]]: ''Međunarodna zračna luka Mostar'') {{aerodrom kodovi|OMO|LQMO}} je [[aerodrom]] blizu [[Mostar]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == Aerodrom Mostar je otvoren za civilni saobraćaj 1965. godine samo za domaće letove. 1984. godine, Aerodrom Mostar postao je Međunarodni aerodrom Mostar, te je objavljeno da je on alternativa [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Međunarodnom aerodromu Sarajevo]] tokom [[Zimske olimpijske igre 1984.|Zimskih olimpijskih igara u Sarajevu]] 1984. Aerodrom je postao popularan i za ljude koji koji dolaze na hodočašće u [[Međugorje]]. U 2012. kompanija je ostvarila rast prometa od 112% u odnosu na 2011. == Novosti == Implementiran je novi sistem prijema putnika. Međunarodni aerodrom Mostar član je Adratic IPA projekta,<ref>{{Cite web|url=https://ba.ekapija.com/news/629882/zracna-luka-mostar-redovni-charter-letovi-za-trst-i-bari-pokrenuti-u|title=Zračna luka Mostar: Redovni charter letovi za Trst i Bari pokrenuti u okviru Projekta IPA Adriatic CBC - AIR.NET|website=ba.ekapija.com|language=bs|access-date=3. 9. 2025}}</ref> kojem je cilj bolje prometno povezivanje zemalja Jadranske regije (Italija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora, Albanija). Članovi projekta su: Aerodromi italijanske regije Appulia, regija Abruzzo, Aerodrom Friuli-Venezia-Giulia/ Trst, Aerodrom Split, Međunarodni aerodrom Mostar, Aerodrom Konstantin Veliki/Niš, Aerodrom Podgorica. == Kompanije i destinacije == {| class="wikitable" |- ! Avikompanije !! Destinacije |- | [[Aeolian Airlines]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Athens International Airport "Eleftherios Venizelos"|Atena]] |- | [[Darwin Airline]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Geneva|Geneva International Airport]], [[Lugano Airport|Lugano]], [[Abruzzo Airport|Pescara]], [[Federico Fellini International Airport|Rimini]] |- | [[Livingston Compagnia Aerea|Livingston]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Il Caravaggio International Airport|Bergamo]], [[Bologna Guglielmo Marconi Airport|Bolonja]], [[Malpensa Airport|Milano]], [[Turin Airport|Torino]], [[Verona Villafranca Airport|Verona]] |- | [[Meridiana]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Il Caravaggio International Airport|Bergamo]], [[Cagliari-Elmas Airport|Cagliari]], [[Catania-Fontanarossa Airport|Catania]], [[Naples International Airport|Naples]], [[Olbia Costa Smeralda Airport|Olbia]], [[Leonardo da Vinci-Fiumicino Airport|Rome-Fiumicino]], [[Verona Villafranca Airport|Verona]] |- | [[Mistral Air]]|| [[Bari Karol Wojtyła Airport|Bari]], [[Bologna Guglielmo Marconi Airport|Bologna]]<br>'''Seasonal:''' [[Naples International Airport|Naples]], [[Lamezia Terme International Airport|Lamezia Terme]], [[Tarbes–Lourdes–Pyrénées Airport|Tabers/Lourdes]], [[Trieste – Friuli Venezia Giulia Airport|Trieste]]<br>'''Sezonski čarteri:''' [[Catania-Fontanarossa Airport|Catania]], [[Pisa International Airport|Pisa]], [[Leonardo da Vinci-Fiumicino Airport|Rome-Fiumicino]], [[Turin Airport|Turin]] |- | [[Neos Air]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Malpensa Airport|Milan-Malpensa]], [[Turin Airport|Turin]] |- | [[Trade Air]]|| '''Sezonski čarteri:''' [[Abruzzo Airport|Pescara]], [[Tarbes–Lourdes–Pyrénées Airport|Tabers/Lourdes]], [[Vienna International Airport|Vienna]], [[Aerodrom Zagreb|Zagreb]] |- |[[Go2Sky]] operira za [[Mistral Air]]|| '''charter''' [[Malpensa Airport|Milan]] |- |[[Croatia Airlines]] |[[Zagreb]] |- |[[Lumiwings]] |[[Foggia]] |} *sezonski letovi se odnose na letove u periodima, npr. Mostar-Napulj linija počinje 1. aprila, a završava 1. novembra, znači sezonski i oni su nešto slično kao redovni letovi. *čarter letovi su takozvani ekskurzije letovi organizirani od strane putničkih agencija i oni se pokreću kada putnička agencija skupi dovoljan broj ljudi za putovanje. == Broj putnika == {| class="wikitable" !Godina !Januar !Februar !Mart !April !Maj !Juni !Juli !August !Septembar !Oktobar !Novembar !Decembar !Ukupno !Promjena |- |2026. |2.018 |1.661 |2.409 |5.560 |7.693 |8.269 |8.700 |12.645 | | | | |'''48.955''' | |- |2025. |2.320 |1.965 |2.289 |2.747 |6.757 |8.314 |9.198 |14.840 |10.795 |6.393 |2.761 |3.978 |'''72.314''' | +116,2% |- |2024. |788 |868 |929 |1.771 |4.767 |5.431 |6.378 |10.149 |6.039 |4.740 |2.652 |3.037 |'''47.544''' | +131,4% |- |2023. |5 |30 |4 |874 |1320 |1514 |2576 |5837 |3737 |2617 |992 |1022 |'''20.544''' | +91,8% |- | 2022. | 6 | 39 | 21 | 110 | 189 | 942 |2.151 | 4.623 | 1.914 |711 | 5 |n/p | '''10.711''' | + 693,2% |- | 2021. | 2 | 16 | 2 | 12 | 17 | 76 | 218 | 253 | 664 | 324 | 153 | 205 | '''1.942''' | + 41,34% |- |2020. |384 |267 | 133 | 0 | 0 | 0 | 0 | 76 | 190 | 11 | 25 | 288 |'''1.374''' | -95,81% |- |2019. |163 |294 |289 |1.291 |2.423 |4.029 |4.677 |8.369 |6.218 |3.512 |931 |670 |'''32.866''' | +15,46% |- |2018. |0 |171 |448 |1.557 |3.881 |4.004 |3.173 |7.561 |4.963 |1.654 |570 |481 |'''28.463''' | -33,9% |- |2017. |290 |493 |1.014 |3.741 |5.406 |5.765 |5.201 |8.876 |7.437 |4.121 |379 |395 |'''43.118''' | -19,5% |- |2016. |226 |24 |1.122 |3.797 |6.139 |7.178 |8.411 |10.788 |10.225 |4.692 |n/a |n/a |'''53.618''' | -28,5% |- |2015. |775 |186 |2.425 |6.680 |11.867 |9.696 |9.715 |13.305 |11.502 |6.718 |852 |1.303 |'''75.024''' | +10,3% |- |2014. |395 |117 |1.575 |5.817 |9.689 |9.288 |8.831 |10.691 |10.499 |7.731 |1.426 |1.921 |'''67.980''' | -1,3% |- |2013. |155 |7 |2.453 |7.737 |9.082 |9.146 |6.665 |11.103 |9.599 |7.602 |3.339 |2.058 |'''68.939''' |−13,2% |- |2012. |177 |318 |2.139 |9.169 |8.677 |11.922 |9.921 |13.737 |10.839 |6.360 |2.923 |1.873 |'''78.055''' | +212,0% |- |2011. |554 |0 |696 |2.193 |4.029 |5.087 |4.343 |4.644 |8.432 |4.265 |1.086 |1.478 |'''36.807''' | +206,0% |- |2010. |– |– |– |– |– |986 |1.800 |4.255 |3.712 |1.879 |544 |– |'''17.833''' |N/A |} == Također pogledajte == * [[Spisak aerodroma u Bosni i Hercegovini]] * [[Spisak aviokompanija u Bosni i Hercegovini]] * [[Međunarodni aerodrom Banja Luka]] * [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] * [[Međunarodni aerodrom Tuzla]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.mostar-airport.ba/ Službena stranica] {{stub-aerodrom-bih}} {{Commonscat|Mostar International Airport}} {{Aerodromi u Bosni i Hercegovini}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Aerodromi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Građevine u Mostaru]] [[Kategorija:Aerodromi osnovani 1965.]] [[Kategorija:Saobraćaj u Mostaru]] q2ippdivl2bemyf80jfyk9yazomihv7 Velika nagrada Italije 0 79681 3924742 3372672 2026-09-11T21:25:29Z Alexman2026 185199 /* Pobjednici po godinama */ 3924742 wikitext text/x-wiki {{Infokutija F1 utrka | naziv = Velika nagrada [[Italija|Italije]] | zastava = ITA | slika = Monza track map.svg | naziv_staze = Autodromo Nazionale Monza | broj_krugova = 53 | dužina_kruga_km = 5.793 | dužina_utrke_km = 306.720 | rekord_kruga = 1:21.046 ([[Formula 1 – sezona 2004.|2004]])<br>{{ZD|BRA}} [[Rubens Barrichello]]<br>{{ZD|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | broj_utrka = 91 (71 za SP [[Formula 1]]) | prva_utrka = 1921 | posljednja_utrke = | najviše_pobjeda_vozač = {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]]<br>{{ZD|VB}} [[Lewis Hamilton]] (5) | najviše_pobjeda_konstruktor = {{ZD|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] (20) | godina_posljednje_utrke = 2021 | pp_vozač = {{ZD|NED}} [[Max Verstappen]] | pp_ekipa = [[Red Bull Racing|Red Bull-Honda]] | pp_vrijeme = | pobjednik = {{ZD|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | pobjednička_ekipa = [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | vrijeme_pobjednika = 1h 21m 54.365s | drugoplasirani = {{ZD|UK}} [[Lando Norris]] | drugoplasirana_ekipa = [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | vrijeme_drugoplasiranog = +1.746s | trećeplasirani = {{ZD|FIN}} [[Valtteri Bottas]] | trećeplasirana_ekipa = [[Mercedes GP|Mercedes]] | vrijeme_trećeplasiranog = +4.921s | najbrži_krug_vozač = {{ZD|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | najbrži_krug_ekipa = [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | najbrži_krug = 1:24.812 <small>(53. krug)</small> }} Velika nagrada Italije ({{jez-it|Gran Premio d'Italia}}) je jedna od najdugovječnijih utrka [[Formula 1|Formule 1]]. Uz [[Velika nagrada Velike Britanije|Veliku nagradu Velike Britanije]], ova utrka je jedina utrka svjetskog prvenstva u Formuli 1 koja se u kontinuitetu održava nakon što je prvenstvo pokrenuto 1950. godine jer su utrke za [[Velika nagrada Monaka|Veliku nagradu Monaka]] i [[Velika nagrada Belgije|Belgije]] propuštene tokom nekoliko sezona. Sve utrke za veliku nagradu Italije održane su na stazi u Monci izuzev sezone 1980. kada je utrka održana na stazi u [[Automobilska staza Enzo e Dino Ferrari|Imoli]]. == Pobjednici == === Višestruki pobjednici (vozači) === '''''Podebljani''' vozač je i dalje aktivan u takmičenju [[Formula 1|Formule 1]].'' {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Pobjede ! Vozač ! Pobjednička godina |- ! rowspan=2 | 5 | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Formula 1 – sezona 1996.|1996]], [[Formula 1 – sezona 1998.|1998]], [[Formula 1 – sezona 2000.|2000]], [[Formula 1 – sezona 2003.|2003]], [[Formula 1 – sezona 2006.|2006.]] |- | {{ZD|UK}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | [[Formula 1 – sezona 2012.|2012]], [[Formula 1 – sezona 2014.|2014]], [[Formula 1 – sezona 2015.|2015]], [[Formula 1 – sezona 2017.|2017]], [[Formula 1 – sezona 2018.|2018.]] |- ! 4 | {{ZD|BRA}} [[Nelson Piquet]] | [[Formula 1 – sezona 1980.|1980]], [[Formula 1 – sezona 1983.|1983]], [[Formula 1 – sezona 1986.|1986]], [[Formula 1 – sezona 1987.|1987.]] |- ! rowspan=6 | 3 | {{ZD|ARG}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Formula 1 – sezona 1953.|1953]], [[Formula 1 – sezona 1954.|1954]], [[Formula 1 – sezona 1955.|1955.]] |- | {{ZD|UK}} [[Stirling Moss]] | [[Formula 1 – sezona 1956.|1956]], [[Formula 1 – sezona 1957.|1957]], [[Formula 1 – sezona 1959.|1959.]] |- | {{ZD|ŠVE}} [[Ronnie Peterson]] | [[Formula 1 – sezona 1973.|1973]], [[Formula 1 – sezona 1974.|1974]], [[Formula 1 – sezona 1976.|1976.]] |- | {{ZD|FRA}} [[Alain Prost]] | [[Formula 1 – sezona 1981.|1981]], [[Formula 1 – sezona 1985.|1985]], [[Formula 1 – sezona 1989.|1989.]] |- | {{ZD|BRA}} [[Rubens Barrichello]] | [[Formula 1 – sezona 2002.|2002]], [[Formula 1 – sezona 2004.|2004]], [[Formula 1 – sezona 2009.|2009.]] |- | {{ZD|NJE}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | [[Formula 1 – sezona 2008.|2008]], [[Formula 1 – sezona 2011.|2011]], [[Formula 1 – sezona 2013.|2013.]] |- ! rowspan=10 | 2 | {{ZD|ITA}} [[Alberto Ascari]] | [[Formula 1 – sezona 1951.|1951]], [[Formula 1 – sezona 1952.|1952.]] |- | {{ZD|SAD}} [[Phill Hill]] | [[Formula 1 – sezona 1960.|1960]], [[Formula 1 – sezona 1961.|1961.]] |- | {{ZD|UK}} [[John Surtees]] | [[Formula 1 – sezona 1964.|1964]], [[Formula 1 – sezona 1967.|1967.]] |- | {{ZD|UK}} [[Jackie Stewart]] | [[Formula 1 – sezona 1965.|1965]], [[Formula 1 – sezona 1969.|1969.]] |- | {{ZD|ŠVI}} [[Clay Regazzoni]] | [[Formula 1 – sezona 1970.|1970]], [[Formula 1 – sezona 1975.|1975.]] |- | {{ZD|AUT}} [[Niki Lauda]] | [[Formula 1 – sezona 1978.|1978]], [[Formula 1 – sezona 1984.|1984.]] |- | {{ZD|BRA}} [[Ayrton Senna]] | [[Formula 1 – sezona 1990.|1990]], [[Formula 1 – sezona 1992.|1992.]] |- | {{ZD|UK}} [[Damon Hill]] | [[Formula 1 – sezona 1993.|1993]], [[Formula 1 – sezona 1994.|1994.]] |- | {{ZD|KOL}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[Formula 1 – sezona 2001.|2001]], [[Formula 1 – sezona 2005.|2005.]] |- | {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Alonso]] | [[Formula 1 – sezona 2007.|2007]], [[Formula 1 – sezona 2010.|2010.]] |} === Višestruki pobjednici (konstruktori) === '''''Podebljani''' konstruktori su i dalje aktivini u takmičenju [[Formula 1|Formule 1]]'' {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Pobjede ! Konstruktor ! Pobjednička godina |- ! 19 | {{ZD|ITA}} '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | [[Formula 1 – sezona 1951.|1951]], [[Formula 1 – sezona 1952.|1952]], [[Formula 1 – sezona 1960.|1960]], [[Formula 1 – sezona 1961.|1961]], [[Formula 1 – sezona 1964.|1964]], [[Formula 1 – sezona 1966.|1966]], [[Formula 1 – sezona 1970.|1970]], [[Formula 1 – sezona 1975.|1975]], [[Formula 1 – sezona 1979.|1979]], [[Formula 1 – sezona 1988.|1988.]]<br/>[[Formula 1 – sezona 1996.|1996]], [[Formula 1 – sezona 1998.|1998]], [[Formula 1 – sezona 2000.|2000]], [[Formula 1 – sezona 2002.|2002]], [[Formula 1 – sezona 2003.|2003]], [[Formula 1 – sezona 2004.|2004]], [[Formula 1 – sezona 2006.|2006]], [[Formula 1 – sezona 2010.|2010]], [[Formula 1 – sezona 2019.|2019.]] |- ! 11 | {{ZD|UK}} '''[[McLaren]]''' | [[Formula 1 – sezona 1968.|1968]], [[Formula 1 – sezona 1984.|1984]], [[Formula 1 – sezona 1985.|1985]], [[Formula 1 – sezona 1989.|1989]], [[Formula 1 – sezona 1990.|1990]], [[Formula 1 – sezona 1992.|1992]], [[Formula 1 – sezona 1997.|1997]], [[Formula 1 – sezona 2005.|2005]], [[Formula 1 – sezona 2007.|2007]], [[Formula 1 – sezona 2012.|2012.]], [[Formula 1 – sezona 2021.|2021.]] |- ! 7 | {{ZD|NJE}} '''[[Mercedes GP|Mercedes]]''' | [[Formula 1 – sezona 1954.|1954]], [[Formula 1 – sezona 1955.|1955]], [[Formula 1 – sezona 2014.|2014]], [[Formula 1 – sezona 2015.|2015]], [[Formula 1 – sezona 2016.|2016]], [[Formula 1 – sezona 2017.|2017]], [[Formula 1 – sezona 2018.|2018.]] |- ! 6 | {{ZD|UK}} '''[[Williams F1|Williams]]''' | [[Formula 1 – sezona 1986.|1986]], [[Formula 1 – sezona 1987.|1987]], [[Formula 1 – sezona 1991.|1991]], [[Formula 1 – sezona 1993.|1993]], [[Formula 1 – sezona 1994.|1994]], [[Formula 1 – sezona 2001.|2001.]] |- ! 5 | {{ZD|UK}} [[Team Lotus|Lotus]] | [[Formula 1 – sezona 1963.|1963]], [[Formula 1 – sezona 1972.|1972]], [[Formula 1 – sezona 1973.|1973]], [[Formula 1 – sezona 1974.|1974]], [[Formula 1 – sezona 1977.|1977.]] |- ! rowspan=2 | 3 | {{ZD|UK}} [[British Racing Motors|BRM]] | [[Formula 1 – sezona 1962.|1962]], [[Formula 1 – sezona 1965.|1965]], [[Formula 1 – sezona 1971.|1971.]] |- | {{ZD|UK}} [[Brabham]] | [[Formula 1 – sezona 1978.|1978]], [[Formula 1 – sezona 1980.|1980]], [[Formula 1 – sezona 1983.|1983.]] |- ! rowspan=4 | 2 | {{ZD|ITA}} [[Maserati u Formuli 1|Maserati]] | [[Formula 1 – sezona 1953.|1953]], [[Formula 1 – sezona 1956.|1956.]] |- | {{ZD|UK}} [[Vanwall]] | [[Formula 1 – sezona 1957.|1957]], [[Formula 1 – sezona 1958.|1958.]] |- | {{ZD|FRA}} '''[[Renault F1|Renault]]''' | [[Formula 1 – sezona 1981.|1981]], [[Formula 1 – sezona 1982.|1982.]] |- | {{ZD|AUT}} '''[[Red Bull Racing]]''' | [[Formula 1 – sezona 2011.|2011]], [[Formula 1 – sezona 2013.|2013.]] |} === Višestruki pobjednici (motori) === '''''Podebljani''' motori su i dalje aktivini u takmičenju [[Formula 1|Formule 1]]'' {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Pobjede ! Motor ! Pobjednička godina |- ! 20 | {{ZD|ITA}} '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | [[Formula 1 – sezona 1951.|1951]], [[Formula 1 – sezona 1952.|1952]], [[Formula 1 – sezona 1960.|1960]], [[Formula 1 – sezona 1961.|1961]], [[Formula 1 – sezona 1964.|1964]], [[Formula 1 – sezona 1966.|1966]], [[Formula 1 – sezona 1970.|1970]], [[Formula 1 – sezona 1975.|1975]], [[Formula 1 – sezona 1979.|1979]], [[Formula 1 – sezona 1988.|1988.]]<br/>[[Formula 1 – sezona 1996.|1996]], [[Formula 1 – sezona 1998.|1998]], [[Formula 1 – sezona 2000.|2000]], [[Formula 1 – sezona 2002.|2002]], [[Formula 1 – sezona 2003.|2003]], [[Formula 1 – sezona 2004.|2004]], [[Formula 1 – sezona 2006.|2006]], [[Formula 1 – sezona 2008.|2008]], [[Formula 1 – sezona 2010.|2010]], [[Formula 1 – sezona 2019.|2019.]] |- ! 12 | {{ZD|NJE}} '''[[Mercedes GP|Mercedes]]''' | [[Formula 1 – sezona 1954.|1954]], [[Formula 1 – sezona 1955.|1955]], [[Formula 1 – sezona 1997.|1997]], [[Formula 1 – sezona 2005.|2005]], [[Formula 1 – sezona 2007.|2007]], [[Formula 1 – sezona 2009.|2009]], [[Formula 1 – sezona 2012.|2012]], [[Formula 1 – sezona 2014.|2014]], [[Formula 1 – sezona 2015.|2015]], [[Formula 1 – sezona 2016.|2016.]]<br/>[[Formula 1 – sezona 2017.|2017]], [[Formula 1 – sezona 2018.|2018.]], [[Formula 1 – sezona 2021.|2021.]] |- ! rowspan=2 | 8 | {{ZD|UK}} [[Cosworth|Ford Cosworth]] | [[Formula 1 – sezona 1968.|1968]], [[Formula 1 – sezona 1969.|1969]], [[Formula 1 – sezona 1972.|1972]], [[Formula 1 – sezona 1973.|1973]], [[Formula 1 – sezona 1974.|1974]], [[Formula 1 – sezona 1976.|1976]], [[Formula 1 – sezona 1977.|1977]], [[Formula 1 – sezona 1980.|1980]] |- | {{ZD|FRA}} '''[[Renault F1|Renault]]''' | [[Formula 1 – sezona 1981.|1981]], [[Formula 1 – sezona 1982.|1982]], [[Formula 1 – sezona 1991.|1991]], [[Formula 1 – sezona 1993.|1993]], [[Formula 1 – sezona 1994.|1994]], [[Formula 1 – sezona 1995.|1995]], [[Formula 1 – sezona 2011.|2011]], [[Formula 1 – sezona 2013.|2013.]] |- ! 7 | {{ZD|JAP}} '''[[Honda Racing F1|Honda]]''' | [[Formula 1 – sezona 1967.|1967]], [[Formula 1 – sezona 1986.|1986]], [[Formula 1 – sezona 1987.|1987]], [[Formula 1 – sezona 1989.|1989]], [[Formula 1 – sezona 1990.|1990]], [[Formula 1 – sezona 1992.|1992]], [[Formula 1 – sezona 2020.|2020.]] |- ! 3 | {{ZD|UK}} [[British Racing Motors|BRM]] | [[Formula 1 – sezona 1962.|1962]], [[Formula 1 – sezona 1965.|1965]], [[Formula 1 – sezona 1971.|1971.]] |- ! rowspan=6 | 2 | {{ZD|ITA}} [[Maserati u Formuli 1|Maserati]] | [[Formula 1 – sezona 1953.|1953]], [[Formula 1 – sezona 1956.|1956.]] |- | {{ZD|UK}} [[Vanwall]] | [[Formula 1 – sezona 1957.|1957]], [[Formula 1 – sezona 1958.|1958.]] |- | {{ZD|UK}} [[Coventry Climax|Climax]] | [[Formula 1 – sezona 1959.|1959]], [[Formula 1 – sezona 1963.|1963.]] |- | {{ZD|ITA}} [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo]] | [[Formula 1 – sezona 1950.|1950]], [[Formula 1 – sezona 1978.|1978.]] |- | {{ZD|NJE}} [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | [[Formula 1 – sezona 1984.|1984]], [[Formula 1 – sezona 1985.|1985.]] |- | {{ZD|NJE}} [[BMW u Formuli 1|BMW]] | [[Formula 1 – sezona 1983.|1983]], [[Formula 1 – sezona 2001.|2001.]] |} === Pobjednici po godinama === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Godina ! Vozač ! Konstruktor ! Staza ! Rezultati |- ! [[Formula 1 – sezona 2026.|2026.]] | {{ZD|ITA}} [[Andrea Kimi Antonelli]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | rowspan=46| [[Nacionalni autodrom Monza|Monza]] | [[Velika nagrada Italije 2026.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2025.|2025.]] | {{ZD|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull Racing-Honda RBPT]] | [[Velika nagrada Italije 2025.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2024.|2024.]] | {{ZD|MNK}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2024.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2023.|2023.]] | {{ZD|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull Racing-Honda RBPT]] | [[Velika nagrada Italije 2023.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2022.|2022.]] | {{ZD|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull Racing-RBPT]] | [[Velika nagrada Italije 2022.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2021.|2021.]] | {{ZD|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2021.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2020.|2020.]] | {{ZD|FRA}} [[Pierre Gasly]] | [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 2020.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2019.|2019.]] | {{ZD|MNK}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2019.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2018.|2018.]] | {{ZD|UK}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2018.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2017.|2017.]] | {{ZD|UK}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2017.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2016.|2016.]] | {{ZD|NJE}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2016.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2015.|2015.]] | {{ZD|UK}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2015.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2014.|2014.]] | {{ZD|UK}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2014.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2013.|2013.]] | {{ZD|NJE}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing|Red Bull Racing-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 2013.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2012.|2012.]] | {{ZD|UK}} [[Lewis Hamilton]] | [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2012.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2011.|2011.]] | {{ZD|NJE}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing|Red Bull Racing-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 2011.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2010.|2010.]] | {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Alonso]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2010.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2009.|2009.]] | {{ZD|BRA}} [[Rubens Barrichello]] | [[Brawn GP|Brawn-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2009.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2008.|2008.]] | {{ZD|NJE}} [[Sebastian Vettel]] | [[Scuderia Toro Rosso|STR-Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2008|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2007.|2007.]] | {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Alonso]] | [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2007.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2006.|2006.]] | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2006.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2005.|2005.]] | {{ZD|KOL}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 2005.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2004.|2004.]] | {{ZD|BRA}} [[Rubens Barrichello]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2004.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2003.|2003.]] | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2003.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2002.|2002.]] | {{ZD|BRA}} [[Rubens Barrichello]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2002.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2001.|2001.]] | {{ZD|KOL}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[Williams F1|Williams-BMW]] | [[Velika nagrada Italije 2001.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 2000.|2000.]] | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 2000.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1999.|1999.]] | {{ZD|NJE}} [[Heinz-Harald Frentzen]] | [[Jordan Grand Prix|Jordan-Mugen-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1999.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1998.|1998.]] | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1998.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1997.|1997.]] | {{ZD|UK}} [[David Coulthard]] | [[McLaren|McLaren-Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 1997.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1996.|1996.]] | {{ZD|NJE}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1996.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1995.|1995.]] | {{ZD|UK}} [[Johnny Herbert]] | [[Benetton Formula|Benetton-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1995.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1994.|1994.]] | {{ZD|UK}} [[Damon Hill]] | [[Williams F1|Williams-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1994.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1993.|1993.]] | {{ZD|UK}} [[Damon Hill]] | [[Williams F1|Williams-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1993.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1992.|1992.]] | {{ZD|BRA}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren|McLaren-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1992.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1991.|1991.]] | {{ZD|UK}} [[Nigel Mansell]] | [[Williams F1|Williams-Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1991.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1990.|1990.]] | {{ZD|BRA}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren|McLaren-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1990.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1989.|1989.]] | {{ZD|FRA}} [[Alain Prost]] | [[McLaren|McLaren-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1989.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1988.|1988.]] | {{ZD|AUT}} [[Gerhard Berger]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1988.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1987.|1987.]] | {{ZD|BRA}} [[Nelson Piquet]] | [[Williams F1|Williams-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1987.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1986.|1986.]] | {{ZD|BRA}} [[Nelson Piquet]] | [[Williams F1|Williams-Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1986.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1985.|1985.]] | {{ZD|FRA}} [[Alain Prost]] | [[McLaren|McLaren-TAG]] | [[Velika nagrada Italije 1985.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1984.|1984.]] | {{ZD|AUT}} [[Niki Lauda]] | [[McLaren|McLaren-TAG]] | [[Velika nagrada Italije 1984.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1983.|1983.]] | {{ZD|BRA}} [[Nelson Piquet]] | [[Brabham|Brabham-BMW]] | [[Velika nagrada Italije 1983.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1982.|1982.]] | {{ZD|FRA}} [[René Arnoux]] | [[Renault F1|Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1982.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1981.|1981.]] | {{ZD|FRA}} [[Alain Prost]] | [[Renault F1|Renault]] | [[Velika nagrada Italije 1981.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1980.|1980.]] | {{ZD|BRA}} [[Nelson Piquet]] | [[Brabham|Brabham-Ford]] | [[Autodrom "Enzo i Dino Ferrari"|Imola]] | [[Velika nagrada Italije 1980.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1979.|1979.]] | {{ZD|JAR|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | rowspan=30| [[Nacionalni autodrom Monza|Monza]] | [[Velika nagrada Italije 1979.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1978.|1978.]] | {{ZD|AUT}} [[Niki Lauda]] | [[Brabham|Brabham-Alfa Romeo]] | [[Velika nagrada Italije 1978.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1977.|1977.]] | {{ZD|SAD}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus|Lotus-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1977.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1976.|1976.]] | {{ZD|ŠVE}} [[Ronnie Peterson]] | [[March|March-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1976.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1975.|1975.]] | {{ZD|ŠVI}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1975.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1974.|1974.]] | {{ZD|ŠVE}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus|Lotus-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1974.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1973.|1973.]] | {{ZD|ŠVE}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus|Lotus-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1973.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1972.|1972.]] | {{ZD|BRA}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Team Lotus|Lotus-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1972.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1971.|1971.]] | {{ZD|UK}} [[Peter Gethin]] | [[British Racing Motors|BRM]] | [[Velika nagrada Italije 1971.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1970.|1970.]] | {{ZD|ŠVI}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1970.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1969.|1969.]] | {{ZD|UK}} [[Jackie Stewart]] | [[Matra|Matra-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1969.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1968.|1968.]] | {{ZD|NZL}} [[Denny Hulme]] | [[McLaren|McLaren-Ford]] | [[Velika nagrada Italije 1968.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1967.|1967.]] | {{ZD|UK}} [[John Surtees]] | [[Honda Racing F1|Honda]] | [[Velika nagrada Italije 1967.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1966.|1966.]] | {{ZD|ITA}} [[Ludovico Scarfiotti]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1966.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1965.|1965.]] | {{ZD|UK}} [[Jackie Stewart]] | [[British Racing Motors|BRM]] | [[Velika nagrada Italije 1965.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1964.|1964.]] | {{ZD|UK}} [[John Surtees]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1964.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1963.|1963.]] | {{ZD|UK}} [[Jim Clark]] | [[Team Lotus|Lotus-Climax]] | [[Velika nagrada Italije 1963.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1962.|1962.]] | {{ZD|UK}} [[Graham Hill]] | [[British Racing Motors|BRM]] | [[Velika nagrada Italije 1962.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1961.|1961.]] | {{ZD|SAD}} [[Phil Hill]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1961.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1960.|1960.]] | {{ZD|SAD}} [[Phil Hill]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1960.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1959.|1959.]] | {{ZD|UK}} [[Stirling Moss]] | [[Cooper|Cooper-Climax]] | [[Velika nagrada Italije 1959.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1958.|1958.]] | {{ZD|UK}} [[Tony Brooks]] | [[Vanwall]] | [[Velika nagrada Italije 1958.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1957.|1957.]] | {{ZD|UK}} [[Stirling Moss]] | [[Vanwall]] | [[Velika nagrada Italije 1957.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1956.|1956.]] | {{ZD|UK}} [[Stirling Moss]] | [[Maserati u Formuli 1|Maserati]] | [[Velika nagrada Italije 1956.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1955.|1955.]] | {{ZD|ARG}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 1955.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1954.|1954.]] | {{ZD|ARG}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Mercedes GP|Mercedes]] | [[Velika nagrada Italije 1954.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1953.|1953.]] | {{ZD|ARG}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Maserati u Formuli 1|Maserati]] | [[Velika nagrada Italije 1953.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1952.|1952.]] | {{ZD|ITA}} [[Alberto Ascari]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1952.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1951.|1951.]] | {{ZD|ITA}} [[Alberto Ascari]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Velika nagrada Italije 1951.|Rezultati]] |- ! [[Formula 1 – sezona 1950.|1950.]] | {{ZD|ITA}} [[Giuseppe Farina]] | [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo]] | [[Velika nagrada Italije 1950.|Rezultati]] |} == Vanjski linkovi == * [http://www.monzanet.it Službena stranica Velike nagrade Italije] * [http://www.statsf1.com/en/circuit-monza.aspx statsf1.com - podataka Nacionalni autodrom Monza] * [http://www.statsf1.com/en/grand-prix-italy.aspx statsf1.com - statistika velika nagrada Italije] {{Utrke Formule 1}} {{Commonscat|Italian Grand Prix}} [[Kategorija:Motosport u Italiji]] [[Kategorija:Velike nagrade Formule 1|Italija]] [[Kategorija:Velike nagrade Italije|*]] dkulemvb6g8cqhew0dxps4nrmciq34t Razgovor:Kuči 1 131315 3924764 3581266 2026-09-12T08:12:34Z Emirkuc 118200 /* Dodat prijedlog za odjeljak Genetika: R1a loza Kuč iz Ljeskove, metodološke napomene o Y-DNK i etnografiji */ novi odlomak 3924764 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} == Genetika i sl. == Može li neko ove nebuloze iz članka počistiti? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 13:44, 16 mart 2024 (CET) == Dodat prijedlog za odjeljak Genetika: R1a loza Kuč iz Ljeskove, metodološke napomene o Y-DNK i etnografiji == == Prijedlog za dopunu članka: R1a loza Kuč iz Ljeskove i metodološke napomene == Pozdrav svima. Pišem kao potomak porodice Kuč iz Ljeskove kod Tutina, čija porodična tradicija vodi porijeklo iz Meduna i šire oblasti Kuča. Ne predlažem zamjenu postojeće, akademski citirane literature niti negiranje albanskih, slavenskih, katoličkih, pravoslavnih ili muslimanskih slojeva u historiji Kuča. Predlažem da članak jasnije odrazi već dokumentovanu činjenicu da Kuči nisu bili jedinstvena genealoška ni genetska cjelina, te da se uz većinski E-V13 obrazac evidentira i manjinska R1a loza Kuč iz Ljeskove. === Sažetak prijedloga === Predlažem da se u odjeljak "Genetika" doda kraći, neutralno formulisan pasus o testiranoj porodici Kuč iz Ljeskove, uz jasno označavanje granice između javno provjerljivih podataka i porodične interpretacije. Javno provjerljivi dio prijedloga je sljedeći: * U zapisima Bošnjačkog DNK projekta postoji unos za prezime '''Kuč''', s izvornom lokacijom '''Kuči/Medun, Crna Gora''' i trenutnom lokacijom '''Tutin/Ljeskova/Sandžak''', koji pripada Y-DNK haplogrupi '''R1a''' (R1a-M198), a ne dominantnoj E-V13/E-BY165837 lozi među mnogim drugim testiranim potomcima Kuča. * To je relevantno zato što se i u postojećoj etnografskoj literaturi Stari Kuči opisuju kao skup više bratstava, odnosno kao historijski sloj nastao spajanjem različitih rodova, a ne kao potomstvo jedne jedine očinske linije. * Sam nalaz R1a ne dokazuje nacionalnu, etničku ili "čistu" slavensku pripadnost. Y-DNK prati samo jednu mušku liniju, dok autosomalna DNK i historijsko srodstvo odražavaju mnogo širu mješavinu predaka. Porodična interpretacija, koju ne predlažem da se u članak unosi kao utvrđena činjenica, jeste da ova R1a loza može predstavljati stariji medunski sloj, genetski različit od kasnije dominantne E-V13 grane. Ona se temelji na porodičnom rodoslovu, Y-DNK podudaranju s paternalnim rođakom, genetskoj vezi s lozom Živaljević procijenjenoj na približno 500–600 godina, te na historijskom kontekstu ranih muslimanskih porodica zabilježenih oko Meduna u osmanskim defterima. To je radna hipoteza, ne zaključena akademska teza. === Zašto bi ovo trebalo biti pomenuto === Trenutna verzija članka opravdano navodi dominantnu E-V13 komponentu i albansko-slaven­ski kontaktni kontekst. Međutim, ako se članak zasniva i na genetskim podacima, metodološki je korisno navesti da među testiranim potomcima postoje i očinske loze izvan E-V13. Time se ne osporava većinski obrazac niti porijeklo drugih bratstava. Naprotiv, to sprečava da se genetska većina jedne grane automatski prenese na sve historijske i savremene porodice koje nose kučki identitet. Y-DNK rezultat jedne porodice ne može dokazati porijeklo cijelog plemena. Ali može dokazati da ta konkretna paternalna linija nije dio iste neposredne muške loze kao E-V13 grane. To je ograničen, ali relevantan podatak, naročito u slučaju Starih Kuča, koje izvori opisuju kao višerodovsku zajednicu. === Etymologija i porijeklo === Ne predlažem da se briše ili potiskuje akademski podržana albanska etimologija imena Kuči/Kuçi. Ona treba ostati jasno predstavljena kao najzastupljenije tumačenje u savremenoj literaturi. Međutim, korisno je zadržati i stav da etimologija ostaje sporna te da postoje prijedlozi povezani sa slavenskim toponimima, Kučevom, poljskim Kucz/Kuczów i drugim oblicima. Prisustvo sličnog korijena u slavenskoj toponimiji ne pobija albanski sloj u formiranju Kuča, ali upozorava protiv tvrdnje da je samo ime konačno i isključivo riješeno. Slično tome, činjenica da su mnogi preci sandžačkih Kuča govorili albanski ne mora sama po sebi riješiti pitanje njihovog starijeg očinskog porijekla. Sandžak je dugo bio kontaktna i migracijska zona između Bosne, Albanije, Kosova, Srbije i Crne Gore. Jezik, vjera, administrativna pripadnost i identitet mijenjali su se kroz stoljeća, dok Y-DNK opisuje samo jednu usku mušku liniju. === Marko Miljanov i usmena predanja === Djelo Marka Miljanova ima veliku vrijednost kao zapis kučkih usmenih predanja, folklora i političke kulture 19. stoljeća. Ipak, za konkretne tvrdnje o srednjovjekovnom očinskom porijeklu pojedinih bratstava ne bi trebalo biti jedini odlučujući izvor. Njegove genealogije treba čitati zajedno s defterima, ranijim administrativnim zapisima, kritičkom historiografijom i, gdje je primjenjivo, genetskim podacima. To posebno vrijedi za predanja koja povezuju više različitih bratstava s jednim srednjovjekovnim pretkom. === Predloženi neutralni tekst za članak === <blockquote> Pored dominantne haplogrupe E-V13/E-BY165837 među dijelom testiranih potomaka Kuča, dobrovoljni DNK projekti bilježe i manjinske očinske loze. Jedan prijavljeni rezultat za porodicu Kuč, porijeklom iz oblasti Kuči/Medun i danas vezanu za Ljeskovu kod Tutina u Sandžaku, pripada haplogrupi R1a-M198. Ovaj pojedinačni rezultat ne omogućava zaključke o porijeklu cijelog plemena, ali je u skladu s etnografskim opisima Starih Kuča kao zajednice sastavljene od više bratstava različitog porijekla. Potrebni su dodatni javno dostupni i nezavisno provjerljivi rezultati kako bi se utvrdio širi historijski značaj ove loze. </blockquote> === Izvori i provjerljivost === Spreman sam dostaviti javno dostupnu poveznicu ili snimak arhivskog unosa Bošnjačkog DNK projekta za R1a rezultat, kao i anonimizirani dokaz podudaranja testova paternalnih rođaka, ako urednici smatraju da je to potrebno. Razumijem da privatni FamilyTreeDNA/YFull rezultati i porodično predanje sami po sebi ne ispunjavaju standarde Wikipedije za utvrđivanje historijskih činjenica. Zato predlažem da se u sam članak, ako postoji saglasnost, unese samo sažeta i strogo neutralna formulacija o javno evidentiranom R1a rezultatu, dok detaljnije porodične hipoteze ostanu predmet daljnjeg istraživanja i razgovora. [[Korisnik:Emirkuc|Emirkuc]] ([[Razgovor s korisnikom:Emirkuc|razgovor]]) 10:12, 12 septembar 2026 (CEST) [[Korisnik:Emirkuc|Emirkuc]] ([[Razgovor s korisnikom:Emirkuc|razgovor]]) 10:12, 12 septembar 2026 (CEST) 1djd1rj4abxnqikuaxdsetfsptk1m26 Serravalle 0 141669 3924724 3923931 2026-09-11T15:08:45Z AnToni 2325 [[Kategorija:Serravalle]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924724 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} [[Datoteka:San-Marino-Dogana-1268.jpg|mini|desno|200px|Tvrđava]] '''Serravalle'''<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Serravalle|title=Serravalle {{!}} San Marino, Europe|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 10. 2016}}</ref> je ''castello'' u državi [[San Marino]]. Nalazi se u istočnom dijelu zemlje, na rječici Ausa,<ref>{{Cite web|url=http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|title=Bacino Idrografico del Fiume Marecchia - Sottobacino del Torrente Ausa|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429080221/http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|archive-date=29. 4. 2014|url-status=dead}}</ref> i na 148 metara iznad mora. Ima oko 9000 stanovnika, površinu od 10,5 kvadratnih kilometara,<ref>{{Cite web|url=http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|title=Giunte di Castello: Home Page|website=wayback.archive.org|access-date=17. 10. 2016|archive-date=7. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107103820/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|url-status=bot: unknown}}</ref> a nalazi se u regiji Domagnano. Najbliže turističke destinacije su Jakost Rocca i Borgo Maggiore. Ovo je ne samo najgušće naseljena općina u San Marinu, nego se tu također nalazi i njegovo najveće naselje, Dogana. Gradić graniči sa San Marinskim općinama Domagnano i Borgo Maggiore, i italijanskim općinama Verucchio, Rimini i Coriano. == Vanjski linkovi == {{Refspisak|}} * http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Serravalle {{Commonscat|Serravalle (San Marino)|Serravalle}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] [[Kategorija:Serravalle|*]] b4nqasp2uqkyzewteiefi8874061w86 3924726 3924724 2026-09-11T15:11:11Z AnToni 2325 3924726 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} [[Datoteka:San-Marino-Dogana-1268.jpg|mini|desno|200px|Tvrđava]] '''Serravalle'''<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Serravalle|title=Serravalle {{!}} San Marino, Europe|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 10. 2016}}</ref> je ''castello'' u državi [[San Marino]]. Nalazi se u istočnom dijelu zemlje, na rječici Ausa,<ref>{{Cite web|url=http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|title=Bacino Idrografico del Fiume Marecchia - Sottobacino del Torrente Ausa|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429080221/http://www.agricoltura.provincia.rimini.it/faunacaccia/pesca/c_ittica/04_f_ausa.pdf|archive-date=29. 4. 2014|url-status=dead}}</ref> i na 148 metara iznad mora. Ima oko 9000 stanovnika, površinu od 10,5 kvadratnih kilometara,<ref>{{Cite web|url=http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|title=Giunte di Castello: Home Page|website=wayback.archive.org|access-date=17. 10. 2016|archive-date=7. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107103820/http://www.giuntedicastello.sm/index.php?id=37|url-status=bot: unknown}}</ref> a nalazi se u regiji Domagnano. Najbliže turističke destinacije su Jakost Rocca i Borgo Maggiore. Ovo je ne samo najgušće naseljena općina u San Marinu, nego se tu također nalazi i njegovo najveće naselje, Dogana. Gradić graniči sa San Marinskim općinama Domagnano i [[Borgo Maggiore]], i italijanskim općinama Verucchio, Rimini i Coriano. == Vanjski linkovi == {{Refspisak|}} * http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Serravalle {{Commonscat|Serravalle (San Marino)|Serravalle}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Gradovi u San Marinu]] [[Kategorija:Serravalle|*]] kf8ydvq11lcgpn5w84lq7i5lkl8n1fa Nagrada "Isidora Sekulić" 0 172890 3924765 3924383 2026-09-12T09:23:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Nagrada "Isidora Sekulić" | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = | deskripcija = za najbolju knjigu u protekloj godini | sponzor = | datum = | lokacija = | država = [[Srbija]] | organizator = [[Savski venac (općina)|Općina Savski venac]] | voditelj = | preshow_voditelj = | nastupi = | nagrada = Plaketa, povelja i novčani iznos | godina = {{Početni datum i godine|1967|1|1}} | godina2 = | nosilac = [[Aleksandar Jerkov]] (2023) | veb-sajt = | mreža = | dužina_trajanja = | ocjene = | producent = | režiser = | najbolji_film = | najbolji_režiser = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Nagrada "Isidora Sekulić"''' jugoslavenska je i srbijanska književna nagrada koju dodjeljuje [[beograd]]ska općina [[Savski venac]]. Nagrada se sastoji od plakete, povelje i novčanog iznosa. == Historija == Dobila je ime po književnici [[Isidora Sekulić|Isidori Sekulić]], a dodjeljuje se svakog juna od 1968. za najbolju knjigu objavljenu prethodne godine i ima veliki značaj u srpskoj književnosti. Do sada su proglašena ukupno 72 pobjednika, uključujući 11 žena; Za dva dobitnika napravljen je izuzetak: knjiga [[Rajko Petrov Nogo|Rajka Petrova Noga]] objavljena 1967. dobila je nagradu za treće izdanje 1984, a pripovjetke [[Vidosav Stevanović|Vidosava Stevanovića]] prvi put su objavljene u studentskom časopisu 1967. i kao knjiga 1968.<ref>{{Cite web|url=https://www.savskivenac.rs/o-savskom-vencu|title=О Савском венцу {{!}} Савски венац|website=www.savskivenac.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednici Skupštine "Fonda Isidore Sekulić" bili su [[Milan Orlić]] (2001–2005), [[Vida Ognjenović]] (2006–2008) i [[Ratko Adamović]] (2009–2016). Nakon toga, nijedan drugi predsjednik nije predložen za tu funkciju.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:666142-Ziri-nagrade-Isidora-Sekulic-Smenili-su-nas-sramno-i-tajno|title=Žiri nagrade "Isidora Sekulić": Smenili su nas sramno i tajno|website=NOVOSTI|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednik žirija bio je [[Petar Arbutina]]<ref>{{Cite web|url=https://gradsubotica.co.rs/desavanje/knjizevne-veceri-sa-djordjem-kuburicem/|title=Književne večeri sa Đorđem Kuburićem|date=29. 9. 2018|website=GradSubotica|access-date=5. 8. 2024}}</ref> od 2017. do 2018, a [[Aleksandar Jerkov]] 2019. i 2021.<ref>[https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ ALEKSANDRU GATALICI KNJIŽEVNA NAGRADA "ISIDORA SEKULIĆ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Wayback|url=https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} |date=20191012203154 Gradska opština Savski venac} ), Pristupljeno 12. oktobra 2019.</ref> Laureatu za 2004. pripala je i novčana nagrada od 90.000 [[Srpski dinar|dinara]],<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3f|title=Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|access-date=5. 8. 2024|archive-date=5. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805062248/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3F|url-status=dead}}</ref> a laureatu za 2008. to je bio iznos 3.000 [[Euro|eura]] u dinarskoj protuvrijednosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_lat/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134019.html|title=Bajcu nagrada "Isidora Sekulić" za roman "Hamam Balkanija"|last=Vojvodine|first=Javna medijska ustanova JMU Radio-televizija|website=JMU Radio-televizija Vojvodine|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Nagradni fond je prvi put smanjen na dodjeli nagrade za 2017. na 120.000 dinara, prethodnih godina pobjednici su dobijali 300.000 dinara (od 2009).<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-urucena-nagrada-isidora-sekulic/k4dlmd7|title=Basari uručena nagrada "Isidora Sekulić"|last=Blic|date=16. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/zivot/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134020.html|title=Бајцу награда "Исидора Секулић" за роман "Хамам Балканија"|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=5. 8. 2024}}</ref> == Dobitnici == {| class="wikitable sortable" |- ! Godina !! Pisac !! Djelo !Reference |- |2024. |[[Sanja Savić Milosavljević]] |''Martin udio'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.rs/magazin/kultura/vesti/5733775/sanja-savic-milosavljevic-nagrada-knjizevna-isidora-sekulic.html|title=Sanja Savić Milosavljević dobitnica nagrade "Isidora Sekulić"|website=РТС|access-date=18. 7. 2025}}</ref> |- |2023. |[[Aleksandar Jerkov]] |''Istina (srpske) književnosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/kultura/nagrada-isidora-sekulic-urucena-aleksandru-jerkovu_1549360.html|title=Награда "Исидора Секулић" уручена Александру Јеркову|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2022. |[[Dragan Stojanović]] |''Tripl Dablin'' |<ref>{{Cite web|url=https://savskivenac.rs/vesti-i-saopstenja/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-0|title=НАГРАДА „ИСИДОРА СЕКУЛИЋ“ СВЕЧАНО УРУЧЕНА У КУЋИ КРАЉА ПЕТРА {{!}} Савски венац|website=savskivenac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2021. |[[Jovica Aćin]] |''Banja i druge poslednje priče'' |<ref>[https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ Nagrada „Isidora Sekulić 2021.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625222643/https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ |date=25. 6. 2022 }}“, Beogradski Portal, 25. јун 2022)</ref> |- |2020. |[[Slobodan Mandić]] |''Panonski palimpsesti'' i ''Duh priče i druga imena'' |<ref>{{Cite web|url=https://nova.rs/kultura/nagrade-isidora-sekulic-nini-savcic-i-slobodanu-mandicu/|title=Nagrade "Isidora Sekulić" Nini Savčić i Slobodanu Mandiću|last=Jovandić|first=Matija|date=27. 6. 2021|website=NOVA portal|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2019. |[[Nina Savić]] |''Vlasnik svega našeg'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/nini-savcic-nagrada-isidora-sekulic/|title=Nini Savčić nagrada “Isidora Sekulić” - Kultura - Dnevni list Danas|date=27. 6. 2021|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arhipelag.rs/knjige/vlasnik-svega-naseg/|title=Vlasnik svega našeg {{!}} Arhipelag|last=Vučković|first=Igor|date=18. 6. 2019|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2018. || [[Aleksandar Gatalica]] || ''Poslednji argonaut'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:798854-SENOVITI-PROSTORI-PROSLOSTI-Gatalici-urucena-nagrada-Isidora-Sekulic|title=SENOVITI PROSTORI PROŠLOSTI: Gatalici uručena nagrada "Isidora Sekulić"|website=NOVOSTI|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=perTOpt-H9M|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref name="Вести">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/vesti.html|title=Вести|website=РТС|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medjutim.dnk.org.rs/aleksandar-gatalica-poslednji-argonaut-osvajanje-nezaborava/|title=Александар Гаталица, „Последњи аргонаут“: Освајање незаборава|date=12. 7. 2019|website=Међутим, ДНK|access-date=6. 8. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2017. || [[Uglješa Šajtinac]] || ''Žena iz Huareza'' |<ref name="Вести"/><ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/vesti/kultura/2964944-ugljesi-sajtincu-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic|title=Uglješi Šajtincu književna nagrada "Isidora Sekulić"|last=Pančić|first=Marijana|date=7. 6. 2018|website=Telegraf.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/serbia/nin/20180503/281599536121226|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|website=www.pressreader.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/ugljesa-sajtinac-zena-iz-haureza-2017/|title=Угљеша Шајтинац: Жена из Хуареза, 2017. – Српско Књижевно Друштво|date=8. 2. 2018|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2016. || [[Labud Dragić]] || ''Kukavičja pilad'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/382748/Isidora-Sekulic-urucena-Labudu-Dragicu|title=„Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|last=Р|first=К.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|title=Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104727/https://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|url-status=dead}}</ref> |- | 2015. || [[Svetislav Basara]] || ''Anđeo atentata: tabloid'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-nagrada-isidora-sekulic/fphwwx3|title=Basari nagrada "Isidora Sekulić"|last=Beta|date=2. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2014. || [[David Albahari]] || ''Životinjsko carstvo'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/davidu-albahariju-nagrada-isidora-sekulic/kykvhvj|title=Davidu Albahariju nagrada "Isidora Sekulić"|last=Tanjug|date=25. 11. 2015|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2013. || [[Sonja Veselinović]] || ''Krosfejd'' |<ref name="Вести"/> |- | 2012. || [[Žaneta Đukić Perišić|Žaneta Đukić-Perišić]] || ''Pisac i priča – Stvaralačka biografija [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] '' | |- | 2011. || [[Slobodan Vladušić]] || ''[[Miloš Crnjanski|Crnjanski]], megalopolis'' |<ref name="„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу">{{cite web|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=62971|title=„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу|authorlink=|date=6. 6. 2012|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|pages=|format=|archive-url=|archive-date=|access-date=7. 6. 2012|quote=}}</ref> |- | 2010. || [[Vladan Matijević]] || ''Vrlo malo svetlosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/178608/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D1%83-%D0%98%D1%81%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%9B|title=Vladanu Matijeviću „Isidora Sekulić”|last=R|first=K.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>[https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ NAGRADA URUČENA VLADANU MATIJEVIĆU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014213330/https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ |date=14. 10. 2019 }}, Градска општина Савски венац, Pristupljeno 14. 10. 2019.</ref> |- | 2009. || [[Đorđe Milosavljević]] || ''Đavo i mala gospođa'' | |- | 2008. || [[Vladislav Bajac]] || ''Hamam Balkanija'' | |- | 2007. || [[Mirjana Bjelogrlić-Nikolov]] || ''Priče za dosadno popodne'' | |- | 2006. || [[Zoran Živković (pisac)|Zoran Živković]] || ''Most'' | |- | 2005. || [[Ratomir Damjanović]] || ''Džonijev solo'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3f|title=У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104728/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3F|url-status=dead}}</ref> |- | 2004. || [[Ivana Hadži-Popović]] || ''Zamka'' | |- | 2003. || [[Vladeta Jerotić]] || ''Putovanja, zapisi, sećanja'' | |- | 2002. || [[Boris Miljković]] || ''Čaj na Zameleku'' | |- | 2001. || [[Milovan Stanković]] || ''Sve o porodici Fuler'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“ http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/06/26/srpski/BG02062507.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 26. јун 2002).</ref> |- | 2000. || [[Mirjana Novaković]] || ''Strah i njegov sluga'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 28. јун 2001, Приступљено 13. 4. 2013).</ref> |- | 1999. || [[Zoran Bognar]] || ''Novi čovek'' | |- | 1998. || [[Marica Josimčević]] || ''Put kože'' | |- | 1997. || [[Ratko Adamović]] || ''Besmrtni Kaleb'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.laguna.rs/a667_autor_ratko_adamovic_laguna.html|title=Ratko Adamović {{!}} Laguna|website=www.laguna.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1996. || [[Srba Mitrović]] || ''Snimci za panoramu'' | |- | 1995. || [[Milan Orlić]] || ''Iz polarne noći'' | |- | 1994. || [[Đorđe Trifunović]] || ''za celokupno delo o staroj srpskoj književnosti'' | |- | 1993. || [[Dobroslav Smiljanić]] || ''Vilin kamen'' | |- | 1992. || [[Petar Pijanović]] || ''Proza [[Danilo Kiš|Danila Kiša]]'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.uf.bg.ac.rs/uf.bg.ac.rs/nastavnici/PetarPijanovic.htm|title=Učiteljski fakultet Beograd|website=www.uf.bg.ac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1991. || [[Miroslav Maksimović]] || ''55 soneta o životnim radostima i teškoćama'' | |- | 1990. || [[Novica Petković]] || ''Ogledi iz srpske poetike'' | |- | 1989. || [[Dušan Ivanić]] || ''Modeli književnoga govora : iz istorije i poetike srpske književnosti'' | |- | 1988. || [[Jovan Radulović]] || ''Dalje od oltara'' | |- | 1987. || [[Ljubiša Jeremić]] || ''Tragički vidovi starijeg srpskog romana : od [[Jakov Ignjatović|Jakova Ignjatovića]] do [[Svetolik Ranković|Svetolika Rankovića]]'' | |- | 1986. || [[Hatidža Dizdarević-Krnjević]] || ''Lirski istočnici: iz istorije i poetike lirske narodne poezije'' | |- | 1985. || [[Danko Popović]] || ''Knjiga o Milutinu'' | |- | 1984. || [[Rajko Petrov Nogo]]|| ''Zimomora'' | |- | 1983. || [[Slobodan Zubanović]] || ''Domaći duh'' | |- | 1982. || [[Lazar Trifunović]] || ''Od impresionizma do enformela'' | |- | 1981. || [[Slobodan Rakitić]] || ''Žudnja za jugom'' | |- | 1981. || [[Nikola Milošević]] || <small> odbio da primi nagradu </small> | |- | 1980. || [[Radoslav Bratić]] || ''Sumnja u biografiju'' | |- | 1979. || [[Milovan Danojlić]] || ''Zmijin svlak'' | |- | 1978. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1977. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1976. || [[Tanja Kragujević]] || ''Mitsko u [[Momcilo Nastasijevic|Nastasijevićevom]] delu'' |<ref>{{cite web|title=Награда "Исидора Секулић"|url=http://www.tanjakragujevic.com/|website=Званичан веб сајт Тање Крагујевић|access-date=4. 2. 2018}}</ref> |- | 1976. || [[Dragomir Brajković]] || ''Krvava svadba u Brzavi'' | |- | 1976. || [[Mirjana Pavlović]] || ''Zajednički imenitelj'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/?akcija=pisacPavlovicMirjana|title=Српско Књижевно Друштво - Сајт Српског Књижевног Друштва – репрезентативног удружења у култури|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1975. || [[Mirko Magarašević]] || ''Senke besmrtnosti'' | |- | 1975. || [[Milenko Vučetić]] || ''Glasovi'' | |- | 1975. || [[Milan Komnenić]] || ''Eros i znak'' | |- | 1974. || [[Đuro Damjanović]] || ''Magla u rukama'' | |- | 1974. || [[Ibrahim Hadžić]] || ''Oformiti jedinstvenu životinju'' | |- | 1974. || [[Čedomir Mirković]]|| ''Eseji i kritike'' | |- | 1973. || [[Milorad Blečić]] || ''Kako se rađala jugoslovenska revolucionarna poezia'' | |- | 1973. || [[Miodrag Stanisavljević]]|| ''Knjiga senki'' | |- | 1973. || [[Mitko Madžunkov]] || ''Ubij govorljivog psa'' | |- | 1972. || [[Marko Nedić]]|| ''Magija poetske proze. Studija o [[Rastko Petrović|Rastku Petroviću]]'' | |- | 1972. || [[Miladin Ćulafić]] || ''Nešto'' | |- | 1971. || [[Svetozar Vlajković]] || ''Neko drugo leto'' |<ref>[http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm Романи Светозара Влајковића] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601000324/http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm |date=1. 6. 2008 }}, Pristupljeno 13. 4. 2013.</ref> |- | 1971. || [[Radomir Andrić]] || ''Šumska crkva'' | |- | 1971. || [[Aleksandar Petrov]] || ''Poezija [[Miloš Crnjanski|Crnjanskog]] i srpsko pesništvo'' | |- | 1970. || [[Božidar Milidragović]] || ''Umetnik Zolt'' | |- | 1970. || [[Branislav Petrović]]|| ''O prokleta da si ulico Rige od Fere'' | |- | 1970. || [[Srba Ignjatović]]|| ''Salomina činija'' | |- | 1969. || [[Miroslav Josić Višnjić]] || ''Lepa Jelena'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/5586/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE-%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3-%D1%98%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0|title=Добро скројено одело за једног јунака|last=Радисављевић|first=Зоран|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1969. || [[Vito Marković]]|| ''Pakao'' | |- | 1969. || [[Bogdan A. Popović]] || ''Eseji i kritike'' | |- | 1968. || [[Jovan Hristić]] || ''Oblici moderne književnosti'' | |- | 1968. || [[Vidosav Stevanović]] || ''Refuz mrtvak'' |<ref name="#1">Југословенски савременици. Ко је ко у Југославији, Хронометар, Београд 1970.</ref> |- | 1967. || [[Ljubomir Simović]]|| ''Šlemovi'' |<ref name="#1"/> |- | 1967. || [[Svetlana Velmar Janković]] || ''Savremenici'' |<ref>Ко је ко u Srbiji: leksikon, Bibliofon,Beograd 1991.</ref> |- | 1967. || [[Živojin Pavlović]] || ''Dve večeri u jesen'' |<ref name="#1"/> |} == Reference == {{Refspisak}} {{Srpska književnost}} [[Kategorija:Jugoslavenske literarne nagrade]] [[Kategorija:Srbijanske literarne nagrade]] [[Kategorija:Nagrada Isidora Sekulić|*]] 06k6zwqfeyqjjgujy2a8tahvhaq9hpq Kategorija:Biografije, Klanjec 14 179651 3924738 2115677 2026-09-11T17:27:45Z Silverije 11028 3924738 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Klanjec}} [[Kategorija:Klanjec]] [[Kategorija:Biografije po gradovima, Hrvatska|Klanjec]] flge2vt7wprdzn8dswbuwugzgigy9cc S7 Airlines 0 262369 3924731 3807375 2026-09-11T15:27:39Z Palapa 383 3924731 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aviokompanija | kompanija= S7 Airlines| znak=S7 new logo.svg| znak_size=250p| IATA=S7| ICAO=SBI| callsign=СИБИРЬ / SIBERIAN AIRLINES| osnovana=[[1992]]| sjedište=[[Novosibirsk]], [[Ruska Federacija]]| glavne_ličnosti=Vladimir Obijedkov (generalni direktor)| prekinuta=| alijansa=[[OneWorld]]| flota=53| destinacije=83| preduzeće=[[Novosibirsk]]| web_stranica=[http://www.s7.ru Službena stranica]| }} '''S7 Airlines''' treća je po veličini aviokompanija u [[Rusija|Rusiji]]. Sjedište se nalazi na [[Međunarodni aerodrom Tolmačovo|Međunarodnom aerodromu "Tolmačovo"]], sa regionalnim čvorištima u [[Irkutsk]]u i [[Moskva|Moskvi]]. Ulazi u grupu ruskih avioprevoznika S7 Group, i član je globalne avionske alijanse [[OneWorld]]. Ono što je danas S7 Airlines osnovano je 1957. godine kao " ujedinjena eskadrila Tolmačevo " Generalne direkcije civilnog zrakoplovstva Sovjetskog Saveza . Nakon raspada Sovjetskog Saveza i tokom ruskih ekonomskih reformi 1990-ih, na osnovu eskadrile 1992. godine stvorena je državna aviokompanija Siberia Airlines, koja je kasnije privatizirana 1994. godine, iste godine kada je Siberia dobila IATA kod aviokompanije.<ref name=":0" /> Godine 1997., Siberia Airlines je pokušao kupiti Vnukovo Airlines, kako bi Moskvu pretvorio u svoje sljedeće glavno čvorište, ali kupovina nije uspjela. Nakon ruske finansijske krize 1998. godine, Vnukovo Airlines je bio na putu ka bankrotu , a Siberia Airlines je ponudio spajanje dvije aviokompanije, ali je Vnukovo odbio. Godine 1999. Siberia Airlines je potpisao dokument kojim se nudi preuzimanje Vnukovo Airlinesa, u slučaju da Vnukovo prestane s radom zbog insolventnosti. {{Commonscat}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Avionske kompanije]] frc8evf05g2zwxg61hv4aj0l32tts8n 3924732 3924731 2026-09-11T15:30:05Z Palapa 383 3924732 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aviokompanija | kompanija= S7 Airlines| znak=S7 new logo.svg| znak_size=250p| IATA=S7| ICAO=SBI| callsign=СИБИРЬ / SIBERIAN AIRLINES| osnovana=[[1992]]| sjedište=[[Novosibirsk]], [[Ruska Federacija]]| glavne_ličnosti=Vladimir Obijedkov (generalni direktor)| prekinuta=| alijansa=[[OneWorld]]| flota=53| destinacije=83| preduzeće=[[Novosibirsk]]| web_stranica=[http://www.s7.ru Službena stranica]| }} '''S7 Airlines''' treća je po veličini aviokompanija u [[Rusija|Rusiji]]. Sjedište se nalazi na [[Međunarodni aerodrom Tolmačovo|Međunarodnom aerodromu "Tolmačovo"]], sa regionalnim čvorištima u [[Irkutsk]]u i [[Moskva|Moskvi]]. Ulazi u grupu ruskih avioprevoznika S7 Group, i član je globalne avionske alijanse [[OneWorld]]. Ono što je danas S7 Airlines osnovano je 1957. godine kao " ujedinjena eskadrila Tolmačevo " Generalne direkcije civilnog zrakoplovstva Sovjetskog Saveza . Nakon raspada Sovjetskog Saveza i tokom ruskih ekonomskih reformi 1990-ih, na osnovu eskadrile 1992. godine stvorena je državna aviokompanija Siberia Airlines, koja je kasnije privatizirana 1994. godine, iste godine kada je Siberia dobila IATA kod aviokompanije.<ref>{{Cite web|url=https://www.s7.ru/about/s7-airlines.dot#informaciya-o-strahovschike-i-deystvuyuschem-dogovore-strahovaniya-grajdanskoy-otvetstvennosti|title=}}</ref> Godine 1997., Siberia Airlines je pokušao kupiti Vnukovo Airlines, kako bi Moskvu pretvorio u svoje sljedeće glavno čvorište, ali kupovina nije uspjela. Nakon ruske finansijske krize 1998. godine, Vnukovo Airlines je bio na putu ka bankrotu , a Siberia Airlines je ponudio spajanje dvije aviokompanije, ali je Vnukovo odbio. Godine 1999. Siberia Airlines je potpisao dokument kojim se nudi preuzimanje Vnukovo Airlinesa, u slučaju da Vnukovo prestane s radom zbog insolventnosti. {{Commonscat}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Avionske kompanije]] c2g2daq6c25mzsxxs84y1uzlavl75x4 Prvenstvo Slovenije u šahu 0 369838 3924740 3924688 2026-09-11T19:57:53Z Juan carlos perez rodriguez 134627 /* Kao nacionalno prvenstvo */ 3924740 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Prvenstvo Slovenije v šahu 2009.jpg|mini|250px|Slovensko šahovsko prvenstvo 2009. u Otočcu]] '''Prvenstvo Slovenije u šahu''' je nacionalno [[šah]]ovsko prvenstvo [[Slovenija|Slovenije]]. Održava se od 1950-ih, prvo kao regionalno prvenstvo u okvirima [[SFRJ|Jugoslavije]], a nakon nezavisnosti Slovenije kao nacionalno. Prije 1991. prvenstvo se obično igralo kao kvalifikacijski turnir za [[Prvenstvo Jugoslavije u šahu|prvenstvo Jugoslavije]], na kojem nisu uvijek učestvovali najbolji igrači. To je zbog toga što su najbolji slovenski igrači često bili automatski kvalificirani za to prvenstvo na osnovu rejtinga ili rezultata na drugim turnirima. == Pobjednici == === Kao regionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1936. || [[Ljubljana]] || [[Jože Sorli]] || - || - |- | 1946. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] || - || - |- | 1947. || [[Kranj]] || [[Milan Longer]] || - || - |- | 1948. || [[Celje]] || ? Mlinar || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1949. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1950. || - || - || [[Ljubljana]] || [[Majda Kokalj]] |- | 1951. || [[Ljubljana]] || [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Alojzija Pongrac]] |- | 1952. || [[Ljubljana]] || [[Milan Vidmar mlađi]] || - || - |- | 1953. || [[Ljubljana]] || [[Milan Germek]] <br> [[Vasja Pirc]] || [[Ljubljana]] || [[Slava Cvenkl]] |- | 1954. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Cveto Trampuž]] || [[Ljubljana]] || [[Božena Osterc]] |- | 1955. || [[Ljubljana]] || [[Zdravko Gabrovšek]] || [[Ljubljana]] || [[Lojzka Dvoršak]] |- | 1956. || [[Ljubljana]] || [[Branko Grosek]] || [[Dobrna]] || [[Božena Osterc]] |- | 1957. || [[Laško]] || [[Slavko Krivec]] || [[Idrija]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1958. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Majda Struc]] |- | 1959. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1960. || [[Izola]] || [[Janez Stupica]] || [[Murska Sobota]] || [[Mira Piberl]] |- | 1961. || [[Ljubljana]] || [[Bruno Parma]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1962. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Dobrna]] || [[Mira Piberl]] |- | 1963. || [[Ljubljana]] || [[Zvone Kržišnik]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Piberl]] |- | 1964. || [[Ljubljana]] || [[Marjan Ankerst]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1965. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] <br> [[Janez Podkrajšek]] || [[Ljubljana]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1966. || [[Ljubljana]] || [[Janez Stupica]] || [[Maribor]] || [[Milka Ljiljak]] |- | 1967. || [[Ljubljana]] || [[Stojan Puc]] || [[Ljubljana]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1968. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Maribor]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1969. || [[Ljubljana]] || [[Rudolf Osterman]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Praznik]] |- | 1970. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Maribor]] || [[Brigita Serianz]] |- | 1971. || [[Ljubljana]] || [[Albin Planinc]] || [[Otočec]] || [[Pavla Košir]] |- | 1972. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Dravograd]] || [[Ana Praznik]] |- | 1973. || [[Maribor]] || [[Jože Papler]] || [[Ljubljana]] || [[Francka Petek]] |- | 1974. || [[Šmarješke Toplice]] || [[Janez Barle]] || [[Radovljica]] || [[Pavla Košir]] |- | 1975. || [[Ptuj]] || [[Ivo Mihevc]] || [[Murska Sobota]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1976. || [[Ljubljana]] || [[Vladimir Ivačič]] || [[Jesenice]] || [[Herma Švarcer]] |- | 1977. || [[Lasko]] || [[Marjan Slak]] || [[Maribor]] || [[Francka Petek]] |- | 1978. || [[Radovljica]] || [[Rok Kržišnik]] || [[Maribor]] || [[Brigita Rakič-Serianz]] |- | 1979. || [[Maribor]] || [[Oskar Orel]] <br> [[Darko Steiner]] || [[Ljubljana]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1980. || [[Trbovlje]] || [[Janez Barle]] || [[Maribor]] || [[Nevenka Golc]] |- | 1981. || [[Ljubljana]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1982. || [[Kranj]] || [[Iztok Jelen]] || [[Celje]] || [[Mira Vospernik]] |- | 1983. || [[Maribor]] || [[Iztok Jelen]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1984. || [[Radovljica]] || [[Janez Barle]] || [[Kranj]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1985. || [[Ptuj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Kranj]] || [[Francka Petek]] |- | 1986. || [[Kranj]] || [[Leon Gostiša]] || [[Ptuj]] || [[Simona Orel]] |- | 1987. || [[Zalec]] || [[Leon Gostiša]] || [[Maribor]] || [[Tatjana Vavpotič-Kosanski]] |- | 1988. || [[Vrhnika]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Postojna]] || [[Simona Orel]] |- | 1989. || [[Portorož]] || [[Damjan Plesec]] || [[Ljubljana]] || [[Anita Ličina]] |- | 1990. || [[Ptuj]] || [[Igor Jelen]] || [[Ljubljana]] || [[Andreja Erjavec]] |} === Kao nacionalno prvenstvo === :{| class="sortable wikitable" ! Godina!! Grad (muškarci) !! Muškarci !! Grad (žene) !! Žene |- | 1991. || [[Ljubljana]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Ptuj]] || [[Anita Ličina]] |- | 1992. || [[Postojna]] || [[Leon Gostiša]] || [[Bled]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1993. || [[Radovljica]] || [[Dražen Sermek]] || [[Murska Sobota]] || [[Nataša Krmelj]] |- | 1994. || [[Nova Gorica]] || [[Leon Gostiša]] || [[Podlehnik]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1995. || [[Vrhnika]] || [[Bogdan Podlesnik]] || [[Ljubljana]] || [[Narcisa Mihevc]] |- | 1996. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Anita Ličina]] |- | 1997. || [[Krško]] || [[Marko Tratar]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 1998. || [[Maribor]] || [[Dražen Sermek]] || [[Maribor]] || [[Kiti Grosar]] |- | 1999. || [[Kranj]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Kranj]] || [[Narcisa Mihevc-Mohr]] |- | 2000. || [[Škofja Loka]] || [[Primož Šoln]] || [[Škofja Loka]] || [[Jana Krivec]] |- | 2001. || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Aljoša Grosar]] || [[Griže (Slovenija)|Griže]] || [[Darja Kapš]] |- | 2002. || [[Dobrna]] || [[Adrian Mihalčišin]] || [[Dobrna]] || [[Jana Krivec]] |- | 2003. || [[Bled]] || [[Jure Borišek]] || [[Bled]] || [[Jana Krivec]] |- | 2004. || [[Maribor]] || [[Tadej Sakelšek]] || [[Maribor]] || [[Darja Kapš]] |- | 2005. || [[Ptuj]] || [[Jure Borišek]] || [[Ptuj]] || [[Jana Krivec]] |- | 2006. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]] || [[Ljubljana]] || [[Jana Krivec]] |- | 2007. || [[Ljubljana]] || [[Duško Pavasovič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |title=17. memorial dr. Milana Vidmarja - Absolutno državno prvenstvo Slovenije 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date=3. 7. 2007 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093625/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |title=Finale državnega prvenstva za članice 2007 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234842/http://www.sah-zveza.si/rez/0708/si07chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2008. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za člane 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234848/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]]<ref>{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |title=Državno prvenstvo Slovenije za članice 2008 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234854/http://www.sah-zveza.si/rez/0808/si08chw/ |url-status=dead }}</ref> |- | 2009. || [[Otočec]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza1">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/0908/Si09ch/ |title=Državno prvenstvo 2009 |publisher=Sah-zveza.si |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=11. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511101356/http://www.sah-zveza.si/rez/0908/si09ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Otočec]] || [[Jana Krivec]]<ref name="sah-zveza1"/> |- | 2010. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]]<ref name="sah-zveza2">{{cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |title=Državno prvenstvo za člane in članice 2010 |publisher=Sah-zveza.si |date=15. 8. 2010 |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719234919/http://www.sah-zveza.si/rez/1008/si10ch/ |url-status=dead }}</ref> || [[Ljubljana]] || [[Vesna Rožič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2011. || [[Ljubljana]] || [[Aleksandar Bjeljavski]] || [[Ljubljana]] || [[Špela Kolarič]]<ref name="sah-zveza2"/> |- | 2012. || [[Ljubljana]] || [[Žan Tomazini]] || [[Ljubljana]] || [[Ana Srebrnič]] |- | 2013. || [[Ljubljana]] || [[Luka Lenič]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- | 2014. || [[Moravske Toplice]] || [[Matej Šebenik]] || [[Moravske Toplice]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2015. || [[Ptuj]] || [[Marko Tratar]] || [[Ptuj]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2016. || [[Otočec]] || [[Žan Tomazini]] || [[Otočec]] || [[Špela Kolarič]] |- | 2017. || [[Maribor]] || [[Jure Škorbene]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2018. || [[Ljubljana]] || [[Boris Markoja]] || [[Ljubljana]] || [[Lara Janšelj]] |- | 2019. || [[Radenci]] || [[Boris Markoja]] || [[Radenci]] || [[Monika Rozman]] |- | 2020. || [[Portorož]] || [[Vid Dobrovoljc]] || [[Portorož]] || [[Ivana Hreščak]] |- | 2021. || [[Otočec]] || [[Maj Zirkelbach]] || [[Otočec]] || [[Zala Uhr]] |- | 2022. || [[Radenci]] || [[Matej Šebenik]] || [[Radenci]] || [[Petra Kejžar]] |- | 2023. || [[Radenci]] || [[Jure Škorbene]] || [[Radenci]] || [[Barbara Skuhala]] |- | 2024. || [[Ljubljana]] || [[Jan Šubelj]] || [[Ljubljana]] || [[Teja Vidic]] |- | 2025. <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr1228608.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Prvenstvo Slovenije 2025]</ref>|| [[Maribor]] || [[Aljoša Tomazini]] || [[Maribor]] || [[Teja Vidic]] |- | 2026. <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr1468127.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Prvenstvo Slovenije 2026]</ref>|| [[Ljubljana]] || [[Pierre Barrot]] || [[Ljubljana]] || [[Laura Unuk]] |- |} == Slovenski dopisni šahovski prvaci == <div style="column-width:25em"> # [[Francek Brglez]] (1992-1994) # [[Joze Vetrih]] (1993-1995) # [[Matej Kersic]] (1994-1996) # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podataka. # Nema podakata. # [[Leon Krjanc]] (2005-2006) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=168 8.Dopisno prvenstvo (1.DP)]</ref> # [[Aleš Malnar]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=1539 9.Dopisno prvenstvo (2.DP)]</ref> # [[Jernej Sivic]] (2006-2008) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=9861 10.Dopisno prvenstvo (3.DP)]</ref> # [[Bojan Fajs]] (2007-2009) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=13252 11.Dopisno prvenstvo (4.DP)]</ref> # [[Gregor Vohl]] (2008-2011) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=17149 12.Dopisno prvenstvo (5.DP)]</ref> # [[Milan Horvat]] (2009-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=19939 13.Dopisno prvenstvo (6.DP)]</ref> # [[Klemen Sorčnik]] (2010-2012) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=22877 14.Dopisno prvenstvo (7.DP]</ref> # [[Oscar Janežič]] (2011-2013) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=27140 15.Dopisno prvenstvo (8.DP)]</ref> # [[Darko Babič]] (2012-2014) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=31654 16.Dopisno prvenstvo (9.DP)]</ref> # [[Marijan Šeško]] (2013-2015) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=40073 17.Dopisno prvenstvo (10.DP)]</ref> # [[Igor Kos]] (2014-2016) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=48166 18.Dopisno prvenstvo (11.DP)]</ref> # [[Frank Zajšek]] (2015-2017) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=56023 19.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2016-2018) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=61538 20.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2017-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=71171 21.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]] (2018-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=76213 22.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarika]], [[Ciril Peterc]] (2019-2020) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=81486 23.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Janko Potrata]] (2020-2021) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=88520 24.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Andrej Kavic]] (2021-2023) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=95282 25.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Marjan Veček]] (2022-2024) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=99670 26.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Borut Komarica]] (2023-2025) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=103410 27.Dopisno prvenstvo]</ref> # [[Niko Praznik]] (2024-2026) <ref>[https://www.iccf.com/event?id=107063 28.Dopisno prvenstvo]</ref> </div> == Reference == * Rezultati i unakrsne tabele od službenog Šahovskog saveza Slovenije:<ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209182711/http://sah-zveza.si/rez/arhiv/frmIskKron.asp |archive-date=9. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> i <ref>{{Cite web |url=http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 11. 2014 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093638/http://www.sah-zveza.si/rez/arhiv/ |url-status=dead }}</ref> * Rezultati s TWIC-a:<ref>{{cite web |url=http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |title=The Week in Chess 668 |publisher=Chesscenter.com |date= |access-date=17. 12. 2011 |archive-date=4. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104110546/http://www.chesscenter.com/twic/twic668.html#20 |url-status=dead }}</ref> i [https://web.archive.org/web/20090901154919/http://www.chesscenter.com/twic/twic405.html#13] * [http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm Campionati nazionali della Slovenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122000049/http://xoomer.alice.it/cserica/scacchi/storiascacchi/tornei/pagine/slovenia.htm |date=22. 1. 2008 }} {{refspisak|2}} {{Nacionalna šahovska prvenstva}} [[Kategorija:Šah u Sloveniji|Prvenstvo]] nf2yzybhs5dssn3n9x5nklu1tn2ayn6 Otok (Prelog) 0 382033 3924739 3881409 2026-09-11T19:41:24Z Silverije 11028 3924739 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Otok |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Otok (Prelog).jpg |opis_slike = |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Međimurje County.svg|20px|border]] [[Međimurska županija|Međimurska]] |općina = [[Prelog]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 46| širina_minuta = 19| širina_sekundi = 40| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 16| dužina_minuta = 35| dužina_sekundi = 06| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 151 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 335 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2011]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 40323 Prelog |pozivni broj = (+385) 40 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} '''Otok''' ([[mađarski jezik|mađ.]] ''Ottok'') je naseljeno mjesto u sastavu grada [[Prelog]]a, [[Međimurska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazio se u sastavu stare općine [[Čakovec]]. ==Stanovništvo== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011 (Prelog)|popisu stanovništva 2011]]. godine, Otok je imao 335 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 116 || 108 || 101 || 136 || 153 || 168 || 219 || 218 || 278 || 279 || 303 || 303 || 314 || 329 || 339 || 335 |- |} <small>'''Napomena''': ''Od 1953. do 1981. iskazivano pod imenom '''Otok kod Preloga'''.''</small> ===Popis [[1991]].=== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Čakovec)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Otok je imalo 329 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {{bar box |float=center |title=Popis 1991. |titlebar=#AAF |width=300px |bars= {{bar percent|[[Hrvati]]|#4169E1|321|97.56}} {{bar percent|[[Slovenci]]|#FF55A3|3|0.91}} {{bar percent|[[Jugoslaveni]]|#C71585|1|0.30}} {{bar percent|[[Slovaci]]|#9966CC|1|0.30}} {{bar percent|[[Srbi]]|#FF0000|1|0.30}} {{bar percent|neopredijeljeni|#C154C1|2|0.60}} |caption='''ukupno''': 329 }} == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Prelog}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Međimurskoj županiji]] rni9c3fbapwnr6tglrqme3rwolosy06 Šablon:Jugoslavenska hronologija 10 394255 3924766 3829838 2026-09-12T09:36:25Z GoodBosnian 170315 3924766 wikitext text/x-wiki {| class="navbox mw-collapsible {{{state|{{{1|<includeonly>mw-collapsed</includeonly>}}}}}}" style="line-height:1.2em; margin-top: 0; padding-top: 2px;" cellpadding="4" |- !colspan="12"| {{navbar-collapsible|Hronologija [[suverena država|državnosti]] [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskih zemalja]]|Šablon:Jugoslavenska hronologija}}<!-- <!--------------------------------------------------------- Row 1: Raspon godina ---------------------------------------------------------- Ukupno godina = 2008-1918 = 90. Širine kolona odgovaraju (veoma) približno rasponu godina: ----------------------------------------------------------> |- style="font-size:110%;" |style="<!--11 90 god:-->width:12%;"| '''Regija''' |style="<!--11 90 god:-->width:12%; border-left:1px solid #bbb;"| '''Do 1918.''' |style="<!--11 90 god:-->width:12%; border-left:1px solid #bbb;"| '''[[Stvaranje Jugoslavije|1918–1929.]]''' |style="<!--12 90 god:-->width:13%; border-left:1px solid #bbb;"| '''1929–1945.''' |style="<!---7 90 god:-->width:8%; border-left:1px solid #bbb;"| '''[[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|1941–1945.]]''' |style="<!---3 90 god:-->width:3%; border-left:1px solid #bbb;"| '''1945–1946.''' |style="<!--17 90 god:-->width:19%; border-left:1px solid #bbb;"| '''1946–1963.''' |style="<!--29 90 god:-->width:32%; border-left:1px solid #bbb;border-right:1px solid #bbb;"| '''1963–[[Raspad Jugoslavije|1992.]]''' |style="<!--12 90 god:-->width:13%;"| '''[[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|1992–2003.]]''' |style="<!---3 90 god:-->width:3%; border-left:1px solid #bbb;"| '''2003–2006.''' |style="<!---3 90 god:-->width:3%; border-left:1px solid #bbb;"| '''2006–2008.''' |style="border-left:1px solid #bbb;"| '''Od 2008.''' |- <!--------------------------------------------------------- Row 2: Slovenija / JUGOSLAVIJA ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Slovenija]]''' |<!------------- Prije 1918 -------------- -->rowspan="6" style="background:#d0f0c0;white-space:nowrap;line-height:1.2em;font-size:85%;"| <!-- --><div style="padding-bottom:0.65em;">Dio <div style="padding-top:0.2em;padding-bottom:0.3em;font-size:120%;">[[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]</div> uključujući<br/>[[Boka kotorska|Boku kotorsku]]</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.25em;">Također pogledajte:</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Kraljevina Hrvatska i Slavonija|Kraljevina<br/>Hrvatska i Slavonija]]<br/>(1868–1918)</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Kraljevina Dalmacija]]<br/>(1815–1918)</div><!-- --><div>[[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|BiH u<br/>Austro-Ugarskoj]]<br/>(1878–1918)</div> |<!-------------- 1918-1929 1929-1943 --------------- -->colspan="2" rowspan="12" style="background:#e6e7e8;line-height:1.2em;font-size:85%;"| <!-- --><div style="padding-bottom:2.00em;"><!-- -->{{ZD|Država SHS}}<br>'''{{promvel|120%|[[Država Slovenaca, Hrvata i Srba|Država&nbsp;Slovenaca,<br/>Hrvata i Srba]]}}'''<br/>(1918)<br/><br/><!-- -->{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}}<br>'''{{promvel|120%|[[Kraljevina Jugoslavija#Historija|Država&nbsp;Srba,<br/>Hrvata i Slovenaca]]}}'''<br/>(1918–1929)<br/><br/><!-- -->{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}}<br>'''{{promvel|120%|[[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina&nbsp;Jugoslavija]]}}'''<br/>(1929–1943)<!-- --></div><!-- --><div style="padding-bottom:0.25em;">Također pogledajte:</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Republika Prekmurje]]<br/>(1919)</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Banat, Bačka&nbsp;i Baranja]]<br/>(1918–1919)</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Slobodna&nbsp;Država&nbsp;Rijeka]]<br/>(1920–1924)<br/>(1924–1947)</div><!-- --><div style="padding-bottom:0.45em;">[[Zadarska provincija|Zadarska provincija]] [[Kraljevina Italija|Italije]]<br/>(1920–1947)</div> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->style="background:#f4c2c2;"| {{small|Anektirale}}<sup>a</sup><br/>[[Kraljevina Italija|Fašistička Italija]]{{small|,}} <br/>[[Nacistička Njemačka]] {{small|i}} [[Kraljevina Mađarska|Mađarska]] |<!-- ========================================================== Socijalistička Jugoslavija (1943-1992) ========================================================== -->colspan="3" rowspan="12" style="background:#ccccff;"| <!-- -->{{ZD|Demokratska Federativna Jugoslavija}}<br>'''[[Demokratska Federativna Jugoslavija|Demokratska&nbsp;Federativna Jugoslavija]]'''<br/>{{small|(1943–1945)}}<br/><br/><!-- -->{{ZD|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}}<br>'''[[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija#Poslijeratni period|Federativna&nbsp;Narodna Republika&nbsp;Jugoslavija]]'''<br/>{{small|(1945–1963)}}<br/><br/><!-- -->{{ZD|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}}<br>'''[[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija#Reforma|Socijalistička&nbsp;Federativna Republika&nbsp;Jugoslavija]]'''<br/>{{small|(1963–1992)}}<!-- --><div style="padding:3.00em 0.25em 0.45em;line-height:1.2em;font-size:85%;">Sastav od<br/>socijalističkih republika</div><!-- --><div style="line-height:1.25em;"><!-- (ordered according to column 1:) -->{{ZD|SR Slovenija}} [[Socijalistička Republika Slovenija|Slovenije]] {{small|(1945–1991)}}<br/><!-- -->{{ZD|SR Hrvatska}} [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatske]] {{small|(1945–1991)}}<br/><!-- -->{{ZD|SR Bosna i Hercegovina}} [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] {{small|(1945–1992)}}<!-- --></div><div style="padding-top:0.25em;padding-bottom:0.25em;line-height:1.0em;">{{ZD|SR Srbija}} [[Socijalistička Republika Srbija|Srbije]] {{small|(1945–1992)<br/>(u sastavu i [[Autonomna pokrajina|autonomne<br/>pokrajine]] [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Vojvodina|Vojvodina]] i [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Kosovo]])}}</div><!-- --><div style="line-height:1.25em;"><!-- -->{{ZD|SR Crna Gora}} [[Socijalistička Republika Crna Gora|Crna Gora]] {{small|(1945–1992)}}<br/><!-- -->{{ZD|SR Makedonija}} [[Socijalistička Republika Makedonija|Makedonija]] {{small|(1945–1991)}}<!-- --></div><!-- --><div style="padding-top:0.5em;line-height:1.2em;font-size:100%;"><br/>{{Small|Također pogledajte:}}<br/> [[Sandžak (1943–1945)|Sandžak]] {{Small|(1943–1945)}}<sup>i</sup><br/> {{ZID|Slobodna teritorija Trsta}} {{Small|(1947–1954)}}<sup>j</sup></div> |<!-------------- 1991-2003 2003-2006 2006-2008 2008-date --------------- -->colspan="4" style="background:#e6e7e8;"| '''{{ZD|SLO}} [[Slovenija]]'''<br/>{{small|([[Rat u Sloveniji]])}} |- <!--------------------------------------------------------- Row 3: Dalmacija / Hrvatska ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Dalmacija]]''' <!--Pre-1918 1918-1929 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->rowspan="5" style="background:#f4c2c2;"| <!-- --><div style="padding-bottom:0.5em;">'''{{ZD|NDH}}<br>[[Nezavisna Država Hrvatska]]'''<sup>k</sup><br/>{{small|(1941–1945)}}</div><!-- --><div style="line-height:1.2em;font-size:85%;">Marionetska kvazi-država [[Nacistička Njemačka|Nacističke Njemačke]].<br/>Dijelovi koje je anektirala [[Kraljevina Italija|Fašistička Italija]].<br/>[[Međimurska županija|Međimurje]] i [[Baranja (regija)|Baranja]] koje je anektirala [[Kraljevina Mađarska|Mađarska]].</div> <!--1943-1946 1946-1963 1963-1992--> |<!-------------- 1991-2003 2003-2006 2006-2008 2008-date --------------- -->colspan="4" rowspan="3" style="background:#e6e7e8;"| <!-- -->'''{{ZD|HRV}} [[Hrvatska]]'''<sup>b</sup><br/>{{small|([[Rat u Hrvatskoj]])}} |- <!--------------------------------------------------------- Rows 4-5: (Slavonija, Hrvatska) ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Slavonija]]''' |- |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Središnja Hrvatska|Hrvatska]]''' |- <!--------------------------------------------------------- Row 6: Bosna / Bosna i Hercegovina ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Bosna (regija)|Bosna]]''' <!--Pre-1918 1918-1945 1929-1943 1938-1945 1943-1946 1946-1963 1963-1992--> |<!-------------- 1991-2003 2003-2006 2006-2008 2008-date --------------- -->rowspan="2" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|Republika Bosna i Hercegovina}} '''[[Republika Bosna i Hercegovina]]''' {{Small|(1992-1995)}}<sup>c</sup><br/>{{small|([[Rat u Bosni i Hercegovini|Rat u BiH]])}}<!-- --><div style="padding:0.45em 0.25em 0.25em;font-size:85%;"> |<!-------------- 2003-2006. --------------- -->rowspan="2" colspan="4" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|BiH}} '''[[Bosna i Hercegovina]]'''<br/> <!-- -->{{Small|sastoji se od:<br/>[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] (od 1995),<br/><!-- -->[[Republika Srpska|Republike Srpske]] (od 1995) i<br/>[[Brčko distrikt|Brčko distrikta]] (od 2000)}} |- <!---------------------------------------------------------- Rows 7-8: Hercegovina, Vojvodina, Srbija -----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Hercegovina]]''' |- |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Vojvodina]]''' |<!-------------- Pre-1918 --------------- -->style="background:#d0f0c0;line-height:1.2em;font-size:85%;"| Dio mađarske&nbsp;regije [[Délvidék]] <!--1918-1929 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945. --------------- -->style="background:#f4c2c2;white-space:nowrap;"| [[Banat u Drugom svjetskom ratu|Autonomni Banat]]<sup>d</sup> <div style="padding-top:0.35em;line-height:1.2em;font-size:85%;">(Dio njemačke<br/>[[Nedićeva Srbija|vojne uprave<br/>u Srbiji]])</div> <!--1943-1946 1946-1963 1962-1992--> |<!-------------- 1991-2003. --------------- -->rowspan="5" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|SRJ}} '''[[Savezna Republika Jugoslavija]]'''<!-- --><div style="padding-top:0.75em;line-height:1.2em;font-size:85%;">Sastojala se od<br/>{{ZD|Srbija|1991}}{{ZD|Srbija|2004}} [[Republika Srbija (1992–2006)|Republike Srbije]] (1992–2006)<br/>i<br/>{{ZD|Crna Gora|1993}}{{ZD|Crna Gora}} {{nowrap|[[Republika Crna Gora (1992–2006)|Republike Crne Gore]]}} (1992–2006)</div><!-- --><div style="padding-top:0.5em;line-height:1.2em;font-size:100%;"><br/>{{Small|Također pogledajte:}}<br/>{{ZID|Republika Kosovo}}<br/>{{Small|(1991–1999)}}</div> |<!-------------- 2003-2006. --------------- -->rowspan="5" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|SCG}} '''[[Srbija i Crna Gora]]''' |<!-------------- 2006-2008. --------------- -->rowspan="4" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|SRB|2004}} '''[[Srbija|Republika&nbsp;Srbija]]'''<!-- --><div style="padding-top:0.75em;line-height:1.2em;font-size:85%;">Sastojala se od [[Vojvodina|AP Vojvodine]] i [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|AP Kosovo i Metohije]], pod upravom [[Ujedinjene nacije|UN]]-a ([[UNMIK]])</div> |<!-------------- 2008-danas --------------- -->rowspan="2" style="background:#e6e7e8;"| '''{{nowrap|{{ZD|SRB}} [[Republika]]}} [[Srbija]]'''<!-- --><div style="padding-top:0.75em;line-height:1.2em;font-size:85%;">Uključuje autonomnu pokrajinu [[Vojvodina|Vojvodinu]]</div> |- <!--------------------------------------------------------- Row 9: Srbija (cont'd) ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Centralna Srbija|Srbija]]''' |<!-------------- Prije 1918. --------------- -->style="background:#e6e7e8;"|{{ZD|Kraljevina Srbija}}<br>'''[[Kraljevina Srbija]]'''<br/>{{small|(1882–1918)}} <!--1918-1929 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->style="background:#f4c2c2;"| [[Nedićeva Srbija|Vojna uprava&nbsp;u Srbiji]]<br/>{{small|(1941–1944)}}&nbsp;<sup>e</sup> |- <!--------------------------------------------------------- Rows 10-11: Kosovo, Metohija ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;border-bottom:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Kosovo (regija)|Kosovo]]''' |<!-------------- Pre-1918 --------------- -->style="background:#eef;"| {{small|Dio}} [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]]<br/>{{small|(1912–1918)}} <!--1918-1929 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->rowspan="2" style="background:#f4c2c2;"| {{small|Uglavnom&nbsp;anektirala}} [[Kraljevina Albanija (1939–1943)|Albanija]]<br/>{{small|(1941–1944)}} <div style="padding-top:0.35em;line-height:1.2em;font-size:85%;">zajedno sa zapadnom Makedonijom i jugoistočnom Crnom Gorom</div> <!--1943-1946 1946-1963 1963-1992 1991-2003 2003-2006 2006-2008--> |<!-------------- 2008-date --------------- -->rowspan="2" style="background:#e6e7e8;"| '''{{ZD|Kosovo}} [[Republika]] [[Kosovo]]'''<sup>g</sup> |- |style="font-size:110%;"| '''[[Metohija]]''' |<!-------------- Pre-1918 --------------- -->rowspan="2" style="background:#e6e7e8;"| {{ZD|Kraljevina Crna Gora}}<br>'''[[Kraljevina Crna Gora]]'''<br/>{{small|(1910–1918)}}<!-- --><div style="padding-top:0.5em;line-height:1.2em;font-size:85%;">Metohiju kontrolisala<br />Austro-Ugarska<br />(1915–1918)</div> |- <!--------------------------------------------------------- Row 12: Crna Gora ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Crna Gora]]''' <!--Pre-1918 1918-1945 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->style="background:#f4c2c2;"| [[Kraljevina Crna Gora (1941–1944)|Italijanski guvernatorat za Crnu Goru]]<sup>f</sup><br/>{{small|(1941–1944)}} <!--1943-1946 1946-1963 1963-1992 1991-2003 2003-2006--> |<!-------------- 2006-2008 2008-date --------------- -->colspan="2" style="background:#e6e7e8;"| '''{{ZID|Crna Gora}}''' |- <!--------------------------------------------------------- Row 13: Makedonija ----------------------------------------------------------> |style="border-top:1px solid #bbb;font-size:110%;"| '''[[Vardarska Makedonija]]''' |<!-------------- Pre-1918 --------------- -->style="background:#eef;"| {{small|Dio}} [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]]<br/>{{small|(1912–1918)}} <!--1918-1929 1929-1943--> |<!-------------- 1938-1945 --------------- -->style="background:#f4c2c2;"| {{small|Anektirala}} [[Kraljevina Bugarska|Bugarska]]<br/>{{small|(1941–1944)}} <!--1943-1946 1946-1963 1963-1992--> |<!-------------- 1991-2003 2003-2006 2006-2008 2008-date --------------- -->colspan="4" style="background:#e6e7e8;"| '''{{ZID|Sjeverna Makedonija}}'''<sup>h</sup> |- <!--------------------------------------------------------- Fusnote ----------------------------------------------------------> |colspan="7" class="plainlist" style="border-top:1px solid #bbb;background:none;vertical-align:top;text-align:left;font-size:85%;"| * <sup>a</sup> [[Prekmurje]] anektirala [[Kraljevina Mađarska|Mađarska]]. * <sup>b</sup> Također pogledajte: {{nowrap|[[SAO Krajina|SAO Kninska Krajina]] (1990) →}} [[SAO Krajina]], [[Dubrovačka Republika (1991)|Dubrovačka Republika]]&nbsp;(1991), [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem]], [[SAO Zapadna Slavonija]]&nbsp;(1990–1991) i [[Republika Srpska Krajina]]&nbsp;(1990–1995); svi zamijenjeni [[UNTAES]]-om&nbsp;(1996–1998). * <sup>c</sup> Također pogledajte: [[Republika Bosna i Hercegovina]], [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna]], [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna]] i [[Srpska autonomna oblast|Srpske autonomne oblasti]]: [[SAO Bosanska krajina]], [[SAO Semberija]], [[SAO Romanija]], [[SAO Sjeverna Bosna]] i [[SAO Hercegovina]] (1991–1992); svi kombinirani za oblikovanje [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] (1992–1995). * <sup>d</sup> [[Bačka|Bačku]] je anektirala [[Kraljevina Mađarska|Mađarska]], dok je [[Srem]] anektirala [[Nezavisna Država Hrvatska]] (1941–1945). * <sup>e</sup> Također pogledajte: [[Užička republika]]. |colspan="5" class="plainlist" style="border-top:1px solid #bbb;background:none;vertical-align:top;text-align:left;font-size:85%;"| * <sup>f</sup> Anektirano od strane [[Kraljevina Italija|Fašističke Italije]] (1941–1943) i [[Nacistička Njemačka|Nacističke Njemačke]] (1943–1944). Manji dio anektirala [[Nezavisna Država Hrvatska]] (1941–1945). * <sup>g</sup> [[Kosovo (regija)|Kosovo]] je predmet spora između vlada [[Vlada Kosova|Kosova]] i [[Vlada Republike Srbije|Srbije]]. * <sup>h</sup> [[Sjeverna Makedonija]] do 2019. bila je poznata u UN-u kao ''Bivša Jugoslavenska Republika Makedonija'' zbog spora o imenu s [[Grčka|Grčkom]]. * <sup>i</sup> Privremena administrativna jedinica u sastavu [[Demokratska Federativna Jugoslavija|DFJ]] od 20. novembra 1943. do 29. marta 1945. pod vrhovnom komandom [[Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka|ZAVNOS]]-a. * <sup>j</sup> [[Slobodna teritorija Trsta]] je osnovana 10. februara 1947. Njena uprava je bila podijeljena na dvije oblasti: Zona A ([[Italija]]) i Zona B ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]). Godine 1954. potpisan je Sporazum o suglasju gdje su Italija i SFRJ podijelile teritoriju, a Slobodna teritorija Trsta prestala je postojati. * <sup>k</sup> Također pogledajte [[Bihaćka republika]]. |- |} e4bkn5vmrqk215aw3k73s27p65yrl5i Nasuh Matrakčija 0 400411 3924768 3894878 2026-09-12T09:58:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924768 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nasuh Matrakčija | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = 1480. | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[Bosanski sandžak]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1564|||1480||}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Matematičar]], [[historičar]], [[Kartografija|kartograf]], [[Minijatura (slikarstvo)|minijaturist]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Nasuh Matrakčija,''' poznat i kao '''Nasuh el-Silahi''' ({{Jez-bs|Mačevalac}}), bio je [[Bošnjaci|Bošnjak]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, Vol. 14, No. 1, mart 2010, 19–31|publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD|access-date=5. 1. 2013|author=Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung}}</ref><ref name="Turkish Studies 2004">{{cite book|url=|title=International Journal of Turkish Studies, vol. 10, issue 1-2|date=2004|work=|publisher=University of Wisconsin|page=57|quote=The famous Bosnian writer Nasuh Matrakci (d. 1564 in all likelihood) is represented by two manuscripts:...|access-date=|author=}}</ref><ref>{{cite book|url=|title=Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devşirme boy from Bosnia trained in the palace school|access-date=|author=Halil İnalcık, Cemal Kafadar}}</ref>''' u službi [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], [[polimat]], [[matematičar]], [[učitelj]], [[historičar]], [[geograf]], [[Kartografija|kartograf]], majstor [[mačevanje|mačevanja]], [[navigator]], [[izumitelj]], [[slikar]], [[poljoprivrednik]] i [[Osmanlijska minijatura|minijaturist]]. U turskim izvorima navodi se kao '''Nasuh bin Karagöz bin Abdullah el-Visokavi el-Bosnavî.''' Izumitelj je [[borilačke vještine]] [[matrak]]<nowiki/>a. [[Obrazovanje]] je stekao u [[Istanbul]]u, a kasnije je služio nekoliko [[sultan]]a i postao predavač u [[škola|školi]] [[Škola Enderun|Enderun]].<ref name="Muslim Heritage">{{cite web|author1=Salim Ayduz|title=Nasuh Al-Matrakî, A Noteworthy Ottoman Artist-Mathematician of the Sixteenth Century|url=http://www.muslimheritage.com/article/nasuh-al-matrak%C3%AE-noteworthy-ottoman-artist-mathematician-sixteenth-century|website=muslimheritage.com|publisher=Muslim Heritage|access-date=3. 3. 2015}}</ref> == Život == Rođen je u [[Visoko]]m<ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref> od oca Abdullaha. Bio je nadaren [[janjičari|janjičar]] koji je prošao kroz sistem [[devširma|devširme]], nadaren mačevalac i strijelac dobro poznat po svom intelektu; govorio je pet jezika. Iako je rođen u muslimanskoj porodici, uzet je u sistem devširme, koji je inače bio rezerviran za [[kršćanstvo|kršćane]] u Osmanskom Carstvu. Izuzetno, međutim, U Bosni je devširma bila proširena i na lokalne muslimanske porodice.<ref>''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600'', [[Halil Inalcik]], (1973), str. 78.</ref><ref>''The Balkans since 1453'', L. S. Stavrianos, New York City, 1958, str. 84.</ref><ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=f7Wz4b4JTC8C&pg=PA366&dq=Exceptionally,+in+Bosnia+the+devshirme+was+extended+to+local+Muslim+families.&hl=sv&sa=X&ei=G1AWUd6lM6f14QSg24H4BQ&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Exceptionally%2C%20in%20Bosnia%20the%20devshirme%20was%20extended%20to%20local%20Muslim%20families.&f=false |title=Lineages of the Absolutist State, Verso, 1974, str. 366|author=Perry Anderson}}</ref> Nakon dugog perioda provedenog u studiranju [[matematika|matematike]] i [[geometrija|geometrije]] napisao je djela ''Cemâlü'l-Küttâb'' i ''Kemalü'l-Hisâb'' i predao ih sultanu [[Selim I|Selimu I]]. Napisao je još dvije knjige, ''Mecmaü't-Tevârih'' i ''Süleymannâme'', koje su se bavile historijom u periodu od 1520. do 1543. Također je napisao rad iz [[historija|historije]] o [[Osmanlijsko-perzijski rat (1532-1555)|Perzijskoj kampanji]] [[Sulejman I|Sulejmana I]] pod nazivom ''Fetihname-i Karabuğdan''. Nedavna studija o njegovoj knjizi ''Umdet-ul Hisab'' otkrila je nepoznatu činjenicu da je Matrakčija izumio neke metode množenja. Jedan od značajnih rezultata prikazanih u ovoj knjizi bilo je to da se [[rešetkasto množenje]] (ili arapsko) uveliko koristilo na Enderunu 50 godina prije nego što ga je [[John Napier]] ponovo uveo u [[Evropa|Evropu]].<ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref> Osim djelâ iz matematike i historije, Matrakčija je poznat i po minijaturama. Kreirao je naturalistički stil koji se fokusirao na panoramske poglede na krajolike i gradove naslikane do najsitnijih detalja (njegovo najpoznatije djelo, slika krajolika Istanbula, prikazuje gotovo svaku ulicu i zgradu u ovom gradu). U umjetnosti osmanlijske minijature ovo je kasnije postalo poznato kao "Matrakčijin stil". Najvažniji od njegova četiri historijska sveska minijatura jest onaj koji se bavi prvom kampanjom Sulejmana I u današnjem [[Irak]]u i [[Iran]]u 1534-1535, o kojoj je napisao spomenuto djelo ''Fetihname-i Karabuğdan''. Osim [[ilustracija|ilustriranja]] marša osmanlijske vojske od Istanbula do [[Bagdad]]a, a zatim do [[Tabriz]]a i njenog povratka preko [[Halep]]a i [[Eskişehir]]a, Matrakčija je uključio i sve gradove kroz koje je vojska prošla na svom putu. U biblioteci [[Istanbulski univerzitet|Istanbulskog univerziteta]] čuva se jedina kopija ovog djela. Matrakčija je bio i [[vojnik]] i kovač [[oružje|oružja]] s oštricom. Podučavao je rukovanju oružjem na Enderunu. On i njegovi učenici prikazali su svoje vještine u demonstraciji koja je bila u sklopu proslave [[obrezivanje|obrezivanja]] sinova Sulejmana I. Zbog uspjeha u ovoj demonstraciji, Matrakčija je od sultana dobio počasne titule ''[[usted]]a'' ("majstora") i ''[[reis (vojnički čin)|reisa]]'' ("komandanta"). Napisao je i knjigu o korištenju raznog oružja i tehnikama [[konjica|konjičke]] i [[pješadija|pješadijske]] borbe pod naslovom ''Tuhfet-ül Guzât''.<ref name="Turkish Studies 2004"/><ref name="Muslim Heritage"/><ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, sv. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali & Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref><ref>{{cite book |url=|title= Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|author= Halil İnalcık, Cemal Kafadar|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devfirme boy from Bosnia trained in the palace school |access-date=}}</ref> == Matematika == Nasuh Matrakčija zauzima važno mjesto u historiji osmanske matematike prije svega kao autor praktičnih aritmetičkih priručnika namijenjenih divanskim kâtipima i državnim računovođama.<ref name="Unat2016">{{cite journal|last=Unat|first=Yavuz|year=2016|title=16. Yüzyılda Osmanlılarda Çok Yönlü Bir Bilim İnsanı: Matrakçı Nasuh|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/dortoge/article/478787|journal=Dört Öge|issue=9|pages=17–35}}</ref><ref name="Corlu2010">{{cite journal|last1=Çorlu|first1=M. Sencer|last2=Burlbaw|first2=Lynn Matthew|last3=Capraro|first3=Robert M.|last4=Çorlu|first4=M. Ali|last5=Han|first5=Sunyoung|year=2010|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh|url=https://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001534842|journal=Research in Mathematical Education|volume=14|issue=1|pages=19–31}}</ref> U literaturi se kao njegova glavna matematička djela najčešće navode ''Cemâlü'l-Küttâb ve Kemâlü'l-Hisâb'' (''Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' iz 1517. i ''Ümdetü'l-Hisâb'' (''Principi računstva)'' iz 1533, pri čemu se potonje djelo opisuje kao proširena i razvijenija verzija ranijeg priručnika.<ref name="Unat2016" /><ref name="Ihsanoglu1999">{{cite book|title=Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi|year=1999|editor-last1=İhsanoğlu|editor-first1=Ekmeleddin|volume=1|location=İstanbul|pages=68–73|editor-last2=Şeşen|editor-first2=Ramazan|editor-last3=İzgi|editor-first3=Cevat}}</ref> Sadržajno, ta djela pripadaju tradiciji praktične aritmetike. Obrađuju [[Arapski brojevi|hindu-arapske brojeve]], četiri osnovne računske operacije, razlomke, omjere i proporcionalnu diobu, a izložene postupke prate brojni zadaci iz svakodnevne računovodstvene i trgovačke prakse.<ref name="Unat2016" /> To pokazuje da Matrakčijin doprinos nije bio usmjeren na teorijsku matematiku u užem smislu, nego na standardizaciju i podučavanje računske tehnike potrebne u osmanskoj administraciji.<ref name="Corlu2010" /> == Historijska djela == Pored matematičkih spisa, Nasuh Matrakčija bio je i važan osmanski historičar. U literaturi se među njegovim glavnim historijskim djelima izdvajaju ''Mecmaü't-Tevârîh (Zbir historijâ)'', nastao kao turska prerada i dopuna Tiberijeve historije, te ''Süleymannâme'', skup tekstova o vladavini [[Sulejman Veličanstveni|Sulejmana Veličanstvenog]] koji obuhvataju događaje od 1520. do sredine 16. stoljeća.<ref name="DIA-Matrakci">{{cite encyclopedia|title=Matrakçı Nasuh|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/matrakci-nasuh}}</ref><ref name="DIA-Suleymanname">{{cite encyclopedia|title=Süleymannâme|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleymanname--kanuni}}</ref> Među tim djelima posebno mjesto zauzima ''Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn (Hronika etapa kampanje u Iraku i Perziji)'', minijaturama popraćen prikaz prvog iranskog pohoda Sulejmana Veličanstvenog iz 1533–1536. To djelo je značajno ne samo kao historijski izvor nego i kao spoj narativne hronike, itinerara i topografske vizuelizacije osmanskog vojnog pohoda.<ref name="DIA-Beyan">{{cite encyclopedia|title=Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|author=Hüseyin Gazi Yurdaydın|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/beyan-i-menazil-i-sefer-i-irakeyn}}</ref><ref name="Kosebay1998">{{cite thesis|last=Kösebay|first=Yonca|title=An interpretive analysis of Matrakçı Nasuh's Beyan-i Menazil|publisher=Massachusetts Institute of Technology|year=1998|url=https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/67739}}</ref> Novija istraživanja također povezuju Matrakčiju s djelom ''Târîh-i Âl-i Osmân'', poznatim i kao "Rüstem Paša Tarihi", koje se u savremenoj osmanističkoj filologiji smatra važnim za proučavanje osmanske historiografije i prijenosa tekstova u 16. stoljeću.<ref name="Inan2021">{{cite journal|last=İnan|first=Göker|year=2021|title=Târîh-i Âl-i Osmân (Rüstem Paşa Tarihi) Üzerine Notlar|url=https://cyberleninka.ru/article/n/t-r-h-i-l-i-osm-n-r-stem-pa-a-tarihi-zerine-notlar|journal=Harp Tarihi Dergisi}}</ref><ref name="Rustem2019">{{cite book|author=Matrakçı Nasuh|title=Târîh-i Âl-i Osmân (Rüstem Paşa Tarihi Olarak Bilinen)|publisher=Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı|year=2019|editor-last=İnan|editor-first=Göker|location=İstanbul}}</ref> == Počasti i naslijeđe == U Matrakčijinom rodnom gradu, Visokom, održavaju se godišnji skupovi u počast najvažnijih ljudi iz ovog grada, a Matrakčija se smatra jednim od najvažnijih. Radi ilustracije, smatra se bosanskim [[Leonardo da Vinci|Leonardom da Vincijem]].<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Hometown Museum/Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015|date=15. 12. 2014|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402122840/http://zavicajnimuzej.com/?p=298|url-status=dead}}</ref> Ulica u blizini Zavičajnog muzeja u Visokom zove se po njemu.<ref>{{cite web|title=Ulica u Visokom – Nasuh Matrakči bio najslavniji Bošnjak Osmanskog Carstva (PHOTO)|url=http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|website=haber.ba|publisher=Avaz|access-date=3. 3. 2015|date=18. 11. 2012|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144230/http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|url-status=dead}}</ref> [[Dokumentarni film]] o Matrakčiji producirala je Turska radiotelevizija 1978.<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015|date=15. 12. 2014|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402122840/http://zavicajnimuzej.com/?p=298|url-status=dead}}</ref> [[UNESCO]] je 2014. godinu proglasio godinom Nasuha Matrakčija.<ref name="aa.com.tr">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ba/dnevni-naslovi/izložba-posvećena-nasuhu-matrakčiju-početkom-septembra-u-japanu/637258|title=Izložba posvećena Nasuhu Matrakčiju početkom septembra u Japanu|website=www.aa.com.tr|access-date=27. 7. 2021}}</ref> Izložba "Nasuh Matrakči: Genije 16. stoljeća" održavane su u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Beograd]]u, [[Antalya|Antaliji]], [[Istanbul]]u, [[Beč]]u, [[Tokio|Tokiju]], i [[Pariz]]u.<ref name="aa.com.tr"/> == Djela == === Matematika<ref>{{Cite journal|last=Čehajić|first=Džemal|title=Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)|url=https://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|journal=Kulturno društvo Bošnjaka Hrvatske Preporod|location=Zagreb|volume=Nasuh Matrakči Bošnjak – naučnik, književnik, minijaturist|pages=66–68|access-date=27. 7. 2021|archive-date=24. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203545/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|url-status=dead}}</ref> === * ''Cemālü’l-Küttāb ve Kemālü’l-Ḥisāb (Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' * ''Umdetü’l-Ḥisāb (Principi računstva)'' === Historija === * ''Mecmaü't-Tevârih'' (''Zbir historijâ'') * ''Süleymannâme'' (''Knjiga o Sulejmanu'') * ''Fetihname-i Karabuğdan'' (''Knjiga o osvajanju Moldavije'') * ''Beyan-ı Menazil-i Sefer-ul Irakeyn'' (''Hronika etapa kampanje u Iraku i Perziji'') === Borilačke vještine === * ''Tuhfet-ul Guzat'' (''Dar ratnikâ'') == Galerija == * [http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg Matrakčijine tvrđave – plan]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg |title= Fortresses of Matrakci Plan |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> * [http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg Grad Diyarbakır – ilustracija]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg |title= City of Diyarbakır illumination |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> <center> <gallery> Datoteka:Barbarossa fleet wintering in Toulon 1543.jpg|Osmanlijska flota [[Osmanlijsko prezimljavanje u Toulonu|usidrila se]] u [[Toulon]]u 1543. Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (1).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (1) Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (2).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (2) Datoteka:Matraki1.jpg|Matrakčijino kvadratno rešetkasto množenje Datoteka:Matraki2.jpg|Matrakčijino trouglasto rešetkasto množenje </gallery> </center> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Matrakçı Nasuh}} * [http://www.ee.bilkent.edu.tr/~history/Ext/matruk.html Galerija Matrakčijinih minijatura na Univerzitetu Bilkent] * [http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A114D36EEC7DB5A1F52 Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske] * [http://www.matrak.gen.tr O matraku] {{tr simbol}} * [http://balkans.aljazeera.com/vijesti/nesuh-matrakcija-covjek-koga-nazivaju-bosanski-da-vinci "Nesuh Matrakčija, čovjek koga nazivaju 'bosanski Da Vinci'"], Edis Bulić, [[Al Jazeera Balkans]], 4. 11. 2017. *[http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507184003/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf |date=7. 5. 2019 }} <br />{{Visoko}} {{DEFAULTSORT:Matrakčija, Nasuh}} [[Kategorija:Osmanlije bošnjačkog porijekla]] [[Kategorija:Osmanlijski matematičari]] [[Kategorija:Osmanlijski minijaturisti]] [[Kategorija:Osmanlijski geografi]] [[Kategorija:Osmanlijski arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Rođeni 1480.]] [[Kategorija:Umrli 1564.]] dfile7gmtxhm75fzbckhu5e69w7gwpc Moždani živci 0 407234 3924759 3477900 2026-09-12T04:43:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924759 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Moždani živci<br> Nervi craniales | Latin = | GraySubject = | GrayPage = | Image = Skull_brain_human_normal.svg | Caption = Počeci moždanih živaca (lijevo). <br> Osnova lobanje sa otvorima u kojima se nalazi veliki broj živaca (desno). | Image2 = Skull_and_brainstem_inner_ear.svg | Caption2 = Moždani živci prolaze kroz osnovu lobanje. | Width = 240 | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = | MeshName = | MeshNumber = | Code = {{TerminologiaAnatomica|A14.2.00.038}} }} '''Moždani živci''' ili '''lobanjski živci''' ([[latinski jezik|lat.]] nn. ''Craniales'' = ''Nervi craniales'' ) su dio [[periferni nervni sistem|perifernog nervnog sistema]], koju čine ih grupe motornih, čulnih i mješovitih [[nerv|živčanih vlakana]] koji inerviraju [[mišić]]e i [[žlijezda|žlijezde]]. Nazivaju se kranijskim ili lobanjskim, jer izlaze iz [[mozak|mozga]] (tačnije moždanog stabla) i napuštaju lobanjsku duplju kroz koštane otvore, kanale i pukotine. Kod [[kičmenjak]]a ima 12 parova ovih [[živac]]a, koji se označavaju nulom i [[rimski brojevi|rimskim brojevima]] (od I do XII). Nazivi im označavaju opći raspored distribucije i funkcije. '''Motorni lobanjski živci''' ([[živac pokretač oka|III]], [[trohlearni živac|IV]], [[živac odvodilac|VI]], [[pomoćni živac|XI]] i [[podjezični živac|XII]]) idu od motornih jezgara u [[moždano stablo|moždanom stablu]] i sprovode impulse ka perifernim [[poprečno-prugasti mišić|poprečno-prugastim mišićima]]. Njihova vlakna su sastavljena od dugih [[akson]]skih produžetaka i ili neurita [[neuron|nervih ćelija]]. Osjetilni ili '''čulni lobanjski živci''': [[krajnji živac|0]], [[mirisni živci|I]], [[vidni živac|II]] i [[vestibulokohlearni živac|VIII]], koji prenose informacije u suprotnom pravcu, tj. od perifernih čulnih organa do [[ganglija|ganglije]]. Odatle polaze postganglijska vlakna koja završavaju u odgovarajućem moždanom centru, odnosno u senzitivnim jezgrima [[moždano stablo|moždanog stabla]]. '''Mješoviti živci''' čine treću grupu moždanih nerava: [[trograni živac|V]], [[živac lica|VII]], [[Glosofaringeusni živac|IX]] i [[živac lutalac|X]], koji sadrže i motorna i čulna nervna vlakna. Pojedini moždani nervi ([[živac pokretač oka|III]], [[živac lica|VII]], [[Glosofaringeusni i živac|IX]] i [[živac lutalac|X]]) sadrže i parasimpatička vlakna koja pripadaju [[autonomni nervni sistem|autonomnom nervnom sistemu]], a služe za oživčavanje [[glatki mišić|glatke muskulature]] i [[žlijezde|žlijezda]].<ref>Pritchard T. E., Alloway D. (1999): Medical neuroscience. Hayes Barton Press, {{ISBN|978-1-59377-200-0}}:http://books.google.com/books/about/Medical_neuroscience.html?id=m7Y80PcFHtsC{{Mrtav link}}.</ref><ref>Butler A. B., Hodos W. (2005): Comparative vertebrate neuroanatomy: evolution and adaptation. Wiley-Blackwell, {{ISBN|978-0-471-21005-4}},</ref><ref>http://books.google.com/?id=3nO6ggvV1PUC&dq=%22Comparative+vertebrate+neuroanatomy:+evolution+and+adaptation%22.</ref> <ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, {{ISBN|9958-21-091-6}}.</ref><ref>England M. A., Wakely J. (2005): Color atlas of the brain and spinal cord, 2nd Ed. Mosby, ISBN 13:978-0323036672; ISBN 10:032-3036678.</ref> Živčana vlakna kranijskih živaca su svrstana u pet funkcijskih grupa: * '''opći somatski silazni (eferentni) aksoni''' koji inerviraju poprečno-prugaste [[mišić]]e, čije porijeklo nije od [[embrion]]skih [[farinks]]nih lukova, * '''specijalni utrobni silazni aksoni''' koji oživčavaju poprečno-prugaste mišiće, nastale od farinksnih lukova, * '''opća utrobna uzlazna (aferentna) vlakna''' koja donose čulne informacije iz visceralnih organa, * '''opća somatska uzlazna vlakna''' koja donose čulne informacije iz [[koža|kože]] i [[sluznica|sluzokožnih membrana]] i * '''specijalna somatska i visceralna aferentna vlakna''' koja prenose posebne čulne podražaje, kao što su [[miris]], [[okus]], [[vid]], [[sluh]] i [[ravnoteža]]. *'''Moždani živci i njihova funkcija''' <br> {| cellspacing=0 cellpadding=2 border=1 !bgcolor=lightyellow align="center" width="10%" bgcolor="lightblue"| Oznaka !bgcolor=lightyellow align="center" width="20%" bgcolor="yellow"| Naziv živca !bgcolor=lightyellow align="center" width="70%" bgcolor="lightblue"| Glavne funkcije |- |align="center"|0 |align="left"|[[Krajnji živac]] |Somatsko-osjetilni dio vlakana oživčava sluzokožu [[nos|nosne duplje]] i [[vomeronazalni organi|vomeronazalnih organa]], a visceralno-motorni – njihove [[krvni sud|krvne sudove]]. |- |align="center"|I |align="left"|[[Mirisni živci]] |Prenose podražaj [[miris]]a iz sluzokože gornjeg dijela [[nos|nosne duplje]], gornjeg dijela [[nosna pregrada|nosne pregrade]] i [[nosna školjka|gornjih nosnih školjki]]. |- |align="center"|II |align="left"|[[Vidni živac]] |Prenosi informacije [[vid]] iz [[mrežnjača|mrežnjače]] [[oko|oka]]. |- |align="center"|III |align="left"|[[Živac pokretač oka]] |Inervira [[gornji pravi mišić|gornji]], [[donji pravi mišić|donji]] i [[unutrašnji pravi mišić]], [[donji kosi mišić]], [[mišić podizač gornjeg očnog kapka]], [[mišić sfinkter zenice]] i [[cilijarni mišić]]. |- |align="center"|IV |align="left"|[[Trohlearni živac]] |Inervira [[gornji kosi mišić]]. |- |align="center"|V |align="left"|[[Trograni živac]] |Sastoji se od [[vidni živac|vidnog]] (V<sub>1</sub>), [[gornjovilični živac|gornjoviličnog]] (V<sub>2</sub>) i [[donjovilični živac|donjoviličnog živca]] (V<sub>3</sub>), a služi za prijem čulnih informacija iz područja lica i inerviranje [[sisastokostni mišići|sisastokostne muskulature]]. |- |align="center"|VI |align="left"|[[Živac odvoditelj]] |Oživčuje [[spoljni pravi mišić]]. |- |align="center"|VII |align="left"|[[Živac lica]] |Inervira [[živac mimike]] i [[mišić uzengije]]; prima čulne informacije iz prednje 2/3 [[jezik (organ)|jezika]] i omogućava sekrecijsku inervaciju za [[suzna žlijezda|suzne]] i [[pljuvačne žlijezde]] (osim [[parotidna žlijezda|parotidne]]). |- |align="center"|VIII |align="left"|[[Trijemno-pužni živac]] |Prenosi zvučne podražaje, osećaje ravnoteže i orijentacije u prostoru. |- |align="center"|IX |align="left"|[[Jezično-ždrijelni živac]] | Inervira [[stiloždrijelni mišić]], prima čulne impulse iz zadnje trećine jezika i omogućava sekretomotornu inervaciju za [[parotidna žlijezda|parotidnu žlijezdu]]. |- |align="center"|X |align="left"|[[Živac lutalac]] |Inervira muskulaturu [[ždrijelo|ždrijela]], [[grkljan]]a, [[mehko nepce|mehkog nepca]] i [[jednjak]]a, glatku muskulaturu [[dušnik]]a, [[pluća]] i [[digestivni trakt|digestivnog trakta]], [[srčani mišić]], kontrolira mišiće za proizvodnju [[glas]]a i rezonancije, pruža parasimpatička vlakna za većinu grudnih i trbušnih [[organ]]a, prima čulne impulse iz raznih struktura itd. |- |align="center"|XI |align="left"|[[Pomoćni živac]] |Spoljašnja grana ovog živca inervira [[sternokleidomastoidni mišić|sternokleidomastoidni]] i [[trapezasti mišić]], a unutrašnja grana ulazi u sastav X živca. |- |align="center"|XII |align="left"|[[Podjezični živac]] |Inervira [[mišići jezika|jezičnu muskulaturu]] i [[geniohioidni mišić]]. |} == Anatomija == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Human brain anterior-inferior view description.JPG | caption1 = Prikaz ljudskih moždanih živaca u uzorku nakon autopsije | image2 = Brain human normal inferior view with labels en-2.svg | caption2 = Izgled (odozdo) ljudskog [[mozak|mozga]] i [[moždano stablo|moždanog stable]] sa moždanim nervima koji su označeni od mirisnog do podjezičnog živca, prema standardnom redoslijedu | image3 = Brain stem sagittal.svg | caption3 = Moždano stablo sa dubljim jezgrima lobanjskih živaca I njegovim unutrašnjim traktovima (crveno) }} Obično se smatra da ljudi imaju dvanaest parova moždanih živaca (I-XII), kao što i piše u većini [[udžbenik]]a svih nivoa obrazovanja. To su: [[mirisni živac|mirisni]] (I), [[vidni živac|vidni]] (II), [[okulomotorni živac|okulomotorni]] (III), trohleusni živac]] (IV), trograni (V), abducens (VI), facijalis (VII), vestibulokohlearni živac ( VIII), [[glosofarinksni živac]] (IX), [[vagus]] (X),[[pomoćni živac]] (XI) i [[podjezični živac]].. Tu može biti i trinaestu lobanjski živac: vršni oli [[terminalni živac]] (živac O ili N), koji je vrlo mali i kod ljudi može ili ne može biti funkcionalan. === Terminologija === Lobanjski živci su obično zove prema njihovoj strukturi ili funkciji. Na primjer, mirisni živca (I) osjećaj [[miris]]a, a facijalis (VII) snabdijeva motornu inervaciju lica. Jer kada su prvi živci imenovani, dokumentirani, snimljeni, a mnogi naučnici tako i razgovarali, [[latinski jezik]] je bio [[lingua franca]] (zajednički jezik) istraživanja u [[anatomija|anatomiji]]. Imena su održavala smisao na latinskom ili grčkom, uključujući i trohlearni živca (IV), nazvan po svojoj strukturi, jer oživčava mišić koji se montira na koloturu ([[grčki jezik|grčki]]: ''trochlea''). Trigeminus (V) je imenovan u skladu sa svoje tri komponente ([[latinski jezik|latinski]]: ''tri-geminus'' = trojka), a vagus, odnosno lutalac (X) je dobio ime po svom lutaju, naravno ([[latinski jezik|latinski]]: ''[[vagus]]'').<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref><ref>Greenstein B., Greenstein A. (2002): Color atlas of neuroscience – Neuroanatomy and neurophysiology. Thieme, Stuttgart – New York, {{ISBN|9783131081711}}.</ref><ref>Naidich T. P., Duvernoy H. M., Dalman B. N., Sorensen A. G., Kollias S. S., Haacke E. M. (2009): Duvernoy's atlas of the human brain stem and cerebellum. Springer, WienNewYork, {{ISBN|978-3-211-73970-9}}.</ref> Kranijski živci su numerirani na osnovu vršno-repnog (rostrumsko-kaudalnog) pološaja (fnaprijed-nazad), prilikom gledanja mozga. Ako se mozak pažljivo ukloni iz lobanje, moždani živci su obično vidljivi u numeričkom redu. Moždani živci imaju staze unutar i izvan lobanje. Putevi unutar lobanje se nazivaju ''intrakranijski'', a izvan lubanje se nazivaju ''ekstrakranijski''. Postoji mnogo rupa u lobanji pod nazivom "foramina" kroz koje nervi izlaze/ulaze iz/u lobanju. Svi kranijski živci su upareni, što znači da se javljaju i sa desne i sa lijeve strane tijela. [[Mišić]]i, [[koža]] ili dodatne funkcije proslijeđuju impulse preko živca na istoj strani tijela: istostrani (''izolateralni'') se odnosi na ''onćostranu'' funkciju. Ako je funkcija na suprotnoj strani porekla živca, to je poznato kao suprotnobočna (''kontralateralna'') funkcija. == Unutarlobanjske strukture == === Jezgra === Tijela ćelija mnogih neurona većine kranijskih živaca su sadržani u jednoj ili više jezgara [[moždan o srtabno|moždanog stabla]]. Ova jezgra su važna za moždne nerve, jer u slučaju oštećenja ovih jezgara oni gube svoje funkcije, kao što [[moždani udar]] ili traume mogu oštetiti jedan ili više grana koje inervira odgovarajući živac. Što se tiče konkretnih kranijskih neravnih jezgra i [[srednji mozak|srednjeg mozga]], moždano stablo ima jezgra okulomotornog (III) i trohlearnog živca (IV); u [[moždani most|mostu]] su jezgra trigeminusa (V), abducensa (VI), facijalisa (VII) i vestibulokohlearnog živca (VIII). Srž ima jezgra glosofarinksnog (jezičko-ždrijelnog) živca (IX), vagusa (X), pomoćnog (XI) i hipoglosusa (podjezičnog) živca (XII). Vlakna ovih nerava moždanog stabla izlaze iz ovog jezgra. === Ganglije === Neki od moždanih živaca imaju senzorne ili parasimpatičke ganglije (zbirke [[ćelije (biologija)|ćelijskih tijela]]) [[neuron]]a, koje se nalaze izvan mozga (ali mogu biti unutar ili izvan lobanje). Čulne ganglije su direktni korespondenti [[korijen leđnih ganglija|korijena leđnih ganglija]] kičmenih živaca i poznati su kao [[kranijska senzorna ganglija]]. Senzorske ganglije imaju živci čulnih funkcija: V, VII, VIII, IX, X. Postoje i [[parasimpatikus|parasimpatičke]] ganglije, koji su dio [[autonomni nervni sistem|autonomnog nervnog sistema]] za lobanjske nerve III, VII, IX i X. *[[trigeminalnusna ganglija]] u trogranom nervu (V) zauzima prostor u [[dura mater]] (tvda moždana ovojnica) zove [[trigeminusna šuplina]]. Ova ganglija sadrži tijela ćeliju senzornih vlakana od tri grane trigeminusa. *[[Koljenasta ganglija]] facijalisa (VII) se nalazi odmah nakon ulaza živca u [[kanal lica]]; sadrži tijela ćelija senzornih vlakana facijalisa. *[[Gornja ganglija jezičko-ždrijelnog živca|Gornja]] i [[donja ganglija jezičko-ždrijelnog živca]] (IX), nalaze se samo nakon što je živac prođe kroz [[jugularni foramen]], a sadrže tijela ćeliju senzornih vlakana ovog živca. *[[Donja ganglija lutajućeg živca]] (vagusa) (nodozna ganglija) se nalazi ispod vratnog otvora i sadrži tijela ćelija senzornih vlakana vagusa (X). Nakon što izađu iz mozga, lobanjski živci putuju unutar [[lobanja|lobanje]], a neki moraju napustiti ovu koštanu pregradu kako bi došli do svojih odredišta. Na tom putu, nervi često prolaze kroz rupe u lobanji, pod nazivom [[foramina]]. Ostali živci prolaze kroz koštane kanale, duže staze zatvorene kosti. Ove foramina i kanali mogu sadržavati više od jednog lobanjskog nerva, a mogu sprovoditi i krvne sudove. *[[Mirisni živac]] (I), zapravo se sastoji od mnogo malih odvojenih nervnih vlakana; prolazi kroz rupe u [[kribiformna ploča|kribiformnoj ploči]], koja je dio [[sitasta kost|sitaste kosti]]. Ova vlakna se granaju u gornjem dijelu nosne šupljine i funkcioniraju u prenosu onih impulsa u mozak koji sadrži informacije o [[miris]]ima. *[[Vidni živac (II) prolazi kroz [[optički foramen]]] u [[sfenoidna kost|sfenoidne kosti]] jer putuje u oči. On, u mozak, prenosi vizuelne informacije. *[[Okulomotorna nerv]] (III), trohlearni živac (IV), abducens (VI) i oftalmolmički ogranak trigeminusa (V1) putuju kroz [[kavernozni sinus]] u [[gornja orbitna pukotina|gornje orbitne pukotine]], prolazeći iz lobanje u [[orbita|orbitu]]. Ovi živci kontroliraju male mišiće koji pokreću oko i također pružaju senzornu inervaciju za oči i orbite. *Gornjevilična grana trigeminusa (V2) prolazi kroz [[okrugli otvor]] ([[foramen rotundum]] )sfenoidne kosti za inefrvaciju kože sredine lica. *Mandibulska grana trigeminusa (V3) prolazi kroz [[ovalni otvor]] ([[foramen ovale]]) sfenoidne kosti za oživčavanje donje lice sa senzornim funkcijama. Ovaj živac također šalje grane u gotovo sve mišiće koji kontroliraju žvakanje. *[[Živac lica]] ili facijalis (VII) i vestibulokohlearni živac (VIII) ulaze u [[unutrašnji slušni kanal]] u [[sljepoočna kost|sljepoočnoj kosti]]. Facijalis onda ide na strane lica preko stilomastoidnog otvora, također u sljepoočne kosti. Njegova vlakna zatim se šire i kontriraju sve [[mišić]]e za izraz lica. Vestibulokohlearni živac doseže organe koji kontroliraju balans i razdvajanje u sljepoočnoj kosti, i stoga ne ide do vanjske površine lobanje. * [[Jezično-ždrijelni živac]] (glosofaringeus: IX), vagus (X) i pomoćni živac (XI) skupno napuštaju lobanju preko vratnog foramena za ulazak u vrat. Glosofarinksni živac inervira gornji dio grla i zadnji dio jeziku; vagus inervira mišiće glasnica, a dalje prema dolje, parasimpatički inervira prsa i trbuh. [[Pomoćni živac]] kontrolira dva mišića u [[vrat]]u i [[rame]]nima. *[[Podjezični živac]] (hipoglosus: XII) izlazi iz lobanje koristeći podjzični kanal u [[potiljačna kost|potiljačnoj kosti]] i dolazi u jezik, kontrolirajući gotovo sve mišiće koji su uključeni u pokrete ovog organa. == Funkcija glavenog sistema == Kranijski živci su uglavnom u funkciji motorne i senzorne inervacije struktura u glavi i vratu. Senzorna inervacija uključuje "generalnu" senzaciju kao što su čula za temperaturu i dodir, i "specijalnu" inervaciju, kao što su [[okus]], [[vid]], [[miris]], [[ravnoteža|ravnotežu]] i [[sluh]]. Vagus (X) daje senzorne i autonomnu (parasimpatičku) motornu inervaciju strukturama vrata i većine organa u prsima i trbuhu. === Miris (I) === Oštećenja na mirisnom živcu (I) mogu uzrokovati gobitak osjećanja [[miris]]a ([[anosmija), distorziju u smislu mirisa ([[parosmija]]) ili distorziju ili nedostatak [[okus]]a. Ako postoji sumnja na promjene u smislu mirisa, svaka nozdrva se testiraa upogtrebom supstanci poznatog mirisa, kao što su [[kahva]] ili [[sapun]]. Intenzivno mirisne supstance, na primjer [[amonijak]], mogu dovesti do aktivacije receptora boli ([[nociceptor]]a) trigeminusa koji se nalaze u nosnoj šupljini đ, što može zbuniti testiranje mirisa. === Viđenje (II) === [[Vidni živac]] (II) prenosi vizuelne informacije. Oštećenja vidnog živca (II) utiče na specifične aspekte vida, koji ovise o lokaciji lezije. Osoba ne može biti u mogućnosti vidjeti predmete na lijevoj ili desnoj stranu ([[hemianopsija]]), ili mogu imati poteškoće u viđenju objekata na vanjskom polju ([[bisljepoočna hemianopsija ]]) ako je uključena [[vidna hijazma]]. Viđenje može se testirati ispitivanjem [[vidno polje|vidnog polja]] ili ispitivanjem [[mrežnjača|mrežnjače]] pomoću [[oftalmoskop]]a, koristeći postupak poznat kao [[funduskopija]]. Za masovnija testiranja vida na terenu mogu se koristiti za otkrivanje tzv. pin-point strukturnih lezija u vidnom živcu ili dalje uz vidne puteve. === Pokreti očiju (III, IV, VI) === [[Datoteka:Lawrence 1960 14.13.png|mini|desno|200px|Različita odstupanja očiju, uzrokovana nenormalnom funkcijom usmjeravanja moždanih nerava]] [[Datoteka:Cranial nerve VII.svg|mini|desno|200px|Nerv lica (facijalis) prolazi kroz kamenastu sljepoočnu kost, unutrašnje uho, kanal lica, stilosisasti otvor, a zatim [[paratiroidna žlijezda|paratiroidnu žlijezdu]] ]] Oštećenja živaca III, IV ili VI mogu uticati na kretanje očne jabučice. Mogu uticati na oba ili jedno oko; u svakom slučaju vjerovatno se javlja dvostruko viđenje ([[diplopija]]), jer je kretanje očiju više nije sinhronizirano. Živci III, IV i VI se testiraju posmatranjem kako oko slijedi objekt u različitim pravcima. Ovaj predmet može biti prst ili igla (štapić), koji može biti premješten u različitim pravcima za testiranje [[brzina potrage|brzine potrage]]. Ako oči ne djeluju zajedno, najvjerovatnije uzrok je oštećenje na određenom lobanjskom nervu ili njegovom jezgru. Oštećenje na okulomotorna živca (III) može izazvati dvoslike ([[diplopija]]) i nemogućnost da se koordiniraju pokreti oba oka ([[strabizam]]) i opuštanje očnog kapka ([[ptoza]]) i širenje [[zjenica]] ([[midrijaza]]). [[Tumor]]i mogu također dovesti do nemogućnosti otvaranje očiju, zbog paralize [[mišić]]a podizača ''[[levator palpebrae]]''. Osobe koje pate od oštećenja okulomotornog nerva mogu to nadoknaditi naginjanjem glave za ublažavanje simptoma zbog paralize jednog ili više mišića oka koji to kontroliraju. Oštećenja na trohlearnom živcu (IV) također može uzrokovati [[dvoslika|dvoslike]] u oku koje su izvedee i povišene. Rezultat će biti da oko ne može da se pravilno kreće prema dolje (naročito u unutarnjoj poziciji). To je zbog umanjenja sposobnosti [[gornji kosi mišić|gornjeg kosog mišića]], za koji je nadražan trohlearni nerv. Oštećenja na abducensnog živca (VI) može dovesti do [[diplopija|diplopije]]. To je zbog umanjene sposobnosti [[bočni pravi mišić|bočnog pravog mišića]], koji je kontroliran preko abducensa. === Trograni živac – trigeminus (V) === Trigeminus (V) se sastoji od tri različite grane: vidna (V1), gornjevilična (V2) i donjevilična (V3). U kombinaciji, ovi nervi dobijaju informacije iz čula u koži lica i kontrolira mišiće žvakanja. Postoje uvjeti koji utiču na poremećaje trigeminusa (V), koji uključuju [[neuralgija trigeminus|neuralgiju trigeminusa]], [[klaster]] [[glavobolja]] i [[zoster]]trogranog živca. Njgova [[neuralgija]] se javlja kasnije u životu, od srednjih godina pa nadalje, najčešće nakon 60. To stanje obično povezano sa veoma jakim bol koji se širi preko područja za koje su nadraženi gornjevilična ili donjevilična grana trigeminusa (V2 i V 3). Facijalisa prolazi kroz [[kamenasta sljepoočna kost|kamenastu sljepoočnu kost]], [[unutrašnji ušni kanal]], [[kanal lica]], [[stilomastoidni foramen]], a zatim [[pluvačne žlijezde|parotidne žlijezde]]. === Izrazi lica (VII) === [[Datoteka:Lawrence 1960 16.9.png|mini|desno|200px|Devijacija uvule zbog oštećenja IX moždanog živca]] Lezije facijalisa (VII) se mogu ispoljavati kao [[paraliza lica]]. Pogođena osoba nije u mogućnosti za pokretanje mišića na jednoj ili obje strane lica, vrlo česta je i općenita privremena paraliza, poznata kao [[Bellova paraliza]]. Ona je rezultat idiopatska (nepoznatog porijekla), jednostrana. Oštećenja donjeg motornog facijalisa karakterizira nesposobnost za pomicanje ipsilateralnog mišićnog izraza lica, uključujući i visinu obrva i neravnog čela. Pacijenti sa Bellovom paralizom često imaju spuštena [[usta]] na pogođenoj strani i često imaju problema sa žvakanjem jer je zahvaćen [[bukcinator mišića]]. === Sluh i ravnoteža (VIII) === Vestibulokohlearni nerv (VIII) se dijeli u vestibularni i kohlearni živac. Vestibularni dio je odgovoran za inerviranje predvorja i polukružna kanala u [[unutrašnje uho|unutarnjem uhu]]; ova struktura prenosi informacije o ravnoteži i važna je komponenta [[vestibulookularni refleks|vestibulookularnog refleksa]], koji oddržava stabilnost glave i omogućava očima praćenje pokretnih objekata. [[Kohlearni živac]] prenosi informacije iz [[pužnica|pužnice]], omogućavajući čujnost [[zvuk]]a. Oštećenje [[vestibulski živac|vestibulskog živca]] može dovesti do osećaja predenja, zujanja i vrtoglavice. Funkcija ovog živca može se testirati stavljanjem hladne i tople vode u uši i prečenjm pokreta očiju (toplotna stimulacija]]. Oštećenja na vestibulokohlearnom živcu mogu također izazvati ponavljanje i nevoljnih pokreta očiju ([[nistagmus]]), posebno kada se gleda u horizontalnoj ravni. Oštećenje pužnog nerva će izazvati djelimičnu ili potpunu [[gluhoća|gluhoću]] u pogođenom uhu. === Okus i salivacija (IX) === Jezično-farinksni nerv (IX) inervira stilofarinksni mišića i čulnu funkciju orofarinksa i zadnjeg dijela jezika. Ovaj živac također parasimpatički inervira [[parotidna žlijezda|parotidne žlijezde]]. Jednostrano odsustvo geg refleksa ukazuje na oštećenje glosofarinksnog živca (IX), a možda i vagusa (X). === Lutalac – vagus (X) === Gubitak funkcije vagusa (X) će dovesti do gubitka parasimpatičke inervacije velikog broja ostruktura. Glavni efekti oštećenja vagusa mogu uključivati porast [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] i ubrzanje [[puls]]a. Izolirana disfunkcija samo vagusa je rijetka pojava, ali se može dijagnosticirati po hrapavom glasu, zbog disfunkcije jedne od njegovih grana, ponavljajućeg [[grkljanski nerv|grkljansog nerva]]. Oštećenje ovog živca može dovesti u poteškoća u gutanju. === Razina ramena i okretanje glave (XI) === [[Datoteka:Lawrence 1960 14.14.png|mini|desno|200px|thumb|Uvijena [[lopatica]] se može pojaviti zbog oštećenja moždinskog dodatnog živca]] Oštećenje pomoćnog živca (XI) izaziva istostranu slabost u [[trapezasti mišić|trapezastom mišiću]]. To se može testirati tražeći predmet za podizanje ramena ili kretanje ramenima, na koja se [[lopatica|lopatice]] vire, u krilnom položaju. Osim toga, ako je živac oštećen, može biti prisutna i slabost ili nemogućnost da se uzdignu lopatice jer mišić [[levator skapule]] je tada isključivo u mogućnosti izvesti ovu funkciju. U zavisnosti od lokacije oštećenja, može se javiti i slabost u sternokleidomastoidnom mišiću, koji djeluje na okretanje glave tako da se lice ukazuje na suprotnoj strani. === Pokreti jezika (XII) === {{multiple image | image1=Lawrence 1960 14.11.png | caption1= Oštećenje podjezičnog živca može izazvati nestosobnost pomjeranja jezika van ravnog položaja |image2=Unilateral hypoglossal nerve injury.jpeg | caption2=Slučaj jednostrane povrede podjezičnog živca koji je ozlijeđen odstranjenjem ciste.<ref>{{Cite journal|title = A case with unilateral hypoglossal nerve injury in branchial cyst surgery|url = http://www.thieme-connect.de/DOI/DOI?10.1186/1749-7221-7-2|journal = Journal of Brachial Plexus and Peripheral Nerve Injury|date = 1. 1. 2014|pmc = 3395866|pmid = 22296879|volume = 07|issue = 01|doi = 10.1186/1749-7221-7-2|first = Sudipta|last = Mukherjee|first2 = Chandra|last2 = Gowshami|first3 = Abdus|last3 = Salam|first4 = Ruhul|last4 = Kuddus|first5 = Mohshin|last5 = Farazi|first6 = Jahid|last6 = Baksh|access-date = 8. 2. 2016|archive-date = 4. 6. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180604225613/https://www.thieme-connect.de/DOI/DOI?10.1186/1749-7221-7-2|url-status = dead}}</ref> | align=right | direction=horizontal | height1=200 }} [[Podjezični živac]] (XII) je jedinstven po tome što je kontroliran [[motorna kora|motorne kore]] obje hemisfere mozga. Oštećenje živca na nižim motornim razinama [[neuron]]a može dovesti do fascikulacija ili [[atrofija|atrofije]] mišića jezika. Fasciculacije jezika se ponekad opisuju da izgledaju kao "torbasti crvi". Oštećenja gornjeg motornog neurona neće dovesti do atrofije ili fascikulacija, već samo slabosti nadraženih mišića. Kada je oštećen živac, to će dovesti do slabosti jezik kretanja na jednoj strani. Kada oštećene i proširene, jezik će se kretati prema slabiji ili oštećene strane, kao što je prikazano na slici. [11] == Klinički značaj == === Ispitivanja funkcije === Liječnici, [[neurologija|neurolozi]] i drugih medicinskih stručnjaci mogu provesti ispitivanje moždanih nerava kao dio neurološkog pregled a funkcionalnost kranijskih živaca. Ovo je vrlo formaliziran niz testova za procijenu status svakog nerva. Takvo ispitivanje počinje opservacijom pacijenta, jer su neka oštećenja moždanih nerava vidljiva u simetriji očiju ili lica. Testiranje oštećenja [[vidno polje|vidnog polja]] ili [[nistagmus]]a je moguće preko analize specifičnih pokreta očiju. Od pacijenta se traži za obavljanje različite pokrete lica, kao što su spuštanja obraza. Sluh se pregleda provjerom čujnosti šaptanje i [[zvučna viljuška|zvučne viljuške]]. Asimetričan položaj [[uho|ušnih resica]] može ukazivati na oštećenja u jezično-farinksnog živca. Sposobnost pacijenta da koristi rame u raznim pozicijama, primjenjuje se za procjenu stanja živca (XI), a funkcije pacijentovog jezika se ocjenjuje posmatranjem različitih pokreta tog organa. === Oštećenja === ==== Pritisak ==== Živci mogu biti komprimirani zbog povećanog unutarćelijskog pritiska. Massovog efekta [[ intracerebralno krvarenje|intracerebralnog krvarenja ili pritiska [[tumor]]a na nerve i ometanja prijenosa impulsa duž živca. Gubitak funkcije jednog moždanog živca ponekad može biti prvi simptom [[kancer|unutarkranijskog raka]] ili [[kancer|raka baze lobanje]]. Porast unutarlobanjskog pritiska može dovesti do umanjenja sposobnosti vidnog nerva (II), zbog kompresije okolnih vena i kapilara, uzrokujući oticanje [[očna jabučica|očne jabučice]] ([[papiloedem]]). Rak, kao što je [[očni glijom]], može uticati na vidni živac (II). [[Tumor hipofize]] može komprimirati optički trakt ili [[optička hijazma|optičku hijazmu]] vidnog živca (II), što dovodi do gubitka [[vidno polje|vidnog polja]]. Tumor hipofize može se nastaviti u kavernozni sinus, kompresijom okuluomotornog živca (III), trohlearnog živca (IV) i abducensa (VI), što dovodi do dvostrukog vida i [[strabizam|strabizma]]. Ovi živci mogu biti pogođeni [[hernija]]ma sljepoočnog režnja mozga, usljed poremećaja [[falx cerebri]]. Smatra se da [[neuralgija trigeminusa]], u kojoj je jedna strana lica izuzetno bolna,posljedica kompresije živca i arterije na izlazu iz mozga. [[Akustični neurom]], posebno na spoju između [[pons]]]a i moždine, može komprimirati ner facijalis (VII) i vestibulokohlearni živac (VIII), što izaziva i senzorni gubitak na pogođenoj strani. ==== Moždani udar ==== Okluzija krvnih sudova koji snabdevaju živce ili njihova jezgra, što je [[ishemijski moždani udar]], može izazvati specifične znakove i simptome koji se mogu lokalizirati, na mjestu okluzije. Ugrušak u krvnom sudu i pražnjenje kavernoznog sinusa (tromboza|tromboza kavernoznog sinusa]] ) utiče na okulomotorni (III), trohlearni (IV), mirisni ogranak trogranog živca (V1) i abducensa (VI). ==== Upala ==== Upala nerava je rezultat infekcije, koja može oslabiti funkciju bilo kojeg od moždanih nerava. Upala živca lica (VII) može izazvati bolest zvanu [[Bellova paraliza]]. [[Multipla skleroza]], upalni proces koji može proizvesti gubitak [[mijelin]] koji prekrivai okružuje lobanske živce, može izazvati različite prelazne simptoma koji utiču na više ovih živaca. Bolesti [[Lobanja|lobanjskih]], kostiju, kao što su [[Pagetova bolest]] i povrede živaca tokom neurohirurgijue (kao što je uklanjanje tumora) i drugi mogući uzroci kranijalnih nerava, utiću na funkcionalnost pojedinih živaca i/ili njihovih mogućih kombinacija. == Historija == [[Galen]] (129-210 p,ne.) je pisao pod nazivom ''sedam parova kranijskih živaca''. Mnogo kasnije, [[1664]]., Sir Thomas Willis je predložio da zapravo ima 10 pari moždaninh živaca. Konačno, [[1778]]., Soemmering je opisao 12 pari ovih živaca, što je danas općenito prihvaćeno. Međutim, zbog toga što mnogi od živaca izlaze iz matičnih korijenaova mozga, postoje kontinuirane rasprave o tome koliko nerva tu zapravo ima i kako bi ih trebalo grupirati. Kao što je ranije iskazano, postoje razlozi da se razmotri da su mirisni (I) i optički (II) nervi dio moždanog trakta, a ne kranijski živci. Osim toga, kod ljudi postoji i vrlo mali [[terminalni živac]] (N ili O), ali ne može biti funkcionalan. U drugim životinja, čini se da je važno da se seksualno prijemčivost ostvaruje na osnovu percepcije [[feromon]]. == Ostale životinje == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | image1 = Lawrence 1960 1.3 A.png | width1 = 200 | alt1 = | image2 = Lawrence 1960 1.4 A.png | width2 = 200 | alt2 = | footer = [[Mozak]] [[ajkula|morskog psa]] u dvije projekcije <br>vrh: ''ventralno'' dno: ''lateralno''<br>Dodatni (XI) I podjezični živaca (XII) se ne mogu vidjeti jer nisu redovno prisutni kod svih [[kičmenjak]]a. | footer_align = center }} Moždani živci su prisutni i kod drugih [[kičmenjak]]a. Ostali [[amnioti]] (ne-vodozemni tčetveronošci) imaju ove živci slične onima kod ljudi. Kod [[anamnioti|amniota]] ([[riba|ribe]] i [[vodozemci]]), pomoćni (XI) i podjezični živac (XII) ne postoje, uz dodatak živca (XI) koji je sastavni dio vagusa (X); podjezični živac (XII) predstavlja varijablu u broju kičmenih nerava u nastajanju od kićmenih segmenata koji su spojeni u potiljku. Ova dva živca su postali samo diskretni živci kod predaka amniota (tetrapoda, osim ne-vodozemaca). == Također pogledajte == *[[Živac]] *[[Mozak]] *[[Lobanja]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Cranial nerves}} * http://www.brainfacts.org/brain-basics/neuroanatomy/articles/2011/cranial-nerves/ Cranial nerve video] (Brainfacts.org) * http://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/m/s3/chapter07.html 3,7][http://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/m/s3/chapter08.html 3,7] Ocular motor system & control (Neuroscience online textbook) * https://web.archive.org/web/20160201154926/http://www.yale.edu/cnerves/ Yale Cranial nerve review] (Yale Center for Advanced Instructional Media) * https://web.archive.org/web/20160304224926/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/cn/cranial.htm Cranial nerves review] (BIO 201 fall 1997 Gateway Community College) * http://www.liv.ac.uk/~rbj/RBJ/rbjteaching/Oculomotors.htm Cranial nerve animations] (University of Liverpool Veterinary School). {{nervni sistem}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Moždani nervi|*]] 43lgdhtw9q33s7ny3pp9dixcmbp86eh Kuči 0 458163 3924760 3897693 2026-09-12T06:38:30Z Emirkuc 118200 Proširen i preveden članak prema opsežnijoj, akademski referenciranoj verziji (engleska Wikipedia); dodan odjeljak o Y-DNK genetici uključujući manjinsku R1a lozu, uz napomene o neprovjerenim porodičnim izvorima; sređene reference i slike. 3924760 wikitext text/x-wiki {{kratki opis|Historijsko pleme i regija u istočnoj Crnoj Gori}} {{Tribes of MNE&H}} '''Kuči''' ([[Crnogorski jezik|crnogorski]]: Кучи, ''Kuči''; albanski: ''Kuçi'', {{IPA|/kutʃi/}}) su [[Plemena Crne Gore|pleme]][[Albanci|albanskog]] porijekla, historijski smješteno u današnjoj centralnoj i istočnoj [[Crna Gora|Crnoj Gori]] (regija [[Brda (Crna Gora)|Brda]]), sjeveroistočno od [[Podgorica|Podgorice]], a prostire se duž granice s Albanijom. Procesi [[slavizacija|slavizacije]] tokom [[Osmansko carstvo|osmanskog]] perioda i kasnije omogućili su etno-jezičke promjene unutar velikog dijela zajednice. Zbog toga se pripadnici Kuča danas najvećim dijelom izjašnjavaju kao [[Crnogorci]] i [[Srbi]], dok se manjina i dalje izjašnjava kao Albanci. U drugim područjima, poput [[Sandžak|Sandžaka]], mnogi muslimanski potomci Kuča danas se izjašnjavaju kao [[Bošnjaci]]. Genetsko testiranje pojedinačnih porodičnih loza unutar plemena, uključujući grane danas naseljene u Sandžaku, dodatno je identifikovalo očinske (Y-DNK) loze koje odstupaju od dominantne haplogrupe plemena — nalaz koji je detaljnije obrađen u nastavku (vidi odjeljak "Genetika").{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Kuči se prvi put spominju u historijskim izvorima 1330. godine, kao bratstvo iz albanskog katuna u blizini [[Skadarsko jezero|Skadarskog jezera]], pod jurisdikcijom manastira [[Visoki Dečani]]. Sama regija prvi put se spominje 1485. godine kao nahija [[Skadarski sandžak|Skadarskog sandžaka]]. Tokom vremena, nekoliko talasa doseljenika naselilo je regiju i formiralo historijsku zajednicu Kuča. Regija je poznata po otporu osmanskoj vlasti i po ključnoj ulozi u stvaranju moderne [[Kneževina Crna Gora|Crne Gore]]. Sve do 17. vijeka, kučka oblast bila je podjednako pravoslavna i katolička. Danas je pretežno pravoslavna, izuzev katoličke zajednice u [[Koja e Kuçit|Koji]]. Prelasci na islam bilježe se već od 1485. godine. U 17. i 18. vijeku, dobrovoljno i nedobrovoljno, mnogi pripadnici plemena počeli su se naseljavati u [[Plav, Crna Gora|Plavu]]-[[Gusinje|Gusinju]], [[Opština Rožaje|Rožajama]] i širem području Sandžaka. Mnogi njihovi potomci danas se izjašnjavaju kao muslimani Bošnjaci. Historija naroda Kuča odražava raznolikost ovog prostora i njegov položaj na raskrsnici različitih kultura i religija. Uz [[Marko Miljanov|Marka Miljanova]] (1833–1901), crnogorskog narodnog heroja koji je predvodio pleme u crnogorsko-osmanskim ratovima 1861–62. i 1876–78, potomci Kuča uključuju i [[Jakup Ferri|Jakupa Ferrija]] (1832–1879), albanskog narodnog heroja koji se borio protiv Miljanovljeve aneksije njegove domovine, Plava, Crnoj Gori. Savremene ličnosti uključuju [[Momir Bulatović|Momira Bulatovića]], crnogorskog političara i prvog predsjednika Republike Crne Gore, te [[Fahrudin Radončić|Fahrudina Radončića]], bošnjačkog političara i bivšeg ministra sigurnosti Bosne i Hercegovine. == Ime == === Potvrde === Ime se javlja na više albanskih naseljenih područja, uključujući toponime u [[Skadar|Skadru]], [[Tirana|Tirani]], [[Berat]]u, [[Vlora|Vlori]] i [[Korča|Korči]], kao i antroponime i toponime kod srednjovjekovnih albanskih zajednica na [[Peloponez]]u — na primjer, selo ''Kuçi'' (danas [[Chelidoni]], poznato do 1955. kao ''Koutsi'') zabilježeno je kao albansko naselje (''cemā'at-i Arnavudān'') između 1460. i 1463. godine.<ref name=Liakopoulos/> Prema [[Giuseppe Valentini (albanolog)|Giuseppeu Valentiniju]], i arbereško prezime ''Cuccia'' direktno odgovara plemenskom imenu Kuča. Valentini dalje povezuje albanske Kuçi iz srednjovjekovne Grčke, navodeći da sicilijansko-arbereška porodica Cuccia potiče od izvjesnog ''Pietra Cuccije'', koji je stigao iz Grčke 1467. godine. Prezime se javlja najmanje 19 puta među albanskim stradiotima zabilježenim između 1482. i 1547, a Valentini navodi i razne toponime povezane s plemenskim imenom širom Albanije i arvanitskih naselja u Grčkoj.<ref>{{cite book |last1=Valentini |first1=Giuseppe |title=Sviluppi Onomastico-Toponomastici Tribali delle Comunità Albanesi in Sicilia |date=1955 |url=https://docs.google.com/gview?url=www.dimarcomezzojuso.it/pubs/710/libro.pdf&embedded=true}}</ref> Prema predanju plemena [[Berisha (pleme)|Beriša]], Stari Kuči nazivaju se ''Berisha i Kuq'' (Crvena Beriša), za razliku od ''Berisha i Bardh'' (Bijela Beriša), naziva koji se koristi za Berišu iz Pukë, Mërturi i dio Pipera koji svoje porijeklo vezuje za Berišu.{{sfn|Elsie|2015|p=184-5}} === Etimologija === Etimologija imena Kuči (albanski: Kuçi) nije razjašnjena. Mnogi naučnici prihvataju stav da ime potiče od albanskog "kuq" (gegijski albanski {{IPA|aln|/kut͡ʃ/|}}, "kuç" u albanskom alfabetu) — crveno, u krajnjoj liniji od latinskog "coccaeus", uz albanske glasovne promjene. Ovu tezu prvi je iznio [[Gustav Meyer]], a prihvatili su je [[Pavle Ivić]], [[Petar Šimunović]] i mnogi drugi.<ref>{{cite book |last1=Loma |first1=Aleksandar |title=Топонимиjа Бањске хрисовуље ка осмишљењу старосрпског топономастичког речника и бољем познавању општесловенских именословних образаца |date=2013 |page=127 |publisher=Srpska akademija nauka i umetnosti |isbn=978-86-7025-621-7}}</ref><ref>{{cite book |last=Murvar |first=Vatro |title=Nation and Religion in Central Europe and the Western Balkans |year=1989 |publisher=FSSSN Colloquia and Symposia, University of Wisconsin |page=103}}</ref><ref name=Liakopoulos>{{cite book |last1=Liakopoulos |first1=Georgios |title=The Early Ottoman Peloponnese |date=2019 |pages=73, 115}}</ref> Zagovornici ove teze ističu da je ona u skladu s gegijskim izgovorom osnovne riječi, budući da gegijski dijalekat — historijski govoren upravo u kontaktnoj zoni Skadar–Crna Gora, iz koje potiče osnivačko bratstvo plemena — izgovara "kuq" kao "kuç" (približno "kuč"), oblik vrlo blizak zabilježenom plemenskom imenu. Alternativne etimologije iz albanskih izvora uključuju "kuç" ("štene, psić"), koju predlaže Biris (1998), i "kuci" ("mjesto na velikoj nadmorskoj visini, vrh, strma stijena"), koju predlažu Sarris (1928) i Fourikis (1929).<ref name=Liakopoulos/> Stanišić predlaže izvedenicu od rumunskog "cuci" ("brda"), iz sličnog izvora kao albansko "kuci". [[Idriz Ajeti]] i [[Eqrem Çabej]] smatrali su "kuq" malo vjerovatnim i predložili izvedenicu od "kuç" ("zemljani lonac", figurativno "dolina") kao geografsku odrednicu za stanovnike doline, budući da je ime rasprostranjeno među albanofonim skupinama.<ref>{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=ALBANIAN LANGUAGE STUDIES |year=2017 |publisher=ASHAK |page=622}}</ref> [[Aleksandar Loma]] ukazuje na moguću, iako nejasnu, vezu s toponimom "Kučevo", za koji predlaže niz slavenskih (npr. *"kučь" u značenju "bukavac", *"kuti" u značenju "kovati") i neslavenskih etimologija, kao i veze s poljskim toponimima "Kucz" i "Kuczów".{{sfn|Loma|2013|p=127}} Srpski i crnogorski autori dodatno su ukazivali na široku rasprostranjenost korijena "Kuč"/"Kuć" u južnoslavenskoj i poljskoj toponimiji i antroponimiji (npr. "Kučići", "Kučine", "Kučajna", "Kučevo", te poljsko prezime "Kuć", zabilježeno od 1391. godine), tvrdeći da sama učestalost ovog korijena u isključivo slavenskim govornim sredinama, bez ikakve albanske jezičke veze, oslabljuje tezu da je albansko "kuq" jedino ili najvjerovatnije porijeklo plemenskog imena, nasuprot mogućnosti da je riječ o kasnijoj narodnoj reinterpretaciji već postojećeg slavenskog toponima.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Ipak, glavna struja historijske lingvistike i dalje tretira albansku izvedenicu kao najbolje potkrijepljenu etimologiju, na osnovu potvrđenog albanofonog porijekla plemena u 14. i 15. vijeku (vidi odjeljak "Porijeklo"). == Geografija == [[Datoteka:Kartakuca.jpg|thumb|300px|Karta Kuča (žutom bojom) krajem 19. vijeka]] Kučka regija nalazi se u okviru opštine Podgorica i obuhvata gotovo cijeli istočni dio Podgorice, izuzev Koćija, koji pripada opštini Tuzi. Nezvanični centar Kuča je selo Ubli, koje je prema popisu iz 2011. imalo 227 stanovnika, a u kojem se nalazi nekoliko ustanova poput doma kulture, osnovne škole "Đoko Prelević", bolnice, policijske stanice i nekadašnje tekstilne fabrike.<ref name="monstat">{{cite web |title=Census 2011 data - Montenegro |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=393&pageid=57 |website=Monstat |publisher=Zavod za statistiku Crne Gore |access-date=15. februar 2020}}</ref> Ubli se nalazi u Gornjim Kučima i obuhvata sela Prelevići, Pavićevići, Živkovići, Kostrovići i Rajovići. Ostala sela Gornjih Kuča su Medun, Orahovo, Bezjovo, Cvilin, Fundina, Koći, Kržanja, Kosor, Liješta, Dučići, Vrbica, Donje Stravče, Gornje Stravče, Zaugao, Brskut, Zagreda, Momče, Ubalac i Raći. Donji Kuči obuhvataju Doljane, Murtovinu, Staru Zlaticu i Zlaticu. Kučka regija se dijeli na dvije glavne historijske podregije: * Stari Kuči ("Starokuči"), pravoslavno bratstvo, koje slavi Mitrovdan. * [[Drekalovići]] ("Novokuči"), pravoslavno bratstvo, koje slavi Nikoljdan. Dijelom šire kučke regije smatra se i područje Koje, katoličkog albanskog plemena. Ono je postalo dio Crne Gore 1880. godine i obuhvata naselja Koći i Fundina. Regija Koje nalazi se između Trieshija na jugu i Kuča u užem smislu na sjeveru. Stanovnici Koje nazivaju se "Kojanë". Neka sela se nalaze između kučkih podregija — na primjer, selo Orahovo nalazi se između Starih Kuča i Koje. Druga naselja koja su nekada pripadala jednoj kučkoj podregiji vremenom su prešla u druge regije.{{potreban citat|datum=juni 2023}} == Historija == === Porijeklo === [[Datoteka:Old Kuci 1416.png|thumb|300px|Selo Kuç, Skadar, Albanija, 1416–1417.]] Albanskog porijekla, Kuči su prošli kroz postepen proces kulturne integracije u susjedno slavensko stanovništvo.<ref name=Xhufi_2021>{{harvnb|Xhufi|2021|pp=32–33|ps=: "Tako je početkom tog stoljeća, 1614. godine, Marian Bolizza iz Kotora, dobro obaviještena i pouzdana osoba Mlečana, definisao pleme Kuči na planini Bardha kao albanske katolike, predvođene vođama Lalëom Drekalijem i Nikom Raikuom. Međutim, drugi izvor iz tih godina navodi da su Kuči već bili podijeljeni na 'pola šizmatika i pola latina'. Decenijama kasnije, 1699, ispostavilo se da su se Kuči većim dijelom preobratili u pravoslavlje, dok je manji dio, Triepsh, nastavio zadržavati katoličku vjeru. Ipak, ove dvije kučke grupe bile su saveznice (confederati). Čak i 1688. godine, Boetius je pleme Kuči, kao i pleme Piperi, smatrao Albancima. Na osnovu ovoga, savremeni autori smatraju stanovništvo planine Bardha Albancima sve do kasnog srednjeg vijeka, uz istovremeno prepoznavanje stalnog procesa slavizacije."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sundhaussen |first1=Holm |title=Nationsbildung und Nationalismus im Donau-Balkan-Raum |journal=Forschungen zur osteuropäischen Geschichte |date=1993 |volume=48 |page=237 |isbn=978-3-447-03265-0}}</ref><ref>Robert Elsie (2015), The Tribes of Albania: History, Society and Culture, Bloomsbury Publishing, str. 3: "Danas slavenofoni Kuči iz Crne Gore, na primjer, prvobitno su bili albanofoni."</ref><ref>Curtis, Matthew C. (2012), "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence", doktorska disertacija, Ohio State University, str. 38, 112: "poznato je da su pojedina plemena (npr. Piperi i Kuči) prešla iz mješovitog albansko-slavenskog govornog sastava u isključivo slavenski."</ref><ref>{{Cite book| title=Historical Records| publisher=Historijski institut Univerziteta Crne Gore| date=2018 | page=94}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hetzer |first1=Armin |title=Nominalisierung und verbale Einbettung in Varietäten des Albanischen |date=1995 |publisher=Harrassowtiz |page=66}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hetzer |first1=Armin |title=Lehrbuch der vereinheitlichten albanischen Schriftsprache |date=1978 |publisher=Buske |page=140}}</ref><ref>{{cite book |last1=Malcolm |first1=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |date=2020 |publisher=Oxford}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mulić |first1=Jusuf |title=O nekim posebnostima vezanim za postupak prihvatanja Islama u Bosni i netačnostima koje mu pripisuju |journal=Anali Gazi Husrev-Begove Biblioteke |date=2005 |volume=13}}</ref> Kuči se prvi put spominju 1330. godine, u drugoj i trećoj povelji [[Dečanske hrisovulje|Dečanskih hrisovulja]].{{refn|group=lower-alpha|Miloš Blagojević je zaključio da je treća povelja morala biti napisana između 1343. i 1345. godine.<ref>{{Cite journal |last=Blagojević |first=Miloš |date=1970 |title=Kada je kralj Dušan potvrdio Dečansku hrisovulju? |journal=Istorijski časopis |volume=16–17 |pages=70–86}}</ref>}} Tu se spominje izvjesni "Petar Kuč" (albanski: "Pjetër Kuçi"), pripadnik albanskog katuna,<ref name=":0">{{Cite book |last1=Ivić |first1=Pavle |last2=Grković |first2=Milica |title=Dečanske hrisovulje |publisher=Institut za lingvistiku |year=1976 |location=Novi Sad |pages=127}}</ref> smatran vođom kučkog bratstva.<ref name="Pulaha2">{{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve dhe krijimin e fiseve në Shqipe ̈rine ̈ e veriut shekujt XV-XVI |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12 |pages=94–5}}</ref> Za razliku od vlaških katuna pomenutih u poveljama, nije naznačena lokacija albanskog katuna, no Branislav Đurđev je pretpostavio da se nalazio u Zeti.{{sfn|Đurđev|1984|p=96}} Kuči se ponovo spominju u mletačkom katastru Skadra iz 1416–1417, gdje je selo "Kuç" ("Kuč") zabilježeno kao malo naselje od osam domaćinstava u blizini samog grada, na čelu s izvjesnim "Jon Nadom".<ref name="Zamputi">{{cite book |last1=Zamputi |first1=Injac |title=Regjistri i kadastrës dhe i koncesioneve për rrethin e Shkodrës 1416–1417 |date=1977 |publisher=Akademija nauka Albanije |pages=69}}</ref> Dva druga domaćinstva vode sinovi Nenada — Gjergj ("Giergi" u originalnom dokumentu) i Lazër ("Lazzaro"). Izvjesni "Jon Progani" bio je oženjen sa "Nesom" (deminutiv imena Nenada); njegov sin, Gjin Progani, također je bio glava domaćinstva, kao i "Jon Serapa", "Gjergj Tina" i "Pali Samrishi".<ref name="Zamputi"/> Plaćali su po jedan dukat poreza po domaćinstvu mletačkom upravitelju Skadra.<ref name="Zamputi"/> Pripadnici ovog bratstva živjeli su i u drugim selima, poput Šurdanija, gdje je tri od šest domaćinstava bilo kučkog porijekla.<ref name="Zamputi"/> Prostor na istočnoj obali Skadarskog jezera i zetske župe postali su teritorija na koju su se Kuči, zajedno s drugim zajednicama poput Bitidosa i Bušatlija, kasnije doselili. Godine 1455, Kuči — za koje pojedini naučnici pretpostavljaju da se u tom trenutku još nisu potpuno teritorijalno formirali kao pleme<ref>{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=ALBANIAN LANGUAGE STUDIES |year=2017 |publisher=ASHAK |page=637}}</ref> — učestvovali su u zboru zajedno s 50 drugih plemena Gornje Zete. Kao rezultat ovog zbora, gospodar Zete Stefan Crnojević dobio je saglasnost i ovlaštenje da potpiše ugovor s Mletačkom Republikom, kojim je Zeta stavljena pod mletačku jurisdikciju, pod uslovom da mitropolit Zete ne bude podređen Katoličkoj crkvi.<ref name=Bojka>{{cite book|author=Djukanović, Bojka|date=2023 |title=Historical Dictionary of Montenegro|quote=Zetski zbor je naziv za skupštinu 51 plemenskog poglavara, predstavnika zetskih oblasti, održanu 6. septembra 1455. na ostrvu Vranjina na Skadarskom jezeru. Na tom sastanku, vojvoda Stefan Stefanica Crnojević je, uz saglasnost plemenskih predstavnika, potpisao ugovor s Mletačkom Republikom, kojim je Zeta stavljena pod jurisdikciju Mletačke Republike.}}</ref> === Osmanski period === U osmanskom defteru Skadarskog sandžaka iz 1485. godine, Kuči se prvi put spominju kao nahija na svojoj današnjoj lokaciji. U tom trenutku, nahija Kuči obuhvatala je zajednice koje su kasnije formirale dvije različite administrativne jedinice i bajrake: Kuči i Triepshi. Ukupan broj domaćinstava u osam naselja nahije bio je 253: Pantalesh (110), Brokina (12), Bardhani (25), Radona (55), Bankeq (11), Stani (24), Bytidosi (11), Llazorçi (5).<ref name="Pulaha">{{cite book |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Defter i Sanxhakut të Shkodrës 1485 |date=1974 |publisher=Akademija nauka Albanije |pages=119–122}}</ref> Llazorçi je bilo naselje drugog, manjeg plemena, Lazorija, koji se 1330. spominju kao dio albanskog katuna.<ref name="Pulaha2"/> Do 1485. preselili su se sjevernije s kučkim bratstvima. Bankeq i dio Bytidosa vezani su za historijsku regiju Triepshi. U pogledu antroponimije, stanovništvo je pokazivalo suživot albanskih i slavenskih imena: od 253 domaćinstva, 105 glava domaćinstava nosilo je albanska imena, 53 mješovita albansko-slavenska imena, a 91 slavenska imena.<ref name="Pulaha2"/> Oko dvije trećine slavenske antroponimije (59 domaćinstava) bilo je koncentrisano u dva naselja, Radoni i Staniju.<ref name="Pulaha2"/> Radona je imala i oko petinu mješovite slavensko-pravoslavno-albanske antroponimije, a bila je i jedino naselje Kuča u kojem su 1485. živjeli muslimanski preobraćenici (5 od 55 domaćinstava) — među najranije zabilježenim muslimanskim prisustvom bilo gdje na kučkoj teritoriji.<ref name="Pulaha2"/> U defteru iz 1497. godine zabilježeno je 338 domaćinstava u jedanaest naselja, uključujući nova ili preimenovana naselja poput Pavlovića, Petrovića, Lješovića (Leshoviq), Lopara, Banjovića i Koćija (Koja).<ref>{{cite book|title=Istorija srpskog naroda: Doba borbi za očuvanje i obnovu države 1371–1537|author=Radovan Samardžić|publisher=Srpska književna zadruga|year=1892|page=426}}</ref> Ovo povećanje od 85 domaćinstava u samo nekoliko godina predstavlja talas izbjeglica i drugih zajednica koje su se naselile u oblasti dok su Osmanlije učvršćivale svoju vlast.<ref name="Pulaha2"/> Pavlovići i Banjovići, koji čine više od polovine novih domaćinstava, imaju pretežno slavensku pravoslavnu antroponimiju. Koći je historijsko naselje katoličkog albanskog plemena Koja, koje će se u potpunosti formirati kasnijih godina. Lješovići su u oblast došli iz redova katoličkog albanskog plemena Kelmendi, južno od Kuča.<ref name="Pulaha1972">{{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12 |page=102}}</ref> Mnoga od ovih bratstava danas više ne postoje, dok su neka postala dio Trieshija i Koje.{{sfn|Đurđev|1984|p=21}} Ova bratstva su formirala "Stare Kuče" ("Starokuči"), zajednicu raznolikih bratstava (klanova), za razliku od Drekalovića, koji su tvrdili da potiču od jednog zajedničkog pretka.<ref name="Konstantinović1953">{{cite book|author=Mihailo Konstantinović|title=Анали правног факултета у Београду|volume=1-2|year=1953|page=67}}</ref> J. Erdeljanović je kod Starih Kuča zabilježio vrlo primjetne slučajeve postepenog spajanja različitih bratstava u jedno.<ref name="Konstantinović1953"/> Spajanje je bilo toliko finalizovano da mu je bilo teško odrediti dijelove tih složenih bratstava — "čak je i traženje u tom pravcu naišlo na oprez pomenutih pojedinaca".<ref name="Konstantinović1953"/> Dolaskom Drekalovića, starije porodice počele su sebe nazivati "Starim Kučima".<ref name=SEZ-8-125>{{cite book|author=Etnografski institut|title=Srpski etnografski zbornik|volume=8|year=1907|publisher=Akademija|pages=125–126}}</ref> Budući da Stari Kuči predstavljaju spajanje više genealoški različitih bratstava, a ne potomstvo jednog zajedničkog pretka, pojedinačne porodične loze unutar Starih Kuča ne moraju nužno dijeliti zajedničku Y-DNK lozu jedna s drugom — što je kasnije potvrđeno Y-DNK testiranjem pojedinačnih porodica (vidi odjeljak "Genetika"). Prema određenim usmenim predanjima i legendama, Stari Kuči potiču od pretka po imenu "Panta". U vezi s tim, naučnici poput Đurđeva i Pulahe tvrde da je ovo predanje odraženo u historijskom zapisu kroz potvrdu Pantaleša, glavnog naselja Kuča zabilježenog u osmanskom registru iz 1485. godine. Smatra se da je naselje dobilo ime po svom osnivaču, Panti Lleshiju, koji je vjerovatno živio u prvoj polovini 15. vijeka. Narodne legende dalje bilježe da je Panta imao više sinova, među kojima se "Mara", "Llesh", "Pjetri" i "Gjergj" navodno odražavaju kroz prezimena i patronime glava domaćinstava u osmanskom registru. Katuni Petrovići i Lješovići vjerovatno su se odvojili od naselja Pantalesh i vode porijeklo od Pantinih sinova Pjetrija i Llesha.{{sfn|Đurđev|1984|p=20}}{{sfn|Pulaha|1975|p=93}} Još jedan talas naseljavanja sredinom 16. vijeka predstavljaju Drekalovići, koji su postali važan dio Kuča.<ref name=Xhufi_2021/> U drugoj polovini 16. vijeka, posebno između 1560. i 1571, oružani ustanci proširili su se na sjevernoalbanskim teritorijama Mirdite, Skadra, Kelmendija, Kuča i Pipera, protiv Osmanskog carstva koje je tada bilo na vrhuncu moći. Albanski ustanci su se pojačali — posebno u Skadarskom i Dukađinskom sandžaku — tokom bitke kod Lepanta 1571, kada se Porta suočila sa snagama katoličkih sila Svete lige.{{sfn|Kola|2017|pp=368}} U defteru iz 1582/83, kučka nahija imala je 13 sela, u sastavu Skadarskog sandžaka.{{sfn|Vasić|1990}} Antroponimija u regiji bila je mješovita. U naseljima Bankeq, Bytadosa, Bardić, Lazarniči i Lješovići, mješovita albansko-slavenska imena sada su prevladavala nad tipičnim albanskim ličnim imenima. U selima Petrovići, Koći i Brokina, polovina glava domaćinstava nosila je tipična albanska imena, a polovina mješovita albansko-slavenska. Nasuprot tome, u Pavlovićima i Radoni dominirala je tipična slavenska antroponimija. Ovaj period obilježava vrijeme kada albanska toponimija počinje da se prevodi na slavenski ili dobija slavenske nastavke — npr. selo Bardhani počinje se javljati kao "Bardić", a Llazorçi kao "Lazarniči".<ref name="Pulaha2"/><ref name="Ajeti">{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=Studime për gjuhën shqipe |date=2017 |publisher=Akademija nauka Kosova |pages=623}}</ref> Administrativno, Kuči, Bratonožići i dio Plava bili su pod vojnicima Meduna i njegovim spahijama, iako zapovjednik nije imenovan; podlijegali su oporezivanju, uz određenu autonomiju. U 1610. godini, Kuče (''Cucci'') mletački sveštenik Marino Bizzi opisuje kao napola pravoslavne, napola katolike (''la metà scismatica e l'altra latina'').<ref name="Xhufi_2021" /> Godine 1613, Osmanlije su pokrenule pohod protiv pobunjenih plemena sjevernoalbanskih teritorija. Kao odgovor, plemena Vasojevića, Kuča, Bjelopavlića, Pipera, Kastrata, Kelmendija, Škrijelja i Hota formirala su politički i vojni savez poznat kao "Savez planina" ili "Albanske planine". Vođe su se zakleli na besu da će se svim silama oduprijeti nadolazećim osmanskim pohodima, štiteći tako svoju samoupravu.<ref>{{cite journal |last1=Kola |first1=Azeta |title=From serenissima's centralization to the selfregulating kanun |journal=Acta Histriae |date=januar 2017|volume=25 |issue=2 |pages=349–374}}</ref> Godine 1614. Kuče u pogledu etniciteta i religije opisuje dobro obaviješteni i pouzdani mletački izvor — Mariano Bolizza — koji ih naziva albanskim katolicima. Bolizza navodi da su "Lale Drecalou" (Lale Drekalov) i "Nico Raizcou" (Niko Rajčkov) bili zapovjednici katoličkih albanskih Kuča ("Chuzzi Albanesi"), koji su brojali 490 domaćinstava i 1.500 naoružanih ljudi, opisanih kao "vrlo ratoborni i hrabri".<ref name=Xhufi_2021/> Iste godine, Lale Drekalov je bio jedan od glavnih učesnika i organizatora skupštine Kuča, na kojoj je učestvovalo 44 vođa, uglavnom iz sjeverne Albanije i Crne Gore, s ciljem organizovanja ustanka protiv Osmanlija i traženja pomoći od Papstva.<ref name="Ergo42">{{cite book|last=Ergo|first=Dritan|chapter=Islam in the Albanian lands (XVth-XVIIth Century)|title=Religion und Kultur im albanischsprachigen Südosteuropa|year=2010|location=Frankfurt am Main|publisher=Peter Lang|pages=47}}</ref> Vođe su odlučile poslati i proglas kraljevima Španije i Francuske, tvrdeći da su nezavisni od osmanske vlasti.<ref>{{cite book|last=Kulišić|first=Špiro|title=O etnogenezi Crnogoraca|year=1980|publisher=Pobjeda|page=41}}</ref> Prva polovina 17. vijeka obilježena je važnim događajem u vjerskoj historiji Kuča. Vojvoda Lale Drekalov, koji je bio katolik, prešao je na pravoslavlje prilikom svog drugog braka sa rođakinjom vojvode bratonožićkog plemena. Kao glavni razlozi ove odluke navode se promjena političkih saveza prema pravoslavnim plemenima Crne Gore, uticaj pravoslavne crkve u regiji i sve veće razočaranje katoličkim silama Evrope. Drekalovljev prelazak ubrzo je praćen postepenim prelaskom svih katolika Kuča na pravoslavlje. Prema pisanju Francesca Bolizze kardinalu Caponiju 1649. godine, tri do četiri katoličkih sela u Kučima ostala su pod jurisdikcijom franjevačke misije u Grudi.<ref name="Zamputi1963">{{cite book |last1=Zamputi |first1=Injac |title=Relacione mbi gjendjen e Shqipërisë veriore e të mesme në shekullin XVII |date=1963 |publisher=Univerzitet u Tirani |page=378}}</ref> Prema historičarima Simi Milutinoviću i Dimitriju Milakoviću, katolike Kuča, Bratonožića i Drekalovića na pravoslavlje je preveo mitropolit Rufim Boljević.<ref>Ivan Jovović, 2013, Dvooltarske crkve na crnogorskom primorju.</ref> Franjevački izvještaj Giacinta Sospella iz 1652. godine oslikava završne faze akulturacije Kuča: "Neću se ovdje baviti Zetom kod Šestana... Govoriću, međutim, o četiri plemena — Piperima, Bratonožićima, Bjelopavlićima i Kučima. Na osnovu njihovih izuzetnih ratničkih sposobnosti, čini se da imaju albansku krv, i Albanci ih zaista takvim smatraju. Međutim, budući da gotovo svi primjenjuju pravoslavni obred i govore slavenskim jezikom, mogu se prije smatrati Slavenima nego Albancima."<ref>{{cite book |last=Xhufi |first=Pëllumb |title=Poeta nascitur, historicus fit |year=2013 |chapter=Përkime shqiptaro-malazeze në mesjetë |publisher=Albanisches Institut |location=St. Gallen |page=132}}</ref><ref name=Xhufi_2021/> Godine 1658, u još jednom pokušaju formiranja anti-osmanske koalicije, sedam plemena — Kuči, Vasojevići, Bratonožići, Piperi, Kelmendi, Hoti i Gruda — udružili su se s Mletačkom Republikom, uspostavljajući tzv. "Sedmerostruki barjak" ili "alaj-barjak".<ref name=MZ>{{cite book|title=Mitološki zbornik|year=2004|publisher=Centar za mitološki studije Srbije|pages=24, 41–45}}</ref> Godine 1688, Kuči su, uz pomoć Kelmendija i Pipera, dva puta uništili vojsku Sulejman-paše Skadarskog, zauzeli Medun i zaplijenili velike količine oružja i opreme.<ref name=MZ/> Iste godine, njemački historičar Christoph Boethius, poznat po svojim studijama o osmanskim ratovima, i dalje smatra Kuče Albancima.<ref name=Xhufi_2021/> Prema porodičnom i lokalnom predanju potomaka koji su se kasnije naselili u Sandžaku, zauzimanje Meduna 1688. godine potom je uslijedilo unutarnjim, vjerski motivisanim nasiljem usmjerenim protiv muslimanske manjine koja je živjela u i oko tvrđave, što je rezultovalo znatnim brojem žrtava i prisilnim odlaskom većine preostalih muslimanskih kučkih bratstava iz medunskog kraja; ovo predanje nije potvrđeno u akademskim izvorima citiranim na drugim mjestima u ovom članku i treba ga tretirati kao usmenu tradiciju do nezavisne provjere.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Godine 1689, ustanak je izbio u Piperima, Rovcima, Bjelopavlićima, Bratonožićima, Kučima i Vasojevićima, a istovremeno i u Prizrenu, Peći, Prištini i Skoplju, te u oktobru u Kratovu i Krivoj Palanci (Karpošev ustanak).<ref name="armije1968">{{cite book|author=Vojni muzej Jugoslovenske narodne armije|title=Fourteen centuries of struggle for freedom|year=1968|page=xxviii}}</ref> Godine 1699, Kuči su se većim dijelom preobratili u pravoslavlje, dok je manji dio, Triepshi, nastavio čuvati katoličku vjeru, iako su obje kučke grupe bile saveznice.<ref name=Xhufi_2021/> [[Datoteka:Kucanska_dzamija.jpg|thumb|200px|Kučanska džamija u Rožajama]] Početkom 18. vijeka, dio stanovnika Kuča i Kelmendija Osmanlije su prisilno preselile u južne dijelove Sandžaka, posebno na brda Peštera, oko Sjenice, te na prostor između Novog Pazara, Tutina, Rožaja i Plava.<ref name="Zdravkovski">{{cite book |last=Zdravkovski |first=Aleksander |title=The Sandžak of Novi Pazar: Millets, Nations, Empires |publisher=Lexington Books |location=Lanham |date=2022 |page=33}}</ref> Mnogi od njih su vremenom prešli na islam i postali važan dio muslimanskog stanovništva ovih regija.<ref name="Zdravkovski2">{{cite book |last=Zdravkovski |first=Aleksander |title=The Sandžak of Novi Pazar: Millets, Nations, Empires |publisher=Lexington Books |location=Lanham |date=2022 |page=35}}</ref> Porodične genealogije sačuvane kod nekih od ovih sandžačkih loza sežu do imenovanih predaka iz 15. vijeka iz medunskog kraja, prije ovog talasa preseljenja, a u jednom dokumentovanom slučaju proteže se kroz deset generacija od imenovanog pretka, "Zejnela", sina "Vejsela"; ovakve porodične genealogije nisu nezavisno pregledane od strane profesionalnih historičara i ovdje su predstavljene kao tvrdnja iz primarnog izvora, a ne kao utvrđen nalaz.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Godine 1774, istog mjeseca kada je poginuo Šćepan Mali,<ref name=CID>{{cite book|title=Zapisi|year=1939|publisher=Cetinjsko istorijsko društvo}}</ref> Mehmed-paša Bušatlija napao je Kuče i Bjelopavliće, ali je potom odlučno poražen i vratio se u Skadar.<ref name=CID/> Bušatlija je bio prodro u Kuče i "razorio" ih; Rovčani su prihvatili i zaštitili dio izbjeglih porodica.<ref name=Barjaktarovic-28>{{cite book|author=Mirko R. Barjaktarović|title=Rovca: (etnološka monografija)|year=1984|page=28}}</ref> Godine 1794, Osmanlije su opustošile Kuče i Rovca.<ref name=Barjaktarovic-28/> Od kraja 17. do početka 18. vijeka, mnoga bratstva iz Kuča napustila su oblast, bilo kao izbjeglice pred osmanskim kaznenim pohodima, bilo jednostavno kao iseljenici, i naselila se sjevernije, uglavnom u sandžačkom području, gdje su mnogi prešli na islam. Ova kretanja i prelasci obuhvatili su oko 30 od 86 bratstava koja su tada živjela u Kučima.<ref name="Konjević">{{cite journal |last1=Konjević |first1=Veselin |title=Iseljavanje muslimana iz Crne Gore |journal=Matica |date=2018 |volume=74 |pages=390–392}}</ref> === Savremeno doba === [[Datoteka:Marko Miljanov.jpg|thumb|[[Marko Miljanov]] (1833–1901), poglavica Kuča.]] Osmansko povećanje poreza u oktobru 1875. izazvalo je Veliku istočnu krizu, koja je uključivala niz ustanaka, počevši od Hercegovačkog ustanka (1875–77), što je navelo Srbiju i Crnu Goru da objave rat Osmanskom carstvu, a kulminiralo je ulaskom Rusije u rat (Rusko-turski rat 1877–78). U Kučima je poglavica Marko Miljanov Popović organizovao otpor protiv Osmanlija i udružio snage s Crnogorcima. Kuči, izjašnjavajući se kao srpsko pleme, tražili su ujedinjenje s Crnom Gorom.<ref>{{cite book|title=Zapisi; Glasnik cetinjskog istorijskog društva|year=1935}}</ref> Nakon Berlinskog kongresa, Kuči su uključeni u granice Kneževine Crne Gore. Miljanovljevo vlastito djelo o historiji i genealogiji plemena, "Pleme Kuči u narodnoj priči i pjesmi" (1904), ostaje važan etnografski i književni primarni izvor za usmenu tradiciju, iako savremeni historičari i genetičari upozoravaju da, budući da je sastavljeno iz usmenog predanja od strane plemenskog poglavice, a ne kroz arhivsko istraživanje, ono generalizuje predanja pojedinih bratstava (posebno brojčano dominantnih Drekalovića) na cijelo pleme, te da njegove genealoške tvrdnje treba odmjeravati naspram arhivskih i genetskih dokaza, a ne tretirati kao utvrđenu historiju.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} U bici kod Novšića, nakon napada na Veliku 1879, bataljoni Kuča, Vasojevića i Bratonožića borili su se protiv albanskih nepravilnih snaga pod komandom Ali-paše Gusinjskog i bili poraženi. == Antropologija == === Etnografija === Poput mnogih ruralnih područja u Crnoj Gori i na Balkanu uopšte, Kuči su teško pogođeni iseljavanjem od raspada Jugoslavije. Popis stanovništva Crne Gore iz 2011. zabilježio je oko 1.000 stanovnika ukupno u selima tradicionalno vezanim za Kuče.<ref name="monstat"/> Dvije glavne etničke grupe naseljavaju regiju: etnički Crnogorci i etnički Srbi, iako se te dvije grupe mogu smatrati jednom, budući da su pojedine porodice politički podijeljene — jedan brat se izjašnjava kao Crnogorac, drugi kao Srbin. Većina stanovnika pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi, dok je manjina etnički muslimanska. Postoji enklava rimokatoličkih Albanaca u selu Koći (albanski: Koja) i Fundini. Pravoslavno stanovništvo se nekada dijelilo na dvije odvojene grupe: Stare Kuče ("Starokuči") i Drekaloviće/Nove Kuče. Mariano Bolizza je tokom svog putovanja u oblast 1614. zabilježio da su Lale Drekalov i Niko Raičkov držali 490 kuća "Chuzzi Albanesi" ("albanskih Kuča", pretežno rimokatoličke vjeroispovijesti), sa 1.500 vojnika, opisanih kao "vrlo ratoborni i hrabri".<ref>{{cite book|title=Early Albania: A Reader of Historical texts, 11th-17th Centuries|date=2003|publisher=Robert Elsie|pages=155}}</ref> Drekalovići, najveće kučko bratstvo, brojali su 1941. blizu 800 domaćinstava, otprilike polovinu svih Kuča.<ref name="Petrović1941-4">{{cite book|author=Mihailo Petrović|title=Đerdapski ribolovi u prošlosti i u sadašnjosti|volume=48|year=1941|page=4}}</ref> Islamizacija Kuča dovela je do toga da se manjina stanovnika izjašnjava jednostavno kao Crnogorci, ili kao muslimani po etničkoj pripadnosti, i Bošnjaci — iako vode porijeklo od istih predaka kao i njihova hrišćanska braća. === Genetika === Testiranje Y-hromozoma (Y-DNK) pojedinaca koji se izjašnjavaju kao potomci Kuča, sprovedeno prvenstveno putem Bošnjačkog DNK projekta zasnovanog na dobrovoljnom učešću, pokazuje da većina testiranih loza — uključujući porodice koje vode porijeklo iz Kolašina, a danas su naseljene u Sandžaku (Prijepolje, Tutin, Rožaje, Novi Pazar, Sjenica, Gusinje) — pripada haplogrupi E-V13, konkretno podgrani E-BY165837, haplogrupi vrlo čestoj među albanskim i slaviziranim albanskim populacijama šire regije.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Genealoški istraživači povezani s ovim projektom predložili su da najskoriji zajednički predak ove podgrane među porodicama porijeklom od Kuča odgovara dokumentovanoj ličnosti iz 14. vijeka, iako se ova identifikacija oslanja na lanac genealoških pretpostavki koje povezuju usmeno predanje, Miljanovljevu genealogiju i testiranja sprovedena između 2006. i 2019, a ne na nezavisno datirane arhivske dokaze, te je treba tretirati s odgovarajućim oprezom.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Manjina testiranih loza koje nose prezime Kuč i vode porijeklo iz Meduna ne pripada haplogrupi E-V13. Jedan dokumentovan slučaj, koji su prijavili potomci danas naseljeni u Ljeskovi kod Tutina u Sandžaku, pripada umjesto toga haplogrupi R1a (R1a-M198), s proširenom porodičnom genealogijom koja navodno obuhvata deset generacija od imenovanog pretka iz 17–18. vijeka. Prema vlastitom svjedočenju porodice, Y-DNK testiranje dvojice paternalnih rođaka (jednog nastanjenog u Njemačkoj, jednog u Australiji) dalo je podudarne rezultate, a poređenje s drugim unosima u projektu identifikovalo je zajedničkog, udaljenijeg očinskog pretka s porodicom koja nosi pravoslavno hrišćansko prezime Živaljević, uz procijenjeno vrijeme do zajedničkog pretka od približno 500–600 godina (otprilike kraj 15. do početak 16. vijeka). Tumačenje koje predlaže porodica — da ovo odražava zajedničkog predosmanskog pretka iz medunskog kraja, čiji su se potomci kasnije podijelili prema vjerskoj liniji, pri čemu je jedna grana prešla na islam, a druga ostala pravoslavna — nije objavljeno niti recenzirano, te je ovdje predstavljeno kao neprovjerena tvrdnja koja potiče iz privatnih genealoških i genetskih testiranja, a ne kao akademski nalaz.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Zabilježeno je i da je zasebno testirani pojedinac, koji se poistovjećuje s tradicijom Starih Kuča i slavom Sv. Dimitrija, također nosilac haplogrupe R1a-M198, iako genealoška veza, ako postoji, između ovog pojedinca i porodice iz Ljeskove nije utvrđena.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Komentatori povezani s ovom manjinskom lozom tvrdili su da slično zasnovana teza koja povezuje pojedine porodice iz Plava i Gusinja s nesrodnim plemenom Piperi, zasnovana isključivo na dijeljenju šire haplogrupe R1a, miješa različite nizvodne podgrane i sama po sebi ne dokazuje bilo kakvu historijsku vezu; velike haplogrupe poput R1a podijelile su se na brojne različite podgrane tokom perioda od nekoliko hiljada godina, a puko dijeljenje matične haplogrupe ne ukazuje na zajedničko porijeklo unutar historijskog perioda.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Šire posmatrano, genetičari upozoravaju da nijedna Y-DNK haplogrupa ne odgovara fiksnom nacionalnom ili etničkom identitetu: R1a se generalno povezuje sa srednjoevropskim i istočnoevropskim indoevropskim populacijama, dok je najzastupljenija haplogrupa među Bošnjacima, Srbima i Hrvatima na Balkanu u cjelini zapravo I2a, te podatke o učestalosti haplogrupa ne treba čitati kao zamjenu za samodeklarisanu etničku ili nacionalnu pripadnost.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Usmena predanja === Postoje razna usmena predanja s različitim stepenom podudarnosti s arhivskim zapisima. U Crnoj Gori, sam Marko Miljanov iz Kuča napisao je u svojoj knjizi o svom zavičaju da se Kuči i Beriša "smatraju bliskim", navodno zato što su se Berišini preci doselili od Kuča.<ref>{{cite book|last=Miljanov|first=Marko|title=Марко Миљанов целокупна дела/Сабрана дјела|volume=II|year=1967|page=80}}</ref> Konstantin Jireček je dalje zabilježio da su Stari Kuči, koji su za svog pretka postavljali "Grču", sina "Nenada", njega postavljali i kao pretka plemena Beriša.<ref name="Jireček1923">{{cite book|author=Konstantin Jireček|title=Istorija Srba|year=1923|page=58}}</ref> Nasuprot tome, kod Beriše se vjeruje da Stari Kuči sami potiču od Beriše i da se zbog toga nazivaju "Berisha i Kuq" (Crvena Beriša), za razliku od Beriše iz Pukë, Mërturi i dijela Pipera koji svoje porijeklo vezuju za Berišu, a koji se zajednički nazivaju "Berisha i Bardh" (Bijela Beriša).{{sfn|Elsie|2015|p=184-5}} U historijskom zapisu, Beriša i Stari Kuči javljaju se na različitim prostorima i u različitim vremenskim periodima, budući da su Stari Kuči formirali dio današnjeg plemena Kuči, koje se krajem 15. vijeka zasnivalo na različitim predačkim grupama.<ref name="Kaser">{{cite book |last1=Kaser |first1=Karl |title=Hirten, Kämpfer, Stammeshelden |date=1992 |publisher=Böhlau Verlag Wien |page=150}}</ref> Ipak, ako ne krvno srodstvo, crnogorska i albanska plemena su bliskost tretirala kroz zajedničko porijeklo ili maticu odakle je neko "došao". Stoga je srpski geograf Andrija Jovićević iznio tvrdnju da su Kuči bili "srodni" sa Kastratima, Berišom i Kelmendima, jer se njihov daleki predak navodno naselio na istom prostoru kao i Kuči.<ref>{{cite book|last=Jovićević|first=Andrija|year=1923|title=Малесија|pages=60–61}}</ref> Upravo je ovaj obrazac — tretiranje zajedničkog teritorijalnog porijekla kao ekvivalenta krvnom srodstvu — naveden od strane zagovornika R1a loze iz Ljeskove kao vjerovatno objašnjenje nesrodnih tvrdnji koje povezuju njihovu porodicu s drugim plemenskim genealogijama, te kao upozorenje protiv čitanja bilo kojeg pojedinačnog predanja iz 19. vijeka kao pouzdanog vodiča za očinsko porijeklo bez genetske potvrde.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Još jedno predanje s kraja 19. vijeka zabilježio je Jovan Erdeljanović u Kučima, čije su najsloženije verzije potekle iz Kržanja, Žikovića, Kostrovića, Bezihova, Kute, Podgrada i Lazorca. Prema ovom predanju, Stari Kuči potiču od Gojka, brata kralja Vukašina.<ref name=SEZ-8-125/> Njegovi potomci bili su prisiljeni napustiti Skadar pred osmanskom najezdom i naseliti se u Brštanu.<ref name=SEZ-8-125/> Gojko Mrnjavčević je, međutim, fiktivni lik srpske epske poezije, koji prema samoj narodnoj tradiciji gine u bici na Marici 1371. godine.<ref name="rastko">{{Cite web | url=http://www.rastko.rs/kosovo/umetnost/serbepic/thefall.htm | title=Serbian Epic Poetry: The Fall of the Serbian Empire}}</ref><ref name="Boskovic">{{cite book |last1=Boskovic |first1=Vladislav |title=King Vukasin and the Disastrous Battle of Marica |date=2009 |publisher=GRIN Verlag |page=2}}</ref> Upravo je ovaj književni problem s genealogijom Gojka Mrnjavčevića jedan od razloga koje navode zagovornici manjinske R1a loze da tvrdnju E-V13 populacije o njenom zajedničkom pretku iz porodice Mrnjavčević treba tretirati kao nedokazanu, predanjem izvedenu pretpostavku, a ne kao dokumentovanu činjenicu — bez obzira na brojčanu dominaciju te loze među danas testiranim potomcima Kuča.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Jezik === Južnoslavenski dijalekat kojim se govori u Kučima čini govornu grupu s Bratonožićima i Piperima. Južnoslavenski govor u ove tri zajednice obilježen je bliskim kontaktom sa sjevernoalbanskim dijalektima Malësije. Ovo je posebno izraženo u dijalektima Kuča i Bratonožića, uglavnom zbog historijske dvojezičnosti prisutne u oblasti.<ref>{{cite book |last1=Čirgić |first1=Adnan |title=Dialectology of the Montenegrin Language |year=2020|publisher=Rowman & Littlefield |page=70}}</ref> Međutim, budući da se Kuči nalaze na prijelaznom prostoru između albanskog i slavenskih jezika, ovo pitanje je predmet historiografskog spora. Konkretno, srpska historiografija je kritikovana zbog toga što je u ovoj oblasti prigušivala albansko-slavensku simbiozu i dvojezičnost u korist monoetničke i monolingvalne srpske naracije — trend evidentan kod etnografa ranog 20. vijeka poput Jovana Erdeljanovića i Jovana Cvijića.<ref>{{cite book |last1=Berishaj |first1=Anton |title=Status of Albanians in Montenegro |date=1995 |publisher=FBIS Daily Report: East Europe |page=64}}</ref> Starija srpska ili jugoslovenska historiografija i etnografija o Kučima poistovjećivala je osmansku nahiju Kuči — administrativnu jedinicu sastavljenu od različitih zajednica — sa plemenom Kuči. Zbog toga su albanska plemena koja su bila unutar nahije, a kasnije administrativno unutar Kuča nakon uključivanja njihovih zemalja u crnogorsku državu, poput Trieshija i Koje, tretirana kao ogranci ili regije plemena Kuči, uprkos svojim zasebnim historijama i identitetima.<ref>{{cite journal |last1=Ulqini |first1=Kahreman |title=Tradita dhe historia rreth zanafillës shqiptare të disa fiseve malazeze |journal=Kultura Popullore |date=1983 |volume=03 |issue=1al |page=123}}</ref> Potomci kučkih bratstava naseljenih u Sandžaku ističu da je sam region duže vrijeme bio administrativno dio Bosanskog, a kasnije Kosovskog (Prištinskog) vilajeta, te da dominacija bosanskog jezika koja se tamo razvila kod muslimanskih porodica Kuč odražava upravo ovu administrativnu i društvenu historiju, a ne promjenu dubljeg predačkog porijekla.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Kultura === U pogledu tradicionalnih običaja, sve do kraja 19. vijeka u Kučima su ostali tragovi varijante sjevernoalbanskog kanuna.<ref>{{cite book|last1= Martucci |first1= Donato |title="Il mio destino balcanico" L'illirismo di Antonio Baldacci|publisher=Palaver, Univerzitet u Salentu|year=2021|page=317}}</ref> Marie Amelie von Godin je tokom svojih putovanja i dalje bilježila tragove dvojezičnosti u oblasti Kuča. Prema njenim izvještajima, iako se albanski jezik u oblasti više nije govorio, pojedine tužbalice i zakletve i dalje su se pjevale i izgovarale na albanskom.<ref>{{cite book |last1=Gostentschnigg |first1=Kurt |title=Wissenschaft im Spannungsfeld von Politik und Militär |date=2017 |publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden |page=189}}</ref> == Ličnosti == ;rođeni u Kučima * [[Lale Drekalov]], vojvoda plemena Kuči, sin Drekala * [[Iliko Lalev]], vojvoda plemena, nasljednik oca Laleta * [[Radonja Petrović]], vojvoda plemena Kuči * [[Marko Miljanov]] (1833–1901), vojvoda, crnogorski general i pisac * [[Mihailo Ivanović (političar)|Mihailo Ivanović]] (1874–1949), crnogorski političar * [[Bogdan Vujošević]], partizan ;po porijeklu * [[Momir Bulatović]], prvi predsjednik Republike Crne Gore * [[Đorđe Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Marko Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, mlađi brat Đorđa{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Tanasije Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, stric Đorđa i Marka{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Vasa Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, stariji brat Tanasija{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Evgenije Popović]], crnogorski političar i novinar * [[Duško Vujošević]], srpski košarkaški trener u penziji * [[Fahrudin Radončić]],<ref name="Konjević"/> bošnjački političar * [[Jakup Ferri]], albanski borac i nacionalni heroj Albanije * [[Shemsi Pasha (general)|Shemsi-paša]], osmanski albanski general * [[Bogdan Milić]], crnogorski fudbaler * [[Miloš Vučević]], srpski pravnik i političar, premijer Srbije od maja 2024. == Napomene == {{reflist|group=lower-alpha}} == Reference == {{reflist}} == Bibliografija == {{refbegin}} * {{cite book |last=Đurđev |first=Branislav |title=Postanak i razvitak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena |year=1984 |publisher=Crnogorska akademija nauka i umjetnosti |location=Titograd}} * {{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|date=30. maj 2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78453-401-1}} * {{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve dhe krijimin e fiseve në Shqipe ̈rine ̈ e veriut shekujt XV-XVI |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12}} * {{citation|last=Vasić|first=Milan|year=1990|title=Etnički odnosi u jugoslovensko-albanskom graničnom području prema popisnom defteru sandžaka Skadar iz 1582/83. godine}} * {{cite journal|last=Xhufi|first=Pëllumb|title=Brda, or Bardha?|journal=Studia Albanica|volume=2|year=2021|pages=25–42}} * {{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=Studime për gjuhën shqipe |date=2017 |publisher=Akademija nauka Kosova}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{cite web |last1=Bolizza |first1=Mariano |title=Report and Description of the Sanjak of Shkodra |url=http://www.albanianhistory.net/1614_Bolizza/index.html}}, izvještaj Mariana Bolizze iz 1614. koji spominje Lalu Drekalova i "Cuzzi Albanesi" (albanske Kuče) * {{cite book|last=Miljanov|first=Marko|title=Племе Кучи у народној причи и пјесми|url=https://books.google.com/books?id=12xBAQAAMAAJ|year=1904}}, historija plemena koju je napisao Marko Miljanov {{Geografske regije Crne Gore}} {{DEFAULTSORT:Kuci}} [[Kategorija:Kuči| ]] [[Kategorija:Historijske regije u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Plemena Crne Gore]] 60l5rqjo8hv0h5axa29mmeoqyku5ddb 3924762 3924760 2026-09-12T06:44:47Z Emirkuc 118200 Removed {{Tribes of MNE&H}} which was causing errors 3924762 wikitext text/x-wiki {{kratki opis|Historijsko pleme i regija u istočnoj Crnoj Gori}} '''Kuči''' ([[Crnogorski jezik|crnogorski]]: Кучи, ''Kuči''; albanski: ''Kuçi'', {{IPA|/kutʃi/}}) su [[Plemena Crne Gore|pleme]][[Albanci|albanskog]] porijekla, historijski smješteno u današnjoj centralnoj i istočnoj [[Crna Gora|Crnoj Gori]] (regija [[Brda (Crna Gora)|Brda]]), sjeveroistočno od [[Podgorica|Podgorice]], a prostire se duž granice s Albanijom. Procesi [[slavizacija|slavizacije]] tokom [[Osmansko carstvo|osmanskog]] perioda i kasnije omogućili su etno-jezičke promjene unutar velikog dijela zajednice. Zbog toga se pripadnici Kuča danas najvećim dijelom izjašnjavaju kao [[Crnogorci]] i [[Srbi]], dok se manjina i dalje izjašnjava kao Albanci. U drugim područjima, poput [[Sandžak|Sandžaka]], mnogi muslimanski potomci Kuča danas se izjašnjavaju kao [[Bošnjaci]]. Genetsko testiranje pojedinačnih porodičnih loza unutar plemena, uključujući grane danas naseljene u Sandžaku, dodatno je identifikovalo očinske (Y-DNK) loze koje odstupaju od dominantne haplogrupe plemena — nalaz koji je detaljnije obrađen u nastavku (vidi odjeljak "Genetika").{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Kuči se prvi put spominju u historijskim izvorima 1330. godine, kao bratstvo iz albanskog katuna u blizini [[Skadarsko jezero|Skadarskog jezera]], pod jurisdikcijom manastira [[Visoki Dečani]]. Sama regija prvi put se spominje 1485. godine kao nahija [[Skadarski sandžak|Skadarskog sandžaka]]. Tokom vremena, nekoliko talasa doseljenika naselilo je regiju i formiralo historijsku zajednicu Kuča. Regija je poznata po otporu osmanskoj vlasti i po ključnoj ulozi u stvaranju moderne [[Kneževina Crna Gora|Crne Gore]]. Sve do 17. vijeka, kučka oblast bila je podjednako pravoslavna i katolička. Danas je pretežno pravoslavna, izuzev katoličke zajednice u [[Koja e Kuçit|Koji]]. Prelasci na islam bilježe se već od 1485. godine. U 17. i 18. vijeku, dobrovoljno i nedobrovoljno, mnogi pripadnici plemena počeli su se naseljavati u [[Plav, Crna Gora|Plavu]]-[[Gusinje|Gusinju]], [[Opština Rožaje|Rožajama]] i širem području Sandžaka. Mnogi njihovi potomci danas se izjašnjavaju kao muslimani Bošnjaci. Historija naroda Kuča odražava raznolikost ovog prostora i njegov položaj na raskrsnici različitih kultura i religija. Uz [[Marko Miljanov|Marka Miljanova]] (1833–1901), crnogorskog narodnog heroja koji je predvodio pleme u crnogorsko-osmanskim ratovima 1861–62. i 1876–78, potomci Kuča uključuju i [[Jakup Ferri|Jakupa Ferrija]] (1832–1879), albanskog narodnog heroja koji se borio protiv Miljanovljeve aneksije njegove domovine, Plava, Crnoj Gori. Savremene ličnosti uključuju [[Momir Bulatović|Momira Bulatovića]], crnogorskog političara i prvog predsjednika Republike Crne Gore, te [[Fahrudin Radončić|Fahrudina Radončića]], bošnjačkog političara i bivšeg ministra sigurnosti Bosne i Hercegovine. == Ime == === Potvrde === Ime se javlja na više albanskih naseljenih područja, uključujući toponime u [[Skadar|Skadru]], [[Tirana|Tirani]], [[Berat]]u, [[Vlora|Vlori]] i [[Korča|Korči]], kao i antroponime i toponime kod srednjovjekovnih albanskih zajednica na [[Peloponez]]u — na primjer, selo ''Kuçi'' (danas [[Chelidoni]], poznato do 1955. kao ''Koutsi'') zabilježeno je kao albansko naselje (''cemā'at-i Arnavudān'') između 1460. i 1463. godine.<ref name=Liakopoulos/> Prema [[Giuseppe Valentini (albanolog)|Giuseppeu Valentiniju]], i arbereško prezime ''Cuccia'' direktno odgovara plemenskom imenu Kuča. Valentini dalje povezuje albanske Kuçi iz srednjovjekovne Grčke, navodeći da sicilijansko-arbereška porodica Cuccia potiče od izvjesnog ''Pietra Cuccije'', koji je stigao iz Grčke 1467. godine. Prezime se javlja najmanje 19 puta među albanskim stradiotima zabilježenim između 1482. i 1547, a Valentini navodi i razne toponime povezane s plemenskim imenom širom Albanije i arvanitskih naselja u Grčkoj.<ref>{{cite book |last1=Valentini |first1=Giuseppe |title=Sviluppi Onomastico-Toponomastici Tribali delle Comunità Albanesi in Sicilia |date=1955 |url=https://docs.google.com/gview?url=www.dimarcomezzojuso.it/pubs/710/libro.pdf&embedded=true}}</ref> Prema predanju plemena [[Berisha (pleme)|Beriša]], Stari Kuči nazivaju se ''Berisha i Kuq'' (Crvena Beriša), za razliku od ''Berisha i Bardh'' (Bijela Beriša), naziva koji se koristi za Berišu iz Pukë, Mërturi i dio Pipera koji svoje porijeklo vezuje za Berišu.{{sfn|Elsie|2015|p=184-5}} === Etimologija === Etimologija imena Kuči (albanski: Kuçi) nije razjašnjena. Mnogi naučnici prihvataju stav da ime potiče od albanskog "kuq" (gegijski albanski {{IPA|aln|/kut͡ʃ/|}}, "kuç" u albanskom alfabetu) — crveno, u krajnjoj liniji od latinskog "coccaeus", uz albanske glasovne promjene. Ovu tezu prvi je iznio [[Gustav Meyer]], a prihvatili su je [[Pavle Ivić]], [[Petar Šimunović]] i mnogi drugi.<ref>{{cite book |last1=Loma |first1=Aleksandar |title=Топонимиjа Бањске хрисовуље ка осмишљењу старосрпског топономастичког речника и бољем познавању општесловенских именословних образаца |date=2013 |page=127 |publisher=Srpska akademija nauka i umetnosti |isbn=978-86-7025-621-7}}</ref><ref>{{cite book |last=Murvar |first=Vatro |title=Nation and Religion in Central Europe and the Western Balkans |year=1989 |publisher=FSSSN Colloquia and Symposia, University of Wisconsin |page=103}}</ref><ref name=Liakopoulos>{{cite book |last1=Liakopoulos |first1=Georgios |title=The Early Ottoman Peloponnese |date=2019 |pages=73, 115}}</ref> Zagovornici ove teze ističu da je ona u skladu s gegijskim izgovorom osnovne riječi, budući da gegijski dijalekat — historijski govoren upravo u kontaktnoj zoni Skadar–Crna Gora, iz koje potiče osnivačko bratstvo plemena — izgovara "kuq" kao "kuç" (približno "kuč"), oblik vrlo blizak zabilježenom plemenskom imenu. Alternativne etimologije iz albanskih izvora uključuju "kuç" ("štene, psić"), koju predlaže Biris (1998), i "kuci" ("mjesto na velikoj nadmorskoj visini, vrh, strma stijena"), koju predlažu Sarris (1928) i Fourikis (1929).<ref name=Liakopoulos/> Stanišić predlaže izvedenicu od rumunskog "cuci" ("brda"), iz sličnog izvora kao albansko "kuci". [[Idriz Ajeti]] i [[Eqrem Çabej]] smatrali su "kuq" malo vjerovatnim i predložili izvedenicu od "kuç" ("zemljani lonac", figurativno "dolina") kao geografsku odrednicu za stanovnike doline, budući da je ime rasprostranjeno među albanofonim skupinama.<ref>{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=ALBANIAN LANGUAGE STUDIES |year=2017 |publisher=ASHAK |page=622}}</ref> [[Aleksandar Loma]] ukazuje na moguću, iako nejasnu, vezu s toponimom "Kučevo", za koji predlaže niz slavenskih (npr. *"kučь" u značenju "bukavac", *"kuti" u značenju "kovati") i neslavenskih etimologija, kao i veze s poljskim toponimima "Kucz" i "Kuczów".{{sfn|Loma|2013|p=127}} Srpski i crnogorski autori dodatno su ukazivali na široku rasprostranjenost korijena "Kuč"/"Kuć" u južnoslavenskoj i poljskoj toponimiji i antroponimiji (npr. "Kučići", "Kučine", "Kučajna", "Kučevo", te poljsko prezime "Kuć", zabilježeno od 1391. godine), tvrdeći da sama učestalost ovog korijena u isključivo slavenskim govornim sredinama, bez ikakve albanske jezičke veze, oslabljuje tezu da je albansko "kuq" jedino ili najvjerovatnije porijeklo plemenskog imena, nasuprot mogućnosti da je riječ o kasnijoj narodnoj reinterpretaciji već postojećeg slavenskog toponima.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Ipak, glavna struja historijske lingvistike i dalje tretira albansku izvedenicu kao najbolje potkrijepljenu etimologiju, na osnovu potvrđenog albanofonog porijekla plemena u 14. i 15. vijeku (vidi odjeljak "Porijeklo"). == Geografija == [[Datoteka:Kartakuca.jpg|thumb|300px|Karta Kuča (žutom bojom) krajem 19. vijeka]] Kučka regija nalazi se u okviru opštine Podgorica i obuhvata gotovo cijeli istočni dio Podgorice, izuzev Koćija, koji pripada opštini Tuzi. Nezvanični centar Kuča je selo Ubli, koje je prema popisu iz 2011. imalo 227 stanovnika, a u kojem se nalazi nekoliko ustanova poput doma kulture, osnovne škole "Đoko Prelević", bolnice, policijske stanice i nekadašnje tekstilne fabrike.<ref name="monstat">{{cite web |title=Census 2011 data - Montenegro |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=393&pageid=57 |website=Monstat |publisher=Zavod za statistiku Crne Gore |access-date=15. februar 2020}}</ref> Ubli se nalazi u Gornjim Kučima i obuhvata sela Prelevići, Pavićevići, Živkovići, Kostrovići i Rajovići. Ostala sela Gornjih Kuča su Medun, Orahovo, Bezjovo, Cvilin, Fundina, Koći, Kržanja, Kosor, Liješta, Dučići, Vrbica, Donje Stravče, Gornje Stravče, Zaugao, Brskut, Zagreda, Momče, Ubalac i Raći. Donji Kuči obuhvataju Doljane, Murtovinu, Staru Zlaticu i Zlaticu. Kučka regija se dijeli na dvije glavne historijske podregije: * Stari Kuči ("Starokuči"), pravoslavno bratstvo, koje slavi Mitrovdan. * [[Drekalovići]] ("Novokuči"), pravoslavno bratstvo, koje slavi Nikoljdan. Dijelom šire kučke regije smatra se i područje Koje, katoličkog albanskog plemena. Ono je postalo dio Crne Gore 1880. godine i obuhvata naselja Koći i Fundina. Regija Koje nalazi se između Trieshija na jugu i Kuča u užem smislu na sjeveru. Stanovnici Koje nazivaju se "Kojanë". Neka sela se nalaze između kučkih podregija — na primjer, selo Orahovo nalazi se između Starih Kuča i Koje. Druga naselja koja su nekada pripadala jednoj kučkoj podregiji vremenom su prešla u druge regije.{{potreban citat|datum=juni 2023}} == Historija == === Porijeklo === [[Datoteka:Old Kuci 1416.png|thumb|300px|Selo Kuç, Skadar, Albanija, 1416–1417.]] Albanskog porijekla, Kuči su prošli kroz postepen proces kulturne integracije u susjedno slavensko stanovništvo.<ref name=Xhufi_2021>{{harvnb|Xhufi|2021|pp=32–33|ps=: "Tako je početkom tog stoljeća, 1614. godine, Marian Bolizza iz Kotora, dobro obaviještena i pouzdana osoba Mlečana, definisao pleme Kuči na planini Bardha kao albanske katolike, predvođene vođama Lalëom Drekalijem i Nikom Raikuom. Međutim, drugi izvor iz tih godina navodi da su Kuči već bili podijeljeni na 'pola šizmatika i pola latina'. Decenijama kasnije, 1699, ispostavilo se da su se Kuči većim dijelom preobratili u pravoslavlje, dok je manji dio, Triepsh, nastavio zadržavati katoličku vjeru. Ipak, ove dvije kučke grupe bile su saveznice (confederati). Čak i 1688. godine, Boetius je pleme Kuči, kao i pleme Piperi, smatrao Albancima. Na osnovu ovoga, savremeni autori smatraju stanovništvo planine Bardha Albancima sve do kasnog srednjeg vijeka, uz istovremeno prepoznavanje stalnog procesa slavizacije."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sundhaussen |first1=Holm |title=Nationsbildung und Nationalismus im Donau-Balkan-Raum |journal=Forschungen zur osteuropäischen Geschichte |date=1993 |volume=48 |page=237 |isbn=978-3-447-03265-0}}</ref><ref>Robert Elsie (2015), The Tribes of Albania: History, Society and Culture, Bloomsbury Publishing, str. 3: "Danas slavenofoni Kuči iz Crne Gore, na primjer, prvobitno su bili albanofoni."</ref><ref>Curtis, Matthew C. (2012), "Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence", doktorska disertacija, Ohio State University, str. 38, 112: "poznato je da su pojedina plemena (npr. Piperi i Kuči) prešla iz mješovitog albansko-slavenskog govornog sastava u isključivo slavenski."</ref><ref>{{Cite book| title=Historical Records| publisher=Historijski institut Univerziteta Crne Gore| date=2018 | page=94}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hetzer |first1=Armin |title=Nominalisierung und verbale Einbettung in Varietäten des Albanischen |date=1995 |publisher=Harrassowtiz |page=66}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hetzer |first1=Armin |title=Lehrbuch der vereinheitlichten albanischen Schriftsprache |date=1978 |publisher=Buske |page=140}}</ref><ref>{{cite book |last1=Malcolm |first1=Noel |title=Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians |date=2020 |publisher=Oxford}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mulić |first1=Jusuf |title=O nekim posebnostima vezanim za postupak prihvatanja Islama u Bosni i netačnostima koje mu pripisuju |journal=Anali Gazi Husrev-Begove Biblioteke |date=2005 |volume=13}}</ref> Kuči se prvi put spominju 1330. godine, u drugoj i trećoj povelji [[Dečanske hrisovulje|Dečanskih hrisovulja]].{{refn|group=lower-alpha|Miloš Blagojević je zaključio da je treća povelja morala biti napisana između 1343. i 1345. godine.<ref>{{Cite journal |last=Blagojević |first=Miloš |date=1970 |title=Kada je kralj Dušan potvrdio Dečansku hrisovulju? |journal=Istorijski časopis |volume=16–17 |pages=70–86}}</ref>}} Tu se spominje izvjesni "Petar Kuč" (albanski: "Pjetër Kuçi"), pripadnik albanskog katuna,<ref name=":0">{{Cite book |last1=Ivić |first1=Pavle |last2=Grković |first2=Milica |title=Dečanske hrisovulje |publisher=Institut za lingvistiku |year=1976 |location=Novi Sad |pages=127}}</ref> smatran vođom kučkog bratstva.<ref name="Pulaha2">{{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve dhe krijimin e fiseve në Shqipe ̈rine ̈ e veriut shekujt XV-XVI |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12 |pages=94–5}}</ref> Za razliku od vlaških katuna pomenutih u poveljama, nije naznačena lokacija albanskog katuna, no Branislav Đurđev je pretpostavio da se nalazio u Zeti.{{sfn|Đurđev|1984|p=96}} Kuči se ponovo spominju u mletačkom katastru Skadra iz 1416–1417, gdje je selo "Kuç" ("Kuč") zabilježeno kao malo naselje od osam domaćinstava u blizini samog grada, na čelu s izvjesnim "Jon Nadom".<ref name="Zamputi">{{cite book |last1=Zamputi |first1=Injac |title=Regjistri i kadastrës dhe i koncesioneve për rrethin e Shkodrës 1416–1417 |date=1977 |publisher=Akademija nauka Albanije |pages=69}}</ref> Dva druga domaćinstva vode sinovi Nenada — Gjergj ("Giergi" u originalnom dokumentu) i Lazër ("Lazzaro"). Izvjesni "Jon Progani" bio je oženjen sa "Nesom" (deminutiv imena Nenada); njegov sin, Gjin Progani, također je bio glava domaćinstva, kao i "Jon Serapa", "Gjergj Tina" i "Pali Samrishi".<ref name="Zamputi"/> Plaćali su po jedan dukat poreza po domaćinstvu mletačkom upravitelju Skadra.<ref name="Zamputi"/> Pripadnici ovog bratstva živjeli su i u drugim selima, poput Šurdanija, gdje je tri od šest domaćinstava bilo kučkog porijekla.<ref name="Zamputi"/> Prostor na istočnoj obali Skadarskog jezera i zetske župe postali su teritorija na koju su se Kuči, zajedno s drugim zajednicama poput Bitidosa i Bušatlija, kasnije doselili. Godine 1455, Kuči — za koje pojedini naučnici pretpostavljaju da se u tom trenutku još nisu potpuno teritorijalno formirali kao pleme<ref>{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=ALBANIAN LANGUAGE STUDIES |year=2017 |publisher=ASHAK |page=637}}</ref> — učestvovali su u zboru zajedno s 50 drugih plemena Gornje Zete. Kao rezultat ovog zbora, gospodar Zete Stefan Crnojević dobio je saglasnost i ovlaštenje da potpiše ugovor s Mletačkom Republikom, kojim je Zeta stavljena pod mletačku jurisdikciju, pod uslovom da mitropolit Zete ne bude podređen Katoličkoj crkvi.<ref name=Bojka>{{cite book|author=Djukanović, Bojka|date=2023 |title=Historical Dictionary of Montenegro|quote=Zetski zbor je naziv za skupštinu 51 plemenskog poglavara, predstavnika zetskih oblasti, održanu 6. septembra 1455. na ostrvu Vranjina na Skadarskom jezeru. Na tom sastanku, vojvoda Stefan Stefanica Crnojević je, uz saglasnost plemenskih predstavnika, potpisao ugovor s Mletačkom Republikom, kojim je Zeta stavljena pod jurisdikciju Mletačke Republike.}}</ref> === Osmanski period === U osmanskom defteru Skadarskog sandžaka iz 1485. godine, Kuči se prvi put spominju kao nahija na svojoj današnjoj lokaciji. U tom trenutku, nahija Kuči obuhvatala je zajednice koje su kasnije formirale dvije različite administrativne jedinice i bajrake: Kuči i Triepshi. Ukupan broj domaćinstava u osam naselja nahije bio je 253: Pantalesh (110), Brokina (12), Bardhani (25), Radona (55), Bankeq (11), Stani (24), Bytidosi (11), Llazorçi (5).<ref name="Pulaha">{{cite book |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Defter i Sanxhakut të Shkodrës 1485 |date=1974 |publisher=Akademija nauka Albanije |pages=119–122}}</ref> Llazorçi je bilo naselje drugog, manjeg plemena, Lazorija, koji se 1330. spominju kao dio albanskog katuna.<ref name="Pulaha2"/> Do 1485. preselili su se sjevernije s kučkim bratstvima. Bankeq i dio Bytidosa vezani su za historijsku regiju Triepshi. U pogledu antroponimije, stanovništvo je pokazivalo suživot albanskih i slavenskih imena: od 253 domaćinstva, 105 glava domaćinstava nosilo je albanska imena, 53 mješovita albansko-slavenska imena, a 91 slavenska imena.<ref name="Pulaha2"/> Oko dvije trećine slavenske antroponimije (59 domaćinstava) bilo je koncentrisano u dva naselja, Radoni i Staniju.<ref name="Pulaha2"/> Radona je imala i oko petinu mješovite slavensko-pravoslavno-albanske antroponimije, a bila je i jedino naselje Kuča u kojem su 1485. živjeli muslimanski preobraćenici (5 od 55 domaćinstava) — među najranije zabilježenim muslimanskim prisustvom bilo gdje na kučkoj teritoriji.<ref name="Pulaha2"/> U defteru iz 1497. godine zabilježeno je 338 domaćinstava u jedanaest naselja, uključujući nova ili preimenovana naselja poput Pavlovića, Petrovića, Lješovića (Leshoviq), Lopara, Banjovića i Koćija (Koja).<ref>{{cite book|title=Istorija srpskog naroda: Doba borbi za očuvanje i obnovu države 1371–1537|author=Radovan Samardžić|publisher=Srpska književna zadruga|year=1892|page=426}}</ref> Ovo povećanje od 85 domaćinstava u samo nekoliko godina predstavlja talas izbjeglica i drugih zajednica koje su se naselile u oblasti dok su Osmanlije učvršćivale svoju vlast.<ref name="Pulaha2"/> Pavlovići i Banjovići, koji čine više od polovine novih domaćinstava, imaju pretežno slavensku pravoslavnu antroponimiju. Koći je historijsko naselje katoličkog albanskog plemena Koja, koje će se u potpunosti formirati kasnijih godina. Lješovići su u oblast došli iz redova katoličkog albanskog plemena Kelmendi, južno od Kuča.<ref name="Pulaha1972">{{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12 |page=102}}</ref> Mnoga od ovih bratstava danas više ne postoje, dok su neka postala dio Trieshija i Koje.{{sfn|Đurđev|1984|p=21}} Ova bratstva su formirala "Stare Kuče" ("Starokuči"), zajednicu raznolikih bratstava (klanova), za razliku od Drekalovića, koji su tvrdili da potiču od jednog zajedničkog pretka.<ref name="Konstantinović1953">{{cite book|author=Mihailo Konstantinović|title=Анали правног факултета у Београду|volume=1-2|year=1953|page=67}}</ref> J. Erdeljanović je kod Starih Kuča zabilježio vrlo primjetne slučajeve postepenog spajanja različitih bratstava u jedno.<ref name="Konstantinović1953"/> Spajanje je bilo toliko finalizovano da mu je bilo teško odrediti dijelove tih složenih bratstava — "čak je i traženje u tom pravcu naišlo na oprez pomenutih pojedinaca".<ref name="Konstantinović1953"/> Dolaskom Drekalovića, starije porodice počele su sebe nazivati "Starim Kučima".<ref name=SEZ-8-125>{{cite book|author=Etnografski institut|title=Srpski etnografski zbornik|volume=8|year=1907|publisher=Akademija|pages=125–126}}</ref> Budući da Stari Kuči predstavljaju spajanje više genealoški različitih bratstava, a ne potomstvo jednog zajedničkog pretka, pojedinačne porodične loze unutar Starih Kuča ne moraju nužno dijeliti zajedničku Y-DNK lozu jedna s drugom — što je kasnije potvrđeno Y-DNK testiranjem pojedinačnih porodica (vidi odjeljak "Genetika"). Prema određenim usmenim predanjima i legendama, Stari Kuči potiču od pretka po imenu "Panta". U vezi s tim, naučnici poput Đurđeva i Pulahe tvrde da je ovo predanje odraženo u historijskom zapisu kroz potvrdu Pantaleša, glavnog naselja Kuča zabilježenog u osmanskom registru iz 1485. godine. Smatra se da je naselje dobilo ime po svom osnivaču, Panti Lleshiju, koji je vjerovatno živio u prvoj polovini 15. vijeka. Narodne legende dalje bilježe da je Panta imao više sinova, među kojima se "Mara", "Llesh", "Pjetri" i "Gjergj" navodno odražavaju kroz prezimena i patronime glava domaćinstava u osmanskom registru. Katuni Petrovići i Lješovići vjerovatno su se odvojili od naselja Pantalesh i vode porijeklo od Pantinih sinova Pjetrija i Llesha.{{sfn|Đurđev|1984|p=20}}{{sfn|Pulaha|1975|p=93}} Još jedan talas naseljavanja sredinom 16. vijeka predstavljaju Drekalovići, koji su postali važan dio Kuča.<ref name=Xhufi_2021/> U drugoj polovini 16. vijeka, posebno između 1560. i 1571, oružani ustanci proširili su se na sjevernoalbanskim teritorijama Mirdite, Skadra, Kelmendija, Kuča i Pipera, protiv Osmanskog carstva koje je tada bilo na vrhuncu moći. Albanski ustanci su se pojačali — posebno u Skadarskom i Dukađinskom sandžaku — tokom bitke kod Lepanta 1571, kada se Porta suočila sa snagama katoličkih sila Svete lige.{{sfn|Kola|2017|pp=368}} U defteru iz 1582/83, kučka nahija imala je 13 sela, u sastavu Skadarskog sandžaka.{{sfn|Vasić|1990}} Antroponimija u regiji bila je mješovita. U naseljima Bankeq, Bytadosa, Bardić, Lazarniči i Lješovići, mješovita albansko-slavenska imena sada su prevladavala nad tipičnim albanskim ličnim imenima. U selima Petrovići, Koći i Brokina, polovina glava domaćinstava nosila je tipična albanska imena, a polovina mješovita albansko-slavenska. Nasuprot tome, u Pavlovićima i Radoni dominirala je tipična slavenska antroponimija. Ovaj period obilježava vrijeme kada albanska toponimija počinje da se prevodi na slavenski ili dobija slavenske nastavke — npr. selo Bardhani počinje se javljati kao "Bardić", a Llazorçi kao "Lazarniči".<ref name="Pulaha2"/><ref name="Ajeti">{{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=Studime për gjuhën shqipe |date=2017 |publisher=Akademija nauka Kosova |pages=623}}</ref> Administrativno, Kuči, Bratonožići i dio Plava bili su pod vojnicima Meduna i njegovim spahijama, iako zapovjednik nije imenovan; podlijegali su oporezivanju, uz određenu autonomiju. U 1610. godini, Kuče (''Cucci'') mletački sveštenik Marino Bizzi opisuje kao napola pravoslavne, napola katolike (''la metà scismatica e l'altra latina'').<ref name="Xhufi_2021" /> Godine 1613, Osmanlije su pokrenule pohod protiv pobunjenih plemena sjevernoalbanskih teritorija. Kao odgovor, plemena Vasojevića, Kuča, Bjelopavlića, Pipera, Kastrata, Kelmendija, Škrijelja i Hota formirala su politički i vojni savez poznat kao "Savez planina" ili "Albanske planine". Vođe su se zakleli na besu da će se svim silama oduprijeti nadolazećim osmanskim pohodima, štiteći tako svoju samoupravu.<ref>{{cite journal |last1=Kola |first1=Azeta |title=From serenissima's centralization to the selfregulating kanun |journal=Acta Histriae |date=januar 2017|volume=25 |issue=2 |pages=349–374}}</ref> Godine 1614. Kuče u pogledu etniciteta i religije opisuje dobro obaviješteni i pouzdani mletački izvor — Mariano Bolizza — koji ih naziva albanskim katolicima. Bolizza navodi da su "Lale Drecalou" (Lale Drekalov) i "Nico Raizcou" (Niko Rajčkov) bili zapovjednici katoličkih albanskih Kuča ("Chuzzi Albanesi"), koji su brojali 490 domaćinstava i 1.500 naoružanih ljudi, opisanih kao "vrlo ratoborni i hrabri".<ref name=Xhufi_2021/> Iste godine, Lale Drekalov je bio jedan od glavnih učesnika i organizatora skupštine Kuča, na kojoj je učestvovalo 44 vođa, uglavnom iz sjeverne Albanije i Crne Gore, s ciljem organizovanja ustanka protiv Osmanlija i traženja pomoći od Papstva.<ref name="Ergo42">{{cite book|last=Ergo|first=Dritan|chapter=Islam in the Albanian lands (XVth-XVIIth Century)|title=Religion und Kultur im albanischsprachigen Südosteuropa|year=2010|location=Frankfurt am Main|publisher=Peter Lang|pages=47}}</ref> Vođe su odlučile poslati i proglas kraljevima Španije i Francuske, tvrdeći da su nezavisni od osmanske vlasti.<ref>{{cite book|last=Kulišić|first=Špiro|title=O etnogenezi Crnogoraca|year=1980|publisher=Pobjeda|page=41}}</ref> Prva polovina 17. vijeka obilježena je važnim događajem u vjerskoj historiji Kuča. Vojvoda Lale Drekalov, koji je bio katolik, prešao je na pravoslavlje prilikom svog drugog braka sa rođakinjom vojvode bratonožićkog plemena. Kao glavni razlozi ove odluke navode se promjena političkih saveza prema pravoslavnim plemenima Crne Gore, uticaj pravoslavne crkve u regiji i sve veće razočaranje katoličkim silama Evrope. Drekalovljev prelazak ubrzo je praćen postepenim prelaskom svih katolika Kuča na pravoslavlje. Prema pisanju Francesca Bolizze kardinalu Caponiju 1649. godine, tri do četiri katoličkih sela u Kučima ostala su pod jurisdikcijom franjevačke misije u Grudi.<ref name="Zamputi1963">{{cite book |last1=Zamputi |first1=Injac |title=Relacione mbi gjendjen e Shqipërisë veriore e të mesme në shekullin XVII |date=1963 |publisher=Univerzitet u Tirani |page=378}}</ref> Prema historičarima Simi Milutinoviću i Dimitriju Milakoviću, katolike Kuča, Bratonožića i Drekalovića na pravoslavlje je preveo mitropolit Rufim Boljević.<ref>Ivan Jovović, 2013, Dvooltarske crkve na crnogorskom primorju.</ref> Franjevački izvještaj Giacinta Sospella iz 1652. godine oslikava završne faze akulturacije Kuča: "Neću se ovdje baviti Zetom kod Šestana... Govoriću, međutim, o četiri plemena — Piperima, Bratonožićima, Bjelopavlićima i Kučima. Na osnovu njihovih izuzetnih ratničkih sposobnosti, čini se da imaju albansku krv, i Albanci ih zaista takvim smatraju. Međutim, budući da gotovo svi primjenjuju pravoslavni obred i govore slavenskim jezikom, mogu se prije smatrati Slavenima nego Albancima."<ref>{{cite book |last=Xhufi |first=Pëllumb |title=Poeta nascitur, historicus fit |year=2013 |chapter=Përkime shqiptaro-malazeze në mesjetë |publisher=Albanisches Institut |location=St. Gallen |page=132}}</ref><ref name=Xhufi_2021/> Godine 1658, u još jednom pokušaju formiranja anti-osmanske koalicije, sedam plemena — Kuči, Vasojevići, Bratonožići, Piperi, Kelmendi, Hoti i Gruda — udružili su se s Mletačkom Republikom, uspostavljajući tzv. "Sedmerostruki barjak" ili "alaj-barjak".<ref name=MZ>{{cite book|title=Mitološki zbornik|year=2004|publisher=Centar za mitološki studije Srbije|pages=24, 41–45}}</ref> Godine 1688, Kuči su, uz pomoć Kelmendija i Pipera, dva puta uništili vojsku Sulejman-paše Skadarskog, zauzeli Medun i zaplijenili velike količine oružja i opreme.<ref name=MZ/> Iste godine, njemački historičar Christoph Boethius, poznat po svojim studijama o osmanskim ratovima, i dalje smatra Kuče Albancima.<ref name=Xhufi_2021/> Prema porodičnom i lokalnom predanju potomaka koji su se kasnije naselili u Sandžaku, zauzimanje Meduna 1688. godine potom je uslijedilo unutarnjim, vjerski motivisanim nasiljem usmjerenim protiv muslimanske manjine koja je živjela u i oko tvrđave, što je rezultovalo znatnim brojem žrtava i prisilnim odlaskom većine preostalih muslimanskih kučkih bratstava iz medunskog kraja; ovo predanje nije potvrđeno u akademskim izvorima citiranim na drugim mjestima u ovom članku i treba ga tretirati kao usmenu tradiciju do nezavisne provjere.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Godine 1689, ustanak je izbio u Piperima, Rovcima, Bjelopavlićima, Bratonožićima, Kučima i Vasojevićima, a istovremeno i u Prizrenu, Peći, Prištini i Skoplju, te u oktobru u Kratovu i Krivoj Palanci (Karpošev ustanak).<ref name="armije1968">{{cite book|author=Vojni muzej Jugoslovenske narodne armije|title=Fourteen centuries of struggle for freedom|year=1968|page=xxviii}}</ref> Godine 1699, Kuči su se većim dijelom preobratili u pravoslavlje, dok je manji dio, Triepshi, nastavio čuvati katoličku vjeru, iako su obje kučke grupe bile saveznice.<ref name=Xhufi_2021/> [[Datoteka:Kucanska_dzamija.jpg|thumb|200px|Kučanska džamija u Rožajama]] Početkom 18. vijeka, dio stanovnika Kuča i Kelmendija Osmanlije su prisilno preselile u južne dijelove Sandžaka, posebno na brda Peštera, oko Sjenice, te na prostor između Novog Pazara, Tutina, Rožaja i Plava.<ref name="Zdravkovski">{{cite book |last=Zdravkovski |first=Aleksander |title=The Sandžak of Novi Pazar: Millets, Nations, Empires |publisher=Lexington Books |location=Lanham |date=2022 |page=33}}</ref> Mnogi od njih su vremenom prešli na islam i postali važan dio muslimanskog stanovništva ovih regija.<ref name="Zdravkovski2">{{cite book |last=Zdravkovski |first=Aleksander |title=The Sandžak of Novi Pazar: Millets, Nations, Empires |publisher=Lexington Books |location=Lanham |date=2022 |page=35}}</ref> Porodične genealogije sačuvane kod nekih od ovih sandžačkih loza sežu do imenovanih predaka iz 15. vijeka iz medunskog kraja, prije ovog talasa preseljenja, a u jednom dokumentovanom slučaju proteže se kroz deset generacija od imenovanog pretka, "Zejnela", sina "Vejsela"; ovakve porodične genealogije nisu nezavisno pregledane od strane profesionalnih historičara i ovdje su predstavljene kao tvrdnja iz primarnog izvora, a ne kao utvrđen nalaz.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Godine 1774, istog mjeseca kada je poginuo Šćepan Mali,<ref name=CID>{{cite book|title=Zapisi|year=1939|publisher=Cetinjsko istorijsko društvo}}</ref> Mehmed-paša Bušatlija napao je Kuče i Bjelopavliće, ali je potom odlučno poražen i vratio se u Skadar.<ref name=CID/> Bušatlija je bio prodro u Kuče i "razorio" ih; Rovčani su prihvatili i zaštitili dio izbjeglih porodica.<ref name=Barjaktarovic-28>{{cite book|author=Mirko R. Barjaktarović|title=Rovca: (etnološka monografija)|year=1984|page=28}}</ref> Godine 1794, Osmanlije su opustošile Kuče i Rovca.<ref name=Barjaktarovic-28/> Od kraja 17. do početka 18. vijeka, mnoga bratstva iz Kuča napustila su oblast, bilo kao izbjeglice pred osmanskim kaznenim pohodima, bilo jednostavno kao iseljenici, i naselila se sjevernije, uglavnom u sandžačkom području, gdje su mnogi prešli na islam. Ova kretanja i prelasci obuhvatili su oko 30 od 86 bratstava koja su tada živjela u Kučima.<ref name="Konjević">{{cite journal |last1=Konjević |first1=Veselin |title=Iseljavanje muslimana iz Crne Gore |journal=Matica |date=2018 |volume=74 |pages=390–392}}</ref> === Savremeno doba === [[Datoteka:Marko Miljanov.jpg|thumb|[[Marko Miljanov]] (1833–1901), poglavica Kuča.]] Osmansko povećanje poreza u oktobru 1875. izazvalo je Veliku istočnu krizu, koja je uključivala niz ustanaka, počevši od Hercegovačkog ustanka (1875–77), što je navelo Srbiju i Crnu Goru da objave rat Osmanskom carstvu, a kulminiralo je ulaskom Rusije u rat (Rusko-turski rat 1877–78). U Kučima je poglavica Marko Miljanov Popović organizovao otpor protiv Osmanlija i udružio snage s Crnogorcima. Kuči, izjašnjavajući se kao srpsko pleme, tražili su ujedinjenje s Crnom Gorom.<ref>{{cite book|title=Zapisi; Glasnik cetinjskog istorijskog društva|year=1935}}</ref> Nakon Berlinskog kongresa, Kuči su uključeni u granice Kneževine Crne Gore. Miljanovljevo vlastito djelo o historiji i genealogiji plemena, "Pleme Kuči u narodnoj priči i pjesmi" (1904), ostaje važan etnografski i književni primarni izvor za usmenu tradiciju, iako savremeni historičari i genetičari upozoravaju da, budući da je sastavljeno iz usmenog predanja od strane plemenskog poglavice, a ne kroz arhivsko istraživanje, ono generalizuje predanja pojedinih bratstava (posebno brojčano dominantnih Drekalovića) na cijelo pleme, te da njegove genealoške tvrdnje treba odmjeravati naspram arhivskih i genetskih dokaza, a ne tretirati kao utvrđenu historiju.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} U bici kod Novšića, nakon napada na Veliku 1879, bataljoni Kuča, Vasojevića i Bratonožića borili su se protiv albanskih nepravilnih snaga pod komandom Ali-paše Gusinjskog i bili poraženi. == Antropologija == === Etnografija === Poput mnogih ruralnih područja u Crnoj Gori i na Balkanu uopšte, Kuči su teško pogođeni iseljavanjem od raspada Jugoslavije. Popis stanovništva Crne Gore iz 2011. zabilježio je oko 1.000 stanovnika ukupno u selima tradicionalno vezanim za Kuče.<ref name="monstat"/> Dvije glavne etničke grupe naseljavaju regiju: etnički Crnogorci i etnički Srbi, iako se te dvije grupe mogu smatrati jednom, budući da su pojedine porodice politički podijeljene — jedan brat se izjašnjava kao Crnogorac, drugi kao Srbin. Većina stanovnika pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi, dok je manjina etnički muslimanska. Postoji enklava rimokatoličkih Albanaca u selu Koći (albanski: Koja) i Fundini. Pravoslavno stanovništvo se nekada dijelilo na dvije odvojene grupe: Stare Kuče ("Starokuči") i Drekaloviće/Nove Kuče. Mariano Bolizza je tokom svog putovanja u oblast 1614. zabilježio da su Lale Drekalov i Niko Raičkov držali 490 kuća "Chuzzi Albanesi" ("albanskih Kuča", pretežno rimokatoličke vjeroispovijesti), sa 1.500 vojnika, opisanih kao "vrlo ratoborni i hrabri".<ref>{{cite book|title=Early Albania: A Reader of Historical texts, 11th-17th Centuries|date=2003|publisher=Robert Elsie|pages=155}}</ref> Drekalovići, najveće kučko bratstvo, brojali su 1941. blizu 800 domaćinstava, otprilike polovinu svih Kuča.<ref name="Petrović1941-4">{{cite book|author=Mihailo Petrović|title=Đerdapski ribolovi u prošlosti i u sadašnjosti|volume=48|year=1941|page=4}}</ref> Islamizacija Kuča dovela je do toga da se manjina stanovnika izjašnjava jednostavno kao Crnogorci, ili kao muslimani po etničkoj pripadnosti, i Bošnjaci — iako vode porijeklo od istih predaka kao i njihova hrišćanska braća. === Genetika === Testiranje Y-hromozoma (Y-DNK) pojedinaca koji se izjašnjavaju kao potomci Kuča, sprovedeno prvenstveno putem Bošnjačkog DNK projekta zasnovanog na dobrovoljnom učešću, pokazuje da većina testiranih loza — uključujući porodice koje vode porijeklo iz Kolašina, a danas su naseljene u Sandžaku (Prijepolje, Tutin, Rožaje, Novi Pazar, Sjenica, Gusinje) — pripada haplogrupi E-V13, konkretno podgrani E-BY165837, haplogrupi vrlo čestoj među albanskim i slaviziranim albanskim populacijama šire regije.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Genealoški istraživači povezani s ovim projektom predložili su da najskoriji zajednički predak ove podgrane među porodicama porijeklom od Kuča odgovara dokumentovanoj ličnosti iz 14. vijeka, iako se ova identifikacija oslanja na lanac genealoških pretpostavki koje povezuju usmeno predanje, Miljanovljevu genealogiju i testiranja sprovedena između 2006. i 2019, a ne na nezavisno datirane arhivske dokaze, te je treba tretirati s odgovarajućim oprezom.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Manjina testiranih loza koje nose prezime Kuč i vode porijeklo iz Meduna ne pripada haplogrupi E-V13. Jedan dokumentovan slučaj, koji su prijavili potomci danas naseljeni u Ljeskovi kod Tutina u Sandžaku, pripada umjesto toga haplogrupi R1a (R1a-M198), s proširenom porodičnom genealogijom koja navodno obuhvata deset generacija od imenovanog pretka iz 17–18. vijeka. Prema vlastitom svjedočenju porodice, Y-DNK testiranje dvojice paternalnih rođaka (jednog nastanjenog u Njemačkoj, jednog u Australiji) dalo je podudarne rezultate, a poređenje s drugim unosima u projektu identifikovalo je zajedničkog, udaljenijeg očinskog pretka s porodicom koja nosi pravoslavno hrišćansko prezime Živaljević, uz procijenjeno vrijeme do zajedničkog pretka od približno 500–600 godina (otprilike kraj 15. do početak 16. vijeka). Tumačenje koje predlaže porodica — da ovo odražava zajedničkog predosmanskog pretka iz medunskog kraja, čiji su se potomci kasnije podijelili prema vjerskoj liniji, pri čemu je jedna grana prešla na islam, a druga ostala pravoslavna — nije objavljeno niti recenzirano, te je ovdje predstavljeno kao neprovjerena tvrdnja koja potiče iz privatnih genealoških i genetskih testiranja, a ne kao akademski nalaz.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Zabilježeno je i da je zasebno testirani pojedinac, koji se poistovjećuje s tradicijom Starih Kuča i slavom Sv. Dimitrija, također nosilac haplogrupe R1a-M198, iako genealoška veza, ako postoji, između ovog pojedinca i porodice iz Ljeskove nije utvrđena.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Komentatori povezani s ovom manjinskom lozom tvrdili su da slično zasnovana teza koja povezuje pojedine porodice iz Plava i Gusinja s nesrodnim plemenom Piperi, zasnovana isključivo na dijeljenju šire haplogrupe R1a, miješa različite nizvodne podgrane i sama po sebi ne dokazuje bilo kakvu historijsku vezu; velike haplogrupe poput R1a podijelile su se na brojne različite podgrane tokom perioda od nekoliko hiljada godina, a puko dijeljenje matične haplogrupe ne ukazuje na zajedničko porijeklo unutar historijskog perioda.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Šire posmatrano, genetičari upozoravaju da nijedna Y-DNK haplogrupa ne odgovara fiksnom nacionalnom ili etničkom identitetu: R1a se generalno povezuje sa srednjoevropskim i istočnoevropskim indoevropskim populacijama, dok je najzastupljenija haplogrupa među Bošnjacima, Srbima i Hrvatima na Balkanu u cjelini zapravo I2a, te podatke o učestalosti haplogrupa ne treba čitati kao zamjenu za samodeklarisanu etničku ili nacionalnu pripadnost.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Usmena predanja === Postoje razna usmena predanja s različitim stepenom podudarnosti s arhivskim zapisima. U Crnoj Gori, sam Marko Miljanov iz Kuča napisao je u svojoj knjizi o svom zavičaju da se Kuči i Beriša "smatraju bliskim", navodno zato što su se Berišini preci doselili od Kuča.<ref>{{cite book|last=Miljanov|first=Marko|title=Марко Миљанов целокупна дела/Сабрана дјела|volume=II|year=1967|page=80}}</ref> Konstantin Jireček je dalje zabilježio da su Stari Kuči, koji su za svog pretka postavljali "Grču", sina "Nenada", njega postavljali i kao pretka plemena Beriša.<ref name="Jireček1923">{{cite book|author=Konstantin Jireček|title=Istorija Srba|year=1923|page=58}}</ref> Nasuprot tome, kod Beriše se vjeruje da Stari Kuči sami potiču od Beriše i da se zbog toga nazivaju "Berisha i Kuq" (Crvena Beriša), za razliku od Beriše iz Pukë, Mërturi i dijela Pipera koji svoje porijeklo vezuju za Berišu, a koji se zajednički nazivaju "Berisha i Bardh" (Bijela Beriša).{{sfn|Elsie|2015|p=184-5}} U historijskom zapisu, Beriša i Stari Kuči javljaju se na različitim prostorima i u različitim vremenskim periodima, budući da su Stari Kuči formirali dio današnjeg plemena Kuči, koje se krajem 15. vijeka zasnivalo na različitim predačkim grupama.<ref name="Kaser">{{cite book |last1=Kaser |first1=Karl |title=Hirten, Kämpfer, Stammeshelden |date=1992 |publisher=Böhlau Verlag Wien |page=150}}</ref> Ipak, ako ne krvno srodstvo, crnogorska i albanska plemena su bliskost tretirala kroz zajedničko porijeklo ili maticu odakle je neko "došao". Stoga je srpski geograf Andrija Jovićević iznio tvrdnju da su Kuči bili "srodni" sa Kastratima, Berišom i Kelmendima, jer se njihov daleki predak navodno naselio na istom prostoru kao i Kuči.<ref>{{cite book|last=Jovićević|first=Andrija|year=1923|title=Малесија|pages=60–61}}</ref> Upravo je ovaj obrazac — tretiranje zajedničkog teritorijalnog porijekla kao ekvivalenta krvnom srodstvu — naveden od strane zagovornika R1a loze iz Ljeskove kao vjerovatno objašnjenje nesrodnih tvrdnji koje povezuju njihovu porodicu s drugim plemenskim genealogijama, te kao upozorenje protiv čitanja bilo kojeg pojedinačnog predanja iz 19. vijeka kao pouzdanog vodiča za očinsko porijeklo bez genetske potvrde.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} Još jedno predanje s kraja 19. vijeka zabilježio je Jovan Erdeljanović u Kučima, čije su najsloženije verzije potekle iz Kržanja, Žikovića, Kostrovića, Bezihova, Kute, Podgrada i Lazorca. Prema ovom predanju, Stari Kuči potiču od Gojka, brata kralja Vukašina.<ref name=SEZ-8-125/> Njegovi potomci bili su prisiljeni napustiti Skadar pred osmanskom najezdom i naseliti se u Brštanu.<ref name=SEZ-8-125/> Gojko Mrnjavčević je, međutim, fiktivni lik srpske epske poezije, koji prema samoj narodnoj tradiciji gine u bici na Marici 1371. godine.<ref name="rastko">{{Cite web | url=http://www.rastko.rs/kosovo/umetnost/serbepic/thefall.htm | title=Serbian Epic Poetry: The Fall of the Serbian Empire}}</ref><ref name="Boskovic">{{cite book |last1=Boskovic |first1=Vladislav |title=King Vukasin and the Disastrous Battle of Marica |date=2009 |publisher=GRIN Verlag |page=2}}</ref> Upravo je ovaj književni problem s genealogijom Gojka Mrnjavčevića jedan od razloga koje navode zagovornici manjinske R1a loze da tvrdnju E-V13 populacije o njenom zajedničkom pretku iz porodice Mrnjavčević treba tretirati kao nedokazanu, predanjem izvedenu pretpostavku, a ne kao dokumentovanu činjenicu — bez obzira na brojčanu dominaciju te loze među danas testiranim potomcima Kuča.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Jezik === Južnoslavenski dijalekat kojim se govori u Kučima čini govornu grupu s Bratonožićima i Piperima. Južnoslavenski govor u ove tri zajednice obilježen je bliskim kontaktom sa sjevernoalbanskim dijalektima Malësije. Ovo je posebno izraženo u dijalektima Kuča i Bratonožića, uglavnom zbog historijske dvojezičnosti prisutne u oblasti.<ref>{{cite book |last1=Čirgić |first1=Adnan |title=Dialectology of the Montenegrin Language |year=2020|publisher=Rowman & Littlefield |page=70}}</ref> Međutim, budući da se Kuči nalaze na prijelaznom prostoru između albanskog i slavenskih jezika, ovo pitanje je predmet historiografskog spora. Konkretno, srpska historiografija je kritikovana zbog toga što je u ovoj oblasti prigušivala albansko-slavensku simbiozu i dvojezičnost u korist monoetničke i monolingvalne srpske naracije — trend evidentan kod etnografa ranog 20. vijeka poput Jovana Erdeljanovića i Jovana Cvijića.<ref>{{cite book |last1=Berishaj |first1=Anton |title=Status of Albanians in Montenegro |date=1995 |publisher=FBIS Daily Report: East Europe |page=64}}</ref> Starija srpska ili jugoslovenska historiografija i etnografija o Kučima poistovjećivala je osmansku nahiju Kuči — administrativnu jedinicu sastavljenu od različitih zajednica — sa plemenom Kuči. Zbog toga su albanska plemena koja su bila unutar nahije, a kasnije administrativno unutar Kuča nakon uključivanja njihovih zemalja u crnogorsku državu, poput Trieshija i Koje, tretirana kao ogranci ili regije plemena Kuči, uprkos svojim zasebnim historijama i identitetima.<ref>{{cite journal |last1=Ulqini |first1=Kahreman |title=Tradita dhe historia rreth zanafillës shqiptare të disa fiseve malazeze |journal=Kultura Popullore |date=1983 |volume=03 |issue=1al |page=123}}</ref> Potomci kučkih bratstava naseljenih u Sandžaku ističu da je sam region duže vrijeme bio administrativno dio Bosanskog, a kasnije Kosovskog (Prištinskog) vilajeta, te da dominacija bosanskog jezika koja se tamo razvila kod muslimanskih porodica Kuč odražava upravo ovu administrativnu i društvenu historiju, a ne promjenu dubljeg predačkog porijekla.{{potreban citat|datum=septembar 2026}} === Kultura === U pogledu tradicionalnih običaja, sve do kraja 19. vijeka u Kučima su ostali tragovi varijante sjevernoalbanskog kanuna.<ref>{{cite book|last1= Martucci |first1= Donato |title="Il mio destino balcanico" L'illirismo di Antonio Baldacci|publisher=Palaver, Univerzitet u Salentu|year=2021|page=317}}</ref> Marie Amelie von Godin je tokom svojih putovanja i dalje bilježila tragove dvojezičnosti u oblasti Kuča. Prema njenim izvještajima, iako se albanski jezik u oblasti više nije govorio, pojedine tužbalice i zakletve i dalje su se pjevale i izgovarale na albanskom.<ref>{{cite book |last1=Gostentschnigg |first1=Kurt |title=Wissenschaft im Spannungsfeld von Politik und Militär |date=2017 |publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden |page=189}}</ref> == Ličnosti == ;rođeni u Kučima * [[Lale Drekalov]], vojvoda plemena Kuči, sin Drekala * [[Iliko Lalev]], vojvoda plemena, nasljednik oca Laleta * [[Radonja Petrović]], vojvoda plemena Kuči * [[Marko Miljanov]] (1833–1901), vojvoda, crnogorski general i pisac * [[Mihailo Ivanović (političar)|Mihailo Ivanović]] (1874–1949), crnogorski političar * [[Bogdan Vujošević]], partizan ;po porijeklu * [[Momir Bulatović]], prvi predsjednik Republike Crne Gore * [[Đorđe Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Marko Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, mlađi brat Đorđa{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Tanasije Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, stric Đorđa i Marka{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Vasa Čarapić]], srpski vojvoda i revolucionar, stariji brat Tanasija{{potreban citat|datum=septembar 2024}} * [[Evgenije Popović]], crnogorski političar i novinar * [[Duško Vujošević]], srpski košarkaški trener u penziji * [[Fahrudin Radončić]],<ref name="Konjević"/> bošnjački političar * [[Jakup Ferri]], albanski borac i nacionalni heroj Albanije * [[Shemsi Pasha (general)|Shemsi-paša]], osmanski albanski general * [[Bogdan Milić]], crnogorski fudbaler * [[Miloš Vučević]], srpski pravnik i političar, premijer Srbije od maja 2024. == Napomene == {{reflist|group=lower-alpha}} == Reference == {{reflist}} == Bibliografija == {{refbegin}} * {{cite book |last=Đurđev |first=Branislav |title=Postanak i razvitak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena |year=1984 |publisher=Crnogorska akademija nauka i umjetnosti |location=Titograd}} * {{cite book|last=Elsie|first=Robert|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|date=30. maj 2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78453-401-1}} * {{cite journal |last1=Pulaha |first1=Selami |title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve dhe krijimin e fiseve në Shqipe ̈rine ̈ e veriut shekujt XV-XVI |journal=Studime Historike |date=1975 |volume=12}} * {{citation|last=Vasić|first=Milan|year=1990|title=Etnički odnosi u jugoslovensko-albanskom graničnom području prema popisnom defteru sandžaka Skadar iz 1582/83. godine}} * {{cite journal|last=Xhufi|first=Pëllumb|title=Brda, or Bardha?|journal=Studia Albanica|volume=2|year=2021|pages=25–42}} * {{cite book |last1=Ajeti |first1=Idriz |title=Studime për gjuhën shqipe |date=2017 |publisher=Akademija nauka Kosova}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{cite web |last1=Bolizza |first1=Mariano |title=Report and Description of the Sanjak of Shkodra |url=http://www.albanianhistory.net/1614_Bolizza/index.html}}, izvještaj Mariana Bolizze iz 1614. koji spominje Lalu Drekalova i "Cuzzi Albanesi" (albanske Kuče) * {{cite book|last=Miljanov|first=Marko|title=Племе Кучи у народној причи и пјесми|url=https://books.google.com/books?id=12xBAQAAMAAJ|year=1904}}, historija plemena koju je napisao Marko Miljanov {{Geografske regije Crne Gore}} {{DEFAULTSORT:Kuci}} [[Kategorija:Kuči| ]] [[Kategorija:Historijske regije u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Plemena Crne Gore]] rfee19p4cgjx8z5a9183lt5ucvd866x Fadila Odžaković Žuta 0 459828 3924736 3871570 2026-09-11T16:18:18Z Vratiosevalter 174471 3924736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Fadila Odžaković | jedinice = 1. Motorizovana brigada | rod = Pješadija | vojska = [[Armija RBiH]] | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rat u BiH 1992–95.]] | pripadnost = {{ZD|BiH|1992}} [[Republika Bosna i Hercegovina]] | slika = [[File:Fadila Odžaković Žuta, 1992.jpg|300px|Fadila Odžaković Žuta, 1992|alt=File:Fadila Odžaković Žuta, 1992.jpg]] | nadimak = Žuta | puno ime = Fadila Odžaković | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjakinja]] | mjesto smrti = [[Sarajevo]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | datum smrti = {{Datum smrti i godine|1992|09|20|1958|03|14}} | mjesto rođenja = [[Goražde]], [[FNRJ]] | datum rođenja = {{Datum rođenja|1958|03|14}} | nagrade = ''[[Zlatni ljiljan]]''<br>''[[Orden zlatnog grba sa mačevima]]'' }} '''Fadila Odžaković Žuta''' (14. mart 1958 – 20. septembar 1992)<ref>{{Cite web|url=http://intelektualno.com/godisnjica-smrti-heroine-fadile-odzakovic-zute/|title=Godišnjica smrti heroine Fadile Odžaković Žute|date=20. 9. 2019|website=Intelektualno|language=en-US|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134400/http://intelektualno.com/godisnjica-smrti-heroine-fadile-odzakovic-zute/|url-status=dead}}</ref> bila je heroina, pripadnica [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] i dobitnica vojnog priznanja [[Zlatni ljiljan]] i Ordena zlatnog grba sa mačevima.<ref>{{cite web |title=Najveća sarajevska heroina |url=https://novi.ba/clanak/155992/najveca-sarajevska-heroina-zena-koja-nije-znala-sta-je-strah |website=novi.ba |access-date=5. 2. 2020}}</ref> == Biografija == Fadila je rođena 14. marta 1958. u [[Goražde|Goraždu]]. Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] pridružila se pofalićko-velešićkoj brigadi, preteči 1. motorizovane odnosno [[111. viteška brdska brigada|111. viteške brdske brigade]]. Usljed rana zadobijenih 18. septembra 1992. tokom borbi za brdo Žuč preminula je 20. septembra u sarajevskoj Državnoj bolnici.<ref>{{cite web |title=Dan kad je poginula Fadila Odžaković: "Zar da im k'o miševi damo Sarajevo?" |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/dan-kad-je-poginula-fadila-odzakovic-zar-da-im-ko-misevi-damo-sarajevo/238616 |website=radiosarajevo.ba |access-date=5. 2. 2020}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Odžaković Žuta, Fadila}} [[Kategorija:Dobitnici vojnog odlikovanja ''Zlatni ljiljan'']] [[Kategorija:Dobitnici Ordena zlatnog grba s mačevima]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Biografije, Goražde]] e1b5w618qpaww0g53suz8clglw6zzvy MGC50722 0 481793 3924751 3887991 2026-09-11T22:42:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924751 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} '''MGC50722''', znan i kao '''neokarakterizirani protein LOC399693''', je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MGC50722''' (skr. [[engleski|eng.]] '''M'''ammalian '''G'''ene '''C'''ollection Project Gene '''50722'''<ref>{{cite journal | vauthors = Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, Derge JG, Klausner RD, Collins FS, Wagner L, Shenmen CM, Schuler GD, Altschul SF, Zeeberg B, Buetow KH, Schaefer CF, Bhat NK, Hopkins RF, Jordan H, Moore T, Max SI, Wang J, Hsieh F, Diatchenko L, Marusina K, Farmer AA, Rubin GM, Hong L, Stapleton M, Soares MB, Bonaldo MF, Casavant TL, Scheetz TE, Brownstein MJ, Usdin TB, Toshiyuki S, Carninci P, Prange C, Raha SS, Loquellano NA, Peters GJ, Abramson RD, Mullahy SJ, Bosak SA, McEwan PJ, McKernan KJ, Malek JA, Gunaratne PH, Richards S, Worley KC, Hale S, Garcia AM, Gay LJ, Hulyk SW, Villalon DK, Muzny DM, Sodergren EJ, Lu X, Gibbs RA, Fahey J, Helton E, Ketteman M, Madan A, Rodrigues S, Sanchez A, Whiting M, Madan A, Young AC, Shevchenko Y, Bouffard GG, Blakesley RW, Touchman JW, Green ED, Dickson MC, Rodriguez AC, Grimwood J, Schmutz J, Myers RM, Butterfield YS, Krzywinski MI, Skalska U, Smailus DE, Schnerch A, Schein JE, Jones SJ, Marra MA | title = Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 26 | pages = 16899–16903 | date = Dec 2002 | pmid = 12477932 | doi = 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241| bibcode = 2002PNAS...9916899M | doi-access = free }}</ref>). Ovaj 965-[[aminokiselina|aminokiselinski]] ljudski protein ima [[molekularna masa|molekulsku težinu]] 104,495 kDa i jedan [[domen nepoznate funkcije]] (DUF390).<ref name=":0">{{Cite web|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/613410221|title = Homo sapiens uncharacterized protein LOC399693|website = NCBI Protein}}</ref> Općenito konzerviran kod [[sisar]]a, ovaj brzo evoluirajući gen pokazuje relativno nisku ekspresiju u većini ljudskih tkiva, osim u [[sjemenici]]ma.<ref>{{Cite web|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/clust.cgi?UGID=1204650&TAXID=9606&SEARCH=Hs.530383|title = Uncharacterized MGC50722 (MGC50722)|website = NCBI UniGene}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Characteristics of 292 Testis-Specific Genes in Human|last = Tang|date = 2007|journal = Biological and Pharmaceutical Bulletin|doi = 10.1248/bpb.30.865|pmid = 17473427|volume = 30|issue = 5|display-authors=etal |pages=865–872|doi-access = free}}</ref> == Gen == Ljudski gen pune sdužine ima 40.364 [[bazni par|parova baza]], dok je neobrađena [[iRNK]] duga 25.960 parova baza. Nakon prerade [[intron]]a, gen sa 10 [[egzon]]a ima konačnu dužinu iRNK od 3.596 parova baza koja kodira 965 aminokiselina.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001291516.1|title = Homo sapiens uncharacterized MGC50722 (MGC50722), transcript variant 1, mRNA|date = 24. 9. 2018|website = NCBI Nucleotide}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url = http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Transcript/ProteinSummary?db=core;g=ENSG00000260220;r=9:136280942-136306901;t=ENST00000569961|title = Transcript: MGC50722-001 ENST00000569961 Protein Summary|website = Ensembl}}{{Mrtav link}}</ref> === Lokus === Ljudski '' MGC50722 '' nalazi se na minus lancu [[hromosom 9|hromosoma 9]] u regiji q34 [[genom]]a ([[NCBI]] gen ID: 399693). Najokarakteriziraniji gen u ovoj regiji ljudskog genoma je ''[[GPSM1]]'', koji kodira G-proteinski signalni modulator 1.<ref>{{Cite web|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=mgc50722|title = MGC50722 uncharacterized MGC50722 [ Homo sapiens (human) ]|date = Mar 2015|website = NCBI Gene}}</ref> == Protein == === Primarna sekvenca i izoforme '' '' === Ljudski protein MGC50722 ima 104,495 kDa, sa [[izoelektrična tačka|izoelektričnom tačkom]] od 10,24. Mješovita nabijena skupina aminokiselina prisutna je između položaja 146 i 182, za koju se čini da je konzervirana kod [[primat]]a, ali nije prisutna kod drugih sisara. Kod ljudi postoji i šest predviđenih [[izoforma|izoformi]].<ref name=":0"/> === Subćelijski lokalizacijski signali === [http://www.genscript.com/psort/psort2.html PSORTII serveri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210906185147/https://www.genscript.com/psort/psort2.html |date=6. 9. 2021 }} predviđaju pet signala jedarne lokalizacije u ljudskom proteinu MGC50722. Kada su ortologne sekvence ljudskog proteina provedene kroz PSORT II, predviđena jedarna subćelijska lokalizacija bila je konsenzusno predviđanje. {| class="wikitable" |+Predviđena signalna jedarna lokalizacija proteina MGC50722 !Tip signala !Raspon ostataka !Aminokiselinska sekvenca |- |pat4 |46-49 |RPRK |- |pat4 |148-151 |KPKR |- |pat7 |43-49 |PQQRPRK |- |pat7 |149-155 |PKRVKSS |- |pat7 |302-308 |PSKRRLQ |} === [[Posttranslacijske modifikacije]] === [[Ortolog]] ljudskog proteina MGC50722 kod [[miš]]eva, protein 4932418E24Rik, eksperimentalno je odredio mjesta [[fosforilacije]] na S588, S591 i S670 u [[sjemenici]]ma ([http://ptestis.biocuckoo.org/show.php?entry=1ro86X0rWCjsugA4kuX&id=59407 pTestis ID: PT-MM-02686] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306005934/http://ptestis.biocuckoo.org/show.php?entry=1ro86X0rWCjsugA4kuX&id=59407 |date=6. 3. 2016 }}).<ref>{{cite journal | vauthors = Qi L, Liu Z, Wang J, Cui Y, Guo Y, Zhou T, Zhou Z, Guo X, Xue Y, Sha J | title = Systematic analysis of the phosphoproteome and kinase-substrate networks in the mouse testis | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 13 | issue = 12 | date = Dec 2014 | pmid = 25293948 | doi = 10.1074/mcp.M114.039073 | url = http://www.mcponline.org/content/13/12/3626 | pages=3626–38 | pmc=4256510}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:3045295|title = 4932418E24Rik}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Diez-Roux G, Banfi S, Sultan M, Geffers L, Anand S, Rozado D, Magen A, Canidio E, Pagani M, Peluso I, Lin-Marq N, Koch M, Bilio M, Cantiello I, Verde R, De Masi C, Bianchi SA, Cicchini J, Perroud E, Mehmeti S, Dagand E, Schrinner S, Nürnberger A, Schmidt K, Metz K, Zwingmann C, Brieske N, Springer C, Hernandez AM, Herzog S, Grabbe F, Sieverding C, Fischer B, Schrader K, Brockmeyer M, Dettmer S, Helbig C, Alunni V, Battaini MA, Mura C, Henrichsen CN, Garcia-Lopez R, Echevarria D, Puelles E, Garcia-Calero E, Kruse S, Uhr M, Kauck C, Feng G, Milyaev N, Ong CK, Kumar L, Lam M, Semple CA, Gyenesei A, Mundlos S, Radelof U, Lehrach H, Sarmientos P, Reymond A, Davidson DR, Dollé P, Antonarakis SE, Yaspo ML, Martinez S, Baldock RA, Eichele G, Ballabio A | title = A high-resolution anatomical atlas of the transcriptome in the mouse embryo | journal = PLOS Biology | volume = 9 | issue = 1 | date = 2011 | pmid = 21267068| pmc = 3022534 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000582 | pages=e1000582}}</ref> Serveri predviđanja na [[ExPASy]] također predviđaju više mjesta fosforilacije ([http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhos/ NetPhos 2.0 Server]), [[N-terminal]]no mjesto [[acetilacija|acetilacije]] ([http://www.cbs.dtu.dk/services/NetAcet/ NetAcet 1.0 Server]), mjesta [[glikacije]] ([http://www.cbs.dtu.dk/services/NetGlycate/ NetGlycate 1.0 Server]) i mjesto GalNAc O-[[glikozilacija|glikozilacije]] ([http://www.cbs.dtu.dk/services/NetOGlyc/ NetOGlyc 4.0 Server]) at conserved residues in the human MGC50722 protein. === Sekundarna struktura === Modeli predviđanja okarakterizirali su protein MGC50722 uglavnom poremećenim, ali sa dvije regije [[upredena zavojnica|upredenih zavojnica]]. === Unutrašnja struktura i svojstva proteina === {| class="wikitable" ![[Svojstvo]] !Raspon ostataka |- |Regija niske kompleksnosti<ref name=":1" /> |11 – 26 |- |DUF390<ref name=":3">{{Cite web|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=112890|title = Conserved Protein Domain Family DUF390}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?LinkName=protein_gene&from_uid=613410221|title = MGC50722 uncharacterized MGC50722 [Homo sapiens (human)]|website = NCBI Gene}}</ref> |405 – 690 |- | Regija niske kompleksnosti <ref name=":1" /> |410 – 423 |- | Regija niske kompleksnosti <ref name=":1" /> |546 – 556 |- |[[Upredena zavojnica]]<ref name=":1" /> |546 – 566 |- |Regija niske kompleksnosti<ref name=":1" /> |606 – 621 |- |[[Upredena zavojnica]].<ref name=":1" /> |720 – 753 |- | Regija niske kompleksnosti <ref name=":1" /> |771 – 791 |- | Regija niske kompleksnosti <ref name=":1" /> |871 – 884 |} [[slika:MGC50722 AASeq Features.png|frame|574x574px| Proteinska sekvenca primarne aminokiselinske strukture MGC50722 i njene unutrašnje karakteristike/strukture|center]] == Potencijalna funkcija == Funkcija proteina MGC50722 je nepoznata. S obzirom na to da se preferirano eksprimiraa u testisima i čini se da je subćelijski lokaliziran u jedru, mogao bi imati važnu ulogu u čelijama [[gamet]]a. == Ekspresija == Nivo ekspresije ljudskog MGC50722 je nizak/odsutan u većini tipova ćelija, a najveći i najobilniji i je u [[sjemenici]]ma (GEO Profile IDs: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/48997768 48997768] and [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/49895282 49895282]).<ref name=":4" /> Studija [[rak pluća|raka pluća]] također je pokazala da je MGC50722 eksprimiran u CD4+ [[T-ćelija]]ma normalnih uzoraka ljudskog tkiva.<ref>{{Cite journal|title = Proteogenomic Analysis of Human Chromosome 9-Encoded Genes from Human Samples and Lung Cancer Tissues|last = Ahn|first = Jung-Mo|date = Nov 2013|journal = Journal of Proteome Research|doi = 10.1021/pr400792p|pmid = 24274035|volume = 13|issue = 1|pages = 137–146|display-authors=etal|pmc=3918476}}</ref> === Promotor === Početno mjesto transkripcije za ''MGC50722'' najbolje se poravnava sa [[SPZ1]], [[SRY|faktorom određivanja testis]] (SRY), [[Faktor transkripcije Sp1|SP1F]] i [[FAST]]-ovim <ref>{{cite journal | vauthors = Yeo CY, Chen X, Whitman M | title = The role of FAST-1 and Smads in transcriptional regulation by activin during early Xenopus embryogenesis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 37 | pages = 26584–90 | date = Sep 1999 | pmid = 10473623 | doi = 10.1074/jbc.274.37.26584| doi-access = free }}</ref> veznim mjestima [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]]. == Homologija i evolucija == [[slika:DOD Graph.png|thumb|403x403px|Divergencija ljudskog gena MGC50722 prema lancu [[fibrinogen]]a alfa i [[Citohrom c|citohroma C]].<br> Svaka tačka podataka na grafikonu predstavlja drugi tip i homologni gen date vrste, identificiran [[BLAST]]-om. BLAST-ove pretrage provedene su korištenjem ljudskog gena MGC50722, fibrinogena i citohroma C, a postotak identiteta ucrtan je prema stvarnom odstupanju od čovjeka za dati tip homolognog gena]] === Paralozi === Utvrđeno je da je protein 350 povezan s centrosomom ([[CEP350]]) jedini mogući paralog proteinu MGC50722 kod ljudi. CEP350 je protein dug 3117 aminokiselina i poravnava se s proteinom MGC50722 na svom N-kraju. Ovo ukazuje na to da je razmak paraloga vrlo udaljen kada se '' MGC50722'' odvoji od ''CEP350''. === Ortolozi === Konkurentni ortolozi za protein MGC50722 nalaze se samo u [[sisari|sisara]], gdje se najviše konzervacije nalazi u [[N-terminal]]u i DUF390. === Udaljeni homolozi === Najdalji homolog koji se može otkriti je u [[hrskavičave ribe|hrskavičavih riba]] (divergencija prije 462,5 miliona godina). === Homologni domen === [[Domen nepoznate funkcije]] 390 (pfam04094: DUF390) dio je porodice proteina koji su identifikovani samo u [[genom]]u [[riža]]. Iako je funkcija ovog domena nepoznata, to može biti neki tip prijenosnog elementa.<ref name= ":3"/> == Klinički značaj == Značajan GEO profil koji se odnosi na MGC50722 bila je studija provedena na muškoj plodnosti kod ljudi gledajući na bolest teratozoospermiju (GEO Profile ID: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/38113951 38113951]).<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Barrett T, Wilhite SE, Ledoux P, Evangelista C, Kim IF, Tomashevsky M, Marshall KA, Phillippy KH, Sherman PM, Holko M, Yefanov A, Lee H, Zhang N, Robertson CL, Serova N, Davis S, Soboleva A | title = NCBI GEO: archive for functional genomics data sets--update | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | date = Jan 2013 | pmid = 23193258 | doi = 10.1093/nar/gks1193 | pmc=3531084 | pages=D991–D995}}</ref> Teratozoospermija je stanje u kojem se tokom razvoja zrelih ćelija mijenja morfologija [[spermatozoid]]a, što dovodi do, u nekim slučajevima, muške [[neplodnost]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = Machev N, Gosset P, Viville S | title = Chromosome abnormalities in sperm from infertile men with normal somatic karyotypes: teratozoospermia | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 111 | issue = 3–4 | date = 2005 | pmid = 16192715| doi = 10.1159/000086910 | pages=352–357| s2cid = 36272097 }}</ref> [[Ekspresija gena]] pokazuje da je kod normalnih ljudi MGC50722 ispoljen, dok kod onih sa teratozoospermijom nivo ekspresije značajno opada ili se isključuje. == Reference== {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Wagner F, French L, Veh RW | title = Transcriptomic-anatomic analysis of the mouse habenula uncovers a high molecular heterogeneity among neurons in the lateral complex, while gene expression in the medial complex largely obeys subnuclear boundaries | journal = Brain Structure & Function | date = Sep 2014 | pmid = 25244943 | doi = 10.1007/s00429-014-0891-9 | volume=221 | issue = 1 | pages=39–58| s2cid = 18004946 }} * {{cite journal | vauthors = Foong RE, Bosco A, Jones AC, Gout A, Gorman S, Hart PH, Zosky GR | title = In utero Vitamin D Deficiency Increases Airway Smooth Muscle Mass and Impairs Lung Function | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | date = Apr 2015 | pmid = 25867172 | doi = 10.1165/rcmb.2014-0356OC | volume=53 | issue = 5 | pages=664–75}} * {{cite journal | vauthors = Dobrin, Radu, et al|title = Multi-tissue coexpression networks reveal unexpected subnetworks associated with disease|journal = Faculty Papers and Publications in Animal Scienced|date = 2009|url = http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1627&context=animalscifacpub&sei-redir=1&referer=https%3A%2F%2Fscholar.google.com%2Fscholar%3Fhl%3Den%26q%3D4932418E24Rik%26btnG%3D%26as_sdt%3D1%252C24%26as_sdtp%3D#search=%224932418E24Rik%22|pmid = 19463160|doi = 10.1186/gb-2009-10-5-r55|volume=10|issue = 5|pages=R55|pmc=2718521}} * {{cite journal | vauthors = Ediger, BN, Du, A, Liu, J, Hunter, CS, Walp, ER, Schug, J, May, CL | title = Islet-1 Is essential for pancreatic β-cell function | journal = Diabetes | volume = 63 | issue = 12 | date = Dec 2014 | pmid = 25028525 | doi = 10.2337/db14-0096 | url = http://diabetes.diabetesjournals.org/content/early/2014/07/15/db14-0096.short | pages=4206–17 | pmc=4237994}} *{{Cite thesis|author = Vamathevan, JJ|title = Evolutionary analysis of mammalian genomes and associations to human disease|url = http://discovery.ucl.ac.uk/14733/|date = Jan 2009|publisher = University College London}} *{{Refend}} [[Kategorija:Nekarakterizirani proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 9]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] bwjvn9qpwzhqy45uq38kd5vz7o8dolo KIAA1211L 0 484918 3924699 3888677 2026-09-11T14:16:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924699 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''KIAA1211L''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''KIAA1211''' sa [[hromosom 2|hromosoma 2]]. Visloko je eksprimiran u [[mozak|mozgu]], odnosno u [[moždana kora|moždanoj kori]]).<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/343990#gene-expression|title=KIAA1211L KIAA1211 like [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Nadalje, nalazi se na [[mikrotubula]]ma i [[centrosom]]ima i subćelijski je lociran u [[ćelijsko jedro|jedru]]. Konačno, KIAA1211L je povezan sa određenim mentalnim poremećajima i raznim tipovima raka. == Gen == {| class="wikitable" |[[Hromosom]]ska regija |2 (2q.11.2) |- |Lokacija |98,793,846 bp from pter to 98,936,259 bp from pter<ref name=":7"/> |- |Veličina |142.414 baza |- |Pristupni broj |NM_207362 |- |Alijas 9 |KIAA1211-liki protein C2orf55 [[Otvoreni okvir čitanja]] 55 hromosoma 2 |} KIAA1211L je protein-kodirajući gen.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KIAA1211L|title=KIAA1211L Gene - GeneCards {{!}} K121L Protein {{!}} K121L Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=24. 2. 2017}}</ref> The table above presents the gene's alias, location, size and accession number. == [[iRNK]] == Postoji 11 [[prerada RNK|prerađenih]] izoformi gena KIAA1211L.<ref name=":7"/> Potvrđena [[izoforma]] ima 10 [[egzon]]a.<ref name=":7" /> == Protein == [[slika:Conceptual Translation KIAA1211L Part 1.jpg|thumb|Konceptna translacija gena KIAA1211L: 1. dio: Uzvodni [[stop kodon]] je narandžast, granice egzona su označene plavom bojom, [[start kodon]] je zelen, signal predviđene jedarne lokacije označen je ljubičastom kutijom, konzervirane regije su označene narandžasto, mjesta [[fosforilacija]] su istaknuta žutom bojom, predviđena mjesta [[protein SUMO|SUMOilacije]] označeni su zelenim okvirima, motiv DUF4592 je istaknut crvenom bojom.]] [[slika:Conceptual Translation KIAA1211L Part 2.0.jpg|thumb|Konceptna translacija gena KIAA1211L: 2. dio : Granice egzona su označene plavom bojom, konzerviranene regije su narandžaste, predviđena mjesta SUMOilacije su označena zelenim okvirima, stop kodon je crven, predviđena meta miRNK 132 je podvučena ljubičastom, a signal poliadenilacije je označava magenta.]] {| class="wikitable" |Dužina (aminokiseline) |962 |- |Molekulska težina |102 kda<ref name=":2">{{Cite web|url=http://workbench.sdsc.edu|title=SDSC Biology Workbench|last=Workbench|first=NCSA Biology|website=workbench.sdsc.edu|access-date=23. 4. 2017}}</ref> |- |Izoelektrična tačka |8<ref name=":2" /> |- |Pristupni broj |NP_997245.2<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_207362.2|title=Homo sapiens KIAA1211 like (KIAA1211L), mRNA - Nucleotide - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=23. 4. 2017}}</ref> |- |Alijasi |Neolarakterizirani protein KIAA1211-like<ref name=":1"/> Neokarakterizirani protein C2orf55<ref name=":1"/> Hipotetski protein LOC343990<ref>{{Cite web|url=http://genatlas.medecine.univ-paris5.fr/fiche.php?n=34553|title=Genatlas sheet|website=genatlas.medecine.univ-paris5.fr|access-date=23. 4. 2017|archive-date=26. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426150915/http://genatlas.medecine.univ-paris5.fr/fiche.php?n=34553|url-status=dead}}</ref> |} Gornja tabela predstavlja pseudonime, veličinu i pristupni broj proteina. Protein KIAA1211L je bogat [[prolin]]om, a siromašan [[asparagin]]om, [[izoleucin]]om, [[fenilalanin]]om i [[tirozin]]om.<ref name=":2" /> === Domeni i motivi === [[slika:MyDomain.png|thumb|280px|Shema ''KIAA1211L'': Signal jedarne lokacije je plave boje, mjesta fosforilacije su crvena, SUMOilacijske lokacije su sive, a motiv DUF4592 je narandžast.]] Protein KIAA1211L ima jedan domen zvani [[domen nepoznate funkcije]] DUF4592 motiv i obuhvata aminokiseline 131-239.<ref>{{Cite web|url=http://pfam.xfam.org/family/PF15262|title=Pfam: Family: DUF4592 (PF15262)|website=pfam.xfam.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref>. Ovaj domen je visoko konzrviran među KIAA1211L [[Homologija sekvence|ortolozima]]. Motiv DUF4592 prikazan je iu konceptnom prijevodu i na shematskim slikama. === Postranslacijke modifikacija === KIAA1211L je [[fosforilacija|fosforiliran]] na aminokiselinama Ser92 i Ser490.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_207362.2|title=Homo sapiens KIAA1211 like (KIAA1211L), mRNA - Nucleotide - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Također se predviđa da protein KIAA1211L ima pet različitih [[SUMO protein|SUMOilacijskih]] mjesta lociranih na Lys134, Lys375, Lys866, Lys874 i Lys914.<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.abgent.com/sumoplot|title=SUMOplot™ Analysis Program {{!}} Abgent|website=www.abgent.com|language=en|access-date=23. 4. 2017|archive-date=22. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722042112/https://www.abgent.com/sumoplot|url-status=dead}}</ref> I fosforilirana mjesta i mjesta SUMOilacije prikazani su u konceptnom prijevodu i shematskim slikama. === Sekundarna struktura === Predviđeni protein KIAA1211L ima [[sekundarna struktura|sekundarnu strukturu]] od 50% [[alfa-heliks]]a, 8,9% [[beta-list]]ova i 17,9% zavojnica.<ref>{{Cite web|url=http://www.biogem.org|title=BioGem.Org - Ashok Kumar's Bioinformatics Portal... {{!}} Home|last=Kumar|first=Prof. T. Ashok|website=www.biogem.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Veliki broj zaokreta je u skladu sa činjenicom da je KIAA1211L bogat [[prolin]]om.<ref name=":2" /> === Subćelijska lokacija === Predviđeno je da se protein KIAA1211L nalazi u [[ćelijsko jedro|nukleusu]].<ref name=":5">{{Cite web|url=https://psort.hgc.jp/cgi-bin/runpsort.pl|title=GenScript Protein Subcellular Location Prediction Tool}}{{Dead link|date=februar 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Predviđa se da ortolozi, uključujući slonovsku ajkulu, konja, golubove i [[čimpanze]], biti locirani u jedru.<ref name=":5"/> [[jedarna lokalizacija sekvence|jedarna lokacija signala]] nalazi se na aminokiselinama 25-43, što je prikazano i na konceptnoj translaciji i na shematskim slikama.<ref name=":5"/> Ovaj signal je konzervizan preko ortologa. Dodatno, ova lokacija (aminokiseline 24-43) je pozitivno nabijena, vjerovatno zbog velike količine [[lizin]]a na ovoj lokaciji.<ref name=":2"/> Konačno, predviđa se da je KIAA1211L uglavnom lokalizovan na [[mikrotubule]] i [[centrosom]]e, a ponekad i na [[citokineza|citokinetičkom mostu]].<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.proteinatlas.org/ENSG00000196872-KIAA1211L/cell|title=Cell atlas - KIAA1211L - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=23. 4. 2017|archive-date=26. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426062457/http://www.proteinatlas.org/ENSG00000196872-KIAA1211L/cell|url-status=dead}}</ref> == Ekspresija == Gen je visoko eksprimiran u mozgu (moždana kora).<ref name=":7"/> Protein KIAA1211L nalazi se u mnogim različitim tipovima tkiva, uključujući [[mozak]], [[hipokampus]], [[pluća]], [[karcinom dojke]], [[Langerhansovi otočići|Langerhansove otočiće]] [[pankreas]]a, [[bubreg]]e i 38 ostalih [[tkiva]].<ref>{{Cite web|url=http://www.proteinatlas.org/ENSG00000196872-KIAA1211L/tissue|title=Tissue expression of KIAA1211L - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Dodatno, eksprimirana je prosječna količina u poređenju sa drugim ljudskim proteinima.<ref>{{Cite web|url=http://pax-db.org/protein/1858538|title=KIAA1211L protein abundance in PaxDb|website=pax-db.org|language=en|access-date=23. 4. 2017}}</ref> === Regulcija transkripcija === [[Promotor (genetika)|Promotorska]] regija KIAA1211L ima otprilike 1.340 baznih parova sa različitim predviđenim [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorima]].<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.genomatix.de/|title=Genomatix - NGS Data Analysis & Personalized Medicine|website=www.genomatix.de|access-date=7. 5. 2017|archive-date=24. 2. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010224072831/http://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> [[Neuroglija|glijske ćelije]] kojima nedostaje homolog 1 i faktori transkripcije [[oligodendrocit]]ne loze su značajni jer je KIAA1211L visoko eksprimiran u mozgu.<ref name=":12"/><ref name=":7 "/> Nadalje, [[receptor vezan za estrogen alfa]] je također značajan [[faktor transkripcije]] zbog niskog nivoa ekspresije KIAA1211L kada su [[estrogeni receptor]]i nokdaunirani.<ref name=":12"/><ref name="pmid21713035">{{cite journal | vauthors = Al Saleh S, Al Mulla F, Luqmani YA | title = Estrogen receptor silencing induces epithelial to mesenchymal transition in human breast cancer cells | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 6 | pages = e20610 | date = 2011 | pmid = 21713035 | pmc = 3119661 | doi = 10.1371/journal.pone.0020610 | bibcode = 2011PLoSO...620610A | doi-access = free }}</ref> Nadalje, predviđa se da će KIAA1211L biti [[protein SUMO|sumoiliran]].<ref name=":6"/> Predviđa se da će [[3' UTR]] KIAA1211L biti meta [[miRNK-132]], što je prikazano na konceptnoj slici translacije.<ref>{{Cite journal|last=Alvarez-Saavedra|first=M|date=2010|title=MicroRNA-132-Dependent Post-Transcriptional Regulation of Clock Entrainment Physiology Via Modulation of Chromatin Remodeling and Translational Control Gene Targets|journal=University of Ottawa}}</ref> == Funkcija == === Interakcijski proteini === [[GSK3B|Glikogen sintaza-kinaza 3 beta]] (GSK3B) GSK3B je protein-[[kinaza]] koja regulira [[transkripcijski faktor|faktore transkripcije]] i [[mikrotubule]].<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P49841|title=GSK3B - Glycogen synthase kinase-3 beta - Homo sapiens (Human) - GSK3B gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Kao takav, fosforiliše proteine, smanjujući njihovu sposobnost da vežu i stabilizuju mikrotubule.<ref name=":4"/> Proteini koje fosforilira su glavne komponente neurofibrilarnih zapleta kod [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]].<ref name=":4"/> Protein je potreban za uspostavljanje polarnosti [[neuron]]a i rast [[akson]]a i fosforilira proteine u ćelijama neuroblastoma.<ref name=":4"/> Nadalje, povezan je s bipolarnom bolešću i aktivan je u ćelijama [[rak dojke|raka dojke]].<ref name=":4"/><ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=GSK3B|title=GSK3B Gene - GeneCards {{!}} GSK3B Protein {{!}} GSK3B Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Kao takva, predviđena interakcija između KIAA1211L i GSK3B je vjerovatna jer je KIAA1211L visoko eksprimiran u mozgu, povezan s bipolarnim poremećajem i rakom dojke, a lokaliziran je na mikrotubulama.<ref name=":7"/><ref name=":8"/><ref name=":10"/><ref name=":11"/> Interakcija između GSK3B i KIAA1211L je predviđena korištenjem koimunoprecipitacije protiv mamaca, pul- dauna, tandem afinitetnog pročišćavanja, fluorescentne polarizacione spektroskopije, testa protein-kinaza, dvohibridnog i konfokusnog mikroskopskog eksperimenta.<ref name=":9">{{Cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/intact/|title=IntAct|website=www.ebi.ac.uk|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Predviđa se da je protein KIAA1211L u interakciji sa [[alfa-sinuklein]]om (SNCA), [[Mdm2|E3 ubikvitin-protein ligazom Mdm2 (MDM2)]], [[PAK1|Serin/treonin-protein kinazom PAK 1]] ( PAK 1), i [[Faktor DNK replikacije CDT1|faktorom DNK replikacije Cdt1 (CDT1)]].<ref name=":9"/> === Klinički značaj === KIAA1211L je povezan s depresijom, bipolarnim poremećajem i [[shizofrenija|shizofrenijom]].<ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Iwamoto K, Kakiuchi C, Bundo M, Ikeda K, Kato T | title = Molecular characterization of bipolar disorder by comparing gene expression profiles of postmortem brains of major mental disorders | journal = Molecular Psychiatry | volume = 9 | issue = 4 | pages = 406–16 | date = april 2004 | pmid = 14743183 | doi = 10.1038/sj.mp.4001437 | doi-access = free }}</ref> Pored toga, KIAA1211L , vezan i za razne [[kancer]]a, kao što su [[rak jajnika|jajnika]], [[rak dojke|dojke]] i ostali.<ref name=":10">{{cite thesis | vauthors = Spurrell CH | degree = Doctor of Philosophy | publisher = University of Washington |date=2013|title=Identifying New Genes for Inherited Breast Cancer by Exome Sequencing.|url=https://digital.lib.washington.edu/researchworks/handle/1773/25172 }}</ref> == Homologija == === Paralozi === KIAA1211 je paralog KIAA1211L, koji se nalazi na hromosomu 4 i ima 1.233 aminokiseline.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KIAA1211|title=KIAA1211 Gene - GeneCards {{!}} K1211 Protein {{!}} K1211 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref> Njegov postotak identiteta sa KIAA1211L je 21%.<ref name="pmid3382986">{{cite journal | vauthors = Myers EW, Miller W | title = Optimal alignments in linear space | journal = Computer Applications in the Biosciences | volume = 4 | issue = 1 | pages = 11–7 | date = mart 1988 | pmid = 3382986 | doi = 10.1093/bioinformatics/4.1.11}}</ref> KIAA1211 ima ortolog u bakteriji ''Proteus vulgaris'', što ukazuje na paralog dupliran prije 4.290 miliona godina, prije KIAA1211L.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_007889338.1|title=kiaa1211l KIAA1211 like [Callorhinchus milii (elephant shark)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=24. 2. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.timetree.org|title=TimeTree :: The Timescale of Life|website=www.timetree.org|access-date=24. 2. 2017}}</ref> === Ortolozi === Ispod je tabela raznih ortologa KIAA1211L. Uključuje bliske, srednje i udaljene ortologe. Najudaljeniji ortolog je morski pas-slon, što ukazuje na KIAA1211L duplikaciju prije 473 miliona godina. Konzervirane aminokiseline među svim ortolozima KIAA1211L prikazane su u konceptnoj traslaciji. {| class="wikitable" ![[Vrsta]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi|title=BLAST: Basic Local Alignment Search Tool|website=blast.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=23. 4. 2017}}</ref> !Pristupni broj [[NCBI]]<ref name=":0" /> !Datiranje divergencije (miliono godina)<ref>{{Cite web|url=http://www.timetree.org|title=TimeTree :: The Timescale of Life|website=www.timetree.org|access-date=23. 4. 2017}}</ref> !Identitet sekvence<ref name=":2" /> !Sličnost sekvence<ref>{{Cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/Tools/psa/emboss_needle/|title=EMBOSS Needle < Pairwise Sequence Alignment < EMBL-EBI|last=EMBL-EBI|website=www.ebi.ac.uk|language=en|access-date=23. 4. 2017}}</ref> |- |''[[Pan troglodytes]]'' (Čimpanza) |XP_515643.2 |6,65 |99,1% |99,3% |- |''[[Glodari|Octodon negus]]'' (Degu) |XP_004633240.1 |90 |65,9% |73,1% |- |''[[leopard|Panthera pardus]]'' (Leopard) |XP_019312964.1 |96 |67,8% |733,% |- |''[[patka|Anas platyrhynchos]]'' (Mallardova patka) |XP_012949224.1 |312 |41,2% |52,40% |- |''[[pingvini|Pygoscelis adeliae]]'' (Adéliein pingvin) |XP_009321834.1 |312 |38,5% |51,6% |- |''[[zmije|Python bivittatus]]'' (Mjanmarski piton) |XP_007428826 |312 |34,2% |46,3% |- |''[[žabe|Nanorana parker]]'' (Visokohimajska žaba) |XP_018418330.1 |352 |32,1% |43,7% |- |''[[ajkula|Callorhinchus milii]]'' (Slonovska ajkula) |XP_007889338.1 |473 |30,5% |42,4% |} === Filogenija === Gen KIAA1211L je sličan i konzviran je kod [[sisar]]a, [[ptica]], [[gmizavac]]a, [[vodozemac]]a i [[riba]]. Nije konzerviran u [[bakterija]]ma, [[arheja]]ma, [[protisti]]ma, [[biljka]]ma, [[gljiva]]ma, [[trihoplaks]]ima i [[beskičmenjaci]]ma. == Reference == {{refspisak|30em}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 4onv5zpyrkstaiphf73kej4qfdkbdyn Jelena Medić 0 490812 3924695 3913469 2026-09-11T13:08:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924695 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jelena Medić | slika = Jelena Medić (photographer).jpg | alt_slike = | opis = Jelena Medić, autoportret | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1980|11|7}} | mjesto_rođenja = [[Novi Sad]], [[SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | prebivalište = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | obrazovanje = diplomirana glumica i dramaturg | alma_mater = [[Univerzitet u Banjoj Luci#Akademija umjetnosti|Akademija umjetnosti Univerziteta u Banjoj Luci]] | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = fotografkinja | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = ''Budni,'' ''Umjetnice Banjaluke,'' ''SvoJa,'' ''Šta je nama naša borba dala'' | veb-sajt = [https://jelenamedic.art/ jelenamedic.art] }} '''Jelena Medić''' ([[Novi Sad]], 7. novembra 1980.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je i [[Srbija|srpska]] [[fotografija|fotografkinja]], [[dramaturg]]inja i [[glumac|glumica]], koja živi i stvara u [[Banja Luka|u Banjoj Luci]].<ref>[https://6yka.com/kultura-i-zabava/jelena-medic-hvatam-onaj-trenutak-pauze-izmedu-poziranja „Jelena Medić: Hvatam onaj trenutak pauze između poziranja”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182054/https://6yka.com/kultura-i-zabava/jelena-medic-hvatam-onaj-trenutak-pauze-izmedu-poziranja |date=28. 4. 2022 }}, Buka, 2. februar 2015. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://bljesak.info/kultura/slikarstvo/zena-koja-je-skinula-politicare-za-bljesak-ljudi-u-bih-cekaju-da-im-netko-drugi-uredi-zivot/330561 „Žena koja je skinula političare govori za ’Bljesak’: Ljudi u BiH čekaju da im netko drugi uredi život”], Bljesak.info, 23. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.mreza-mira.net/vijesti/clanci/da-li-je-umjetnost-uspjela-da-nas-probudi-i-odrzi-budnima/ „Da li je umjetnost uspjela da nas probudi i održi budnima?”], Mreža za izgradnju mira, 10. decembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref name="nn">[https://www.nezavisne.com/kultura/pozornica/Jelena-Medic-za-Nezavisne-Kroz-fotografiju-propitujem-ranjivost-i-snagu-zene/708110 „Jelena Medić za ’Nezavisne’: Kroz fotografiju propitujem ranjivost i snagu žene”], Nezavisne novine, 9. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> == Biografija == Rođena Novosađanka Jelena Medić svoju fotografsku karijeru gradila je i gradi izlažući radove u Bosni i Hercegovini i inostranstvu. Njen studio se nalazi u Banjoj Luci, gdje je završila [[Univerzitet u Banjoj Luci#Akademija umjetnosti|Akademiju umjetnosti]] i to diplomiravši na studijskom programu [[drama|dramskih]] [[umjetnost]]i na dva smjera: glumi i dramaturgiji. Poslije studija, godinama je radila na kasnije nagrađenim [[pozorište|pozorišnim]] i [[film]]skim ostvarenjima, oživjela je pozorišnu scenu u [[Laktaši]]ma i osnovala Internacionalni teatarski festival. Nakon deset godina rada u pozorištu, okreće se fotografiji. Prvo se bavila komercijalnom fotografijom, a od početka 2020. nastavlja da umjetničkom fotografijom istražuje čovjekov unutrašnji svijet. Glavna interesovanja su joj [[portret]] i [[akt (umjetnost)|akt]]. Fotoaparatom istražuje [[emocija|emocije]] i posmatra kako se duh i [[duša]] projektuju na fotografiju. Svojim djelima teži da inspiriše ljude na svjesnost, ohrabruje da se propita kolektivno nesvjesno, utvrdi šta je formiralo našu ličnost i otkrije šta je naše sopstvo, kako definiše [[Carl Gustav Jung|Karl Gustav Jung]], što se naročito pokazalo potrebnim tokom [[pandemija COVID-a 19|pandemije kovida 19]].<ref name="nn" /><ref>[https://6yka.com/kolumne/do-gole-koze-i-golog-srca „Do gole kože i golog srca”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531044903/https://6yka.com/kolumne/do-gole-koze-i-golog-srca |date=31. 5. 2022 }}, jelenamedic.com/Buka, 5. januar 2016. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> [[Datoteka:Jelena Medić - Budni (Awake) exhibition.jpg|mini|lijevo|Jelena Medić tokom izložbe „Budni” (Foto: Sead Šašivarević)]] Izložbe Jelene Medić su uglavnom postavljene na otvorenom prostoru, ili na objektima sa kojima se [[stanovništvo (biologija)|stanovništvo]] svakodnevno srijeće, i sastoje se od crno-bijelih fotografija nemalih formata. Na ovaj način, djela joj se direktno obraćaju velikom broju ljudi bez obzira na [[spol]], socijalni status, zanimanje, [[nacionalnost]], [[konfesija|konfesiju]] ili bilo koju drugu odrednicu. Jedna od Jeleninih zapaženijih izložbi je „Budni”, u okviru koje su fotografije 25 bosanskohercegovačkih [[umjetnik]]a („mirnih ratnika za istinu”) istovremeno istaknute na 116 bilborda i oglasnih panoa u 18 gradova zemlje, među kojima su: [[Sarajevo]], Banja Luka, [[Mostar]], [[Tuzla]], [[Bijeljina]], [[Trebinje]] i dr. Ideja izložbe je bila da se u javnom prostoru likovi [[političar]]a zamjene licima artista i drugih duhovnih radnika, i to samo dva dana nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnih izbora 2020. godine]], da se građani pozovu na ličnu transformaciju i iscjeljenje. Na „buđenje” su ih pozivali: vajar Bojan Mikulić, [[likovna umjetnost|likovna umjetnica]] Nina Babić, fotografkinje Tajana Dedić Starović i sama autorka, glumci Anja Ilić, Zlatan Vidović, Slađana Zrnić, pjevačica i [[pijanist]]kinja [[Marija Šestić]], [[ragbi]]sta Sreten Zec...<ref>[https://ba.n1info.com/kultura/a487931-na-bilbordima-u-bih-likove-politicara-zamijenila-umjetnost-foto/ „Na bilbordima u BiH likove političara zamijenila umjetnost (foto)”], N1, 18. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.blic.rs/vesti/republika-srpska/nas-prvi-i-najveci-beli-zec-u-banjaluci-osvanuli-bilbordi-u-znak-secanja-na/0dk9mh1 „’Naš prvi i najveći beli zec’: U Banjaluci osvanuli bilbordi u znak sećanja na preminulog osnivača ragbi lige (foto)”], Blic, 18. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.nezavisne.com/kultura/vizuelna-umjetnost/Budjenje-Jelene-Medic-zamijenilo-politicare-na-bilbordima-sirom-BiH/632442 „’Buđenje’ Jelene Medić zamijenilo političare na bilbordima širom BiH”], Nezavisne novine, 18. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=410015 „Fotografije umjetnika umjesto političara na bilbordima”], Radio-televizija Republike Srpske, 18. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://avaz.ba/vijesti/bih/610120/u-bih-dva-dana-nakon-izbora-umjesto-politicara-na-bilborde-stigla-umjetnost „U BiH dva dana nakon izbora umjesto političara na bilborde stigla umjetnost”], Dnevni avaz, 18. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.glassrpske.com/cir/kultura/kultura_vijesti/fotografije-jelene-medic-krase-bilborde-sirom-bih-budjenje-obasjalo-tmurne-gradove/340553 „Fotografije Jelene Medić krase bilborde širom BiH: ’Buđenje’ obasjalo tmurne gradove”], Glas Srpske, 19. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://6yka.com/intervju/umjetnica-jelena-medic-za-buku-budnost-je-osnovni-preduslov-ako-covek-zeli-da-upravlja-svojim-zivotom „Umjetnica Jelena Medić za ’Buku’: Budnost je osnovni preduslov ako čovek želi da upravlja svojim životom”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182050/https://6yka.com/intervju/umjetnica-jelena-medic-za-buku-budnost-je-osnovni-preduslov-ako-covek-zeli-da-upravlja-svojim-zivotom |date=28. 4. 2022 }}, Buka, 19. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://ultra.ba/jelena-medic-izlozba-budni-ce-svakome-biti-vrsta-ogledala-shvatice-je-na-osnovu-onoga-sto-nosi-u-sebi/ „Jelena Medić: Izložba ’Budni’ će svakome biti vrsta ogledala – shvatiće je na osnovu onoga što nosi u sebi”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182100/https://ultra.ba/jelena-medic-izlozba-budni-ce-svakome-biti-vrsta-ogledala-shvatice-je-na-osnovu-onoga-sto-nosi-u-sebi/ |date=28. 4. 2022 }}, Ultra, 19. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.glassrpske.com/cir/kultura/kultura_vijesti/jelena-medic-fotografkinja-za-glas-srpske-budjenje-je-uvidjanje-obrazaca-koji-nas-drze-u-ropstvu/341875 „Jelena Medić, fotografkinja za ’Glas Srpske’: Buđenje je uviđanje obrazaca koji nas drže u ropstvu”], Glas Srpske, 1. decembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> Umjetnica je ovu instalaciju opisala kao „kampanju za umjetnost, istinu, slobodu, ljubav i pravo na autentičnost”.<ref>[https://www.instagram.com/p/CHkqH-sBZxE/ Najava početka izložbe „Budni” na Instagramu], 14. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> Izložba „Budni” nije svedena samo na okvire prezentovanja fotografija, već se širila u raznim pravcima, pa je pokrenut i [[blog]] „Razgovori o buđenju” na Jeleninom veb-sajtu, koji uključuje i video-sekvence na [[YouTube]]-u, a osnovano je i udruženje građana Klub „Budni” s ciljem unapređenja i promocije svjesnog i odgovornog načina življenja.<ref>[https://www.jelenamedic.com/blog „Razgovori o buđenju”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182052/https://www.jelenamedic.com/blog |date=28. 4. 2022 }}, jelenamedic.com. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> U Galeriji „Plus” [[Muzej savremene umjetnosti Republike Srpske|Muzeja savremene umjetnosti Republike Srpske]] u Banjoj Luci Jelena je novembra iste godine izložila 13 portreta i aktova 12 banjalučkih umjetnica iz projekta „Budni”, od kojih je napravljen [[kalendar]] za 2021.<ref>[https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=410907 „’Umjetnice Banjaluke’ – u petak promocija”], Radio-televizija Republike Srpske, 25. novembar 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> Naredne [[jesen]]i, pet radova nastalih kroz projekat „SvoJa” prikazala je na izložbi „Sada”, dijelu Festivala „Fotojenia” u palati „Viljavisensio” u [[Andaluzija|andaluzijskom]] gradu Jerez de la Frontera, u društvu još šest svojih koleginica iz Bosne i Hercegovine.<ref>[https://banjaluka.net/fotografije-jelene-medic-na-izlozbi-u-spaniji/ „Fotografije Jelene Medić na izložbi u Španiji”], Banjaluka.net, 28. septembar 2021. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.zenicablog.com/u-andaluziji-na-festivalu-fotografije-otvorena-izlozba-sest-bh-fotografkinja/ „U Andaluziji na festivalu fotografije otvorena izložba šest bh. fotografkinja”], Zenicablog, 2. oktobar 2021. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> Na izložbi „Šta je nama naša borba dala”, priređenoj u banjalučkom Muzičkom paviljonu „Staklenac“ 2022, mogle su se vidjeti fotografije na kojima je sportistkinja Gorica Bilak Moconja. Izložba je otvorena na [[Međunarodni dan žena|Osmi mart]] i propitivala je da li je ženska revolucija, pored mnogih pozitivnih tjekovina, donijela i negativne posljedice ženama, te koliko se ljudi vezuju za ideologije.<ref>[https://www.banjaluka.rs.ba/povodom-osmog-marta-izlozba-sta-je-nama-nasa-borba-dala-u-staklencu/ „Povodom Osmog marta: Izložba ’Šta je nama naša borba dala’ u Staklencu”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531102242/https://www.banjaluka.rs.ba/povodom-osmog-marta-izlozba-sta-je-nama-nasa-borba-dala-u-staklencu/ |date=31. 5. 2022 }}, Grad Banja Luka, 1. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://6yka.com/kultura-i-zabava/izlozba-sta-je-nama-nasa-borba-dala-jelene-medic-u-banjaluci „Izložba ’Šta je nama naša borba dala’ Jelene Medić u Banjaluci”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182051/https://6yka.com/kultura-i-zabava/izlozba-sta-je-nama-nasa-borba-dala-jelene-medic-u-banjaluci |date=28. 4. 2022 }}, Buka, 7. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=466043 „Jelena Medić ponovo oduševljava javnost svojim fotografijama (foto)”], Radio Republike Srpske, 8. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=466123 „Banjaluka: Otvorena izložba ’Šta je nama naša borba dala’”], Radio-televizija Republike Srpske, 8. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref><ref>[https://ultra.ba/prepuna-sala-nabijena-emocijama-na-svecanom-otvaranju-izlozbe-sta-je-nama-nasa-borba-dala/ „Prepuna sala nabijena emocijama na svečanom otvaranju izložbe ’Šta je nama naša borba dala’”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531035656/https://ultra.ba/prepuna-sala-nabijena-emocijama-na-svecanom-otvaranju-izlozbe-sta-je-nama-nasa-borba-dala/ |date=31. 5. 2022 }}, Ultra, 9. mart 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref> Uvršćena je u „Enciklopediju nacionalne dijaspore”, koju uređuje Ivan Kalauzović Ivanus.<ref>[https://www.impressions.rs/enciklopedija-nacionalne-dijaspore/ Enciklopedija nacionalne dijaspore], Impressions. Posjećeno: 3. septembra 2024.</ref> == Odabrane izložbe == {{Quote box | title = | quote = <p align="right">''Sama svoj bijeli miš. [...] Fotoaparat je moje oruđe i moj štit. [...] Jer mi, ljudi, smo trista čuda, a ne samo uglađena, ispeglana i našminkana pojavnost koju pati želja da se dopadne drugima.''<ref>[https://www.jelenamedic.com/about.html O Jeleni Medić na njenom veb-sajtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182049/https://www.jelenamedic.com/about.html |date=28. 4. 2022 }}, jelenamedic.com. Posjećeno: 28. aprila 2022.</ref>.</p> | author = <p align="right">'''Jelena Medić'''</p> | align = right | width = 30% | bgcolor = #ffffff | style = clear:left; }} * ''Budni'' (širom BiH, 2020) * ''Umjetnice Banjaluke'' (Banja Luka, 2020) * ''Sada'' (Jerez de la Frontera, 2021) * ''Šta je nama naša borba dala'' (Banja Luka, 2022) == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{cite book |last=Kalauzović |first=I. |date=2024 |title=Enciklopedija nacionalne dijaspore |location=Niš |publisher=Impressions |volume= |pages= |isbn=978-86-82470-02-1}} == Vanjski linkovi == * [https://www.jelenamedic.com/ Veb-sajt Jelene Medić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182053/https://www.jelenamedic.com/ |date=28. 4. 2022 }} * [https://www.youtube.com/channel/UCXeSQS-J89XWTwn9TQVMnzA Kanal Jelene Medić] na YouTube-u * [https://www.jelenamedic.com/p320335714 Galerija fotografija sa izložbe „Budni”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428182046/https://www.jelenamedic.com/p320335714 |date=28. 4. 2022 }}, jelenamedic.com, 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=STpE7wUpss4 „Umjesto političara – umjetnost na bilbordima u BiH”, Radio Slobodna Evropa], YouTube, 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=iXpZDd7oWzI Jelena Medić u emisiji „Art mašina”, RTRS], YouTube, 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=5dyIIAIqjOg&t=572s Jelena Medić u emisiji „ŠGK”, Bono], YouTube, 2020. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=U3lR7tyrZ0U Jelena Medić u emisiji „Dejana TalkShow”, OBN], YouTube, 2021. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=1M3n7GBy3zA „Razgovori o buđenju: Gorica Bilak Moconja – Tamna noć duše”], YouTube, 2021. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=e0ZXJqE0gKM „Pusti priču da živi” sa Jelenom Medić, IMEP], YouTube, 2021. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=Vt9ufO3DrjI Jelena Medić u podkastu „Neka ostane među nama”], YouTube, 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022. * [https://www.youtube.com/watch?v=GtQH4_iz1QI „Banja Luka: Otvorena tematska izložba ’Šta je nama naša borba dala’”, RTV BN], YouTube, 2022. Posjećeno: 28. aprila 2022. {{DEFAULTSORT:Medić, Jelena}} [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Biografije, Novi Sad]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački fotografi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački dramaturzi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke glumice]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 2vyay22z07r5n04nx7nuni2pnfepwtc Janet Akyüz Mattei 0 503495 3924693 3836406 2026-09-11T12:35:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924693 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Janet Akyüz Mattei | slika = JanetAkyuzMattei.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1943|1|2}} | mjesto_rođenja = [[Bodrum]], [[Turska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2004|3|22|1943|1|2}} | mjesto_smrti = [[Boston]], [[Massachusetts]], SAD | prebivalište = | državljanstvo = Tursko, američko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Astronomija]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Janet Akyüz Mattei''' (2. januara 1943. – 22. marta 2004.) bila je [[Turska|tursko]]-[[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[astronom]]kinja koja je bila direktorica [[Američko udruženjw posmatrača promjenjivih zvijezda|Američkog udruženja posmatrača promjenjivih zvijezda]] (AAVSO) od 1973. do 2004. == Biografija == Rođena u [[Bodrum]]u, [[Turska]], od porodice Belle i Baruha Akyüza, u turskoj [[jevreji|jevrejskoj]] porodici<ref>[http://test.aavso.org/sites/default/files/jaavso/v33n2/148.pdf The Janet Mattei Gravesite", ''AAVSO'', Volume 33, 2005, p. 149.]{{Mrtav link}}</ref> i školovala se na [[Američki univerzitetski institut u Izmiru|Američkom univerzitetskom institutu u Izmiru]]. Došla je u [[Sjedinjene Američke Države]] na univerzitetske studije i pohađala [[Univerzitet Brandeis]]<ref>{{cite web|url=https://aas.org/obituaries/janet-akyuz-mattei-1943-2004|title=Janet Akyuz Mattei (1943 - 2004) - American Astronomical Society|website=aas.org|access-date=7. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228042937/https://aas.org/obituaries/janet-akyuz-mattei-1943-2004|archive-date=28. 2. 2018|url-status=dead}}</ref> u Walthamu, MA na Wien stipendiji. Kasnije joj je [[Dorrit Hoffleit]] ponudila posao u [[Opservatorija Maria Mitchell|Opservatoriji Maria Mitchell]] u [[Nantucket]]u, [[Massachusetts]]. Radila je u [[Opservatorija Leander McCormick|Opservatoriji Leander McCormick]] u [[Charlottesville]]u, [[Virginia]] od 1970. do 1972, a magistrirala je astronomiju na [[Univerzitet Virginia|Univerzitetu Virginia]] 1972. i doktorirala. Doktorirala je astronomiju na [[Univerzitet Ege|Univerzitetu Ege]] u [[Izmir]]u, Turska, 1982. Kao šef AAVSO-a više od 30 godina, prikupljala je zapažanja [[Promjenjiva zvijezda|promjenljivih zvijezda]] od astronoma amatera iz cijelog svijeta. Koordinisala je mnoge važne programe posmatranja između posmatrača amatera i profesionalnih astronoma. Također je bila veoma zainteresovana za obrazovne i naučne projekte studenata. Pod njenim vodstvom, baza podataka udruženja je stavljena na raspolaganje edukatorima,<ref>[https://www.nytimes.com/2004/04/02/us/janet-akyuz-mattei-astronomer-dies-at-61.html?_r=0 Janet Akyuz Mattei, Astronomer, Dies at 61]. [[The New York Times]]</ref> a također je pomogla neprofesionalnim astronomima da pristupe [[Svemirski teleskop Hubble|Hubble svemirskom teleskopu]]. == Nagrade i priznanja == Osvojila je mnoge nagrade, uključujući Stogodišnju medalju Société Astronomique de France, 1987; [[Nagrada George Van Biesbroeck|Nagradu George Van Biesbroeck]], [[Američko astronomsko društvo]], 1993.; [[Nagrada Leslie Peltier]], [[Astronomska liga]], 1993; prva [[nagrada Giovanni Battista Lacchini]] za saradnju s astronomima amaterima, [[Unione Astrofili Italiani]], 1995.; i [[Medalja Jackson-Gwilt|Jackson-Gwilt medalju]] [[Kraljevsko astronomsko društvo|Kraljevskog astronomskog društva]], 1995. [[Asteroid]] [[11695 Mattei]] nazvan je u njenu čast 9. januara 2001. (M.P.C. 41938).<ref name="MPC-Asteroid">{{cite web |title = 11695 Mattei (1998 FA74) |work = Minor Planet Center |url = https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=11695 |access-date = 5. 12. 2018}}</ref> == Smrt == Umrla je od leukemije u [[Boston]]u u martu 2004. == Također pogledajte == * [[Spisak astronoma]] * [[Spisak astronomkinja]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Janet Akyüz Mattei}} {{refbegin}} * [http://www.aavso.org/biographical-information-janet-mattei AAVSO website biografija Mattei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809132502/http://www.aavso.org/biographical-information-janet-mattei |date=9. 8. 2016 }} * Williams, Thomas R.; Willson, Lee Anne, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2004BAAS...36.1681W Obituary: Janet Akyüz Mattei, 1943-2004 ], The Smithsonian/NASA Sistem podataka astrofizike. {{refend}} {{DEFAULTSORT:Mattei, Janet Akyüz}} [[Kategorija:Američki astronomi]] [[Kategorija:Turski astronomi]] [[Kategorija:Biografije, Bodrum]] [[Kategorija:Rođeni 1943.]] [[Kategorija:Umrli 2004.]] q5c083ko3mhgdrlhzjavp8n0om2jom9 Razgovor s korisnikom:LM.CR 3 503772 3924689 3575286 2026-09-11T12:01:13Z Vincent Vega 97743 Vincent Vega premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Lionel Cristiano]] na [[Razgovor s korisnikom:LM.CR]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" u "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" 3575286 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} takg6zq6wxw2d5szcm9afzj24d6l2j8 Louis Crishock 0 508422 3924746 3914787 2026-09-11T22:00:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924746 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Louis Crishock | slika = Consul General Louis John Crishock, official portrait (cropped).jpg | opis_slike = | redoslijed = v. d. [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] | vrijeme_na_vlasti = Od 1. jula 2026. | prethodnik = [[Christian Schmidt]] | nasljednik = | redoslijed2 = 13. [[Međunarodni supervizor za Brčko|Međunarodni supervizor]] za [[Brčko distrikt]] | vrijeme_na_vlasti2 = Od 13. augusta 2024. | prethodnik2 = [[Jonathan Mennuti|Johnnatan Mennuti]] | nasljednik2 = | redoslijed3 = Savjetnik [[Služba vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država|Službe vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država]] | vrijeme_na_vlasti3 = Od januara 1999.<ref name="OHR">{{Cite web|url=https://www.ohr.int/louis-j-crishock-preuzeo-duznost-prvog-zamjenika-vp-i-supervizora-za-brcko/|title=Louis J. Crishock preuzeo dužnost prvog zamjenika VP i supervizora za Brčko|date=13. 8. 2024|website=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]]|language=bs-BA|access-date=13. 8. 2024}}</ref><ref name="LC">{{Cite web|url=https://ru.usembassy.gov/our-relationship/bio-vladivostok-consul-general-ru/|title=Consul General Louis John Crishock|website=U.S. Embassy & Consulates in Russia|language=en-US|access-date=13. 8. 2024|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206023949/https://ru.usembassy.gov/our-relationship/bio-vladivostok-consul-general-ru/|url-status=dead}}</ref> | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|02|08}} | mjesto_rođenja = [[Arlington, Virginia|Arlington]], [[Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Louis John Crishock | nacionalnost = {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} | etnicitet = | politička_stranka = | supruga = | supružnik = | djeca = | obrazovanje = '''Srednje:''' [[Srednja škola "Bishop Ireton"]] (1989)<ref name="LC"/><br>'''Visoko:''' [[Škola umjetnosti i nauka Katoličkog univerziteta Amerike|Škola umjetnosti i nauka (teologija)]], [[Katolički univerzitet Amerike]] (1993)<ref name="LC"/><br>'''Magisterij:''' [[Odsjek za sociologiju Katoličkog univerziteta Amerike|Odsjek za sociologiju]], [[Katolički univerzitet Amerike]] (1995)<ref name="LC"/><br>'''Postdiplomski:''' [[Škola za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"]], [[Univerzitet nacionalne odbrane]] (2017)<ref name="LC"/> | zanimanje = [[Diplomatija|diplomat]] | vjera = [[Katoličanstvo]]<ref name="LC"/> | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Louis John Crishock''' ([[Arlington, Virginia|Arlington]], 8. februar 1971) jest [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Diplomatija|diplomat]], visoki dužnosnik [[Služba vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država|Službe vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država]] na poziciji savjetnika i trenutni 13. [[Međunarodni supervizor za Brčko|međunarodni supervizor za Brčko distrikt]] od 13. augusta 2024. On je također s tom funkcijom i prvi zamjenik visokog predstavnika u [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Uredu visokog predstavnika]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Prije ovog imenovanja, obavljao je dužnost stalnog saradnika [[State Department]]a na [[Institut Polar|Institutu Polar]] pri [[Međunarodni centar za naučne radnike "Woodrow Wilson"|Međunarodnom centru za naučne radnike "Woodrow Wilson"]] u [[Washington|Washingtonu, D.C.]]<ref name="OHR"/><ref>{{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/person/louis-crishock|title=Wilson Center - Louis Crishock|website=wilsoncenter.org|publisher=[[Wilson Centar]]|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Privremeno je vršilac dužnosti Visokog predstavnika, nakon što je 30. juna 2026. [[Christian Schmidt|Christianu Schmidtu]] istekao mandat.<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/izjava-upravnog-odbora-vijeca-za-provedbu-mira-pic-sb/|title=Izjava Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira – Office of the High Representative|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2026}}</ref> == Biografija == Rođen je 8. februara 1971. u [[Arlington, Virginia|Arlingtonu]], [[Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. [[Srednja škola "Bishop Ireton"|Srednju školu "Bishop Ireton"]] u [[Aleksandrija|Aleksandriji]] završio je 1989. Diplomirao je [[Teologija|teologiju]] 1993, te je dobitnik priznanja ''[[summa cum laude]]'' i član društva Phi Beta Kappa na [[Katolički univerzitet Amerike|Katoličkom univerzitetu Amerike]] u [[Washington|Washingtonu, D.C.]], a magistrirao je [[Sociologija|sociologiju]] na istom univerzitetu 1995. Godine 2017. bio je istaknuti diplomac [[Škola za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"|Škole za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"]] [[Univerzitet nacionalne odbrane|Univerziteta nacionalne odbrane]], gdje je studirao [[Energetika|energetiku]].<ref name="LC" /><ref name="OHR2">{{Cite web|url=https://www.ohr.int/o-ohr-u/visoki-predstavnik-i-zamjenici/prvi-zamjenik-visokog-predstavnika/|title=Prvi zamjenik Visokog predstavnika - Louis J. Crishock|date=13. 8. 2024|website=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]]|language=bs-BA|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Nakon diplomiranja 1995, Crishock je predavao sociologiju na [[Uralski državni univerzitet|Uralskom državnom univerzitetu]] u [[Jekaterinburg]]u, [[Rusija]], u periodu od 1995. do 1996. kao dio Projekta građanskog obrazovanja. Od 1996. do 1998. bio je zamjenik direktora Projekta građanskog obrazovanja za Rusiju sa sjedištem u [[Moskva|Moskvi]], gdje je radio sa ruskim i međunarodnim kolegama na promociji razmjene obrazovanja.<ref name="LC" /><ref name="OHR2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/in/loucrishock/|title=LinkedIn - Lou Crishock|date=|website=linkedin.com|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Pridružuje se diplomatskoj službi u januaru 1999. Služio je na nekoliko dužnosti u inostranstvu, kao i u Washingtonu, D.C. Od 2021. do 2023. vršio je dužnost višeg zvaničnika [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] za [[Arktik]]. Ostale dužnosti koje je Crishock obavljao u inostranstvu na višim rukovodnim funkcijama uključuju funkciju generalnog konzula SAD-a u [[Vladivostok]]u, te otpravnik poslova u [[St. George's]]-u, [[Grenada]].<ref name="LC" /><ref name="OHR2"/> Posjeduje radno poznavanje [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog]], [[Ruski jezik|ruskog]] i [[Ukrajinski jezik|ukrajinskog]] jezika.<ref name="OHR2" /> Njegovi hobiji uključuju čitanje, i slušanje [[džez]] muzike. Neoženjen je i nema djece.<ref name="LC" /> == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline}} {{Međunarodni supervizor za Brčko}} {{Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Crishock, Louis}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Arlington]] [[Kategorija:Američki diplomati]] [[Kategorija:Međunarodni supervizori za Brčko]] [[Kategorija:Visoki predstavnici za Bosnu i Hercegovinu]] hmgeh3s4ycs0fnfbjdr3excqizlgrei Razgovor s korisnikom:Z1KA 3 514990 3924771 3924052 2026-09-12T10:48:23Z Z1KA 87045 /* Pregled prevoda Žmaher i RDB */ odgovor 3924771 wikitext text/x-wiki {{Korisnik:Z1KA/Menu}} == Gradonačelnici == @[[Korisnik:Z1KA|Z1KA]] znaš li gdje bih mogao naci popis gradonačelnika Banja Luke kroz historiju? Napravio sam šablone za Sarajevo, Mostar, Tuzlu i Zenicu, još bih za Banja Luku ali nema ništa na zvaničnoj stranici, niti negdje drugo. Pozdrav, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 10:31, 10 januar 2025 (CET) :Ako nema negdje neki članak o gradonačelnicima onda stvarno ne znam. Jedina stvar što mi pada na pamet jeste da kontaktirate gradonačelnikovu kancelariju (ili relevantnu službu) putem emaila ili poziva i da pitate koliko daleko u historiju imaju podatke. Poželjno da imaju i slike sa slobodnom licencom. :Pozdrav. [[Korisnik:Z1KA|Z1KA]] ([[Razgovor s korisnikom:Z1KA|R]]) 13:44, 10 januar 2025 (CET) ::E, aferim za Avdića i IK. :-) Mada sam na EN viđao slučajeve s dvije IK u istom članku (odvojene, ne ugrađena jedna u drugu, zbog različitih karijera). Ja ću popuniti sportsku kad uhvatim (moram nešto drugo završiti izvan WP)... ako me neko ne pretekne :-) (jer ima na ES, FR i IT). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:13, 25 august 2025 (CEST) :::Hvala. Viđao sam i ja, ali pretpostavljam da je to stari sistem ili za one koji ne znaju da postoji ugrađivanje infokutije u infokutiju. Uglavnom, ovako je definitivno ljepše. IK košarkaš, nogometaš i rukometaš (već imala neophodne postavke) su riješeni. Ako još šta ima, napišite pa da se doda, tako da možemo više IK spojiti u jednu. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 16:16, 25 august 2025 (CEST) ::::To ostaje uvijek otvoreno; trebat će gdje god ko ima dvije bitne karijere, samo zavisi koje su. A malo je takvih članaka kod nas trenutno. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:22, 25 august 2025 (CEST) == CEE == Članci o Bosni i Hercegovini i Republici Srpskoj se ne ubrajaju u CEE, kad se radi o Wikipediji na bosanskom jeziku. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 18:28, 24 mart 2025 (CET) :Upoznat sam s tim. Ja svake godine za CEE pokušam uraditi barem 1 članak za sve učesnice, uključujući BiH i RS, pa ih zbog toga označim, ali i zbog lične statistike. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA'''&nbsp;</span>]] 18:36, 24 mart 2025 (CET) :ipak se na Meti broje u ukupnom rezultatu [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:46, 24 mart 2025 (CET) == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> =Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar= </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div></div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28585966 --> == Share Your Feedback – Wiki Loves Ramadan 2025 == Dear Z1KA Thank you for being a part of '''[[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]]''' — whether as a contributor, jury member, or local organizer. Your efforts helped make this campaign a meaningful celebration of culture, heritage, and community on Wikimedia platforms. To help us improve and grow this initiative in future years, we kindly ask you to complete a short '''feedback form'''. Your responses are valuable in shaping how we support contributors like you. * '''Feedback Form:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdXEtaqszxcwmTJa8pGT60E7GDtpbssNadR9vZFVFbLicGFBg/viewform Submit your feedback here] * '''Deadline to submit:''' 31 May 2025 It will only take a few minutes to complete, and your input will directly impact how we plan, communicate, and collaborate in the future. Thank you again for your support. We look forward to having you with us in future campaigns! Warm regards,<br/> ''Wiki Loves Ramadan International Team'' 10:51, 19 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/Participants&oldid=28751574 --> == Preusmjerenja == Šta ćemo s ovih 13 pokvarenih nogometnih preusmjerenja [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Posebno:Pokvarena_preusmjerenja&limit=250&offset=0 ovdje] (reprezentacije)? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:08, 13 august 2025 (CEST) :Što se tiče nogometnih reprezentacija, planirao sam redom sve praviti po federacijama. Pošto su većina u Aziji, mislio sam za Wikipedia Asian Month dosta njih uraditi, međutim to je tek u novembru mjesecu. Ako imate neku sugestiju, slobodno predložite. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 20:13, 13 august 2025 (CEST) ::Ako me persiraš, nema potrebe. :) Pitam da znam treba li ih izbrisati ili će biti napravljeni članci, pa da ne diram. Onda neka stoje, ne jedu hljeba. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 20:59, 13 august 2025 (CEST) :::To je iz navike hahah. Biti će napravljeni uglavnom, pošto imaju i šabloni oko toga gdje mora biti npr. "Burme" za Mjanmar, pa da ne bude redlink. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 21:41, 13 august 2025 (CEST) ::::Zapravo, nije toliki problem napraviti članke nego '''održavati ih'''. Tu smo tanki, pogotovo sa sportskim reprezentacijama i klubovima. Lahko je EN Wiki pokrivati sve muške i ženske repke u svim sportovima i dobnim kategorijama (klubove da ne spominjem); šta ćemo mi? Najčešća je situacija da članci padnu u zapećak, i to godinama, pa zato smjernica i za repke i za klubove (prenesi i ostalim "nogometašima / sportistima", iako i mene ima u sportovima, ali manje u ekipnim): najbolje bi se bilo ograničiti na prevođenje uvoda članaka na EN Wiki (od historije koliko ko želi i može), a tabele sa statistikama svesti na one koje najmanje zastarijevaju (infokutije se podrazumijevaju). Važi i za članke koje već imamo, naravno. Jednostavno, nemamo ljudstva za više. Želje su jedno, a realne mogućnosti najčešće suprotne tome. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:49, 14 august 2025 (CEST) :::::Bilo bi dobro da ima neka automatizacija, jer je većinom isti šablon (npr. Kao za SP i kvalifikacije). Mislim da se može napraviti na način da se sam upisuju vrijednosti, umjesto da se za svaku repku pravi šablon, dosta bi olakšalo popunjavanje i samim tim i održavanje. Vidjeti ću nešto u vezi toga. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 19:40, 15 august 2025 (CEST) Kakao – kakaa, Curaçao - Curaçaa. ;-) – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:52, 21 novembar 2025 (CET) :Popravljeno, hvala. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 01:41, 21 novembar 2025 (CET) == Papua Nova Gvineja == Cao, hoćeš li da zaredamo po šablonu Pokrajine Papue Nove Gvineje pa da to kompletiramo tokom Okeanijskog mjeseca? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:28, 2 decembar 2025 (CET) :Može, ne bi to bilo loše da uradimo Regije, Pokrajine i sl. za PNG. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 18:38, 2 decembar 2025 (CET) ::I da sve slike budu u PNG-formatu. :) :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 18:41, 2 decembar 2025 (CET) :::Može, kontam bolje da se fokusiramo nego da se raštrkano svega po malo a ništa do kraja [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:47, 2 decembar 2025 (CET) == Šabloni - brisanje == Napiši ovdje koje šablone treba izbrisati kada završiš pa ću izbrisati. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:27, 12 februar 2026 (CET) :Označio sam ih sa {{tl|Brisanje}} pa komotno možeš sve označene tu. BTW čestitke za administratora! :D [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 15:33, 12 februar 2026 (CET) == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 --> == Share your Wiki Loves Ramadan 2026 journey! == Dear Organizer, On behalf of the Wiki Loves Ramadan International Team, I want to send a massive thank you for your leadership and hard work during the 2026 campaign. Organizing local events, coordinating juries, and tracking metrics takes a lot of effort, and your dedication has been vital to bridging the knowledge gap regarding Islamic heritage and traditions. As we wrap up this year's campaign, we would love to hear how things went in your community. We have put together the Organizer Feedback Form to capture your successes, challenges, and metrics. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 Thank you again for championing this campaign. We couldn't do this without you. Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 22:12, 29 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&oldid=30750499 --> == Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! == Dear Participant, Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon! Happy editing, Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 22:13, 29 juni 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&oldid=30750498 --> == Pitanje u vezi imenovanja određenih članaka == Zdravo Z1KA, primetio sam da si imenovao člana za treću vladu Save Minića kao Vlada Republike Srpske Save Minića III, gde sam daljim pregledom video da svaki članak o vladi Republike Srpske ide Vlada Republike Srpske (ime premijera) (redni broj njegove vlade), pa me zanima zar nije "lakše" ili kako već da bude npr Treća vlada Save Minića umesto Vlada Republike Srpske Save Minića III? [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:14, 5 juli 2026 (CEST) :Možda jeste ljepše i lakše tako, ali o tome ne odlučujem ja. Kada sam izrađivao članke držao sam se formata prethodnih članaka i članaka drugih vlada, pa sam isti format koristio i za nove. Jedinu korekciju koju bih napravio u tom načinu jeste da se zna vlada čega, dakle "Treća vlada Republike Srpske Save Minića" ili "Druga vlada Federacije BiH Nermina Nikšića" za premijere sa 2+ vlada (ako je neko bio samo jednom, onda samo Vlada RS ili FBiH + Ime Prezime). [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 20:32, 5 juli 2026 (CEST) ::Možda je i to previše, jer se u samom članku definiše čega je vlada. Doduše moguće i ja sam malo zakomplikovao kod nas na srpskoj viki kod naziva članka Sastav Savjeta ministara B. Krišo, al ajde. ::Elem, ako možeš pregledaj članak o Miniću, pošto stoji da je nepregledana, mislim da ti imaš pravo da skineš tu oznaku kod izmena, tj da si patroler što bi se kod nas na sr.wiki reklo. [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:43, 5 juli 2026 (CEST) :::To je neka formalnost, slično za svjetsko prvenstvo. Svi znamo o kojem se radi, ali članak se mora zvati "Svjetsko prvenstvo '''u nogometu/fudbalu'''" da se zna da je u tom sportu, jer inače ima za svaki sport svjetsko. Što se tiče članaka za pregled, upravo to radim, ako neko prije mene to ne riješi. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 20:47, 5 juli 2026 (CEST) ::::Bosancica by MK je bacila pogled, sredila ga je malo, ali idalje stoji nepregledano. [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:51, 5 juli 2026 (CEST) :::::Riješeno. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 21:13, 5 juli 2026 (CEST) == Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske == Jel bi mogao skinuti ovu oznaku Nepregledano sa članka Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske? [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:55, 18 juli 2026 (CEST) :Riješeno. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 19:27, 19 juli 2026 (CEST) == Gentle Reminder: Kindly submit your Organizer Feedback for Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Organizer, Hope you are doing well and keeping safe. We are reaching out to express our heartfelt gratitude for your relentless efforts and dedication in organizing Wiki Loves Ramadan 2026 in your local community. Organizing campaigns takes a lot of hard work, and your leadership has truly made a wonderful impact in bridging the knowledge gap regarding Islamic history and culture. As we are wrapping up this year’s activities, we kindly remind you to share your local campaign report and experience with us. If you haven't done so already, please take a few minutes to fill out the Organizer Feedback Form. * '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform * '''Deadline''': 31 July 2026 Your feedback is incredibly valuable to us. It will not only help us prepare our global impact report but also guide us in securing better resources and funding for organizers like you in the upcoming years. (You will also find a small section inside the form to provide your local language translations for the 2027 campaign banners!). Thank you so much for being a pillar of this campaign. Together, we can make the 2027 edition even more successful! Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 22:47, 19 juli 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&oldid=30750499 --> == Dopuna članka za Našu stranku == Pozdrav, Dobio sam info da je moja izmjena odbijena kao neuredna. Tražim pojašnjenje te odluke, imajući u vidu da sam utrošio 20 dana da ga sastavim što nije bilo lako napraviti, i istražiti sve podatke nosilaca javnih funkcija, pa bih volio da znam zašto npr. nije prihvaćeno uz obrazloženje šta tačno treba doraditi i ja bih to doradio, a ovako paušalno napisati ''neuredno'' nema nikakvog smisla. https://bs.wikipedia.org/wiki/Na%C5%A1a_stranka Hvala [[Korisnik:Markonixbg|Markonixbg]] ([[Razgovor s korisnikom:Markonixbg|razgovor]]) 09:34, 21 juli 2026 (CEST) :20 dana za nešto što je par guglanja ili jedan ChatGPT prompt? :Ali evo, pojasniti ću, ''I'll give you the benefit of the doubt''. Prenatrpano je naslovima, podnaslovima i tabelama, te nije uopšte enciklopedijski. Veoma je zakomplikovano nešto što je moglo stati u nekoliko paragrafa. Ono što mogu je izaći u susret pa vratiti izmjenu, tako da možete fino doraditi. Dovoljno je jedan naslov sa eventualno jednom tabelom ili paragrafom gdje se sve ove informacije mogu napisati. Ono što mogu pohvaliti jeste referencirani sadržaj, ali bi preporučio da ne koristite reference političkih stranaka, osim ako nema drugog izvora. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 12:21, 21 juli 2026 (CEST) ::Za mene praviti odgovarajuće tabele nije bilo baš lako ali dobro. Ne svodi se sve na ChatGPT i obično googlanje. Sad već imam ideju šta treba mijenjati ali mi treba ta verzija da se vrati i ja ću je doraditi, jer imam dosta članaka iza sebe i mislim da to mogu popraviti. Hvala za pojašnjenje. [[Korisnik:Markonixbg|Markonixbg]] ([[Razgovor s korisnikom:Markonixbg|razgovor]]) 17:53, 22 juli 2026 (CEST) :::Vraćena je stranica, sredite po dogovoru. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:56, 22 juli 2026 (CEST) :::Sredite, dopunite još nekim informacijama u skladu s pravilima. Preporuka je da pogledate slične članke, kao npr. [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]] i slične. Samo pripazite na neutralnost članka i naravno prethodno navedenih uputa i kritika. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 19:03, 22 juli 2026 (CEST) == Spisak institucija BiH == Pozdrav Z1KA, Napravila sam izmjenu naziva stranice, ali nisam sigurna da je i ovako navedeno ispravno. Riječ "agencije" svakako ne trebaju u nazivu, jer bi onda trebali pobrojati sve organe. Ali kada se uđe u tekst vidi se da se obrađuju institucije BiH (državni nivo), institucije entiteta (institucije FBiH i institucije RS) i institucije Brčko distrikta BiH). Naziv institucije BiH odnosi se na institucije na državnom nivou. Pa bi možda najbolje bilo ili staviti Spisak institucije u BiH ili razdvojiti članke. [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 19:36, 3 august 2026 (CEST) :Slažem se. Preimenovati ću članak u [[Spisak institucija u Bosni i Hercegovini]]. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 19:54, 3 august 2026 (CEST) == Pregled prevoda Žmaher i RDB == Baci pogled na ta dva članka, nzm koliko sam ih prilagodio. [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 21:14, 4 septembar 2026 (CEST) :Potrebno je proširiti oba članka po pravilima. Trenutno, nije zadovoljavajući broj bajtova (ne računaju se šabloni, reference i sl.). [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 12:48, 12 septembar 2026 (CEST) 6vtjltf4vf5xh2az4deekjtbn7r7xmj Jacopo Torriti 0 523380 3924691 3846215 2026-09-11T12:16:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924691 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Jacopo Torriti | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Rim]], [[Papinska Država]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = Rim, Papinska Država | nacionalnost = | obrazovanje = | supružnik = | period = kasna [[gotika]], [[Rimska škola (13. i 14. vijek)|Rimska škola]] | vrsta_umjetnosti = slikarstvo, [[mozaik]] | djela = ciklusi mozaika u [[Bazilika svetog Ivana Lateranskog|Bazilici svetog Ivana Lateranskog]] i [[Bazilika svete Marije Velike|Bazilici svete Marije Velike]] | utjecao = [[Filippo Rusuti]], toskansko slikarstvo | utjecali = [[Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog|Bizantijsko slikarstvo]], [[Cimabue]], [[Pietro Cavallini]] | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Jacopo Torriti''' bio je [[italija]]nski slikar i mozaičar aktivan u [[Rim]]u između 1270-1300 tokom kasnog [[Duecento|duecenta]].<ref>{{Cite web|url= https://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/torriti/index.html|title= ''Jacopo Torriti''|website= wga.hu|access-date= 7. 7. 2025}}</ref> Bio je angažiran da dovrši neke od važnih umjetničkih radova u vjerskim objektima u Rimu i [[Asissi]]ju. Spada među značajnije predstavnike [[Rimska škola (13. i 14. vijek)|rimske škole]] iz 13. vijeka, a zajedno sa [[Pietro Cavallini|Pietrom Cavallinijem]] i [[Filippo Rusuti|Filippom Rusutijem]] utjecao je na toskansko slikarstvo.<ref>{{Cite web|url= https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803105010771|title= ''Jacopo Torriti''|website= oxfordreference.com|access-date= 7. 7. 2025}}</ref> == Biografija i stvaralaštvo == === Počeci === Vrlo malo se zna o njegovoj biografiji, a njegov historijski identitet bio je nepoznanica sve do sredine 19. vijeka.<ref>{{Cite web|url= https://openpublishing.psu.edu/ahd/content/jacopo-torriti-critical-study-and-catalogue-raisonne|title= ''Jacopo Torriti: Critical study and catalogue raisonne''|website= openpublishing.psu.edu|access-date= 7. 7. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> Iz njegovog autoportreta na mozaiku iz [[Bazilika svetog Ivana Lateranskog|Bazilike svetog Ivana Lateranskog]] može se zaključiti da je bio [[Franjevci|franjevački]] fratar. Vjerovatno je rođen u Torrita di Siena, pod pretpostavkom da je njegovo ime ispravno protumačeno kao izvedenica iz Iacobus a Torrita.<ref name= "HIP">''History of Italian Painting 1250 - 1800'', Frederick M. Godfrey, Taplinger Publishing Co., INC. New York, 1965, Library of Congress Catalogue Card Number: 65-16699, str. 508</ref> Studirao je [[slikarstvo]] u Rimu, u bliskom kontaktu sa Pietrom Cavallinijem, čiji je bio učenik i potom njegov takmac. Međutim, Torriti je imao kontakte i sa [[Cimabue]]om, koji je bio u Rimu 1272. i sa kojim je sarađivao.<ref>{{Cite web|url= http://www.arte.it/artista/jacopo-torriti-146|title= ''Jacopo Torriti''|website= arte.it|access-date= 7. 7. 2025}}</ref> Njegovi slikarski počeci vjerovatno se vezuju za rane 1290-e kada je bio u timu slikara (zajedno sa [[Filippo Rusuti|Filippom Rusutijem]]) na čelu sa Cavallinijem, kom prilikom je učestvovao u slikanju ciklusa od 34 freske iz historije [[Stari zavjet|Starog]] i [[Novi zavjet|Novog zavjeta]], na sjevernom transeptu Donje crkve u [[Bazilika svetog Franje Asiškog|Bazilici svetog Franje Asiškog]].<ref name= "CV">{{Cite web|url= https://cavallinitoveronese.co.uk/general/view_artist/1|title= ''A guide to the works of the major Italian Renaissance Painters: Cavallini to Veronese''|website= cavallinitoveronese.co.uk|access-date= 7. 7. 2025}}</ref><ref name= "academia">{{Cite web|url= https://www.academia.edu/8526688/Mural_Painting_as_a_Medium_Technique_Representation_and_Liturgy|title= ''Mural Painting as a Medium: Technique, Representation and Liturgy''|website= academia.edu|access-date= 7. 7. 2025}}</ref> Na jednoj strani prostora najbližeg oltaru, naslikao je freske "Stvaranje Adama" (od kojeg je sačuvana i sinopija sa svečanim licem Isusa) i "Gradnja Noeve arke". U drugom prostoru naslikao je scene: "Stvaranje Eve" i "Prvobitni grijeh", "Žrtvovanje Isaka" i "Abraham i anđeli". Na suprotnoj strani urađene su scene "Navještenja" i "Vjenčanja u Kani". U ovim djelima, "rimski" stil uočljiv je kroz izraženiji utjecaj klasičnih i ranokršćanskih modela sa svečanim dvorskim figurama visoko profinjenog ukusa.<ref name= "academia"/> Freske u Assisiju su starije od rimskih mozaika (iz bazilika svetog Ivana Lateranskog i svete Marije Velike), što je jasno iz njihovog starijeg pristupa predstavljanju prostora.<ref>{{Cite web|url= https://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/torriti/index.html|title= ''Frescoes in the Upper Church of San Francesco, Assisi (1290s) by Jacopo Torriti''|website= wga.hu|access-date= 15. 7. 2025}}</ref> Međutim, upravo zahvaljujući njihovoj stilskoj sličnosti s mozaicima iz Bazilike svete Marije Velike ove freske pripisane su Torritiju.<ref>{{Cite web|url= https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803105010771|title= ''Jacopo Torriti''|website= oxfordreference.com|access-date= 15. 7. 2025}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka:Jacopo Torriti - Creation of the World - WGA23028.jpg|"Stvaranje svijeta" Datoteka:Jacopo torriti, costruzione dell'arca, basilica superiore di San francesco.jpg|"Izgradnja Noeve arke" Datoteka:Jacopo torriti, le nozze di cana, basilica superiore di San francesco.jpg|"Vjenčanje u Kani" Datoteka:Jacopo Torriti - Deesis - WGA23027.jpg|"Deisis" Datoteka:Jacopo Torriti Pancreator.png|"Lice Isusa" (Pantokratora), sinopija iz scene "Stvaranja Adama", Gornja bazilika svetog Franje, Assisi </gallery> === Bazilika svetog Ivana Lateranskog === [[Datoteka:San Giovanni3.jpg|thumb|300px|desno|"Mozaik u Bazilici svetog Ivana Lateranskog]] Godine 1291. njegovo prvo potvrđeno veće djelo u Rimu bio je mozaik na apsidi Bazilike svetog Ivana Lateranskog. Zanimljivost je da je izradu ovog mozaika naručio prvi [[Franjevci|franjevački]] [[papa Nikola IV]]<ref name= "SJL">{{Cite web|url= https://www.franciscantradition.org/blog/basilica-of-st-john-lateran-the-franciscan-connection-qfjsvc/|title= ''Basilica of St. John Lateran: The Franciscan Connection''|website= franciscantradition.org|access-date= 16. 7. 2025}}</ref> i to na mjestu starog mozaika iz 5. vijeka.<ref name= "BSG">{{Cite web|url= https://www.basilicasangiovanni.va/en/san-giovanni-in-laterano/basilica/l-abside-e-l-immagine-del-salvatore.html|title= ''The apse and the image of the Saviour''|website= basilicasangiovanni.va|access-date= 17. 7. 2025}}</ref> Ikonografija [[Kompozicija (likovna)|kompozicije]] i dalje je snažno povezana s [[Rana hrišćanska umjetnost|ranom hrišćanskom umjetnošću]], možda zato što je inspirirana ranijim mozaičkim ukrasom. Pri izradi ovog mozaika Torriti je imao pomoć franjevačkog fratra i mozaičra, [[Jacopo di Camerino|Jacopa di Camerina]]. Apsidalni mozaik prikazuje na vrhu lice Isusovo, koje se prema predanju čudesno pojavilo svetom Ivanu Lateranskom, a ispod njega golubicu koja predstavlja svetog Duha. Ruka Stvoritelja vjerovatno je prvobitno bila predstavljena iznad Isusovog lica, kako bi sačinjavala [[sveto Trojstvo]]. Umjesto toga, naslikan je arapski feniks, srednjovjekovni simbol besmrtnosti. Sva milost Trojstva otkrivena je u draguljima optočenom križu ispod, koji izgleda kao da je obavijen svjetlošću koja postaje voda. U srednjem dijelu mozaika prikazan je Mistični križ u čijem podnožju se nalazi nebeska planina iz koje izvire voda, podijeljena u četiri rijeke, podsjećajući na plodnost obećanu u [[Knjiga postanka|Knjizi postanka]] i ostvarenu u nebeskom [[Jerusalem]]u. Dva [[jelen]]a piju iz vode, zajedno s velikim brojem stvorenja koja crpe život iz Trojstva objavljenog na križu. Ukratko, to je cijela Crkva, sakrament čovječanstva, koja pije iz izvora života. Crkva je također predstavljena draguljima ukrašenim zidom nebeskog Jerusalema, kojeg štiti [[Mihael (arhanđeo)|arhanđeo Mihael]] koji je pod križem.<ref name= "BSG"/> Između velikih figura iz [[Novi zavjet|Novog zavjeta]] (s lijeva: [[sveti Pavao]], [[sveti Petar]] - zaštitnici Rima - i [[Djevica Marija|sveta Marija]]; s desne strane: [[Sveti Ivan Evanđelist|Ivan Evanđelist]] i [[Sveti Ivan Krstitelj (svetac)|Ivan Krstitelj]] - zaštitnici Lateranske bazilike i [[Sveti Andrija|Andrija]]), nalaze se manje figure [[Sveti Franjo Asiški|svetog Franje Asiškog]] s lijeve strane i [[Sveti Antun Padovanski|svetog Antuna Padovanskog]] s desne strane. Franjo i Antun imaju mjesto u mozaiku jer ga je naručio prvi franjevački papa, Nikola IV (1288–1292), koji je ovdje također prikazan kako kleči pred nogama svete Marije.<ref name= "SJL"/> Niže dolje nalaze se ostalih devet [[Apostol (kršćanstvo)|apostola]] i dvije male figure u franjevačkim odijelima, koje predstavljaju umjetnike Jacopa Torritija i Jacopa da Camerina koji mu je pomagao.<ref name= "BSG"/> Imena svetaca ispisana su vertikalno na latinskom jeziku, ali iznad glave Madone nalazi se [[Grčki jezik|grčki monogram]].<ref name= "RVM">''The Development of the Italian Schools of Painting'', Raimond van Marle, Volume III, Martinus Nijhof, The Hague, 1924. str. 482-484</ref> Ovo djelo uklonjeno je tokom renoviranja bazilike 1883-84. i naknadno je prebačen u novu apsodu; u suštini danas je to samo rekonstrukcija s kraja 19. vijeka. Mozaik iz ove bazilike je prvo djelo koje je Torriti potpisao, zajedno s njegovim autoportretom. <ref>{{Cite web|url= https://www.wga.hu/html_m/t/torriti/other/6lateran.html|title= ''Jacopo Torriti''|website= wga.hu|access-date= 17. 7. 2025}}</ref> === Bazilika svete Marije Velike === [[Datoteka:Jacopo torriti, coronation of the virgin, santa maria maggiore, rome.jpg|thumb|350px|desno|"Krunisanje svete Marije", Bazilika svete Marije Velike, Rim, 1295-96]] Nakon toga uslijedila je još jedna narudžba pape Nikole IV za izradu mozaika u apsidi [[Bazilika svete Marije Velike|Bazilike svete Marije Velike]]<ref name= "pressvatican">{{Cite web|url= https://press.vatican.va/various/basiliche/sm_maggiore/en/storia/introduzione.htm|title= ''Papal Basilica Santa Maria Maggiore''|website= press-vatican.va|access-date= 17. 7. 2025}}</ref>,da zamijeni mozaike postavljene u 5. vijeku kada je baziliku dao da se sagradi papa [[Siksto III]].<ref name= "CII">{{Cite web|url= https://www.christianiconography.info/staMariaMaggiore/apseMosaic.html|title= ''Jacopo Torriti, The Apse at Santa Maria Maggiore''|website= christianiconography.info|access-date= 22. 7. 2025}}</ref> Izradu ovog ciklusa mozaika nakon smrti pape finansirali su i nadgledali kardinali Giacomo i [[Pietro Colonna]].<ref name= "walksinrome">{{Cite web|url=https://www.walksinrome.com/mosaics-in-the-church-of-santa-maria-maggiore-in-rome.html|title= ''Santa Maria Maggiore: Mosaics''|website= walksinrome.com|access-date= 22. 7. 2025}}</ref> U tu svrhu, Torriti je pripremio crteže za mozaike čija je glavna tema bila "Krunidba Djevice" i pet scena o životu svete Marije (1295-1296). Mozaici su podijeljeni u dva dijela, a u središtu gornjeg, mnogo većeg dijela, nalazi se glavna scena u kojoj Isus sjedi sa svetom Marijom okruženi mnoštvom anđela. Dijele kraljevsko prijestolje i sjede na grimiznom jastuku, a noge im počivaju na dva taburea.<ref name= "walksinrome"/> Sjedeći na istom raskošnom prijestolju pored Isusa, Marija je odjevena u kraljevske haljine, tipične za bizantijsk i stil tog vremena, a ujedno i specifične za kult svete Marije u Rimu.<ref name= "HIP"/> Isus kruniše Mariju krunom ukrašenom draguljima. U lijevoj ruci drži otvorenu knjigu na kojoj latinskim jezikom piše: "Veni electa mea et ponam in te thronvm mevm" ("Dođi, izabraniče moj, postavit ću te na svoje prijestolje"). Zvjezdani [[tondo]] koji ih okružuje predstavlja [[svemir]], sa suncem i mjesecom na dnu.<ref name= "walksinrome"/> Epizode ispod glavne slike "Krunisanja svete Marije" su: "Blagovijest", "Rođenje Marijino", "Uspenje", "Poklonstvo mudraca" i "Sastanak u hramu" (pogledati galeriju).<ref name= "CII"/> U ovom mozaičkom ciklusu Torriti je pokazao posebnu sposobnost da se razlikuje od bizantijske umjetnosti, a da se u potpunosti ne distancira od njene ikonografske strukture. To je posebno uočljivo kad se uporede draperije i hijerarhijskih lica figura. Istakao se i uvođenjem "naturalističkih" notacija koje prekidaju i dobro se uklapaju u zlatne pozadine ovih mozaika, s diskretnim utjecajem kasnoantičke kulture. Tron i oslonci za noge raspoređeni su trodimenzionalno u prostoru i stvaraju iluziju dubine, što ne potvrđuju manje oštre nijanse svetih figura. Također, od velikog interesa su arhitektonske pozadine, kao u "Uspenje svete Marije", koje nadmašuju čak i teme nalik [[Cimabue]]u i umjesto toga se približavaju [[Giotto di Bondone|Giottizmu]] sljedećeg stoljeća. U usporedbi sa sličnim, a možda i nešto ranijim, [[Pietro Cavallini|Cavallinijevim]] ciklusom mozaika u Bazilici Santa Maria in Trastevere, ovdje Torriti raspoređuje priče prema novom redoslijedu, smještajući dramatičnu scenu "Uspenja svete Marije" u središte i vizualno u direktnu vezu s "Krunidbom svete Marije." Ovaj ciklus mozaika predstavlja sintezu orijentalnih utjecaja i rimskog umjetničkog duha, te zaključuje hiljadugodišnji period kršćansko-bizantijsko-rimske umjetnosti.<ref name= "HIP"/> Umjetnik je i ovo djelo potpisao i datirao u donjem lijevom uglu.<ref name= "pressvatican"/> == Galerija == <gallery> Datoteka:Jacopo Torriti, Annunciazione, mosaici dell'abside di Santa Maria Maggiore a Roma, datati 1296 -FG.jpg|"Blagovijest" Datoteka:Jacopo Torriti, Natività, mosaici dell'abside di Santa Maria Maggiore a Roma, datati 1296 -FG.jpg|"Rođenje Marijino" Datoteka:Santa Maria Maggiore 27.jpg|"Uspenje" Datoteka:Santa Maria Maggiore 25.jpg|"Poklonstvo mudraca" Datoteka:Jacopo Torriti, Santi e papa Niccolò IV, mosaici dell'abside di Santa Maria Maggiore a Roma, datati 1296 -FG.jpg|"Sveti Franjo, Pavao, Petar i papa Nikola IV" (detalj) Datoteka:Jacopo Torriti, Santi e il cardinale Giacomo Colonna, mosaici dell'abside di Santa Maria Maggiore a Roma, datati 1296 -FG.jpg|"Sveci i kardinal Giacomo Colonna" (detalj) Datoteka:Jacopo torriti, jacopo da camerino e altri aiuti, cristo, angeli, croce gemmata, gregge e santi, 1291, 10 apostoli e artista.jpg|Sveci i mala klečeća figura Jacopa Torritija u franjevačkoj odjeći </gallery> == Preostala djela == Jacopo Torriti je nakon smrti ostavio mnoga umjetnička djela, posebno u rimskim crkvama, koja prenose ideju o velikom majstoru koji je bio pionir toskanskog gotičkog slikarstva. Godine 1300. [[papa Bonifacije VIII]] naručio je mozaičnu [[Luneta (arhitektura)|lunetu]] za svoju monumentalnu grobnicu, koju je dizajnirao [[Arnolfo di Cambio]]. Danas je ovo izgubljeno djelo poznato samo kroz crteže i kopije.<ref>{{Cite web|url= http://www.italian-art.ru/canvas/8-14_century/j/jacopo_torriti/christ_child.php?lang=it|title= ''Jacopo Torriti: Bambino Gesù''|website= italian-art.ru|access-date= 24. 7. 2025|archive-date= 30. 11. 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20241130071116/http://www.italian-art.ru/canvas/8-14_century/j/jacopo_torriti/christ_child.php?lang=it|url-status= dead}}</ref> Nedavna otkrića ili restauracije fresaka i ciklusa fresaka u Rimu proširila su umjetnički pejzaž u kojem je Jacopo Torriti radio. Pripisuje mu se i nedavno otkrivena freska koja prikazuje Madonu na prijestolju sa svecima i donatorom, a nalazi se u kapeli Santa Rosa da Viterbo u [[Bazilika Santa Maria in Aracoeli|Bazilici Santa Maria in Aracoeli]]. Iako je Torriti stilski vrlo sličan [[Pietro Cavallini|Pietru Cavalliniju]] i njegovoj školi, njegovo ime spomenuto je kada su freske koje prikazuju scene mučeništva svetaca u kapeli [[Sancta Sanctorum]] (u [[Lateranska palača|Lateranskoj palači]]) ponovo izložene nakon restauracije. Sugerirano je da je on također direktno dao doprinos pri izradi ciklusa fresaka koje prikazuju alegorije poroka i vrlina, mjeseci, svetaca mučenika i druge scene otkrivene u Gotičkoj dvorani Bazilike Četiri okrunjena sveca (Basilica dei Santi Quattro Coronati). Još jedna freska koja se pripisuje Jacopu Torritiju je "Sveta Lucija", a nalazi se u Muzeju Grenoble u Francuskoj. To je zavjetno djelo koje je naručila Angela Cerroni, a prikazana je u donjem lijevom uglu panela.<ref>{{Cite web|url= http://www.museedegrenoble.fr/TPL_CODE/TPL_OEUVRE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/70/951-antiquites.htm|title= ''Attribué à Jacopo TORRITI: Sainte Lucie''|website= archive.org|access-date= 24. 7. 2025|archive-date= 6. 10. 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20141006121738/http://www.museedegrenoble.fr/TPL_CODE/TPL_OEUVRE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/70/951-antiquites.htm|url-status= dead}}</ref> == Galerija == <gallery> Datoteka:Jacopo torriti, cristo bambino, frammento, XIII sec.JPG|"Mali Isus" (detalj), mozaik s nadgrobnog spomenika pape Bonifacija VIII, dimenzije 52,5 x 43, 2&nbsp;cm, [[Puškinov muzej]], oko 1300. Datoteka:Cavallini fresco - Aracoeli - antmoose - cropped.jpg|"Madona s djetetom i svecima", Bazilika Santa Maria in Aracoeli Datoteka:WikiconvFR 2018 - Photo du musée 002 (cropped).jpg|"Sveta Lucija", dimenzije 170 x 64&nbsp;cm, Muzej u Grenoblu, Francuska </gallery> == Literatura == * Petersen, Mark R., "Jacopo Torriti: Critical Study and Catalogue Raisonné" (Doctoral Dissertation, University of Virginia, 1989). * Petersen, Mark R., "In Cor Descendit: The Motif of the Heavenly Jerusalem at San Giovanni in Laterano in Rome," Source: Notes in the History of Art (Vol. XI, No. 1, Fall 1991), pp.&nbsp;1–5. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Biografije, Rim]] [[Kategorija:Italijanski slikari]] [[Kategorija:Slikari gotike]] bo0ck5nnz5pfetixquaxa02qz7kx7hk Magnezij u biologiji 0 525205 3924753 3919252 2026-09-11T23:05:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924753 wikitext text/x-wiki [[Slika:Комплекс MgАТФ 2-.png|thumb|[[Magnezij]]–[[adenozin-trifosfat]]na ionska smjesa, ono što se u biologiji često kolokvijalno naziva samo adenozin-trifosfat]] [[Magnezij]] je esencijalni element u biološkim sistemima. Magnezij se obično javlja kao Mg<sup>2+</sup> ion. To je esencijalni mineralni [[nutrijent]] (tj. element) za život.<ref>{{cite book |title=Van Nostrand's Scientific Encyclopedia |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |year=2006 |isbn=978-0471743989 |chapter=Magnesium (In Biological Systems) |doi=10.1002/0471743984.vse4741}}</ref><ref name="Leroy 1926">{{cite journal| last=Leroy| first=J.| year=1926| title=Necessite du magnesium pour la croissance de la souris| journal=Comptes Rendus des Séances de la Société de Biologie| volume=94| pages= 431–433}}</ref><ref name="Lusk 1968">{{cite journal| vauthors = Lusk JE, Williams RJ, Kennedy EP | year=1968| title=Magnesium and the growth of Escherichia coli| journal=Journal of Biological Chemistry| volume=243| pages=2618–2624| pmid=4968384| issue=10 | doi=10.1016/S0021-9258(18)93417-4| doi-access=free }}</ref><ref name="Marschner 1995">{{cite book| last=Marschner| first= H.| year=1995| title=Mineral Nutrition in Higher Plants| url=https://archive.org/details/mineralnutrition0000mars_o7s6| location=San Diego| publisher= Academic Press| isbn=978-0-12-473542-2}}</ref> i prisutan je u svakoj vrsti [[ćelija (biologija)|ćelija]] i u svakom organizmu. Naprimjer, [[adenozin-trifosfat]] (ATP), glavni izvor energije u ćelijama, mora se vezati za ion magnezija da bi bio biološki aktivan. Ono što se naziva ATP često je zapravo Mg-ATP.<ref name="cancerweb.ncl.ac.uk">{{cite web|url=http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?magnesium|title=Definition: magnesium from Online Medical Dictionary|date=25. 12. 2007|access-date=17. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225194451/http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?magnesium|archive-date=25. 12. 2007}}</ref> Kao takav, magnezij ima ulogu u stabilnosti svih [[polifosfat]]nih spojeva u ćelijama, uključujući i one povezane sa sintezom [[DNK]] i [[RNK]]. [[Slika:Chlorophyll-a-3D-vdW.png|thumb|Model molekule [[hlorofil a|hlorofila a]] koji ispunjava prostor, s magnezijskim ionom (svijetlozelene boje) vidljivim u centru [[hlor]]ne grupe]] Preko 300 [[enzim]]a zahtijeva prisustvo magnezijskih iona za svoje katalitsko djelovanje, uključujući ''sve'' enzime koji koriste ili sintetiziraju ATP ili one koji koriste druge [[nukleotid]]e za sintezu DNK i RNK.<ref>{{Cite book |url=https://www.nap.edu/read/5776/chapter/8 |title=Dietary Reference Intakes for Calcium, Phosphorus, Magnesium, Vitamin D, and Fluoride |publisher=National Academy Press |year=1997 |location=Washington, DC |pages=190–191 |doi=10.17226/5776 |pmid=23115811 |isbn=978-0-309-06403-3 }}</ref> Kod biljaka, magnezij je neophodan za sintezu [[hlorofil]]a i [[fotosinteza|fotosintezu]]. ==Funkcija== Ravnoteža magnezija je vitalna za dobrobit svih organizama. Magnezij je relativno obilan ion u Zemljinoj kori i plaštu i visoko je bioraspoloživ u [[hidrosfera|hidrosferi]]. Ova dostupnost, u kombinaciji s korisnom i vrlo neobičnom hemijom, možda je dovela do njegove upotrebe u evoluciji kao iona za signalizaciju, aktivaciju enzima i [[kataliza|katalizu]]. Međutim, neobična priroda ionskog magnezija također je dovela do velikog izazova u upotrebi iona u biološkim sistemima. Biološke membrane su nepropusne za magnezij (i druge ione), tako da [[transportni protein]]i moraju olakšati protok magnezija, kako u, tako i iz ćelija i unutarćelijskih odjeljaka.<ref>{{cite journal |last1=Holmsen |first1=H. |last2=Dangelmaier |first2=C.A. |title=Evidence that the platelet plasma membrane is impermeable to calcium and magnesium complexes of A23187. A23187-induced secretion is inhibited by MG2+ and Ca2+, and requires aggregation and active cyclooxygenase. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1981-10-25_256_20/page/10448 |journal=Journal of Biological Chemistry |date=25. 10. 1981 |volume=256 |issue=20 |pages=10449–10452 |doi=10.1016/S0021-9258(19)68641-2 |doi-access=free |pmid=6793580 }}</ref> === Ljudsko zdravlje === {{glavni|Nedostatak magnezija}} Nedovoljan unos magnezija često uzrokuje grčeve mišića i povezan je sa [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnim bolestima]], [[dijabetes]]om,[[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]], [[anksioznost|anksioznim]] poremećajima, [[migrena|migrenom]], [[osteoporoza|osteoporozom]] i [[moždani udar|cerebralnim infarktom]].<ref>{{cite book | vauthors = Romani AM | chapter=Magnesium in Health and Disease |editor=Astrid Sigel |editor2=Helmut Sigel |editor3=Roland K. O. Sigel |title=Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=13 |year=2013 |publisher=Springer |pages=49–79 |doi=10.1007/978-94-007-7500-8_3 | pmid=24470089 | isbn=978-94-007-7499-5 }}</ref><ref name="pmid18332289">{{cite journal |vauthors = Larsson SC, Virtanen MJ, Mars M, Männistö S, Pietinen P, Albanes D, Virtamo J |title=Magnesium, calcium, potassium, and sodium intakes and risk of stroke in male smokers |journal=Archives of Internal Medicine |volume=168 |issue=5 |pages=459–465 |date=mart 2008 |pmid=18332289 |doi=10.1001/archinte.168.5.459 |doi-access=free }}</ref> Akutni nedostatak (vidi [[hipomagnezemija]]) je rijedak i češći je kao nuspojava lijekova (kao što je hronična upotreba alkohola ili diuretika) nego od niskog unosa hrane per se, ali se može javiti kod osoba koje se hrane intravenozno duži vremenski period. Najčešći simptom prekomjernog oralnog unosa magnezijuma je [[dijareja]]. Dodaci prehrani bazirani na [[aminokiselina]]ma [[helat]]ima (kao što su [[glicinat]], [[lizinat]] itd.) mnogo se bolje podnose od strane [[probavni sistem|probavnog sistema]] i nemaju [[nuspojava|nuspojave]] starijih spojeva koji se koriste, dok [[dodaci prehrani sa produženim oslobađanjem]] [[suplementi prehrani]] sprječavaju pojavu dijareje. Budući da bubrezi odraslih ljudi efikasno izlučuju višak magnezijuma, oralno trovanje magnezijumom kod odraslih sa normalnom [[bubrežnom funkcijom]] je vrlo rijetko. Dojenčad, koja imaju smanjenu sposobnost izlučivanja viška magnezija čak i kada su zdrava, ne bi trebala primati suplemente magnezija, osim pod nadzorom ljekara. Farmaceutski preparati sa magnezijem se koriste za liječenje stanja uključujući [[nedostatak magnezija]] i [[hipomagnezemija|hipomagnezemiju]], kao i [[eklampsija|eklampsiju]].<ref name="Euser2009">{{Cite journal | vauthors = Euser AG, Cipolla MJ | doi = 10.1161/STROKEAHA.108.527788 | title = Magnesium Sulfate for the Treatment of Eclampsia: A Brief Review | journal = Stroke | volume = 40 | issue = 4 | pages = 1169–1175 | year = 2009 | pmid = 19211496| pmc =2663594 }}</ref> Takvi preparati su obično u obliku [[magnezij- sulfat]]a ili hlorida kada se daju [[trbušna duplja|parenteralno]]. Magnezij se apsorbuje sa razumnom efikasnošću (30-40%) u organizmu iz bilo koje rastvorljive magnezijeve [[soli]], kao što su [[hlorid]] ili citrat. Magnezij se slično apsorbuje iz [[Epsom soli]], iako [[sulfat]] u ovim solima pojačava njihov laksativni efekat u većim dozama. Apsorpcija magnezija iz nerastvorljivih [[oksid]]nih i [[hidroksid]]nih [[soli]] ([[magnezijevo mlijeko|magnezijevog mlijeka]]) je nepravilna i slabije efikasnosti, jer zavisi od neutralizacije i rastvaranja soli kiselinom želuca, što možda nije (i obično nije) potpuno. [[Magnezij-orotat]] se može koristiti kao adjuvantna terapija kod pacijenata na optimalnom liječenju teškog [[kongestivno zatajenje srca|kongestivnog zatajenja srca]], povećavajući stopu preživljavanja i poboljšavajući kliničke simptome i [[kvalitet života]].<ref name="pmid18281113">{{cite journal |vauthors=Stepura OB, Martynow AI |title=Magnesium orotate in severe congestive heart failure (MACH) |journal=Int. J. Cardiol. |volume= 131|issue= 2|pages= 293–5|date=februar 2008 |pmid=18281113 |doi=10.1016/j.ijcard.2007.11.022 }}</ref> U 2022. godini, magnezijeve soli su bile 207. najčešće propisivani lijek u Sjedinjenim Američkim Državama, sa više od milion recepata.<ref name="Top 300 of 2022">{{cite web | title=The Top 300 of 2022 | url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx | website=ClinCalc | access-date=30. 8. 2024 | archive-date=30. 8. 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240830202410/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | title = Magnesium Salts Drug Usage Statistics, United States, 2013 - 2022 | website = ClinCalc | url = https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/MagnesiumSalts | access-date = 30. 8. 2024 }}</ref> ====Provodljivost živaca==== Magnezij može uticati na opuštanje mišića direktnim djelovanjem na ćelijske membrane. Mg<sup>2+</sup> ioni zatvaraju određene tipove [[kalcijski kanal|kalcijskih kanala]], koji provode pozitivno naelektrisane kalcij u biologiji|kalcijske ione u [[neuron]]e. Sa viškom magnezija, više kanala će biti blokirano i aktivnost nervnih ćelija će se smanjiti.<ref>{{Cite journal| doi = 10.1016/j.neuron.2004.11.013| pmid = 15572114| title = Enhancement of synaptic plasticity through chronically reduced Ca2+ flux during uncorrelated activity| journal = Neuron| volume = 44| issue = 5| pages = 835–849| date = decembar 2004| vauthors = Slutsky I, Sadeghpour S, Li B, Liu G| doi-access = free| url = http://www.slutskylab.com/wp-content/uploads/2013/04/Neuron-2004.pdf| access-date = 19. 8. 2025| archive-date = 20. 12. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20221220030643/http://www.slutskylab.com/wp-content/uploads/2013/04/Neuron-2004.pdf| url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite journal| doi = 10.1016/j.neuron.2009.12.026| pmid = 20152124| title = Enhancement of learning and memory by elevating brain magnesium| journal = Neuron| volume = 65| issue = 2| pages = 165–177| date = januar 2010| vauthors = Slutsky I, Abumaria N, Wu LJ, Huang C, Zhang L, Li B, Zhao X, Govindarajan A, Zhao MG, Zhuo M, Tonegawa S, Liu G| doi-access = free| hdl = 1721.1/96066| hdl-access = free| url = http://www.slutskylab.com/wp-content/uploads/2013/04/Mg-Neuron-2010.pdf| access-date = 19. 8. 2025| archive-date = 20. 1. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220120051547/http://www.slutskylab.com/wp-content/uploads/2013/04/Mg-Neuron-2010.pdf| url-status = dead}}</ref> ====Hipertenzija==== Intravenski magnezij-sulfat se koristi u liječenju [[preeklampsija|preeklampsije]].<ref>{{cite journal |vauthors=Duley L, Gülmezoglu AM, Henderson-Smart DJ, Chou D |title=Magnesium sulphate and other anticonvulsants for women with pre-eclampsia |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=11 |pages=CD000025 |year=2010 |volume=2010 |pmid=21069663 |doi=10.1002/14651858.CD000025.pub2 |pmc=7061250 }}</ref> Za hipertenziju koja nije povezana s trudnoćom, meta-analiza 22 klinička ispitivanja s rasponom doza od 120 do 973&nbsp;mg/dan i prosječnom dozom od 410&nbsp;mg, zaključila je da suplementacija magnezijem ima mali, ali statistički značajan učinak, snižavajući sistolni [[krvni pritisak]] za 3–4&nbsp;mm Hg i dijastolni krvni pritisak za 2–3&nbsp;mm Hg. Učinak je bio veći kada je doza bila veća od 370&nbsp;mg/dan.<ref>{{cite journal |vauthors=Kass L, Weekes J, Carpenter L |title=Effect of magnesium supplementation on blood pressure: a meta-analysis |journal=Eur J Clin Nutr |volume=66 |issue=4 |pages=411–8 |year=2012 |pmid=22318649 |doi=10.1038/ejcn.2012.4 |doi-access=free }}</ref> ====Dijabetes i tolerancija glukoze==== Veći unos magnezija putem ishrane odgovara nižoj incidenciji dijabetesa.<ref>{{cite journal |vauthors=Fang X, Han H, Li M, Liang C, Fan Z, Aaseth J, He J, Montgomery S, Cao Y |title=Dose-Response Relationship between Dietary Magnesium Intake and Risk of Type 2 Diabetes Mellitus: A Systematic Review and Meta-Regression Analysis of Prospective Cohort Studies |journal=Nutrients |volume=8 |issue=11 |pages= 739|year=2016 |pmid=27869762 |pmc=5133122 |doi=10.3390/nu8110739 |doi-access=free }}</ref> Za osobe s [[dijabetes]]om ili s visokim rizikom od dijabetesa, suplementacija magnezijem snižava glukozu natašte.<ref>{{cite journal |vauthors=Veronese N, Watutantrige-Fernando S, Luchini C, Solmi M, Sartore G, Sergi G, Manzato E, Barbagallo M, Maggi S, Stubbs B |title=Effect of magnesium supplementation on glucose metabolism in people with or at risk of diabetes: a systematic review and meta-analysis of double-blind randomized controlled trials |journal=Eur J Clin Nutr |volume=70 |issue=12 |pages=1354–1359 |year=2016 |pmid=27530471 |doi=10.1038/ejcn.2016.154 |hdl=10447/297358 |s2cid=24998868 |hdl-access=free }}</ref> === Mitohondrije === {{glavni|Mitohondrija}} Magnezij je neophodan kao dio procesa koji generira [[adenozin-trifosfat]].<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Man |last2=Jeong |first2=Euy-Myoung |last3=Liu |first3=Hong |last4=Xie |first4=An |last5=So |first5=Eui Young |last6=Shi |first6=Guangbin |last7=Jeong |first7=Go Eun |last8=Zhou |first8=Anyu |last9=Dudley |first9=Samuel C. |title=Magnesium supplementation improves diabetic mitochondrial and cardiac diastolic function |journal=JCI Insight |date=2019 |volume=4 |issue=1 |pages=e123182 |doi=10.1172/jci.insight.123182 |issn=2379-3708 |pmc=6485371 |pmid=30626750}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last1=Maggio |first1=Marcello |last2=De Vita |first2=Francesca |last3=Lauretani |first3=Fulvio |last4=Nouvenne |first4=Antonio |last5=Meschi |first5=Tiziana |last6=Ticinesi |first6=Andrea |last7=Dominguez |first7=Ligia J. |last8=Barbagallo |first8=Mario |last9=Dall'Aglio |first9=Elisabetta |last10=Ceda |first10=Gian Paolo |date=2014 |title=The Interplay between Magnesium and Testosterone in Modulating Physical Function in Men |journal=International Journal of Endocrinology |volume=2014 |pages=525249 |doi=10.1155/2014/525249 |doi-access=free |issn=1687-8337 |pmc=3958794 |pmid=24723948}}</ref> Mitohondrije se često nazivaju "elektranama ćelije" jer je njihova primarna uloga generiranje energije za ćelijske procese. To postižu razgradnjom nutrijenata, prvenstveno glukoze, kroz niz hemijskih reakcija poznatih kao ćelijsko disanje. Ovaj proces na kraju proizvodi adenozin trifosfat (ATP), glavnu energetsku valutu ćelije. === Vitamin D === {{glavni|Vitamin D}} Magnezij i [[vitamin D]] imaju sinergijski odnos u tijelu, radeći zajedno kako bi optimizirali međusobne funkcije.<ref>{{Cite journal |last1=Uwitonze |first1=Anne Marie |last2=Razzaque |first2=Mohammed S. |date=1. 3. 2018 |title=Role of Magnesium in Vitamin D Activation and Function |journal=The Journal of the American Osteopathic Association |volume=118 |issue=3 |pages=181–189 |doi=10.7556/jaoa.2018.037 |issn=1945-1997 |pmid=29480918}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dai |first1=Qi |last2=Zhu |first2=Xiangzhu |last3=Manson |first3=JoAnn E |last4=Song |first4=Yiqing |last5=Li |first5=Xingnan |last6=Franke |first6=Adrian A |last7=Costello |first7=Rebecca B |last8=Rosanoff |first8=Andrea |last9=Nian |first9=Hui |last10=Fan |first10=Lei |last11=Murff |first11=Harvey |last12=Ness |first12=Reid M |last13=Seidner |first13=Douglas L |last14=Yu |first14=Chang |last15=Shrubsole |first15=Martha J |date=1. 12. 2018 |title=Magnesium status and supplementation influence vitamin D status and metabolism: results from a randomized trial |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=108 |issue=6 |pages=1249–1258 |doi=10.1093/ajcn/nqy274 |pmid=30541089 |pmc=6693398 |issn=0002-9165}}</ref> === [[Testosteron]] === {{glavni|Testosteron}} Teoretizira se da je za pravilno funkcioniranje procesa stvaranja testosterona iz [[holesterol]]a potreban magnezij.<ref name="ReferenceA"/> Studije su pokazale da značajno povećanje testosterona nastaje nakon uzimanja 10&nbsp;mg magnezija/kg tjelesne težine/dan.<ref>{{Cite journal |last1=Cinar |first1=Vedat |last2=Polat |first2=Yahya |last3=Baltaci |first3=Abdulkerim Kasim |last4=Mogulkoc |first4=Rasim |date=april 2011 |title=Effects of magnesium supplementation on testosterone levels of athletes and sedentary subjects at rest and after exhaustion |journal=Biological Trace Element Research |volume=140 |issue=1 |pages=18–23 |doi=10.1007/s12011-010-8676-3 |issn=1559-0720 |pmid=20352370|bibcode=2011BTER..140...18C |s2cid=23626641 }}</ref> ==Preporuke za ishranu== Američki institut za medicinu (IOM) ažurirao je 1997. godine Procijenjene prosječne potrebe (EAR) i [[Preporučene prehrambene doze]] (RDA) za magnezij. Ako nema dovoljno informacija za utvrđivanje EAR i RDA, umjesto toga se koristi procjena nazvana Adekvatan unos (AI). Trenutne EAR za magnezij za žene i muškarce starosti 31 i više godina su 265&nbsp;mg/dan i 350&nbsp;mg/dan. RDA su 320 i 420&nbsp;mg/dan. RDA su veće od EAR kako bi se identifikovale količine koje će pokriti osobe sa višim od prosječnih potreba. RDA za trudnoću je 350 do 400&nbsp;mg/dan, ovisno o dobi žene. RDA za dojenje se kreće od 310 do 360&nbsp;mg/dan iz istog razloga. Za djecu uzrasta od 1 do 13 godina, preporučeni dnevni unos (RDA) se povećava s godinama od 65 do 200&nbsp;mg/dan. Što se tiče sigurnosti, IOM također postavlja gornju dozvoljenu dozu unosa (UL) za vitamine i minerale kada postoje dovoljni dokazi. U slučaju magnezija, gornja dozvoljena doza je postavljena na 350&nbsp;mg/dan. Gornja dozvoljena doza je specifična za magnezij koji se konzumira kao dodatak prehrani, a razlog tome je što previše magnezija konzumiranog odjednom može uzrokovati proljev. Gornja dozvoljena doza se ne odnosi na magnezij iz hrane. Zajedno, preporučeni dnevni unos (EAR), RDA i UL se nazivaju referentnim dnevnim unosom (Dietary Reference Intake).<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK109816/ "Magnesium"], pp.190-249 in "Dietary Reference Intakes for Calcium, Phosphorus, Magnesium, Vitamin D, and Fluoride". National Academy Press. 1997.</ref> {| class="wikitable" |+ [[Referentni dnevni unos]] magnezija <ref>{{cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Magnesium-HealthProfessional/|title=Magnesium|website=National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements}} Updated: September 26, 2018</ref> ! Životna dob ! Muškarci ! Žene ! [[Trudnoća|Trudnice]] ! [[dojenje|Laktacija]] |- |Od rođenja do 6 mjeseci | 30&nbsp;mg* | 30&nbsp;mg* | | |- | 7–12 mjeseci | 75&nbsp;mg* | 75&nbsp;mg* | | |- | 1–3 godine | 80&nbsp;mg | 80&nbsp;mg | | |- | 4–8 godina | 130&nbsp;mg | 130&nbsp;mg | | |- | 9–13 godina | 240&nbsp;mg | 240&nbsp;mg | | |- | 14–18 godina | 410&nbsp;mg | 360&nbsp;mg | 400&nbsp;mg | 360&nbsp;mg |- | 19–30 godina | 400&nbsp;mg | 310&nbsp;mg | 350&nbsp;mg | 310&nbsp;mg |- | 31–50 godina | 420&nbsp;mg | 320&nbsp;mg | 360&nbsp;mg | 320&nbsp;mg |- | ≥51 godine | 420&nbsp;mg | 320&nbsp;mg | | |} <nowiki>*</nowiki> = Adekvatan unos [[Evropska agencija za sigurnost hrane]] (EFSA) naziva kolektivni skup informacija Dijetetskim referentnim vrijednostima, s referentnim unosom populacije (PRI) umjesto RDA i prosječnim potrebama umjesto EAR. AI i UL definirani su isto kao u Sjedinjenim Američkim Državama. Za žene i muškarce starije od 18 godina, AI su postavljeni na 300 i 350&nbsp;mg/dan. AI za trudnoću i dojenje također su 300&nbsp;mg/dan. Za djecu uzrasta 1-17 godina, AI se povećavaju s godinama od 170 do 250&nbsp;mg/dan. Ovi AI su niži od američkih RDA.<ref>{{cite web | title = Overview on Dietary Reference Values for the EU population as derived by the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies| year = 2017| url = https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/assets/DRV_Summary_tables_jan_17.pdf}}</ref> The European Food Safety Authority reviewed the same safety question and set its UL at 250&nbsp;mg/day{{snd}} lower than the U.S. value.<ref>{{citation| title = Tolerable Upper Intake Levels For Vitamins And Minerals| publisher = European Food Safety Authority| year = 2006| url = http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/efsa_rep/blobserver_assets/ndatolerableuil.pdf}}</ref> Gornja granica unosa magnezijuma (UL) je jedinstvena po tome što je niža od nekih preporučenih dnevnih unosa (RDA). Odnosi se samo na unos iz farmakološkog sredstva ili dodatka prehrani i ne uključuje unos iz hrane i vode. ===Označavanje=== Za potrebe označavanja hrane i dodataka prehrani u SAD-u, količina u porciji izražava se kao postotak dnevne vrijednosti (%DV). Za potrebe označavanje magnezija, 100% dnevne vrijednosti bilo je 400&nbsp;mg, ali od 27. maja 2016. godine revidirano je na 420&nbsp;mg kako bi se uskladilo s RDA.<ref name="FedReg">{{cite web|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2016-05-27/pdf/2016-11867.pdf |title=Federal Register May 27, 2016 Food Labeling: Revision of the Nutrition and Supplement Facts Labels. FR page 33982.}}</ref><ref>{{cite web | title=Daily Value Reference of the Dietary Supplement Label Database (DSLD) | website=Dietary Supplement Label Database (DSLD) | url=https://www.dsld.nlm.nih.gov/dsld/dailyvalue.jsp | access-date=16. 5. 2020 | archive-date=7. 4. 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200407073956/https://dsld.nlm.nih.gov/dsld/dailyvalue.jsp | url-status=dead }}</ref> Tabela starih i novih preporučenih dnevnih vrijednosti za odrasle dostupna je na [[Referentni dnevni unos]]. == Izvori hrane == [[Slika:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|upright|thumb|Neki dobri izvori magnezija]] [[Zeleno povrće]] poput [[špinat]]a osigurava magnezij zbog obilja molekula [[hlorofil]]a, koje sadrže ovaj ion. [[Orašasti plod]]ovi (posebno [[brazilski orah]], [[indijski orah]] i [[badem]]), [[sjemenke]] (npr. [[sjemenke bundeve]]), [[tamna čokolada]], pržena [[soja]], [[mekinje]] i neke [[cijele žitarice]] također su dobri izvori magnezija.<ref name="foods">{{cite web|url=http://www.healthaliciousness.com/articles/foods-high-in-magnesium.php|title=Top 10 Foods Highest in Magnesium + Printable One Page Sheet|website=HealthAliciousNess|access-date=17. 1. 2018}}</ref> Iako mnoge namirnice sadrže magnezij, on se obično nalazi u niskim nivoima. Kao i kod većine nutrijenata, dnevne potrebe za magnezijem vjerovatno se neće zadovoljiti jednom porcijom bilo koje pojedinačne namirnice. Konzumiranje raznovrsnog voća, povrća i žitarica pomoći će u osiguravanju adekvatnog unosa magnezija. Budući da se magnezij lako rastvara u vodi, rafinirana hrana, koja se često prerađuje ili kuha u vodi i suši, općenito je loš izvor ovog nutrijenta. Na primjer, integralni kruh ima dvostruko više magnezija od bijelog kruha jer se klice i mekinje bogate magnezijem uklanjaju kada se bijelo brašno prerađuje. Tabela izvora magnezija u hrani sugerira mnoge prehrambene izvore magnezija. [[Tvrda voda|"Tvrda" voda]] također može osigurati magnezij, ali [[Mehka voda|"mehka" voda]] sadrži manje ovog iona. Istraživanja prehrane ne procjenjuju unos magnezija iz vode, što može dovesti do potcjenjivanja ukupnog unosa magnezija i njegove varijabilnosti. Previše magnezija može otežati tijelu apsorpciju [[kalcij]]a. Nedovoljno magnezija može dovesti do [[hipomagnezemija|hipomagnezemije]]] kao što je gore opisano, sa nepravilnim otkucajima srca, visokim krvnim pritiskom (znak kod ljudi, ali ne i kod nekih eksperimentalnih životinja poput glodara), nesanicom i grčevima mišića ([[fascikulacija]]). Međutim, kao što je navedeno, smatra se da su simptomi niskog magnezija zbog čistog nedostatka u ishrani rijetki. U nastavku su navedene neke namirnice i količina magnezija u njima:<ref>{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com|title=SELF Nutrition Data - Food Facts, Information & Calorie Calculator|website=nutritiondata.self.com}}</ref> {{colbegin}} * [[Sjemenke bundeve]], bez ljuske (1/4 šolje) = 303&nbsp;mg *[[Sjemenke čia]], {1/4 šolje)= 162&nbsp;mg<ref>{{cite web|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170554/nutrients|title=Food Composition Databases Show Foods List12006|website=ndb.nal.usda.gov|access-date=19. 10. 2022|archive-date=3. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403171801/https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/170554/nutrients|url-status=live}}</ref> * [[heljda|Heljdino brašno]] (1/2 šolje) = 151&nbsp;mg * [[Brazilski orah]] (1/4 šolje) = 125&nbsp;mg * [[Zob]]ene mekinje, sirove (1/2 šolje) = 110&nbsp;mg * [[Kakao]] prah (1/4 šolje) = 107&nbsp;mg * [[Halibut]] (3&nbsp;oz) = 103&nbsp;mg * [[Badem]]i (1/4 šolje) = 99&nbsp;mg * [[Indijski orah]] (1/4 šolje) = 89&nbsp;mg * Integralno pšenično [[brašno]] (1/2 šolje) = 83&nbsp;mg * [[Špinat]], kuhani (1/2 šolje) = 79&nbsp;mg * [[Blitva]], kuhana (1/2 šolje) = 75&nbsp;mg * [[Čokolada]], 70% kakao (1&nbsp;oz) = 73&nbsp;mg * [[Tofu]], čvrsti (1/2 šolje) = 73&nbsp;mg * [[Crni grah]], kuhani (1/2 šolje) = 60&nbsp;mg * [[Kvinoa]], kuhana (1/2 šolje) = 59&nbsp;mg * [[Puter]] od [[kikiriki]]ja (2 supene kašike) = 50&nbsp;mg * [[orah|Orasi]] (1/4 šolje) = 46&nbsp;mg * [[Sjeme suncokreta]]s, oljušteno (1/4 šolje) = 41&nbsp;mg * [[Slanutak]], kuhano (1/2 šolje) = 39&nbsp;mg * [[Kale]], kuhano (1/2 šolje) = 37&nbsp;mg * [[Sočivo]], kuhano (1/2 šolje) = 36&nbsp;mg * [[Ovsene pahuljice]], kuhane (1/2 šolje) = 32&nbsp;mg * [[Riblji sos]] (1 supena kašika) = 32&nbsp;mg * [[Mlijeko]], bez masti (1 šolja) = 27&nbsp;mg * [[Kahva]], [[espreso]] (1&nbsp;oz) = 24&nbsp;mg * [[Hljeb od cijelog pšeničnog zrna]] (1 kriška) = 23&nbsp;mg {{colend}} ==Biološki raspon, distribucija i regulacija== Kod [[životinja]] je pokazano da različite vrste ćelija održavaju različite koncentracije magnezija.<ref name="Valberg 1965">{{cite journal| vauthors = Valberg LS, Holt JM, Paulson E, Szivek J | year=1965| title=Spectrochemical Analysis of Sodium, Potassium, Calcium, Magnesium, Copper, and Zinc in Normal Human Erythrocytes| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1965-03_44_3/page/379 | journal=Journal of Clinical Investigation| volume=44| pages= 379–389| doi=10.1172/JCI105151| pmid=14271298| pmc=292488| issue=3 }}</ref><ref name="Seiler 1966">{{cite journal | vauthors=Seiler RH, Ramirez O, Brest AN, Moyer JH | year=1966| title=Serum and erythrocytic magnesium levels in congestive heart failure: effect of hydrochlorothiazide| url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_1966-06_17_6/page/786 | journal=American Journal of Cardiology| volume= 17| pages= 786–791| doi=10.1016/0002-9149(66)90372-9| issue=6 }}</ref><ref name="Walser 1967">{{cite journal| last=Walser| first=M.| year=1967| title=Magnesium metabolism| journal=Ergebnisse der Physiologie Biologischen Chemie und Experimentellen Pharmakologie| volume=59| pages=185–296| doi=10.1007/BF02269144| pmid=4865748| s2cid=43703938}}</ref><ref name="Iyengar 1978">{{cite book| last=Iyengar| first=G.V.|author2=Kollmer WE |author3=Bowen HJ | year=1978| title=The Elemental Composition of Human Tissues and Body Fluids| url=https://archive.org/details/elementalcomposi0000iyen| location=Weinheim, New York| publisher=Verlag Chemie| isbn=978-0-89573-003-9}}</ref> Čini se vjerovatnim da isto važi i za [[biljke]].<ref name="Stelzer 1990">{{cite journal| last=Stelzer| first=R.|author2=Lehmann H |author3=Krammer D |author4=Luttge U | year=1990| title=X-Ray microprobe analysis of vacuoles of spruce needle mesophyll, endodermis and transfusion parenchyma cells at different seasons of the year| journal=Botanica Acta| volume=103| issue=4| pages=415–423| doi=10.1111/j.1438-8677.1990.tb00183.x| bibcode=1990BotAc.103..415S}}</ref><ref name="Shaul 1999">{{cite journal | vauthors = Shaul O, Hilgemann DW, de-Almeida-Engler J, Van Montagu M, Inz D, Galili G | date = juli 1999 | title=Cloning and characterization of a novel Mg(2+)/H(+) exchanger| journal=EMBO Journal| volume=18| pages=3973–3980| doi=10.1093/emboj/18.14.3973| pmid=10406802| issue=14| pmc=1171473 }}</ref> Ovo ukazuje na to da različite vrste ćelija mogu regulisati dotok i odtok magnezija na različite načine, na osnovu svojih jedinstvenih metaboličkih potreba. Intersticijske i sistemske koncentracije slobodnog magnezija moraju se delikatno održavati kombinovanim procesima puferovanja (vezivanje iona za proteine i druge molekule) i prigušivanja (transport iona u skladišne ili vanćelijske prostore).<ref name="Thomas 1991">{{cite journal| last=Thomas| first= R.C.|author2=Coles JA |author3=Deitmer JW | year=1991| title= Homeostatic muffling| journal= Nature| volume= 350| pages= 564| doi=10.1038/350564b0| pmid=2017256| issue=6319| bibcode= 1991Natur.350R.564T| s2cid= 4346618| doi-access=free}}</ref>). Kod biljaka, a u novije vrijeme i kod životinja, magnezij je prepoznat kao važan signalni ion, koji aktivira i posreduje u mnogim biohemijskim reakcijama. Najbolji primjer za to je možda regulacija fiksacije ugljika u [[hloroplast]]ima u [[Calvinov ciklus|Calvinovom ciklusu]].<ref name="Berkowitz 1993">{{cite journal| last=Berkowitz| first= G. A.|author2=Wu W | year= 1993| title= Magnesium, potassium flux and photosynthesis| journal=Magnesium Research| volume= 6| pages= 257–265| pmid=8292500| issue=3}}</ref><ref name="Shaul 2002">{{cite journal| last=Shaul| first= O. | year=2002| title= Magnesium transport and function in plants: the tip of the iceberg| journal=BioMetals| volume= 15| pages= 309–323| doi=10.1023/A:1016091118585| pmid=12206396| issue=3| s2cid= 32535554 }}</ref> Magnezij je veoma važan za ćelijske funkcije. Nedostatak ovog [[nutrijent]] a uzrokuje bolest pogođenog organizma. Kod jednoćelijskih organizama kao što su [[bakterije]] i [[kvasci]], nizak nivo magnezija se manifestuje znatno smanjenom stopom rasta. Kod sojeva bakterija koji transportuju magnezij [[genski nokaut|nokautirajuće]], zdrave stope rasta se održavaju samo uz izlaganje vrlo visokim vanjskim koncentracijama ovog iona.<ref name="Hmiel 1989">{{cite journal| last=Hmiel| first= S. P.|author2=Snavely MD |author3=Florer JB |author4=Maguire ME |author5=Miller CG | year=1989| title= Magnesium transport in Salmonella typhimurium: genetic characterization and cloning of three magnesium transport loci| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1989-09_171_9/page/4742| journal= Journal of Bacteriology| volume= 171| pages= 4742–4751| pmid=2548998| issue=9| pmc=210275| doi= 10.1128/jb.171.9.4742-4751.1989}}</ref><ref name="MacDiarmid 1998">{{cite journal| last=MacDiarmid| first= C.W.|author2=Gardner RC | year=1998| title= Overexpression of the Saccharomyces cerevisiae magnesium transport system confers resistance to aluminum ion| journal= J. Biol. Chem.| volume= 273| pages= 1727–1732| doi=10.1074/jbc.273.3.1727| pmid=9430719| issue=3| doi-access=free}}</ref> Kod kvasca, nedostatak magnezija u [[mitohondrija]]ma također dovodi do bolesti.<ref name="Wiesenberger 1992">{{cite journal| last=Wiesenberger| first= G.|author2=Waldherr M |author3=Schweyen RJ | year=1992| title= The nuclear gene MRS2 is essential for the excision of group II introns from yeast mitochondrial transcripts ''in vivo''| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-04-05_267_10/page/6962| journal= J. Biol. Chem.| volume= 267| pages= 6963–6969| pmid=1551905| issue=10| doi= 10.1016/S0021-9258(19)50522-1| doi-access=free}}</ref> [[Biljke]] kojima nedostaje magnezija pokazuju reakcije na stres. Prvi uočljivi znaci i gladovanja magnezijem i prekomjerne izloženosti magneziju kod biljaka su smanjenje brzine [[fotosinteza|fotosinteze]]. To je zbog centralnog položaja Mg<sup>2+</sup> iona u molekuli [[hlorofil]]a. Kasniji efekti nedostatka magnezija na biljke su značajno smanjenje rasta i reproduktivne održivosti.<ref name="Marschner 1995"/> Magnezij također može biti toksičan za biljke, iako se to obično vidi samo u uslovima [[suša]].<ref name="Kaiser 1987">{{cite journal| last=Kaiser| first= W. M. | year=1987| title= Effects of water deficit on photosynthetic capacity| journal= Physiologia Plantarum| volume= 71| issue= 1 | pages= 142–149| doi=10.1111/j.1399-3054.1987.tb04631.x| bibcode= 1987PPlan..71..142K }}</ref><ref name="Rao 1987">{{cite journal| last=Rao| first= I. M.|author2=Sharp RE |author3=Boyer JS | year=1987| title= Leaf Phosphate Status, Photosynthesis, and Carbon Partitioning in Sugar Beet: III. Diurnal Changes in Carbon Partitioning and Carbon Export| journal= Plant Physiology| volume= 92| pages= 29–36| pmid=16667261| issue=1| pmc=1062243| doi=10.1104/pp.92.1.29}}</ref> [[Slika:Chlorophyll-a-3D-vdW.png|thumb|Model molekule hlorofila a koji ispunjava prostor, s magnezijevim ionom (svijetlozelene boje) vidljivim u središtu [[hlor]]ne grupe]] Kod životinja, nedostatak magnezija ([[hipomagnezemija]]) se javlja kada je dostupnost magnezija u okolišu niska. Kod preživara, posebno osjetljivih na dostupnost magnezija u pašnjačkim travama, stanje je poznato kao 'travna tetanija'. Hipomagnezemija se prepoznaje po gubitku ravnoteže zbog slabosti mišića.<ref name="Grunes 1970">{{cite book| last=Grunes| first= D. L.|author2=Stout PR |author3=Brownwell JR | year= 1970| title= Grass tetany of ruminants| volume= 22| pages= 332–374| doi=10.1016/S0065-2113(08)60272-2| series=Advances in Agronomy| isbn=978-0-12-000722-6}}</ref> A number of genetically attributable hypomagnesemia disorders have also been identified in humans.<ref name="Paunier 1968">{{cite journal| last=Paunier| first= L.|author2=Radde IC |author3=Kooh SW |author4=Conen PE |author5=Fraser D | year=1968| title= Primary hypomagnesemia with secondary hypocalcemia in an infant| url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1968-02_41_2/page/384| journal= Pediatrics| volume= 41| pages= 385–402| pmid=5637791| issue=2}}</ref><ref name="Weber 2000">{{cite journal |vauthors=Weber S, Hoffmann K, Jeck N, Saar K, Boeswald M, Kuwertz-Broeking E, Meij II, Knoers NV, Cochat P, Suláková T, Bonzel KE, Soergel M, Manz F, Schaerer K, Seyberth HW, Reis A, Konrad M | year=2000| title= Familial hypomagnesaemia with hypercalciuria and nephrocalcinosis maps to chromosome 3q27 and is associated with mutations in the PCLN-1 gene| journal= European Journal of Human Genetics| volume= 8| pages= 414–422| doi=10.1038/sj.ejhg.5200475| pmid=10878661| issue=6| doi-access=free}}</ref><ref name="Weber 2001">{{cite journal |vauthors=Weber S, Schneider L, Peters M, Misselwitz J, Rönnefarth G, Böswald M, Bonzel KE, Seeman T, Suláková T, Kuwertz-Bröking E, Gregoric A, Palcoux JB, Tasic V, Manz F, Schärer K, Seyberth HW, Konrad M | year=2001| title= Novel paracellin-1 mutations in 25 families with familial hypomagnesemia with hypercalciuria and nephrocalcinosis| journal= Journal of the American Society of Nephrology| volume= 12| pages= 1872–1881| pmid=11518780| issue=9| doi=10.1681/ASN.V1291872| doi-access=free}}</ref><ref name="Chubanov 2004">{{cite journal |vauthors=Chubanov V, Waldegger S, Mederos y Schnitzler M, Vitzthum H, Sassen MC, Seyberth HW, Konrad M, Gudermann T | year= 2004| title= Disruption of TRPM6/TRPM7 complex formation by a mutation in the TRPM6 gene causes hypomagnesemia with secondary hypocalcemia| journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America| volume= 101| pages= 2894–2899| doi=10.1073/pnas.0305252101| pmid=14976260| issue=9| pmc=365716| bibcode= 2004PNAS..101.2894C| doi-access= free}}</ref> Prekomjerna izloženost magneziju može biti toksična za pojedinačne ćelije, iako je te efekte bilo teško eksperimentalno pokazati. [[Hipermagnezemija]], prekomjerna količina magnezijuma u krvi, obično je uzrokovana gubitkom [[bubreg|bubrežne]] funkcije. Zdrave [[životinje]] brzo izlučuju višak magnezija putem urina i stolice.<ref>Harrison's Principles of Internal Medicine, Online Edition</ref> Magnezij u urinu se naziva ''magnezurija''. Karakteristične koncentracije magnezija u [[modelni organizam|modelnim organizmima]] su: u ''E.&nbsp;coli'' 30–100&nbsp;mM (vezan), 0.01–1&nbsp;mM (slobodan), u pupajućem kvascu 50&nbsp;mM, u sisarskoj ćeliji 10&nbsp;mM (vezan), 0,5&nbsp;mM (slobodan) i u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] 1&nbsp;mM.<ref>{{cite web|url = http://book.bionumbers.org/what-are-the-concentrations-of-different-ions-in-cells/|title =Cell Biology by the Numbers: What are the concentrations of different ions in cells? |website =book.bionumbers.org|first1= Ron|last1= Milo|first2= Rob |last2=Philips|access-date=23. 3. 2017}}</ref> ==Biološka hemija== Mg<sup>2+</sup> je četvrti najzastupljeniji [[metal]]ni [[ion]] u ćelijama (po [[mol (jedinica)|molu]]) i najzastupljeniji slobodni dvovalentni kation – kao rezultat toga, duboko je i suštinski utkan u ćelijski [[metabolizam]]. Zaista, Mg<sup>2+</sup>-zavisni [[enzim]]i pojavljuju se u gotovo svakom metaboličkom putu: specifično vezivanje Mg<sup>2+</sup> za biološke membrane se često uočava, Mg<sup>2+</sup> se također koristi kao signalna molekula, a veliki dio biohemije [[nuklnske kiseline|nukleinskih kiselina]] zahtijeva Mg<sup>2+</sup>, uključujući sve reakcije koje zahtijevaju oslobađanje energije iz [[ATP]]-a.<ref name="Cowan 1995">{{cite book| last=Cowan| first= J. A. | year= 1995| title= Introduction to the biological chemistry of magnesium | editor=J.A. Cowan | location=New York| publisher=VCH}}</ref><ref name="Romani 2002">{{cite journal| last=Romani| first= A. M. P.|author2=Maguire ME | year=2002| title= Hormonal regulation of Mg<sup>2+</sup> transport and homeostasis in eukaryotic cells| journal=BioMetals| volume= 15| pages= 271–283| doi=10.1023/A:1016082900838| pmid=12206393| issue=3| s2cid= 20835803}}</ref><ref name="Shaul 2002"/> U [[nukleotid]]ima, trofosfatni dio spoja je neizbježno stabiliziran povezivanjem s Mg<sup>2+</sup> u svim enzimskim procesima. ===Hlorofil=== U fotosintetskim organizmima, Mg<sup>2+</sup> ima dodatnu vitalnu ulogu kao [[Koordinacijski kompleks|koordinirajući ion]] u molekuli [[hlorofil]]a. Ovu ulogu je otkrio [[Richard Willstätter]], koji je dobio [[Nobelova ngrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]] 1915. za pročišćavanje i strukturu vezivanja hlorofila sa šestim brojem ugljika. ===Enzimi=== Hemija Mg<sup>2+</sup> iona, primijenjena na enzime, koristi cijeli spektar neobične reakcijske hemije ovog iona za ispunjavanje niza funkcija.<ref name="Cowan 1995"/><ref name="Black 1995a">{{cite journal| last=Black| first= C. B.|author2=Cowan JA | year= 1995| title= Magnesium-dependent enzymes in nucleic acid biochemistry| journal=The Biological Chemistry of Magnesium| editor=J.A. Cowan | location=New York| publisher=VCH}}</ref><ref name="Black 1995b">{{cite journal| last=Black| first= C.B.|author2=Cowan JA | year=1995| title= Magnesium-dependent enzymes in general metabolism| journal=The Biological Chemistry of Magnesium| editor=J.A. Cowan | location=New York| publisher=VCH}}</ref><ref name="Cowan 2002">{{cite journal| last=Cowan| first= J. A. | year= 2002| title= Structural and catalytic chemistry of magnesium-dependent enzymes| journal=BioMetals| volume=15 | pages= 225–235| doi=10.1023/A:1016022730880| pmid=12206389| issue=3| s2cid= 40446313 }}</ref> Mg<sup>2+</sup> interaguje sa supstratima, enzimima, a povremeno i sa oba (Mg<sup>2+</sup> može biti dio aktivnog mjesta). Općenito, Mg<sup>2+</sup> interaguje sa supstratima putem koordinacije unutrašnje sfere, stabilizirajući anione ili reaktivne međuprodukte, uključujući i vezivanje za ATP i aktiviranje molekule za nukleofilni napad. Prilikom interakcije sa enzimima i drugim proteinima, Mg<sup>2+</sup> se može vezati koristeći koordinaciju unutrašnje sfere, kako bi promijenio konformaciju enzima ili učestvovao u hemiji katalitičke reakcije. U oba slučaja, budući da je Mg<sup>2+</sup> samo rijetko potpuno dehidriran tokom vezivanja liganda, možda je važna molekula vode povezana sa Mg<sup>2+</sup>, a ne sam ion. [[Lewisove kiseline i baze|Lewisova kiselost]] Mg<sup>2+</sup> ([[Konstanta disocijacije kiseline|p''K''<sub>a</sub>]] 11,4) se koristi da omogući reakcije hidrolize i kondenzacije (najčešće su [[hidroliza]] fosfatnog estera i prijenos fosforila) koje bi inače zahtijevale [[pH]] vrijednosti znatno drugačije od fizioloških vrijednosti. === Bitna uloga u biološkoj aktivnosti ATP-a === [[Adenozin-trifosfat|ATP]] (adenozin trifosfat), glavni izvor energije u ćelijama, mora biti vezan za magnezijev ion da bi bio biološki aktivan. Ono što se naziva ATP često je zapravo Mg-ATP.<ref name="cancerweb.ncl.ac.uk"/> ===[[Nukleinske kiseline]]=== [[Nukleinske kiseline]] imaju važan raspon interakcija s Mg<sup>2+</sup>. Vezivanje Mg<sup>2+</sup> za [[DNK]] i [[RNK]] stabilizuje strukturu; to se može uočiti u povećanoj temperaturi topljenja (''T''<sub>m</sub>) dvolančane DNK u prisustvu Mg<sup>2+</sup>.<ref name="Cowan 1995"/> Osim toga, [[ribosom]]i sadrže velike količine Mg<sup>2+</sup> i osigurana stabilizacija je neophodna za kompleksiranje ovog ribo-proteina.<ref name="Sperazza 1983">{{cite journal| last=Sperazza| first= J. M.|author2=Spremulli LL | year=1983| title= Quantitation of cation binding to wheat germ ribosomes: influences on subunit association equilibria and ribosome activity| journal= Nucleic Acids Research| volume= 11| pages= 2665–2679| doi=10.1093/nar/11.9.2665| pmid=6856472| issue=9| pmc=325916}}</ref> Veliki broj enzima uključenih u biohemiju nukleinskih kiselina veže Mg<sup>2+</sup> za aktivnost, koristeći ion i za aktivaciju i za katalizu. Konačno, [[autokataliza]] mnogih [[ribozim]]a (enzima koji sadrže samo RNK) je zavisna od Mg<sup>2+</sup> (npr. [[intron]]i mitohondrijske grupe II kvasca koji se sami spajaju.<ref name="Smith 1995">{{cite journal| last=Smith| first= R. L.|author2=Thompson LJ |author3=Maguire ME | year=1995| title= Cloning and characterization of MgtE, a putative new class of Mg2+ transporter from Bacillus firmus OF4| journal= Journal of Bacteriology| volume= 177| pages= 1233–1238| pmid=7868596| issue=5| pmc=176728| doi= 10.1128/jb.177.5.1233-1238.1995}}</ref>). Magnezijevi ioni mogu biti ključni za održavanje integriteta položaja blisko grupisanih fosfatnih grupa. Ovi klasteri se pojavljuju u brojnim i različitim dijelovima [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] i [[citoplazma|citoplazme]]. Naprimjer, heksahidratizirani Mg<sup>2+</sup> ioni se vežu u duboki [[DNK|glavni žlijeb]] DNK i na vanjskim ustima A-oblika nukleinske kiseline [[dvostruka spirala nukleinske kiseline|dupleksi]].<ref name=ref1>{{cite journal|title=Hexahydrated magnesium ions bind in the deep major groove and at the outer mouth of A-form nucleic acid duplexes|first1=Howard|last1=Robinson|first2=Yi-Gui|last2=Gao|first3=Ruslan|last3=Sanishvili|first4=Andrzej|last4=Joachimiak|first5=Andrew H.-J.|last5=Wang|date=15. 4. 2000|journal=Nucleic Acids Research|volume=28|issue=8|pages=1760–1766|doi=10.1093/nar/28.8.1760|pmid=10734195|pmc=102818}}</ref> ===Ćelijske membrane i zidovi=== Biološke [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] i [[ćelijski zid]]ovi su polianionske površine. Ovo ima važne implikacije za transport iona, posebno zato što je pokazano da različite membrane preferencijalno vezuju različite ione.<ref name="Cowan 1995"/> I Mg<sup>2+</sup> i Ca<sup>2+</sup> redovno stabilizuju membrane umrežavanjem [[karboksilacija|karboksiliranih]] i [[fosforilacija|fosforiliranih]] glavnih grupa lipida. Međutim, pokazano je da i membrana ovojnice ''[[E. coli|E.&nbsp;coli]]'' veže Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Mn<sup>2+</sup> i Fe<sup>3+</sup>. Transport iona zavisi i od gradijenta koncentracije iona i od električnog potencijala (ΔΨ) kroz membranu, na koji će uticati naboj na površini membrane. Naprimjer, specifično vezivanje Mg<sup>2+</sup> za omotač [[hloroplast]]a implicirano je u gubitku fotosintetske efikasnosti blokadom unosa K<sup>+</sup> i naknadnom acidifikacijom strome hloroplasta.<ref name="Berkowitz 1993"/> ===Proteini=== Mg<sup>2+</sup> ion se obično slabo veže za proteine ([[Konstanta disocijacije kiseline|''K''<sub>a</sub>]] ≤ 10<sup>5</sup><ref name="Cowan 1995"/>) i to ćelija može iskoristiti za uključivanje i isključivanje enzimske aktivnosti, promjenama u lokalnoj koncentraciji Mg<sup>2+</sup>.Iako je koncentracija slobodnog [[citoplazma]]tskog Mg<sup>2+</sup> reda veličine 1&nbsp;mmol/L, ukupni sadržaj Mg<sup>2+</sup> u životinjskim ćelijama je 30&nbsp;mmol/L<ref name="Ebel 1980">{{cite journal| last=Ebel| first= H.|author2=Gunther T | year= 1980| title= Magnesium metabolism: a review| journal= Journal of Clinical Chemistry and Clinical Biochemistry| volume= 18| issue= 5| pages= 257–270| doi=10.1515/cclm.1980.18.5.257| pmid= 7000968| s2cid= 37427719| url= http://edoc.hu-berlin.de/18452/13563}}</ref> a kod biljaka je sadržaj endodermalnih ćelija lista izmjeren na vrijednostima i do 100&nbsp;mmol/L (Stelzer ''et al.'', 1990), od kojih je većina puferovana u odjeljcima za skladištenje. Citoplazmatska koncentracija slobodnog Mg<sup>2+</sup> je puferovana vezivanjem za [[Kelacija|helatore]] (npr. ATP), ali također, što je još važnije, puferovana je skladištenjem Mg<sup>2+</sup> u unutarćelijskim odjeljcima.{{cn|date=novembar 2024}} Transport Mg<sup>2+</sup> između unutarćelijskih odjeljaka može biti glavni dio regulacije aktivnosti enzima. Interakcija Mg<sup>2+</sup> s proteinima također se mora uzeti u obzir za transport iona kroz biološke membrane.{{cn|date=novembar 2024}} ===Mangan=== {{glavni|Mangan u biologiji}} U biološkim sistemima, samo [[mangan]] (Mn<sup>2+</sup>) je lahko sposoban zamijeniti Mg<sup>2+</sup>, ali samo u ograničenom skupu okolnosti. Mn<sup>2+</sup> je vrlo sličan Mg<sup>2+</sup> u smislu svojih hemijskih svojstava, uključujući kompleksiranje unutrašnje i vanjske ljuske. Mn<sup>2+</sup> efikasno veže ATP i omogućava hidrolizu energetskog molekula većinom [[ATPaza]]. Mn<sup>2+</sup> također može zamijeniti Mg<sup>2+</sup> kao aktivirajući ion za brojne Mg<sup>2+</sup>-ovisne enzime, iako se obično gubi dio enzimske aktivnosti.<ref name="Cowan 1995"/> Ponekad se takve preferencije enzima prema [[metal]]ima razlikuju među blisko srodnim [[vrsta]]ma: naprimjer, enzim [[reverzna transkriptaza]] lentivirusa poput [[HIV]], [[virus imunodeficijencije majmuna|SIV]] i [[FIV]] obično ovisi o Mg<sup>2+</sup>, dok analogni enzim za druge [[retrovirus]]e preferira Mn<sup>2+</sup>. ==Mjerenje magnezija u biološkim uzorcima== ===Radioaktivnim izotopima=== Upotreba radioaktivnih elemenata za praćenje u testovima unosa iona omogućava izračunavanje km, Ki i Vmax i određuje početnu promjenu u sadržaju iona u ćelijama. **28Mg** se raspada emisijom visokoenergetske beta ili gama čestice, što se može mjeriti pomoću scintilacionog brojača. Međutim, radioaktivni poluživot **28Mg**, najstabilnijeg od radioaktivnih izotopa magnezija, je samo 21 sat. Ovo ozbiljno ograničava eksperimente koji uključuju ovaj nuklid. Također, od 1990. godine nijedan pogon nije rutinski proizvodio **28Mg**, a cijena po mCi se sada predviđa na približno 30.000 američkih dolara.<ref name="Maguire 2002">{{cite journal| last=Maguire| first= M.E.|author2=Cowan JA | year=2002| title= Magnesium chemistry and biochemistry| journal=BioMetals| volume= 15| pages= 203–210| doi=10.1023/A:1016058229972| pmid=12206387| issue=3| s2cid= 31622669}}</ref> Hemijska priroda Mg<sup>2+</sup> je takva da joj se može pribliziti nekoliko drugih kationa.<ref name="Tevelev 1995">{{cite book| last=Tevelev| first= A.|author2=Cowan JA | year=1995| title= Metal substitution as a probe of the biological chemistry of magnesium ion | editor=J.A. Cowan | location=New York| publisher=VCH}}</ref> Međutim, Co<sup>2+</sup>, Mn<sup>2+</sup> i Ni<sup>2+</sup> su uspješno korišteni za imitiranje svojstava Mg<sup>2+</sup> u nekim enzimskim reakcijama, a radioaktivni oblici ovih elemenata su uspješno korišteni u studijama transporta kationa. Teškoća korištenja zamjene metalnih iona u proučavanju funkcije enzima je u tome što je odnos između aktivnosti enzima sa zamjenskim ionom u poređenju sa originalom vrlo teško utvrditi.<ref name="Tevelev 1995"/> ===Pomoću fluorescentnih indikatora=== Brojni [[helacija|helatori]] dvovalentnih kationa imaju različite fluorescentne spektre u vezanom i nevezanom stanju.<ref name="Drakensberg 1995">{{cite book| last=Drakensberg| first= T. | year= 1995| title= Physical methods for studying the biological chemistry of magnesium| editor=J. A. Cowan| location=New York| publisher=VCH}}</ref> Helatori za Ca<sup>2+</sup> su dobro utvrđeni, imaju visok afinitet za kation i nisku interferenciju od drugih iona. Mg<sup>2+</sup> helatori zaostaju, a glavna fluorescentna boja za Mg<sup>2+</sup> (mag-fura 2<ref name="Raju 1989">{{cite journal| last=Raju| first= B.|author2=Murphy E |author3=Levy LA |author4=Hall RD |author5=London RE | year=1989| title= A fluorescent indicator for measuring cytosolic free magnesium| journal= Am J Physiol Cell Physiol| volume= 256| issue= 3 Pt 1| pages= C540–548| doi= 10.1152/ajpcell.1989.256.3.C540| pmid= 2923192}}</ref>) zapravo ima veći afinitet za Ca<sup>2+</sup>.<ref name="Grubbs 2002">{{cite journal| last=Grubbs| first= R. D. | year= 2002| title= Intracellular magnesium and magnesium buffering| journal=BioMetals| volume= 15| pages= 251–259| doi=10.1023/A:1016026831789| pmid=12206391| issue=3| s2cid= 20873166 }}</ref> Ovo ograničava primjenu ove boje na tipove ćelija gdje je nivo mirovanja Ca<sup>2+</sup> <1 μM i ne varira u zavisnosti od eksperimentalnih uslova pod kojima se Mg<sup>2+</sup> mjeri. Nedavno su Otten ''et al.'' (2001) opisali rad na novoj klasi spojeva koji bi se mogli pokazati korisnijim, imajući značajno bolji afinitet vezivanja za Mg<sup>2+</sup>.<ref name="Otten 2001">{{cite journal| last=Otten| first= P.A.|author2=London RE |author3=Levy LA | year=2001| title= 4-Oxo-4H-quinolizine-3-carboxylic acids as Mg<sup>2+</sup> selective, fluorescent indicators| journal= Bioconjugate Chemistry| volume= 12| pages= 203–212| doi=10.1021/bc000087d| pmid=11312681| issue=2}}</ref> Upotreba fluorescentnih boja ograničena je na mjerenje slobodnog Mg<sup>2+</sup>. Ako ćelija puferuje koncentraciju iona helacijom ili uklanjanjem u subćelijske odjeljke, izmjerena brzina apsorpcije će dati samo minimalne vrijednosti km i Vmax. ===Po elektrofiziologiji=== Prvo, ionski specifične mikroelektrode mogu se koristiti za mjerenje unutrašnje koncentracije slobodnih iona u ćelijama i [[organela]]ma. Glavne prednosti su što se očitavanja mogu vršiti iz ćelija tokom relativno dugih vremenskih perioda i što se, za razliku od boja, ćelijama dodaje vrlo malo dodatnog kapaciteta puferovanja iona.<ref name="Gunzel 2002">{{cite journal| last=Gunzel| first= D.|author2=Schlue, W.-R. | year= 2002| title= Determination of [Mg<sup>2+</sup>]i - an update on the use of Mg<sup>2+</sup>-selective electrodes| journal=BioMetals| volume= 15| pages= 237–249| doi=10.1023/A:1016074714951| pmid=12206390| issue=3| s2cid= 27877817}}</ref> Drugo, tehnika dvoelektrodnog naponskog stezanja omogućava direktno mjerenje fluksa iona kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]].<ref name="Hille 1992 ch2">{{cite book| last=Hille| first= B. | year=1992| title= Ionic channels of excitable membranes| chapter-url=https://archive.org/details/ionicchannelsofe00hill| chapter-url-access=registration| location=Sunderland| publisher= Sinauer Associates Inc.| chapter=2| isbn=978-0-87893-322-8}}</ref> Membrana se drži na električnom potencijalu i mjeri se odgovarajuća struja. Svi ioni koji prolaze kroz membranu doprinose izmjerenoj struji. Treće, tehnika patch-clamp-a koristi izolirane dijelove prirodne ili umjetne membrane na gotovo isti način kao i naponski stezač, ali bez sekundarnih efekata ćelijskog sistema. Pod idealnim uslovima, provodljivost pojedinačnih kanala može se kvantificirati. Ova metodologija daje najdirektnije mjerenje djelovanja ionskih kanala.<ref name="Hille 1992 ch2"/> ===Apsorpcijskom spektroskopijom=== Plamena [[atomska apsorpcijska spektroskopija]] (AAS) određuje ukupni sadržaj magnezija u biološkom uzorku. Ovaj metod je destruktivna; Biološki uzorci moraju se razgraditi u koncentrovanim kiselinama kako bi se izbjeglo začepljenje finog raspršivača. Osim toga, jedino ograničenje je da uzorci moraju biti u zapremini od približno 2 mL i u rasponu koncentracije od 0,1 – 0,4 μmol/L za optimalnu tačnost. Budući da ova tehnika ne može razlikovati Mg<sup>2+</sup> koji je već prisutan u ćeliji od onog koji je apsorbovan tokom eksperimenta, može se kvantificirati samo sadržaj koji nije apsorbovan. [[Induktivno spregnuta plazma]] (ICP) korištenjem modifikacija [[masena spekrtometrija|masene spektrometrije]] (MS) ili [[atomska emisiona spektroskopija|atomske emisione spektroskopije]] (AES) također omogućava određivanje ukupnog sadržaja iona u biološkim uzorcima.<ref name="Dean 1997">See Chapters 5 and 6 in {{cite book| last=Dean| first= J.R. | year= 1997| title= Atomic Absorption and Plasma Spectroscopy| url=https://archive.org/details/atomicabsorption0000dean| location=Chichester| publisher= John Wiley & Sons| isbn=978-0-471-97255-6}} for descriptions of the methodology as applied to analytical chemistry.</ref> ==Transport magnezija== {{glavni|Transport magnezija}} Hemijska i biohemijska svojstva Mg<sup>2+</sup> predstavljaju značajan izazov za ćelijski sistem prilikom transporta iona kroz biološke membrane. Dogma transporta iona kaže da transporter prepoznaje ion, a zatim progresivno uklanja vodu hidratacije, uklanjajući većinu ili svu vodu na selektivnoj porama prije nego što oslobodi ion na drugoj strani membrane.<ref name="Hille 1992 ch11">Hille, 1992. Chapter 11</ref> Zbog svojstava Mg<sup>2+</sup>, velike promjene volumena od hidratiziranog do golog iona, visoke energije hidratacije i vrlo niske brzine izmjene liganda u unutrašnjoj [[koordinacijski sistem|koordinacijskoj sferi]], ovi koraci su vjerovatno teži nego za većinu drugih iona. Do danas je pokazano da je samo ZntA protein ''[[Paramecium]]a'' Mg<sup>2+</sup> kanal.<ref name="Haynes 2002">{{cite journal| last=Haynes| first= W. J.|author2=Kung C |author3=Saimi Y |author4=Preston RR | year=2002| title= An exchanger-like protein underlies the large Mg2+ current in Paramecium| url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-11-26_99_24/page/15717| journal= PNAS| volume= 99| pages= 15717–15722| doi=10.1073/pnas.242603999| pmid=12422021| issue=24| pmc=137782| bibcode= 2002PNAS...9915717H| doi-access= free}}</ref> Mehanizmi transporta Mg<sup>2+</sup> preostalim proteinima počinju se otkrivati, a prva trodimenzijska struktura transportnog kompleksa Mg<sup>2+</sup> je riješena 2004.<ref name="Warren 2004">{{cite journal| last=Warren| first= M. A. |author2=Kucharski LM |author3=Veenstra A |author4=Shi L |author5=Grulich PF |author6=Maguire ME |year=2004| title= The CorA Mg2+ Transporter Is a Homotetramer| journal=Journal of Bacteriology | volume=186| pages=4605–4612| doi=10.1128/JB.186.14.4605-4612.2004| pmid=15231793| issue=14| pmc=438605}}</ref> [[Hidratacijska ljuska]] Mg<sup>2+</sup> iona ima vrlo čvrsto vezanu unutrašnju ljusku od šest molekula vode i relativno čvrsto vezanu drugu ljusku koja sadrži 12-14 molekula vode (Markham ''et al.'', 2002). Stoga se pretpostavlja da prepoznavanje Mg<sup>2+</sup> iona zahtijeva neki mehanizam za početnu interakciju s hidratacijskom ljuskom Mg<sup>2+</sup>, nakon čega slijedi direktno prepoznavanje/vezivanje iona za protein.<ref name="Maguire 2002"/> Uprkos mehanističkoj teškoći, Mg<sup>2+</sup> se mora transportovati kroz membrane, a opisan je veliki broj fluksa Mg<sup>2+</sup> kroz membrane iz različitih sistema.<ref name="Gardner 2003">{{cite journal| last=Gardner| first= R. C. | year= 2003| title= Genes for magnesium transport| journal= Current Opinion in Plant Biology| volume= 6| pages= 263–267| doi=10.1016/S1369-5266(03)00032-3| pmid=12753976| issue=3| bibcode= 2003COPB....6..263G }}</ref> Međutim, samo je mali broj Mg<sup>2+</sup> transportera okarakteriziran na molekulskom nivou. === Blokada kanala ligandnih iona === [[Magnezij]]evi [[ion]]i (Mg<sup>2+</sup>) u [[citologija|ćelijskoj biologiji]] su obično u gotovo svim smislovima suprotni [[kalcij u biologiji|Ca<sup>2+</sup>]] ionima, jer su i oni [[Bivalentnost (hemija)|bivalentni]], ali imaju veću [[elektronegativnost]] i stoga vrše veću privlačnost na molekule vode, sprječavajući prolaz kroz kanal (iako je sam magnezij manji). Dakle, Mg<sup>2+</sup> ioni blokiraju Ca<sup>2+</sup> kanale kao što su ([[NMDA kanal]]i) i pokazalo se da utiču na kanale gap veza, formirajući [[sinapsa|električne sinapse]]. ==Fiziologija magnezija u biljkama== Prethodni odjeljci su detaljno obradili hemijske i biohemijske aspekte Mg<sup>2+</sup> i njegov transport kroz ćelijske membrane. Ovaj odjeljak će primijeniti ovo znanje na aspekte fiziologije cijele biljke, u pokušaju da pokaže kako ovi procesi interaguju sa većim i složenijim okruženjem višećelijskog organizma. ===Nutritivne potrebe i interakcije=== Mg<sup>2+</sup> je neophodan za rast biljaka i prisutan je u višim biljkama u količinama reda veličine 80''''μmol''''g<sup>−1</sup> suhe težine.<ref name="Marschner 1995"/> Količine Mg<sup>2+</sup> variraju u različitim dijelovima biljke i zavise od nutritivnog statusa. U periodima obilja, višak Mg<sup>2+</sup> može se skladištiti u vaskularnim ćelijama (Stelzer ''et al.'', 1990;<ref name="Shaul 1999"/>), a u periodima gladi Mg<sup>2+</sup> se u mnogim biljkama preraspodjeljuje od starijih ka novijim listovima.<ref name="Marschner 1995"/><ref name="Laing 2000">{{cite journal| last=Laing| first= W.|author2=Greer D |author3=Sun O |author4=Beets P |author5=Lowe A |author6=Payn T | year=2000| title= Physiological impacts of Mg deficiency in Pinus radiata: growth and photosynthesis| journal= New Phytol| volume= 146| issue= 1| pages= 47–57| doi=10.1046/j.1469-8137.2000.00616.x| doi-access=free| bibcode= 2000NewPh.146...47L}}</ref> Mg<sup>2+</sup> se apsorbira u biljke putem korijena. Interakcije s drugim kationima u [[rizosfera|rizosferi]] mogu imati značajan uticaj na unos iona. (Kurvits i Kirkby, 1980;<ref name="Heenan 1981">{{cite journal| last=Heenan|ref name="Heenan 1981">{{cite journal| last=Heenan| first= D.P.|author2=Campbell LC | year=1981| title= Influence of potassium and manganese on growth and uptake of magnesium by soybeans (Glycine max (L.) Merr. cv Bragg| journal=Plant Soil| volume= 61| pages= 447–456| doi=10.1007/BF02182025| issue=3| bibcode= 1981PlSoi..61..447H| s2cid= 12271923}}</ref> Struktura ćelijskih zidova korijena je visoko propusna za vodu i ione, te stoga unos iona u ćelije korijena može da se dogodi bilo gdje, od korijenovih dlačica do ćelija koje se nalaze gotovo u centru korijena (ograničeno samo [[Casparova traka|Casparovom trakom]]). [[Ćelijski zid]]ovi i membrane biljaka nose veliki broj negativnih naboja, a interakcije kationa s tim nabojima su ključne za unos kationa od strane ćelija korijena, omogućavajući lokalni efekat koncentriranja.<ref name="Hope 1952">{{cite journal| last=Hope| first= A. B.|author2=Stevens PG | year=1952| title= Electrical potential differences in bean roots on their relation to salt uptake| journal= Australian Journal of Scientific Research, Series B| volume= 5| pages= 335–343}}</ref> Mg<sup>2+</sup> se relativno slabo veže za ove naboje i može biti istisnut drugim kationima, što ometa unos i uzrokuje nedostatak u biljci. Unutar pojedinačnih biljnih ćelija, potrebe za Mg<sup>2+</sup> su uglavnom iste kao i za sav ćelijski život; Mg<sup>2+</sup> se koristi za stabilizaciju membrana, vitalan je za iskorištavanje ATP-a, u velikoj mjeri je uključen u biohemiju nukleinskih kiselina i kofaktor je za mnoge enzime (uključujući ribosom). Također, Mg<sup>2+</sup> je koordinirajući ion u molekuli [[hlorofil]]a. Unutarćelijska kompartmentalizacija Mg<sup>2+</sup> u biljnim ćelijama dovodi do dodatne složenosti. Četiri kompartmenta unutar biljne ćelije su prijavila interakcije sa Mg<sup>2+</sup>. U početku, Mg<sup>2+</sup> će ući u ćeliju u citoplazmu (putem još uvijek neidentificiranog sistema), ali koncentracije slobodnog Mg<sup>2+</sup> u ovom odjeljku su strogo regulirane na relativno niskim nivoima (≈2&nbsp;mmol/L) i tako se svaki višak Mg<sup>2+</sup> ili brzo izvozi ili skladišti u drugom unutarćelijskom odjeljku, vakuoli.<ref>Odjeljak 8.5.2 u Marschner, 1995</ref> Potreba za Mg<sup>2+</sup> u [[mitohondrija]]ma je dokazana kod kvasca<ref name="Bui 1999">{{cite journal| last=Bui| first= D.M.|author2=Gregan J |author3=Jarosch E |author4=Ragnini A |author5=Schweyen RJ | year=1999| title= The bacterial magnesium transporter CorA can functionally substitute for its putative homologue Mrs2p in the yeast inner mitochondrial membrane| journal= Journal of Biological Chemistry| volume= 274| pages= 20438–20443| doi=10.1074/jbc.274.29.20438| pmid=10400670| issue=29| doi-access=free}}</ref> i čini se vrlo vjerovatnim da će se isto odnositi i na biljke. [[Hloroplast]]i također zahtijevaju značajne količine internog Mg<sup>2+</sup> i niske koncentracije [[citoplazma]]tskog Mg<sup>2+</sup>.<ref name="Demmig 1979">{{cite journal| last=Demmig| first= B.|author2=Gimmler H | year= 1979| title= Effect of divalent cations on cation fluxes across the chloroplast envelope and on photosynthesis of intact chloroplasts| journal=Zeitschrift für Naturforschung| volume= 24C| issue= 3–4| pages= 233–241| doi= 10.1515/znc-1979-3-413| s2cid= 42750442| doi-access= free}}</ref><ref name="Huber 1980">{{cite journal| last=Huber| first= S.C.|author2=Maury WJ | year=1980| title= Effects of Magnesium on Intact Chloroplasts: I. EVIDENCE FOR ACTIVATION OF (SODIUM) POTASSIUM/PROTON EXCHANGE ACROSS THE CHLOROPLAST ENVELOPE| journal= Plant Physiology| volume= 65| pages= 350–354| pmid=16661188| issue=2| pmc=440325| doi=10.1104/pp.65.2.350}}</ref> Osim toga, čini se vjerovatnim da i druge subcelularne organele (npr. [[Golgijev aparat]], [[endoplazmatski retikulum]] itd.) također zahtijevaju Mg<sup>2+</sup>. ===Distribucija magnezijevih iona unutar biljke=== Jednom kada se nađe u citoplazmatskom prostoru korijenskih ćelija, Mg<sup>2+</sup>, zajedno s drugim kationima, vjerovatno se radijalno transportuje u stelu i vaskularno tkivo.<ref>Section 2.7 in Marschner, 1995</ref> Iz ćelija koje okružuju [[ksilem]], ioni se oslobađaju ili pumpaju u ksilem i prenose kroz biljku. U slučaju Mg<sup>2+</sup>, koji je vrlo mobilan i u ksilemu i u [[floem]]u,<ref>Section 3.3 in Marschner, 1995</ref> Ioni će biti transportovani do vrha biljke i nazad u kontinuiranom ciklusu obnavljanja. Stoga je unos i oslobađanje iz vaskularnih ćelija vjerovatno ključni dio homeostaze Mg<sup>2+</sup> cijele biljke. Slika 1 pokazuje koliko je malo procesa povezano s njihovim molekulskim mehanizmima (samo je vakuolski unos povezan s transportnim proteinom, AtMHX). Dijagram prikazuje shematski prikaz biljke i pretpostavljene procese transporta Mg<sup>2+</sup> u korijenu i listu gdje se Mg<sup>2+</sup> učitava i istovaruje iz vaskularnih tkiva.<ref name="Marschner 1995"/> Mg<sup>2+</sup> se unosi u prostor ćelijskog zida korijena (1) i interaguje s negativnim nabojima povezanim sa ćelijskim zidovima i membranama. Mg<sup>2+</sup> se može odmah apsorbirati u ćelije (simplastični put) ili može putovati sve do Casparijeve trake (4) prije nego što se apsorbira u ćelije (apoplastični put; 2). Koncentracija Mg<sup>2+</sup> u ćelijama korijena vjerovatno je puferirana skladištenjem u [[vakuola]]ma korijenskih ćelija (3). Treba napomenuti da ćelije u vrhu korijena ne sadrže vakuole. Jednom kada se nađe u citoplazmi korijenskih ćelija, Mg<sup>2+</sup> putuje prema centru korijena putem [[plazmodezma|plazmodezmi]], gdje se unosi u ksilem (5) radi transporta do gornjih dijelova biljke. Kada Mg<sup>2+</sup> stigne do listova, istovaruje se iz ksilema u ćelije (6) i ponovo se puferira u vakuolama (7). Nije poznato da li se kruženje Mg<sup>2+</sup> u floem odvija putem općih ćelija u listu (8) ili direktno iz ksilema u floem putem zvanim [[transfer ćelija]] (9). Mg<sup>2+</sup> se može vratiti u korijenje u floemskom soku. [[Slika:whole plant mg transport.png|frame|center|Slika 1: Magnezij u cijeloj biljci]] Kada ćelija apsorbuje Mg<sup>2+</sup> ion kojem je potreban za metaboličke procese, generalno se pretpostavlja da ion ostaje u toj ćeliji sve dok je ćelija aktivna.<ref name="Marschner 1995"/> U vaskularnim ćelijama to nije uvijek slučaj; u periodima obilja, Mg<sup>2+</sup> se skladišti u vakuoli, ne učestvuje u svakodnevnim metaboličkim procesima ćelije (Stelzer ''et al.'', 1990) i oslobađa se po potrebi. Ali za većinu ćelija, smrt starenjem ili povredom oslobađa Mg<sup>2+</sup> i mnoge druge ionske sastojke, reciklirajući ih u zdrave dijelove biljke. Osim toga, kada je Mg<sup>2+</sup> u okolini ograničavajući, neke vrste su u stanju mobilizirati Mg<sup>2+</sup> iz starijih tkiva.<ref name="Laing 2000"/> Ovi procesi uključuju oslobađanje Mg<sup>2+</sup> iz vezanog i uskladištenog stanja i njegov transport nazad u vaskularno tkivo, gdje se može distribuirati u ostatak biljke. U periodima rasta i razvoja, Mg<sup>2+</sup> se također remobilizira unutar biljke kako se mijenjaju odnosi izvora i ponora.<ref name="Marschner 1995"/> [[Homeostaza]] Mg<sup>2+</sup> unutar pojedinačnih biljnih ćelija održava se procesima koji se odvijaju na plazma membrani i na membrani vakuole (vidi Sliku 2). Glavna pokretačka sila za translokaciju iona u biljnim ćelijama je ΔpH.<ref>Odjeljak 2.4 u Marschner, 1995</ref> [[Proton ATPaze|H<sup>+</sup>-ATPaze]] pumpaju H<sup>+</sup> ione protiv svog gradijenta koncentracije kako bi održale pH diferencijal koji se može koristiti za transport drugih iona i molekula. H<sup>+</sup> ioni se pumpaju iz citoplazme u ekstracelularni prostor ili u vakuolu. Ulazak Mg<sup>2+</sup> u ćelije može se dogoditi kroz jedan od dva puta, putem kanala koristeći ΔΨ (negativna unutrašnja strana) preko ove membrane ili putem [[Simporter|simport]] sa H<sup>+</sup> ionima. Za transport Mg<sup>2+</sup> iona u vakuolu potreban je Mg<sup>2+</sup>/H<sup>+</sup> [[Antiporter|antiport]] transporter (kao što je AtMHX). H<sup>+</sup>-ATPaze zavise od Mg<sup>2+</sup> (vezanog za ATP) za aktivnost, tako da je Mg<sup>2+</sup> potreban za održavanje vlastite homeostaze. Prikazan je shematski prikaz biljne ćelije, uključujući četiri glavna odjeljka za koja se trenutno zna da interaguju sa Mg<sup>2+</sup>. [[Proton ATPaza|H<sup>+</sup>-ATPaze]] održavaju konstantnu ΔpH kroz plazma membranu i membranu vakuole. Mg<sup>2+</sup> se transportuje u vakuolu koristeći energiju ΔpH (kod ''[[A. thaliana]]'' pomoću AtMHX). Transport Mg<sup>2+</sup> u ćelije može koristiti ili negativni ΔΨ ili ΔpH. Transport Mg<sup>2+</sup> u mitohondrije vjerovatno koristi ΔΨ kao u mitohondrijama kvasca, i vjerovatno je da [[hloroplast]]i preuzimaju Mg<sup>2+</sup> sličnim sistemom. Mehanizam i molekularna osnova za oslobađanje Mg<sup>2+</sup> iz [[vakuola]] i iz ćelije nisu poznati. Slično tome, promjene koncentracije Mg<sup>2+</sup> u hloroplastima regulisane svjetlošću nisu u potpunosti razjašnjene, ali zahtijevaju transport H<sup>+</sup> iona preko tilakoidne membrane. [[Slika:Magnesium in plant cell.svg|thumb|500px|center|Slika 2: Magnezij u biljnoj ćeliji]] ===[[Magnezij]], [[hloroplast]]i i [[fotosinteza]]=== Mg<sup>2+</sup> je koordinirajući metalni ion u molekulu hlorofila, a u biljkama gdje je ion u velikoj količini oko 6% ukupnog Mg<sup>2+</sup> je vezano za hlorofil.<ref name="Marschner 1995"/><ref name="Scott 1990a">{{cite journal| last=Scott| first= B. J.|author2=Robson AD | year=1990| title= Distribution of magnesium in subterranean clover (''Trifolium subterranean'' L.) in relation to supply| journal= Australian Journal of Agricultural Research| volume= 41| pages= 499–510| doi=10.1071/AR9900499| issue=3}}</ref><ref name="Scott 1990b">{{cite journal| last=Scott| first= B. J.|author2=Robson AD | year=1990b| title= Changes in the content and form of magnesium in the first trifoliate leaf of subterranean clover under altered or constant root supply| url=https://archive.org/details/sim_australian-journal-of-agricultural-research_1990_41_3/page/n92| journal= Australian Journal of Agricultural Research| volume= 41| pages= 511–519| doi=10.1071/AR9900511| issue=3}}</ref> Slaganje [[tilakoid]]a stabilizirano je pomoću Mg<sup>2+</sup> i važno je za efikasnost fotosinteze, omogućavajući fazne prijelaze.<ref name="Fork 1986">{{cite journal| last=Fork| first= D.C. | year= 1986| title= The control by state transitions of the distribution of excitation energy in photosynthesis| journal= Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology| volume= 37| pages= 335–361| doi=10.1146/annurev.arplant.37.1.335}}</ref> Mg<sup>2+</sup> se vjerovatno u najvećoj mjeri apsorbira u hloroplaste tokom razvoja izazvanog svjetlošću od proplastida do hloroplasta ili etioplasta do [[hloroplast]]a. U tim trenucima, sinteza [[hlorofil]]a i [[biogeneza|biogeneze]] tilakoidnih membranskih slojeva apsolutno zahtijevaju dvovalentni kation.<ref name="Gregory 1989">{{cite book| last=Gregory| first= R. P. F. | year= 1989| title= Structure and function of the photosynthesising cell| location=New York| publisher= John Wiley and Sons}}</ref><ref name="Lu 1995">{{cite journal |vauthors=Lu YK, Chen YR, Yang CM, Ifuku K | year=1995| title= Influence of Fe- and Mg-deficiency on the thylakoid membranes of a chlorophyll-deficient ch5 mutant of Arabidopsis thaliana| journal= Botanical Bulletin of Academia Sinica| volume= 36}}</ref> Da li se Mg<sup>2+</sup> može kretati u i izvan hloroplasta nakon ove početne razvojne faze bilo je predmet nekoliko kontradiktornih izvještaja. Deshaies ''et al.'' (1984) su otkrili da se Mg<sup>2+</sup> kretao u i izvan izoliranih hloroplasta iz mladih biljaka [[grašak|graška]],<ref name="Deshaies 1984">{{cite journal| last=Deshaies| first= R. J. |author2=Fish LE |author3=Jagendorf AT | year= 1984| title= Permeability of Chloroplast Envelopes to Mg2+: Effects on Protein Synthesis| journal= Plant Physiology| volume=74| pages=956–961| pmid=16663541| issue=4| pmc=1066800| doi=10.1104/pp.74.4.956}}</ref> ali Gupta i Berkowitz (1989) nisu uspjeli reproducirati rezultat koristeći starije hloroplaste [[špinat]]a.<ref name="Gupta 1989">{{cite journal| last=Gupta| first= A. S.|author2=Berkowitz GA | year=1989| title= Development and Use of Chlorotetracycline Fluorescence as a Measurement Assay of Chloroplast Envelope-Bound Mg2+| journal= Plant Physiology| volume= 89| pages= 753–761| doi=10.1104/pp.89.3.753| pmid=16666617| issue=3| pmc=1055918}}</ref> Deshaies i saradnici su u svom radu naveli da stariji hloroplasti graška pokazuju manje značajne promjene u sadržaju Mg<sup>2+</sup> od onih koji su korišteni za formiranje njihovih zaključaka. Relativni udio nezrelih hloroplasta prisutnih u preparatima može objasniti ova zapažanja. Metaboličko stanje hloroplasta znatno se mijenja između noći i dana. Tokom dana, [[hloroplast]] aktivno sakuplja energiju svjetlosti i pretvara je u hemijsku energiju. Aktivacija uključenih metaboličkih puteva dolazi od promjena u hemijskoj prirodi strome pri dodavanju svjetlosti. H<sup>+</sup> se ispumpava iz strome (i u citoplazmu i u lumen) što dovodi do alkalnog pH.<ref name="Heldt 1973">{{cite journal| last=Heldt| first= H.W.|author2=Werdan K |author3=Milovancev M |author4=Geller G | year=1973| title= Alkalization of the chloroplast stroma caused by light-dependent proton flux into the thylakoid space| journal= Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics| volume= 314| pages= 224–241| doi=10.1016/0005-2728(73)90137-0| pmid=4747067| issue=2}}</ref><ref name="Hind 1974">{{cite journal| last=Hind| first= G.|author2=Nakatani HY |author3=Izawa S | year=1974| title= Light-Dependent Redistribution of Ions in Suspensions of Chloroplast Thylakoid Membranes| journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America| volume= 71| pages= 1484–1488| doi=10.1073/pnas.71.4.1484| pmid=4524652| issue=4| pmc=388254| bibcode= 1974PNAS...71.1484H| doi-access= free}}</ref> Mg<sup>2+</sup> (zajedno sa K<sup>+</sup>) se oslobađa iz lumena u stromu, u procesu elektroneutralizacije, kako bi se uravnotežio protok H <sup>+</sup>.<ref name="Bulychev 1976">{{cite journal| last=Bulychev| first= A. A.|author2=Vredenberg WJ | title=Effect of ionophores A-23187 and nigericin on the light induced redistribution of magnesium potassium and hydrogen ions across the thylakoid membrane| date= 1980| journal= American Journal of Neuroradiology| volume=449| pages= 48–58| doi=10.1016/0005-2728(76)90006-2| pmid=10009| issue=1| pmc= 8333438}}</ref><ref name="Krause 1977">{{cite journal| last=Krause| first= G. H. | year=1977| title= Light-induced movement of magnesium ions in intact chloroplasts. Spectroscopic determination with Eriochrome Blue SE| journal= Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics | volume= 460| pages= 500–510| doi=10.1016/0005-2728(77)90088-3| pmid=880298| issue=3}}</ref><ref name="Portis 1981">{{cite journal| last=Portis| first= A. R. | year=1981| title= Evidence of a Low Stromal Mg2+ Concentration in Intact Chloroplasts in the Dark: I. STUDIES WITH THE IONOPHORE A23187| journal= Plant Physiology| volume= 67| pages= 985–989| doi=10.1104/pp.67.5.985| pmid=16661806| issue=5| pmc=425814}}</ref><ref name="Ishijima 2003">{{cite journal| last=Ishijima| first= S.|author2=Uchibori A |author3=Takagi H |author4=Maki R |author5=Ohnishi M | year=2003| title= Light-induced increase in free Mg<sup>2+</sup> concentration in spinach chloroplasts: Measurement of free Mg<sup>2+</sup> by using a fluorescent probe and intensity of stromal alkalinization| url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2003-04-01_412_1/page/126| journal= Archives of Biochemistry and Biophysics| volume= 412| pages= 126–132| doi=10.1016/S0003-9861(03)00038-9| pmid=12646275| issue=1}}</ref> Konačno, [[tiol]]ne grupe na [[enzim]]ima se redukuju promjenom [[redoks]] stanja strome.<ref name="Sharkey 1998">{{cite journal| last=Sharkey| first= T. D. | year=1998| title= Photosynthetic carbon reduction| journal= Photosynthesis: A Comprehensive Treatise| editor= A. Raghavendra| location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press| pages=111–122}}</ref> Primjeri enzima aktiviranih kao odgovor na ove promjene su fruktoza 1,6-bisfosfataza, sedoheptuloza bisfosfataza i [[RuBisCO|ribuloza-1,5-bisfosfat karboksilaza]].<ref name="Marschner 1995"/><ref name="Black 1995b"/><ref name="Sharkey 1998"/> Tokom tamnog perioda, ako bi ovi enzimi bili aktivni, došlo bi do rasipnog kruženja produkata i supstrata. Mogu se identificirati dvije glavne klase enzima koji interaguju sa Mg<sup>2+</sup> u stromi tokom svjetlosne faze.<ref name="Black 1995b"/> Prvo, enzimi u glikolitičkom putu najčešće interaguju sa dva atoma Mg<sup>2+</sup>. Prvi atom djeluje kao alosterički modulator aktivnosti enzima, dok drugi formira dio aktivnog mjesta i direktno je uključen u katalitičku reakciju. Druga klasa enzima uključuje one gdje je Mg<sup>2+</sup> kompleksiran sa nukleotidnim di- i trifosfatima ([[ADP]] i [[ATP]]), a hemijska promjena uključuje prijenos fosforila. Mg<sup>2+</sup> može također imati ulogu u strukturnom održavanju ovih enzima (npr. enolaza). ===Stres uzrokovan magnezijem=== {{Glavni|nedostatak magnezija (poljoprivreda)}} Reakcije biljaka na stres mogu se primijetiti kod biljaka koje su nedovoljno ili previše opskrbljene Mg<sup>2+</sup>. Prvi uočljivi znakovi stresa uzrokovanog Mg<sup>2+</sup> kod biljaka, kako zbog gladovanja tako i zbog toksičnosti, je smanjenje brzine fotosinteze, što se pretpostavlja zbog jakih veza između Mg<sup>2+</sup> i hloroplasta/hlorofila. Kod borova, čak i prije vidljive pojave žutih i nekrotičnih mrlja, fotosintetska efikasnost iglica značajno opada.[[sinteza proteina|sinteze proteina]]<ref name="Laing 2000"/> Kod nedostatka Mg<sup>2+</sup>, prijavljeni sekundarni efekti uključuju nepokretljivost ugljikohidrata, gubitak transkripcije RNK i gubitak sinteze proteina. Međutim, zbog pokretljivosti Mg<sup>2+</sup> unutar biljke, [[fenotip]] nedostatka može biti prisutan samo u starijim dijelovima biljke. Naprimjer, kod ''Pinus radiata'' kojem nedostaje Mg<sup>2+</sup>, jedan od najranijih znakova identifikacije je [[hloroza]] u iglicama na donjim granama drveta. To je zato što je Mg<sup>2+</sup> oporavljen iz ovih tkiva i premješten u rastuće (zelene) iglice više na drvetu.<ref name="Laing 2000"/> Deficit Mg<sup>2+</sup> može biti uzrokovan nedostatkom iona u mediju (tlu), ali češće dolazi od inhibicije njegovog usvajanja.<ref name="Marschner 1995"/> Mg<sup>2+</sup> se prilično slabo veže za negativno nabijene grupe u ćelijskim zidovima korijena, tako da višak drugih kationa kao što su K<sup>+</sup>, NH<sub>4</sup><sup>+</sup>, Ca<sup>2+</sup> i Mn<sup>2+</sup> može ometati usvajanje. U kiselim zemljištima Al<sup>3+</sup> je posebno jak inhibitor apsorpcije Mg<sup>2+</sup>.<ref name="Rengel 1989">{{cite journal| last=Rengel| first= Z.|author2=Robinson DL | year=1989| title= Competitive Al3+ Inhibition of Net Mg2+ Uptake by Intact Lolium multiflorum Roots : I. Kinetics| url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1989-12_91_4/page/1406| journal= Plant Physiology| volume= 91| pages= 1407–1413| doi=10.1104/pp.91.4.1407| pmid=16667193| issue=4| pmc=1062198}}</ref><ref name="Marschner 1991">{{cite book| last=Marschner| first= H. | year=1991| title= Root-induced changes in the availability of micronutrients in the rhizosphere | editor=Y. Waisel |editor2=A. Eshel |editor3=U. Kafikfai| location=New York| publisher=Marcel Dekker}}</ref> Inhibicija preko Al<sup>3+</sup> i Mn<sup>2+</sup> je ozbiljnija nego što se može objasniti jednostavnim istiskivanjem, stoga je moguće da se ovi ioni direktno vežu za sistem unosa Mg<sup>2+</sup>.<ref name="Marschner 1995"/> Kod bakterija i [[kvasac]]a, takvo vezivanje putem Mn<sup>2+</sup> je već uočeno. Stresne reakcije u biljci se razvijaju kada se ćelijski procesi zaustavljaju zbog nedostatka Mg<sup>2+</sup> (npr. održavanje ΔpH kroz plazma i [[vakuola|vakuolske]] membrane). Kod biljaka kojima nedostaje Mg<sup>2+</sup> u uslovima slabog osvjetljenja, procenat Mg<sup>2+</sup> vezanog za [[hlorofil]] zabilježen je na 50%.<ref name="Dorenstouter 1985">{{cite journal| last=Dorenstouter| first= H.|author2=Pieters GA |author3=Findenegg GR | year= 1985| title= Distribution of magnesium between chloroplhyll and other photosynthetic functions in magnesium deficient 'sun' and 'shade' leaves of poplar| url=https://archive.org/details/journal-of-plant-nutrition_1985_8_12/page/1088| journal= Journal of Plant Nutrition| volume= 8| pages= 1088–1101| doi=10.1080/01904168509363409| issue=12}}</ref> Vjerovatno je da ova neravnoteža ima štetne učinke na druge ćelijske procese. [[Stres]] uzrokovan toksičnošću Mg<sup>2+</sup> je teže razviti. Kada je Mg<sup>2+</sup> obilan, biljke uglavnom uzimaju ion i skladište ga (Stelzer ''et al.'', 1990). Međutim, ako nakon toga slijedi suša, tada se koncentracije iona unutar ćelije mogu dramatično povećati. Visoke [[citoplazma]]tske koncentracije Mg<sup>2+</sup> blokiraju K<sup>+</sup> kanal u unutrašnjoj membrani omotača hloroplasta, što zauzvrat inhibira uklanjanje H<sup>+</sup> iona iz strome hloroplasta. To dovodi do zakiseljavanja strome koja inaktivira ključne enzime u [[fiksacija ugljika|fiksaciji ugljika]], što sve dovodi do proizvodnje [[slobodni radikali|slobodnih radikala]] kisika u hloroplastu koji zatim uzrokuju oksidativna oštećenja.<ref name="Wu 1991">{{cite journal| last=Wu| first= W.|author2=Peters J |author3=Berkowitz GA | year=1991| title= Surface Charge-Mediated Effects of Mg2+ on K+ Flux across the Chloroplast Envelope Are Associated with Regulation of Stromal pH and Photosynthesis| url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1991-10_97_2/page/580| journal= Plant Physiology| volume= 97| pages= 580–587| doi=10.1104/pp.97.2.580| pmid=16668438| issue=2| pmc=1081046}}</ref> ==Također pogledajte== * [[:Kategorija:Biologija i farmakologija hemijskih elemenata|Biologija i farmakologija hemijskih elemenata]] *[[Kalcij u biologiji]] *[[Jod u biologiji]] * [[Ionski kanal]]i * [[Hloroza|Nedostatak magnezija (poljoprivreda)]] * [[Nedostatak magnezija]] * [[Mayersov koktel]] * [[Osteoporoza]] *[[Kalij u biologiji]] *[[Selen u biologiji]] *[[Natrij u biologiji]] ==Napomene== {{refspisak|2}} ==Reference== *{{cite book|last1=Romani |first1=Andrea M.P.|chapter=Magnesium Homeostasis in Mammalian Cells |editor1-first=Lucia|editor1-last=Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |title=Metallomics and the Cell |year=2013 |pages=69–118|publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-1_4|pmid=23595671|issn=1559-0836}} electronic-book {{ISBN|978-94-007-5561-1}} electronic-{{issn|1868-0402}} * {{cite journal | doi = 10.1023/A:1025861522935 | last1 = Findling | first1 = R. L. | year = 1997 | last2 = Maxwell | first2 = K | last3 = Scotese-Wojtila | first3 = L | last4 = Huang | first4 = J | last5 = Yamashita | first5 = T | last6 = Wiznitzer | first6 = M | title = High-dose pyridoxine and magnesium administration in children with autistic disorder: an absence of salutary effects in a double-blind, placebo-controlled study | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_1997-08_27_4/page/466 | journal = J Autism Dev Disord | volume = 27 | issue = 4| pages = 467–478 | pmid = 9261669 | s2cid = 39143708 }} * {{cite journal | doi = 10.1016/j.ridd.2004.12.002 | last1 = Green | first1 = V. | last2 = Pituch | first2 = K. | last3 = Itchon | first3 = J. | last4 = Choi | first4 = A. | last5 = O'Reilly | first5 = M. | last6 = Sigafoos | first6 = J. | year = 2006 | title = Internet Survey of Treatments Used by Parents of Children with Autism | url = https://archive.org/details/sim_research-in-developmental-disabilities_january-february-2006_27_1/page/70 | journal = Research in Developmental Disabilities | volume = 27 | issue = 1| pages = 70–84 | pmid = 15919178 }} * {{cite journal | doi = 10.1007/BF01531686 | last1 = Lelord | first1 = G. | year = 1981 | last2 = Muh | first2 = JP | last3 = Barthelemy | first3 = C | last4 = Martineau | first4 = J | last5 = Garreau | first5 = B | last6 = Callaway | first6 = E | title = Effects of pyridoxine and magnesium on autistic symptoms--initial observations | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_1981-06_11_2/page/218 | journal = J Autism Dev Disord | volume = 11 | issue = 2| pages = 219–230 | pmid = 6765503 | s2cid = 7898722 }} * {{cite journal | vauthors = Martineau J, Barthelemy C, Garreau B, Lelord G | date = maj 1985 | title = Vitamin B6, magnesium, and combined B6-Mg: therapeutic effects in childhood autism | journal = Biological Psychiatry | volume = 20 | issue = 5| pages = 467–478 | doi=10.1016/0006-3223(85)90019-8| pmid = 3886023| s2cid = 631153 }} * {{cite journal | doi = 10.1007/BF01066428 | last1 = Tolbert | first1 = L. | last2 = Haigler | year = 1993 | first2 = T | last3 = Waits | first3 = MM | last4 = Dennis | first4 = T | title = Brief report: lack of response in an autistic population to a low dose clinical trial of pyridoxine plus magnesium | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_1993-03_23_1/page/192 | journal = J Autism Dev Disord | volume = 23 | issue = 1| pages = 193–199 | pmid = 8463199 | s2cid = 21450498 }} * {{cite journal | last1 = Mousain-Bosc | first1 = M. | last2 = Roche|date=Mar 2006 | first2 = M | last3 = Polge | first3 = A | last4 = Pradal-Prat | first4 = D | last5 = Rapin | first5 = J | last6 = Bali | first6 = JP | title = Improvement of neurobehavioral disorders in children supplemented with magnesium-vitamin B6. I. Attention deficit hyperactivity disorders | journal = Magnes. Res. | volume = 19 | issue = 1| pages = 46–52 | pmid = 16846100 }} * {{cite journal | last1 = Mousain-Bosc | first1 = M. | last2 = Roche|date=Mar 2006 | first2 = M | last3 = Polge | first3 = A | last4 = Pradal-Prat | first4 = D | last5 = Rapin | first5 = J | last6 = Bali | first6 = JP | title = Improvement of neurobehavioral disorders in children supplemented with magnesium-vitamin B6. II. Pervasive developmental disorder-autism | journal = Magnes. Res. | volume = 19 | issue = 1| pages = 53–62 | pmid = 16846101 }} <!-- dead references *{{cite journal| last=Konrad| first= M. |author2=Schlingmann K.P. |author3=Gudermann T. | year=2004) Insights into the molecular nature of magnesium homeostasis| journal=American Journal of Physiology. Renal Physiology| volume=286| pages=F599–605| doi=10.1152/ajprenal.00312.2003| title=Insights into the molecular nature of magnesium homeostasis| pmid=15001450| issue=4}} *{{cite journal| last=Kurvits| first= A.|author2=Kirkby EA | year=1980| title= The uptake of nutrients by sunflower plants (Helianthus annuus) growing in a continuous flowing culture system, supplied with nitrate or ammonia as a nitrogen source| journal= Zeitschrift für Pflanzenernährung und Bodenkunde| volume= 143| pages= 140–149| doi=10.1002/jpln.19801430203| issue=2}} *{{cite journal| last=Voets| first= T.|author2= Nilius B. |author3=Hoefs S. |author4=van der Kemp A.W. |author5=Droogmans G. |author6=Bindels R.J. |author7=Hoenderop J.G. | year=2004 | journal= Journal of Biological Chemistry| volume= 279| pages= 19–25| doi=10.1074/jbc.M311201200 |doi-access=free | title=TRPM6 Forms the Mg2+ Influx Channel Involved in Intestinal and Renal Mg2+ Absorption| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-01-02_279_1/page/n32| pmid=14576148| issue=1}} --> ==Vanjski linkovi == *[http://www.mgwater.com/index.shtml The Magnesium Website]- Includes full text papers and textbook chapters by leading magnesium authorities Mildred Seelig, Jean Durlach, Burton M. Altura and Bella T. Altura. Links to over 300 articles discussing magnesium and magnesium deficiency. *[http://iom.edu/Activities/Nutrition/SummaryDRIs/~/media/Files/Activity%20Files/Nutrition/DRIs/DRI_Elements.ashx Dietary Reference Intake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915114555/http://www.iom.edu/Activities/Nutrition/SummaryDRIs/~/media/Files/Activity%20Files/Nutrition/DRIs/DRI_Elements.ashx |date=15. 9. 2010 }} {{Metabolizam metala}} {{Elementi u biologiji}} {{Portal | Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Fiziologija biljaka]] [[Kategorija:Magnezij]] [[Kategorija:Biologija i farmakologija hemijskih elemenata]] [[Kategorija:Biološki sistemi]] c5xf034z2p96mphh31jg87acxdnpuku Masakr na Obalnom autoputu 0 528272 3924754 3891961 2026-09-12T00:33:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924754 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Masakr na Obalnom autoputu | slika = הפיגוע בכביש החוף 1978.jpg | opis_slike = Ostaci otetog autobusa, ubrzo nakon napada | lokacija = Obalni autoput blizu [[Tel Aviv]]a, [[Izrael]] | meta = Izraelci | koordinate = {{Coord|32|08|52.6|N|34|48|11.4|E|type:landmark|display=inline}} <!-- Ovo je lokacija spomenika. --> | datum = {{start date and age|df=yes|1978|3|11}} | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = [[Lančani ubica]]<br/>[[masovno ubistvo]] | mrtvih = 38 (plus 8 Palestinskih napadača) | ranjenih = 76<ref name=autogenerated1>"1978, March 11. The Coastal Road Massacre". Richard Ernest Dupuy, Trevor Nevitt Dupuy (chamel). ''The Encyclopedia of Military History from 3500 B.C. to the Present'', Harper & Row, 1986; {{ISBN|978-0-06-181235-4}}, p. 1362.</ref> | žrtve = | počinitelji = [[Fatah]], [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]] | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Masakr na obalnom autoputu''' dogodio se 11. marta 1978, kada su [[Palestinci|palestinski]] militanti oteli autobus na obalnom autoputu [[Izrael]]a i ubili njegove putnike; 38 izraelskih civila, uključujući 13 djece, ubijeno je u napadu, dok je 76 ranjeno.<ref name=autogenerated1/><ref>Israeli Ministry of Foreign Affairs. [http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/133%20Statement%20to%20the%20press%20by%20Prime%20Minister%20Begin "Statement to the press by Prime Minister Begin on the massacre of Israelis on the Haifa-Tel Aviv Road"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624033011/http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/133%20Statement%20to%20the%20press%20by%20Prime%20Minister%20Begin |date=24. 6. 2009 }}. Historical Documents Archive: 12 March 1978.</ref><ref>Gregory S. Mahler. "''Operation Litani'' is launched in retaliation for that month's Coastal Road massacre", ''Politics and Government in Israel: The Maturation of a Modern State'', Rowman & Littlefield, 2004, {{ISBN|978-0-7425-1611-3}}, p. 259.</ref> Napad je isplanirao utjecajni palestinski militantni vođa [[Khalil al-Wazir]] (poznat i kao Abu Džihad),<ref name=msn>{{cite web |url=http://news.msn.co.il/news/StatePoliticalMilitary/Military/200802/20080214114246.htm|title=Israel's successful assassinations|access-date=29. 3. 2008|publisher=[[MSN]]|language=he}}</ref> a izvršio ga je [[Fatah]], palestinska nacionalistička stranka koju su 1959. suosnovali al-Wazir i [[Yasser Arafat]]. Početni plan militanata bio je da zauzmu luksuzni hotel u izraelskom gradu [[Tel Aviv]]u i uzmu turiste i strane ambasadore za taoce kako bi ih zamijenili za palestinske zatvorenike u izraelskom pritvoru.<ref>Moshe Brilliant, "Israeli officials Say Gunmen Intended to Seize Hotel", ''The New York Times'', 13 March 1978.</ref> Prema časopisu ''[[Time (časopis)|Time]]'', tajming je prvenstveno bio usmjeren na potkopavanje izraelsko-egipatskih mirovnih pregovora između [[Menahem Begin|Menachema Begina]] i [[Anwar el-Sadat|Anwara el-Sadata]] i nanošenje štete izraelskom turističkom sektoru.<ref name="tragedy"/><ref name=Sabbath>[https://web.archive.org/web/20070629225811/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,919454,00.html "A Sabbath of Terror"], ''[[Time (časopis)|Time]]'', 20 March 1978.</ref> Međutim, zbog navigacijske greške, napadači su završili 64&nbsp;km sjeverno od svoje mete i bili su prisiljeni pronaći alternativni način prijevoza do odredišta.<ref name="tragedy"/> Do [[Masakr na muzičkom festivalu Nova|masakra na muzičkom festivalu Nova]], koji se dogodio 2023, to je bio najsmrtonosniji teroristički napad u historiji Izraela. Časopis Time ga je okarakterizirao kao "najgori teroristički napad u historiji Izraela".<ref name=Sabbath/> Fatah je otmicu nazvao "Operacijom mučenika Kamala Adwana"<ref>Edgar O'Ballance (1979). ''Language of Violence: The Blood Politics of Terrorism'', p. 289, Presidio Press (original from the University of Michigan); {{ISBN|978-0-89141-020-1}}, {{ISBN|978-0-89141-020-1}}</ref> po šefu operacija Palestinske oslobodilačke organizacije (PLO), koji je ubijen tokom napada izraelskih komandosa na [[Liban]] u aprilu 1973.<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/an-eye-for-an-eye-20-11-2001/|title=An Eye for an Eye|access-date=21. 11. 2001|publisher=[[CBS]]|date=20. 11. 2001}}</ref><ref>Greenaway, HDS, "Arab Terrorist Raid in Israel Kills 30", ''The Washington Post'', 12 March 1978.</ref> Kao odgovor na masakr, Izrael je tri dana kasnije pokrenuo [[Operacija "Litani"|Operaciju "Litani"]] protiv baza PLO u južnom Libanu. == Pozadina i počinioci == PLO je preuzela odgovornost za napad, koji je planirao utjecajni vođa Fataha Abu Džihad.<ref name=msn/> Svrha napada bila je poremetiti tekuće izraelsko-egipatske mirovne pregovore. Yasser Arafat i Abu Džihad strahovali su da bi primirje između Izraela i Egipta bilo štetno za njihov cilj. Operacija se smatrala toliko važnom da je Abu Džihad, zajedno sa svojim komandantom operacija za Liban [[Azmi Zair|Azmijem Zairom]], lično informirao učesnike.<ref name=Bergman>Bergman, Ronen: ''[[Rise and Kill First]]'', pp. 225–227</ref> Izrael je primio obavještajne podatke o planiranom napadu od izvora [[Shin Bet]]a pod kodnim imenom Sluškinja, koja se sastala s izraelskim vojnim obavještajnim službenikom [[Amos Gilad|Amosom Giladom]] u sigurnoj kući u [[Jerusalem]]u i informirala ga o planovima. Obavještajne podatke potvrdili su prisluškivani snimci ureda PLO-a na [[Kipar|Kipru]]. Izraelska obavještajna služba locirala je bazu odreda PLO-a na plaži Damour, saznala imena napadača i otkrila da je cilj planiranog napada bio poremetiti mirovne pregovore s Egiptom. Dana 5. marta 1978. Izrael je pokrenuo vojnu operaciju kako bi spriječio planirani napad. Pomorski komandosi Shayeteta 13 izvršili su raciju na bazu PLO-a u Damouru kako bi uništili odred, ali su ubili samo sve one u jednoj zgradi, dok su oni u obližnjoj zgradi, koji nisu izašli niti otvorili vatru, preživjeli napad.<ref name=Bergman/> Nakon što je od Housemaida primljena obavijest da nisu ubijeni svi članovi PLO odreda, Gilad je zahtijevao da se komandosi ponovo pošalju kako bi uništili preostale gerilce, tvrdeći da će Abu Džihad, budući da sada zna da je Izrael upoznat s njegovim planovima, biti potaknut da ranije pokrene napad, ali ministar odbrane [[Ezer Weizman]], ne želeći da naslovi o izraelskom napadu na Libanon bace sjenu na njegovu predstojeću posjetu [[Pentagon]]u, odbio je odobriti još jednu takvu misiju. Preživjeli gerilci su nastavili s napadom.<ref name=Bergman/> == Napad == === Iskrcavanje i početni napad === Dana 9. marta 1978, 13 [[Palestinski fidaijini|palestinskih fidaijina]], uključujući 18-godišnju [[Dalal Mughrabi]], napustili su [[Liban]] brodom koji se kretao prema izraelskoj obali. Bili su opremljeni kalašnjikovima, RPG-ovima, lakim minobacačima i visokoeksplozivnim sredstvima. Dana 11. marta prebacili su se u dva čamca Zodiac i krenuli prema obali. Jedan od čamaca se prevrnuo po lošem vremenu, a dvojica militanata su se utopila, ali je preživjelih 11 nastavilo svoju misiju.<ref name=jpost>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Features/In-Thespotlight/This-Week-in-History-Israels-deadliest-terror-attack|title=This Week in History: Israel's deadliest terror attack|work=The Jerusalem Post|date=11. 3. 2011 |access-date=16. 12. 2014}}</ref><ref name="haaretz.com">[{{cite web |url=https://haaretz.com/hasen/spages/1105308.html|title=Coastal Road terrorist refuses to apologize, says peace 'important' – Haaretz – Israel News|access-date=5. 8. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808113829/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1105308.html|archive-date=8. 8. 2009}} Coastal road terrorist: No apologies, [[Haaretz]]. According to Abu Absa, one of the surviving Palestinian perpetrators, Mughrabi was the only woman in the group and she was not the commander.</ref> Jedanaest preživjelih iskrcalo se na plažu u blizini [[kibuc]]a Ma'agan Michael, koji se nalazi između [[Haifa|Haife]] i [[Hadera|Hadere]], sjeverno od Tel Aviva. Zbog olujnog vremena izgubili su orijentaciju i vjerovali su da su stigli na [[Kipar]]. Susreli su američku fotografkinju [[Gail Rubin]], koja je fotografisala prirodu na plaži i pitali je gdje su, te su osjetili olakšanje kada im je rekla da su u Izraelu. Zatim su je ubili.<ref name="tragedy">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916011,00.html?promoid=googlep |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114084403/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916011,00.html?promoid=googlep|url-status=dead|archive-date=14. 1. 2009 |title=Tragedy of errors|access-date=1. 6. 2008|publisher=[[Time (časopis)|Time]] |date=27. 3. 1978}}</ref><ref name=Bergman/> Oba preživjela napadača rekla su da je Mughrabi pucao u Rubin,<ref>{{cite web|url=http://www.imra.org.il/story.php3?id=40198|title=IMRA – Monday, August 4, 2008 :: MEMRITV: Fatah Terrorists Who Participated in a 1978 Attack Commanded by Dalal Al-Maghrabi Describe the Murder of U.S. Journalist Gail Rubin|access-date=16. 12. 2014}}</ref> koja je bila nećakinja američkog senatora [[Abraham A. Ribicoff|Abrahama A. Ribicoffa]].<ref>{{cite news|title=U.S. Born Photographer Was First Victim in the Raid|url=https://www.nytimes.com/1978/03/13/archives/us-born-photographer-was-first-victim-in-the-raid.html|access-date=21. 2. 2015|work=The New York Times|date=13. 3. 1978|page=11}}</ref> === Otmica autobusa === [[File:1978-bus-attack01.jpg|thumb|right|Izloženi ostaci otetog autobusa]] Militanti su zatim pješačili manje od 1,5&nbsp;km do četverotračnog autoputa, otvorili vatru na prolazeće automobile i oteli bijeli Mercedes taksi, ubivši putnike.<ref name="Sabbath"/> Krenuvši autoputem prema Tel Avivu, oteli su iznajmljeni autobus koji je prevozio vozače autobusa Eggeda i njihove porodice na jednodnevni izlet, duž obalnog autoputa. Iako im je Abu Džihad naredio da zauzmu hotel, militanti su improvizovali i promijenili prirodu svog napada zbog desetina talaca u svojim rukama. Militanti su se vozili obalnim autoputem, pucajući i bacajući granate na prolazeće automobile. Također su pucali na putnike i izbacili najmanje jedno tijelo iz autobusa. U jednom trenutku su zauzeli autobus 901, koji je saobraćao od Tel Aviva do Haife, uzimajući i njegove putnike za taoce, i prisilili putnike iz prvog autobusa da se ukrcaju u njega.<ref name=Sabbath/><ref name=Bergman/> U jednom trenutku, autobus se zaustavio, a jedan od počinilaca je izašao i pucao direktno u prolazeći automobil, ubivši tinejdžera Imrija Tel-Orena i ranivši njegovog oca Hanocha. Sharon Tel-Oren, Imrijeva majka, svjedočila je: "Bili smo u našem karavanu, vozili smo se obalnim autoputem. Vidjeli smo nešto čudno ispred sebe - autobus, ali činilo se da je zaustavljen. Zatim smo vidjeli nekoga kako leži na cesti. Svuda je bilo razbijenog stakla, djeca su vrištala. Zatim smo čuli pucnje. Imri je spavao na zadnjem sjedištu. Metak je prošao kroz prednje sjedište i pogodio ga u glavu, ubivši ga na mjestu. Moj muž je upucan u ruku i izgubio je pokret u prstima."<ref>[https://www.jpost.com/Features/Article.aspx?id=6901 The dolls' journey to Israel], ''[[The Jerusalem Post]]''; accessed 10 March 2018.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/a-flute-now-silent-1.167971|title=A flute now silent|date=24. 8. 2005|work=Haaretz.com|access-date=16. 12. 2014}}</ref> Policija je obaviještena o napadu; njihovi automobili su sustigli autobus i pratili ga. Iako su militanti pucali na policijske automobile koji su ih progonili, policajci nisu uzvratili vatru, bojeći se da će pogoditi civile u autobusu.<ref name=Black>Black, Ian (1992): ''Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services''<!-- publisher, ISSN/ISBN needed --></ref> Policija je brzo postavila barikadu na putu, ali su militanti probili autobus kroz nju i nastavili putovanje. Prema riječima Khaleda Abu Asbe, jednog od dvojice preživjelih napadača, policija je postavila više barikada na putu, a na svakoj raskrsnici je došlo do razmjene vatre.<ref name="haaretz.com"/> === Sukob na raskrsnici Glilot === Autobus je zaustavljen velikom policijskom barikadom postavljenom na raskrsnici Glilot u blizini Herzlije, koja je uključivala eksere zabijene u cestu kako bi probušili gume autobusa.<ref name=Sabbath/><ref name=jpost/> Zbog brzine kojom se napad odvijao, izraelske antiterorističke jedinice nisu se mogle dovoljno brzo mobilizirati, a barikadu su držali patrolni policajci i saobraćajni policajci, koji su bili lako naoružani u poređenju s militantima i neobučeni za rješavanje talačkih situacija. Izbila je pucnjava, a policija je razbila prozore autobusa i vikala putnicima da skoče.<ref name=jpost/> Na putnike koji su bježali pucao je jedan od militanata.<ref name=Sabbath/> Prema izraelskoj policiji, Assaf Hefetz, tadašnji šef izraelske policijske jedinice za antiterorizam, stigao je na mjesto događaja prije svoje jedinice i upao u autobus, ubivši dva militanta. Hefetz je zadobio povredu ramena tokom bitke, a kasnije je odlikovan Medaljom za hrabrost izraelske policije.<ref>[http://jpress.org.il/Default/Scripting/ArticleWin_TAU.asp?From=Archive&Skin=TAUHe&BaseHref=MAR/1984/10/30&EntityId=Ar00903&ViewMode=HTML Interview with Assaf Hefetz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324112715/http://jpress.org.il/Default/Scripting/ArticleWin_TAU.asp?From=Archive&Skin=TAUHe&BaseHref=MAR%2F1984%2F10%2F30&EntityId=Ar00903&ViewMode=HTML |date=24. 3. 2014 }}, jpress.org.il, 30 October 1984.{{in lang|he}}</ref><ref>[http://www.gvura.org/a344456-%D7%A0%D7%A6-%D7%9E-%D7%90%D7%A1%D7%A3-%D7%97%D7%A4%D7%A5 Assaf Hefetz: Israeli Police Medal of Courage], gvura.org; accessed 10 March 2018.</ref> Bitka je dostigla vrhunac kada je autobus eksplodirao i zapalio se. Neki od militanata i talaca su pobjegli, ali većina je poginula u požaru.<ref name=Bergman/> Eksploziju je moguće izazvao zapaljeni rezervoar za gorivo ili granate. Palestinci su tvrdili da su Izraelci uništili autobus vatrom iz helikoptera.<ref>Willenson, Kim, Milan J. Kubic, and William E. Schmidt, "Slaughter in Israel", ''Newsweek'', 20 March 1978.</ref><ref>Black, Ian & Hugh McLeod, (11 March 2010). "[https://www.theguardian.com/world/2008/jul/16/lebanon.israelandthepalestinians1 Israel-Hizbullah prisoner exchange: profiles]", TheGuardian.com; accessed 10 March 2018.</ref> Izraelski novinar [[Ronen Bergman]], u svojoj knjizi "Ustani i ubij prvi", koja je zasnovana na intervjuima s izraelskim obavještajnim veteranima, tvrdio je da je eksplozija nastala usljed eksplozije granate koja je nastala kao rezultat sukoba između militanata i taoca Avrahama Shamira. Prema Bergmanovim riječima, tokom pucnjave, Shamir je vidio jednog od militanata kako naslanja ruku s pištoljem na glavu njegove kćerke, nakon čega je jurnuo na njega, zgrabio pištolj i pucao u militanta koji je stajao na prednjem dijelu autobusa, a zatim ispalio tri hica u drugog militanta. Drugi talac upozorio je Shamira na militanta koji mu s leđa uperio pištolj, nakon čega se Shamir okrenuo i obojica su pucali, ranivši jedan drugog. Shamir je zatim vidio militanta od kojeg je oteo pištolj kako leži povrijeđen na podu držeći granatu sa izvučenom zihernicom. Nakon što ju je ispustio na pod, Shamir je pokušao koristiti tijelo militanta kako bi ublažio posljedice eksplozije. Eksplozija granate ubila je militanta i pet talaca, teško ranila Shamira i zapalila autobus.<ref name=Bergman/> U napadu je ukupno ubijeno 38 civila, uključujući 13 djece, dok je 71 drugih ranjeno.<ref>{{cite book|title=Syria's Terrorist War on Lebanon and the Peace Process|url=https://archive.org/details/syriasterroristw0000deeb|url-access=limited|last=Deeb|first=Marius|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-6248-5|date=juli 2003|page=[https://archive.org/details/syriasterroristw0000deeb/page/39 39]}}</ref> Od 11 počinitelja, 9 je ubijeno.<ref name=Black/> == Motivi == Jedan od motiva za napad PLO-a bio je ometanje mirovnih pregovora između Egipta i Izraela. U oktobru 1976, [[Egipat]], [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]] i [[Sirija]] su ponovo uspostavili kontakt, iako privremeno, pod saudijskim pokroviteljstvom, na konferenciji u [[Rijad]]u te godine. Godine 1977. "... [[Sjedinjene Američke Države]] su željele da koordiniraju arapsko odobrenje mirovne konferencije u [[Ženeva|Ženevi]], kao i prisustvo Palestinaca na njoj, i što je najvažnije, saradnju [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]."<ref>{{cite book|last=Said|first=Edward|title=The Question of Palestine|url=https://archive.org/details/questionofpalest00said_0|year=1992|publisher=Vintage Books|page=[https://archive.org/details/questionofpalest00said_0/page/200 201]}}</ref> I Egipćani i Izraelci su se protivili mogućnosti političkog rješenja koje bi imalo učinak ujedinjenja Arapa s Palestincima ili dvije supersile protiv Izraela. "Ni manje ni više nego Izraelci, stoga se Sadat protivio zajedničkoj izjavi SAD-a i SSSR-a od 1. oktobra 1977. Izjava nije samo stavila palestinsko pitanje u ravan s povratkom egipatske teritorije, već je gotovo značila jasnu pobjedu sirijskog panarabizma."<ref>{{cite book|last=Said|first=Edward|title=The Question of Palestine|url=https://archive.org/details/questionofpalest00said_0|url-access=limited|year=1992|publisher=Vintage Books|page=[https://archive.org/details/questionofpalest00said_0/page/201 201]|isbn=978-0-679-73988-3}}</ref> Zajednička izjava SAD-a i SSSR-a navodi da će se rješavanje [[Arapsko-izraelski sukob|arapsko-izraelskog sukoba]] zasnivati ​​na: "izraelskom povlačenju sa 'okupiranih teritorija' 1967; rješavanju palestinskog pitanja, uključujući osiguranje 'legitimnih prava' palestinskog naroda; okončanju ratnog stanja; i uspostavljanju normalnih mirnih odnosa na osnovu međusobnog priznavanja suvereniteta, teritorijalnog integriteta i političke nezavisnosti."<ref>{{cite book|last=Khouri|first=Fred|title=The Arab-Israeli Dilemma|pages=397–398}}</ref> Konačno, Amerika se odlučila za mirovni sporazum između Egipta i Izraela kada je Anwar Sadat posjetio Jerusalem u novembru 1977. U tom sporazumu "prva stavka koja je izostavljena bilo je pitanje Palestine kako se razvilo kroz [[Ujedinjene nacije]]; nakon toga su izjava SAD-a i SSSR-a, kao i dogovor o palestinskom predstavljanju na konferenciji u Ženevi, također izostavljeni."<ref>{{cite book|last=Said|first=Edward|title=The Question of Palestine|url=https://archive.org/details/questionofpalest00said_0|year=1992|publisher=Vintage Books|page=[https://archive.org/details/questionofpalest00said_0/page/202 202]}}</ref> Glavna briga Anwara Sadata bila je da se teritorija [[Sinaj]]a vrati Egiptu od Izraela. == Posljedice == === Suđenje === Dvojica preživjelih počinitelja, [[Khaled Abu Asba]] i [[Hussein Fayyad]], uhapšeni su i suđeni na izraelskom vojnom sudu u Lodu. Optuženi su po 10 tačaka optužnice za pucanje na ljude, dvije tačke optužnice za postavljanje i detoniranje eksploziva i jednoj tački optužnice za članstvo u neprijateljskoj organizaciji. Njihovo suđenje počelo je 9. augusta 1979. Suđenjem je predsjedavao sudija pukovnik Aharon Kolperin. Glavni tužilac bio je Amnon Straschnov, dok je Abu Asbu i Fayyada zastupala advokatica odbrane Leah Tsemel. Dana 23. oktobra 1979. osuđeni su po svih 13 tačaka optužnice. Osuđeni su na doživotni zatvor i proveli su sedam godina u zatvoru prije nego što su pušteni na slobodu prema [[Džibrilski sporazum iz 1985.|Džibrilskom sporazumu iz 1985]].<ref name="haaretz.com"/><ref>{{cite web |last=Abu Toameh |first=Khaled |author-link=Khaled Abu Toameh |date=29. 5. 2013 |title=Terrorist who killed 38 Israelis appointed PA adviser |url=https://www.jpost.com/Middle-East/Terrorist-who-killed-38-Israelis-appointed-PA-adviser-314678 |access-date=16. 12. 2014 |work=The Jerusalem Post}}</ref><ref>{{Cite web |date=24. 10. 1979 |title=Two Terrorists Convicted in 1978 Coastal Road Rampage |url=https://www.jta.org/1979/10/24/archive/two-terrorists-convicted-in-1978-coastal-road-rampage |website=Jewish Telegraphic Agency}}</ref><ref>{{Cite web |date=10. 8. 1979 |title=Terrorists' Trial Opens |url=https://www.jta.org/1979/08/10/archive/terrorists-trial-opens |website=Jewish Telegraphic Agency}}</ref> === Izraelski odgovor === U izjavi za štampu sljedećeg dana, izraelski premijer [[Menahem Begin|Menachem Begin]] izjavio je: "Došli su ovdje da ubiju Jevreje. Namjeravali su uzeti taoce i prijetili su, kako je pisalo u letku koji su ostavili, da će ih sve pobiti ako se ne predamo njihovim zahtjevima... Nećemo zaboraviti. I mogu samo pozvati druge nacije da ne zaborave taj nacistički zločin koji je jučer počinjen nad našim narodom."<ref name="begin">{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/133%20Statement%20to%20the%20press%20by%20Prime%20Minister%20Begin |title=Statement to the press by Prime Minister Begin on the massacre of Israelis on the Haifa – Tel Aviv Road |date=12. 3. 1978 |publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs |access-date=18. 4. 2010}}</ref> Govoreći [[Kneset]]u 13. marta, Begin je rekao: "Zauvijek su prošla vremena kada se jevrejska krv mogla prolijevati nekažnjeno. Neka se zna: Oni koji prolijevaju nevinu krv neće proći nekažnjeno. Branit ćemo naše građane, naše žene, našu djecu. Presjeći ćemo ruku bezakonja."<ref name="begin1">{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/134%20Statement%20to%20the%20Knesset%20by%20Prime%20Minister%20Beg |title=Statement to the Knesset by Prime Minister Begin on the terrorist raid and the Knesset resolution |date=13. 3. 1978 |publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs |access-date=18. 4. 2010}}</ref> Dana 15. marta, tri dana nakon masakra, Izrael je pokrenuo [[Operacija "Litani"|Operaciju "Litani"]] protiv baza PLO-a u južnom Libanu. Glasnogovornik IDF-a je izjavio: "Cilj operacije nije odmazda za zločine terorista, jer ne može biti odmazde za ubistvo nevinih muškaraca, žena i djece - već zaštita države Izrael i njenih građana od upada članova Fataha i PLO-a, koji koriste libansku teritoriju kako bi napadali građane Izraela."<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/135%20Israel%20Defence%20Forces%20statement%20on%20the%20operati |title=Israel Defense Forces statement on the operation in Lebanon |date=15. 3. 1978 |publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs |access-date=18. 4. 2010}}</ref> Augustus Richard Norton, profesor međunarodnih odnosa na Univerzitetu u Bostonu, rekao je da je Operacija "Litani" rezultirala s otprilike 1.100 ubijenih ljudi, većinom palestinskih i libanskih civila.<ref name=Norton1993>{{cite journal|author2=Jillian Schwedler|title=(In)security Zones in South Lebanon|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1993_23_1/page/60|journal=Journal of Palestine Studies|year=1993|volume=23|issue=1|pages=61–79|jstor=2537858 |author=Augustus Richard Norton|author-link=Augustus Richard Norton|publisher=University of California Press|doi=10.1525/jps.1993.23.1.00p0030t}}</ref><ref name=bt2000>{{cite book|title=Israeli Violations of Human Rights of Lebanese Civilians|year=2000|publisher=[[B'Tselem]]|pages=12–13|url=http://www.btselem.org/sites/default/files/israeli_violations_of_human_rights_of_lebanese_civilians.pdf}}</ref> === Palestinsko veličanje otmičara === [[Palestinian Media Watch]],<ref>{{Cite web|url=https://palwatch.org/|title=Palestinian Media Watch – A window to Palestinian society &#124; PMW|website=palwatch.org}}</ref> izraelska nevladina organizacija koja prati [[antisemitizam]] i podršku terorizmu u palestinskom društvu, navela je primjere palestinskih medija koji prikazuju [[Dalal Mughrabi]] kao heroinu i uzor.<ref>Special report # 39: Palestinian Culture and Society (Study No. 6–12 March 2002) "Encouraging Women Terrorists" by Itamar Marcus, http://palwatch.org/STORAGE/special%20reports/Encouraging_Women_Terrorists.pdf, accessed 24 July 2008</ref><ref>{{Cite web|url=https://palwatch.org/database/27|title=Dalal Mughrabi &#124; PMW Translations|website=palwatch.org|access-date=26. 11. 2025|archive-date=27. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250327141336/https://palwatch.org/database/27|url-status=dead}}</ref> Škola za djevojčice u Hebronu nakratko je nazvana u čast Mughrabi, ali je ime promijenjeno nakon što se saznalo da [[USAID]] finansira školu. Njeno ime je također dato ljetnim kampovima i policijskim i vojnim kursevima.<ref>{{cite web |url=http://www.imra.org.il/story.php3?id=13227 |title=IMRA – Thursday, August 15, 2002 PMW: Palestinian terrorists are the Palestinian heroes |website=www.imra.org.il |access-date=23. 7. 2008}}</ref> U februaru 2011, Palestinian Media Watch je otkrio pan-arapsku feminističku medijsku kampanju koja je promovirala Mughrabi kao uzor ženama u arapskom svijetu.<ref>{{cite web |url=http://www.palwatch.org/main.aspx?fi=157&doc_id=4641 |title=UN asks PMW to publicize that UN was not behind Arab media campaign presenting terrorist as role model |last1=Marcus |first1=Itamar |last2=Zilberdik |first2=Nan Jacques |date=13. 2. 2011 |publisher=Palestine Media Watch |access-date=15. 2. 2011 |archive-date=6. 8. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806100314/http://palwatch.org/main.aspx?fi=157&doc_id=4641 |url-status=dead }}</ref> Tokom razmjene zatvorenika između Izraela i Hezbollaha 2008, Izrael je namjeravao prenijeti njeno tijelo Hezbollahu, međutim, DNK testiranje je pokazalo da njeno tijelo nije među ekshumiranim leševima.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/136475|title=32nd Anniversary of the Coastal Road Massacre|website=Israel National News|date=11. 3. 2010 }}</ref> Nekoliko lokacija pod kontrolom Palestinske uprave dobilo je ime po Mughrabi.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/opinion/op-ed-contributors/incitement-is-not-one-sided|title=Incitement is not one-sided|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com|date=31. 8. 2010 }}</ref> Palestinian Media Watch je izvijestio da je u januaru 2012. zvanična televizija Palestinske uprave, koja je pod kontrolom predsjedavajućeg [[Mahmoud Abbas|Mahmouda Abbasa]], ponovo emitirala muzički spot koji veliča napad. Riječi snimka su uključivale: "Mi [odred PLO-a] krenuli smo u patrolu iz Libana; bez straha od smrti ili tame zatvora. Na obali [Dalal] prolivena je Mughrabijeva krv, boje [crvenog] koralja na [bijelom] cvijeću limuna."<ref>{{cite web|url=http://www.palwatch.org/main.aspx?fi=157&doc_id=6090,|title=PMW Bulletins|access-date=16. 12. 2014|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052246/http://www.palwatch.org/main.aspx?fi=157&doc_id=6090,|url-status=dead}}</ref> Godine 2011, ljetni kamp "koji se održao pod pokroviteljstvom premijera Salama Fayyada" podijelio je djecu u tri grupe nazvane po militantima, a jedna grupa je dobila ime po Mughrabi.<ref>{{cite web|url=http://palwatch.org/pages/news_archive.aspx?doc_id=5320|title=PA summer camp names children's group after Dalal Mughrabi – Palestinian Daily News|access-date=16. 12. 2014}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian_incitement/32nd_anniversary_coastal_massacre_11-Mar-2010.htm 32. godišnjica masakra na obali] – objavljeno u izraelskom Ministarstvu vanjskih poslova * [https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/648423052.html?dids=648423052:648423052&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI 30 poginulih u divljanju terorista u Izraelu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107224540/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/648423052.html?dids=648423052:648423052&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI |date=7. 11. 2012 }} – objavljeno u ''[[Los Angeles Times]]u'' 12. marta 1978. * [https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/1995863622.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI 30 mrtvih u terorističkom napadu na dva autobusa u Izraelu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107224553/http://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/1995863622.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI |date=7. 11. 2012 }} – objavljeno u ''[[The Boston Globe]]'' 12. marta 1978. * [https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/fatah-admits-raid-guerrillas-land-from-sea-battle-with-policemen.html Fatah priznaje napad] – objavljeno u ''[[The New York Times]]u'' 12. marta 1978. {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:1978. u Palestini]] [[Kategorija:1978. u Izraelu]] [[Kategorija:Historija Palestine]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Masakri u 1978.]] [[Kategorija:Masakri nad Izraelcima]] [[Kategorija:Vojna historija Izraela]] [[Kategorija:Vojna historija Palestine]] klgmojbnec8llsy484g2vvzvz839jll Predsjednik Palestine 0 528581 3924758 3903379 2026-09-12T04:33:31Z Frnw26 183737 /* */ 3924758 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik | tijelo = Palestine | nativni_naziv = رئيس دولة فلسطين | oznaka = Presidential_Emblem_of_Palestine.svg | oznakavel = | oznakatekst = | zastava = Presidential_Standard_of_Palestine.svg | zastavavel = | zastavatekst = [[Zastava Palestine|Državna zastava]] | slika = Mahmoud Abbas 2026-01-22.jpg | slikavel = | tekst = | trenutno = [[Mahmoud Abbas]] | trenutnood = 15. januara 2005. | odjel = | stil = | vrsta = [[Šef države]] Vrhovni komandant | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = | sjedište = Predjednička palata, [[Ramala]], [[Palestina]] | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godina | mandat_kvalificiran = <small>(mogućnost neograničenog obnavljanja)</small> | konstituirani_instrument = [[Ustav Palestine]] | prethodnik = | inauguralni = | osnivanje = | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Yasser Arafat]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = oko 120.000 [[američki dolar|američkih dolara]] | veb-sajt = [https://www.mofa.pna.ps/en-us/Palestine/President www.mofa.pna.ps ] | fusnote = }} '''Predsjednik Palestine''' ({{Jez-ar|رئيس دولة فلسطين}}) jest [[šef države]] [[Palestina|Palestinee]]. [[Yasser Arafat]] postao je prvi titularni predsjednik Države Palestine 1989. godine, godinu dana nakon [[Deklaracija nezavisnosti Palestine|Palestinske deklaracije o nezavisnosti]]. Titula je prvobitno bila titularna, paralelno s de facto titulom predsjednika Palestinske nacionalne uprave. Obe funkcije Arafat je obavljao od 1994. godine i nastavio ih je obavljati do svoje smrti u novembru 2004. godine, a nastavio ih je i njegov nasljednik [[Mahmoud Abbas]]. U januaru 2005. godine, Palestinsko centralno vijeće (PCC) zatražilo je od Abbasa da obavlja dužnosti predsjednika Države Palestine.<ref name="acting_2005"/> U novembru 2008. godine, PCC je odobrio nastavak Abbasove funkcije predsjednika Države Palestine.<ref name=abbas_president>[https://web.archive.org/web/20110608080641/http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data%2Fmiddleeast%2F2008%2FNovember%2Fmiddleeast_November480.xml&section=middleeast ''PLO body elects Abbas ′president of Palestine′''], AFP, 23 November 2008</ref> Od 2013. godine, titula predsjednik Države Palestine postala je jedina titula palestinskog predsjednika. == Titula == 15. novembra 1988. godine, [[Palestinska oslobodilačka organizacija]] (PLO) proglasila je Državu Palestinu. Jaser Arafat, predsjedavajući Palestinske oslobodilačke organizacije, preuzeo je titulu "predsjednika Palestine". Ujedinjene nacije su priznale PLO kao "predstavnika palestinskog naroda". PLO je uspostavio Palestinsko nacionalno vijeće i vladu u egzilu, oba državna organa predstavljali su palestinski narod širom svijeta. === Palestinska uprava === Sporazumi iz [[Oslo|Osla]] uspostavili su paralelnu Palestinsku nacionalnu upravu (PA) i Palestinsko zakonodavno vijeće, koji su predstavljali Palestince na palestinskim teritorijama. Od 1994. godine, Arafat je preuzeo titulu predsjednika Palestinske nacionalne uprave, koja je učvršćena predsjedničkim izborima 1996. godine. Od tada, obe funkcije (predsjednika PLO i PA) istovremeno je obavljala jedna osoba. === Nakon 2013. godine === Godine 2012., Ujedinjene nacije su priznale "Državu Palestinu" kao državu posmatrača koja nije članica, ali to nije ukinulo funkciju predsjednika Palestinske uprave jer je ona proizašla iz Sporazuma iz Osla. == Izbori == Za razliku od predsjednika Palestinske uprave, pozicija predsjednika Države Palestine ne potvrđuje se demokratskim izborima, već od strane Centralnog vijeća PLO-a. Centralno vijeće PLO-a izabralo je 1989. godine Arafata za prvog predsjednika Države Palestine. U to vrijeme, PLO koji ga je izabrao predvodio je lično Arafat. Nakon Arafatove smrti u novembru 2004. godine, ta funkcija je bila upražnjena. U maju 2005. godine, četiri mjeseca nakon što je Abbas izabran za predsjednika Palestinske uprave, Centralno vijeće PLO-a je zatražilo od Abbasa da preuzme funkciju predsjednika Države Palestine.<ref name="acting_2005"/> 23. novembra 2008. godine, Centralno vijeće PLO-a formaliziralo je tu funkciju izborom Abbasa za predsjednika.<ref name=abbas_president/> Organima PLO-a koji su imenovali Abbasa 2005. i 2008. godine predvodio je i još uvijek predvodi lično Abbas. == Spisak predsjednika == * [[Yasser Arafat]] (2. 4. 1989.- 11. 11. 2004.)<ref name=lansford_p1628>Tom Lansford,[https://books.google.com/books?id=iC_VBQAAQBAJ&pg=PA1628 ''Political Handbook of the World 2014''], p. 1628. CQ Press, March 2014. "On April 2, 1989, the PLO's Central Council unanimously elected Arafat president of the self-proclaimed Palestinian state and designated Faruk Qaddumi as foreign minister ..."</ref><ref name="Intifada">{{cite book |last=Aburish |first=Said K. |author-link=Said K. Aburish |title=From Defender to Dictator |url=https://archive.org/details/arafatfromdefend0000abur |year=1998 |publisher=Bloomsbury Publishing |pages=[https://archive.org/details/arafatfromdefend0000abur/page/201 201]–228 |location=New York |isbn=1-58234-049-8 }}</ref> * [[Rawhi Fattouh]] (11. 11. 2004. - 15. 1. 2005.) * [[Mahmoud Abbas]] (15. 1. 2005. -)<ref name="acting_2005">[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM ''PLO asks Mahmud Abbas to be acting president of "state of Palestine"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219081414/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=19. 12. 2013 }}, Al Jazeera, 8 May 2005</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Izbori u Palestini}} [[Kategorija:Predsjednici po državama]] [[Kategorija:Predsjednici Palestine]] qc7fizsbr722pitiiyr11m3upt818gu 3924763 3924758 2026-09-12T07:27:41Z GoodBosnian 170315 3924763 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik | tijelo = Palestine | nativni_naziv = رئيس دولة فلسطين | oznaka = Presidential_Emblem_of_Palestine.svg | oznakavel = | oznakatekst = | zastava = Presidential_Standard_of_Palestine.svg | zastavavel = | zastavatekst = [[Zastava Palestine|Državna zastava]] | slika = Mahmoud Abbas 2026-01-22.jpg | slikavel = | tekst = | trenutno = [[Mahmoud Abbas]] | trenutnood = 15. januara 2005. | odjel = | stil = | vrsta = [[Šef države]] Vrhovni komandant | status = | skraćenica = | član = | izvještava = | prebivalište = | sjedište = Predjednička palata, [[Ramala]], [[Palestina]] | predlagač = | imenujega = | imenujega_kvalificiran = | mandat = 4 godine | mandat_kvalificiran = <small>(mogućnost neograničenog obnavljanja)</small> | konstituirani_instrument = [[Ustav Palestine]] | prethodnik = | inauguralni = | osnivanje = | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Yasser Arafat]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = oko 120.000 [[američki dolar|američkih dolara]] | veb-sajt = [https://www.mofa.pna.ps/en-us/Palestine/President www.mofa.pna.ps ] | fusnote = }} '''Predsjednik Palestine''' ({{Jez-ar|رئيس دولة فلسطين}}) jest [[šef države]] [[Palestina|Palestine]]. [[Yasser Arafat]] postao je prvi titularni predsjednik Države Palestine 1989. godine, godinu dana nakon [[Deklaracija nezavisnosti Palestine|Palestinske deklaracije o nezavisnosti]]. Titula je prvobitno bila titularna, paralelno s de facto titulom predsjednika Palestinske nacionalne uprave. Obe funkcije Arafat je obavljao od 1994. godine i nastavio ih je obavljati do svoje smrti u novembru 2004. godine, a nastavio ih je i njegov nasljednik [[Mahmoud Abbas]]. U januaru 2005. godine, Palestinsko centralno vijeće (PCC) zatražilo je od Abbasa da obavlja dužnosti predsjednika Države Palestine.<ref name="acting_2005"/> U novembru 2008. godine, PCC je odobrio nastavak Abbasove funkcije predsjednika Države Palestine.<ref name=abbas_president>[https://web.archive.org/web/20110608080641/http://www.khaleejtimes.com/darticlen.asp?xfile=data%2Fmiddleeast%2F2008%2FNovember%2Fmiddleeast_November480.xml&section=middleeast ''PLO body elects Abbas ′president of Palestine′''], AFP, 23 November 2008</ref> Od 2013. godine, titula predsjednik Države Palestine postala je jedina titula palestinskog predsjednika. == Titula == Dana 15. novembra 1988, [[Palestinska oslobodilačka organizacija]] (PLO) proglasila je Državu Palestinu. Jaser Arafat, predsjedavajući Palestinske oslobodilačke organizacije, preuzeo je titulu "predsjednika Palestine". Ujedinjene nacije su priznale PLO kao "predstavnika palestinskog naroda". PLO je uspostavio Palestinsko nacionalno vijeće i vladu u egzilu, oba državna organa predstavljali su palestinski narod širom svijeta. === Palestinska uprava === Sporazumi iz [[Oslo|Osla]] uspostavili su paralelnu Palestinsku nacionalnu upravu (PA) i Palestinsko zakonodavno vijeće, koji su predstavljali Palestince na palestinskim teritorijama. Od 1994. godine, Arafat je preuzeo titulu predsjednika Palestinske nacionalne uprave, koja je učvršćena predsjedničkim izborima 1996. Od tada, obje funkcije (predsjednika PLO i PA) istovremeno je obavljala jedna osoba. === Nakon 2013. godine === Godine 2012., Ujedinjene nacije su priznale "Državu Palestinu" kao državu posmatrača koja nije članica, ali to nije ukinulo funkciju predsjednika Palestinske uprave jer je ona proizašla iz Sporazuma iz Osla. == Izbori == Za razliku od predsjednika Palestinske uprave, pozicija predsjednika Države Palestine ne potvrđuje se demokratskim izborima, već od strane Centralnog vijeća PLO-a. Centralno vijeće PLO-a izabralo je 1989. godine Arafata za prvog predsjednika Države Palestine. U to vrijeme, PLO koji ga je izabrao predvodio je lično Arafat. Nakon Arafatove smrti u novembru 2004. godine, ta funkcija je bila upražnjena. U maju 2005. godine, četiri mjeseca nakon što je Abbas izabran za predsjednika Palestinske uprave, Centralno vijeće PLO-a je zatražilo od Abbasa da preuzme funkciju predsjednika Države Palestine.<ref name="acting_2005"/> 23. novembra 2008. godine, Centralno vijeće PLO-a formaliziralo je tu funkciju izborom Abbasa za predsjednika.<ref name=abbas_president/> Organima PLO-a koji su imenovali Abbasa 2005. i 2008. godine predvodio je i još uvijek predvodi lično Abbas. == Spisak predsjednika == * [[Yasser Arafat]] (2. 4. 1989.- 11. 11. 2004.)<ref name=lansford_p1628>Tom Lansford,[https://books.google.com/books?id=iC_VBQAAQBAJ&pg=PA1628 ''Political Handbook of the World 2014''], p. 1628. CQ Press, March 2014. "On April 2, 1989, the PLO's Central Council unanimously elected Arafat president of the self-proclaimed Palestinian state and designated Faruk Qaddumi as foreign minister ..."</ref><ref name="Intifada">{{cite book |last=Aburish |first=Said K. |author-link=Said K. Aburish |title=From Defender to Dictator |url=https://archive.org/details/arafatfromdefend0000abur |year=1998 |publisher=Bloomsbury Publishing |pages=[https://archive.org/details/arafatfromdefend0000abur/page/201 201]–228 |location=New York |isbn=1-58234-049-8 }}</ref> * [[Rawhi Fattouh]] (11. 11. 2004. - 15. 1. 2005.) * [[Mahmoud Abbas]] (15. 1. 2005. -)<ref name="acting_2005">[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM ''PLO asks Mahmud Abbas to be acting president of "state of Palestine"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219081414/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=109F7CBE1E96DFA4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=19. 12. 2013 }}, Al Jazeera, 8 May 2005</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Izbori u Palestini}} [[Kategorija:Predsjednici po državama]] [[Kategorija:Predsjednici Palestine]] 8rud29hcx51g3atlid5npga6fe82oen Lela Karagianni 0 532909 3924741 3831071 2026-09-11T20:36:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924741 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Lela Karagianni | slika = LELA-1.jpg | opis = Lela Karagianni 1916. godine | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1898|6|24}} | mjesto_rođenja = [[Limni]], [[Eubeja]], [[Kraljevina Grčka]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1944|9|8|1898|6|24}} | mjesto_smrti = kod [[Atina|Atene]], [[Kraljevina Grčka]] }} '''Lela Karagianni''' ({{jez-el|Λέλα Καραγιάννη}}; [[Limni]], [[24. juni]] [[1898]] – kod [[Atina|Atine]], [[8. septembar]] [[1944]]) bila je [[grčka]] pripadnica pokreta otpora u vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Osnovala je i finansirala organizaciju ''Bouboulina'', jednu od mreža otpora u okupiranoj Grčkoj, koja je pomagala britanskim državljanima pri bijegu u [[Egipat]], bavila se sabotažama protiv okupacijskih vlasti i prikupljala obavještajne podatke za druge pripadnike pokreta otpora i [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]].<ref name="WarMuseumPerson">{{cite web |title=Lela Karagianni |url=https://militarytourism.warmuseum.gr/en/attractions/lela-karagianni |website=War Museum |language=en |access-date=2. 4. 2026}}</ref> [[Datoteka:Lela Karagianni house.jpg|mini|desno|Kuća Lele Karagianni u Atini, sjedište organizacije ''Bouboulina''.]] [[Datoteka:Lela Karagianni -House.JPG|mini|desno|Spomen-ploča na kući Lele Karagianni.]] == Djelovanje u otporu == Tokom [[Sile Osovine|osovinske]] okupacije Grčke Karagianni je od svoje kuće u Atini napravila važno uporište ilegalnog rada. Organizacija ''Bouboulina'', kojom je rukovodila, dobila je ime po [[Laskarina Bouboulina|Laskarini Bouboulini]], heroini [[Grčki rat za nezavisnost|Grčkog rata za nezavisnost]] i Karagianninoj prabaki.<ref name="WarMuseumPerson"/> Glavni zadatak mreže bio je pomaganje britanskim državljanima u bijegu prema Egiptu, ali je njeno djelovanje obuhvatalo i sabotaže te uspostavljanje obavještajne mreže koja je informacije prosljeđivala drugim grupama otpora i Saveznicima.<ref name="WarMuseumPerson"/> Karagianni je, prema podacima [[Jevrejski muzej Grčke|Jevrejskog muzeja Grčke]], učestvovala i u skrivanju progonjenih [[Jevreji|Jevreja]]. Među sigurnim kućama za jevrejsku djecu i porodice tokom okupacije nalazila se i njena kuća.<ref name="JewishMuseum">{{cite web |title=Hidden Children in Occupied Greece |url=https://jewishmuseum.gr/en/psifiaki-ekthesi/hidden-children-in-occupied-greece/ |website=Jewish Museum of Greece |language=en |access-date=2. 4. 2026 |archive-date=14. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414065456/https://jewishmuseum.gr/en/psifiaki-ekthesi/hidden-children-in-occupied-greece/ |url-status=dead }}</ref> == Hapšenje i smrt == Djelovanje organizacije ''Bouboulina'' prijavljeno je okupacijskim vlastima, nakon čega je Karagianni uhapšena zajedno s petero svoje djece i teško mučena u pritvorskom centru u atinskoj ulici Merlin.<ref name="WarMuseumPerson"/> Poslije toga prebačena je u koncentracioni logor [[Koncentacioni logor Haidari|Haidari]], gdje je ostala do pogubljenja.<ref name="WarMuseumPerson"/> Strijeljana je 8. septembra 1944. zajedno s još 59 pripadnika otpora, otprilike mjesec prije oslobođenja Atine.<ref name="WarMuseumPerson"/><ref name="WarMuseumHouse">{{cite web |title=Lela Karagianni's House |url=https://militarytourism.warmuseum.gr/en/attractions/lela-karagiannis-house |website=War Museum |language=en |access-date=2. 4. 2026}}</ref> == Sjećanje == Kuća porodice Karagianni, iz koje je djelovala organizacija ''Bouboulina'', danas pripada Gradu Atini i od 1995. proglašena je historijskim spomenikom.<ref name="WarMuseumHouse"/> Na pročelju kuće postavljena je spomen-ploča, a ulica u kojoj se nalazi nosi ime Lele Karagianni.<ref name="WarMuseumHouse"/> Njena mramorna bista, rad kiparice Loukije Georgianti, postavljena je početkom 1960-ih u Atini.<ref name="WarMuseumPerson"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Karagianni, Lela}} [[Kategorija:Rođeni 1898.]] [[Kategorija:Umrli 1944.]] [[Kategorija:Biografije, Limni]] cnmg7pgwlm7c0p7qx0de8hre3ibqtdw Reakcija borbe ili bijega 0 534932 3924767 3919134 2026-09-12T09:42:19Z Lp0 on fire 177603 remove spam that was translated from enwiki 3924767 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |url=https://archive.org/details/wisdomofbody0000cann |date=17. 4. 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physiology_1914-02-02_33_2/page/356 |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-10-27_270_5236/page/644|journal=Science Magazine|date=27. 10. 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16. 8. 2014|work=Huffington Post|date=19. 4. 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=22. 6. 2020|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=22. 6. 2020|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url=https://archive.org/details/complexptsdfroms0000walk|location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=26. 5. 2025 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=septembar 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31. 5. 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|url=https://archive.org/details/humanphysiology0000schm|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/humanphysiology0000schm/page/333 333]–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology0000myer_b4r6 |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje [[norepinefrin]]a iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19. 4. 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza|hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18. 4. 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=april 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6. 3. 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=august 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8. 8. 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= Henry Gleitman, Alan J. Fridlund and Daniel Reisberg |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name=":23"/><ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19. 4. 2013 |archive-date=20. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520160931/https://stresscourse.tripod.com/id11.html |url-status=dead }}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=20. 11. 2017 |access-date=25. 4. 2013 |publisher=Weber State University}}</ref> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=9. 1. 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|url=https://archive.org/details/sim_psychological-inquiry_1998_9_4/page/287|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_1999-07_27_1/page/155|journal=Personality and Individual Differences|date=1. 7. 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=4. 7. 2019 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=1. 4. 2011 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |url=https://archive.org/details/sim_human-communication-research_2011-04_37_2/page/275 |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=4. 3. 2017 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=24. 9. 2015 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2010-05_48_5/page/384|journal=Behaviour Research and Therapy|date=maj 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_2003-12_71_6/page/1171|journal=Personality|date=decembar 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|url=https://archive.org/details/sim_cognitive-therapy-and-research_2006-10_30_5/page/n4|journal=Cognitive Therapy and Research|date=oktobar 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=april 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-abnormal-child-psychology_2004-06_32_3/page/305|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=juni 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1994-01_115_1/page/74|journal=Psychological Bulletin|date=januar 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|url=https://archive.org/details/sim_child-development_1980-03_51_1/page/162|journal=Journal of Child Development|date=mart 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=1. 9. 2014 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18. 4. 2013|archive-date=23. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebre|zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=Oxford University Press|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=9. 9. 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|last2=Williams|first2=George C.|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=28. 10. 2024 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=26. 5. 2025 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=24. 1. 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=26. 5. 2025 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=20. 11. 2019 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=8. 4. 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9. 11. 2023 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=26. 5. 2025 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=19. 4. 2017 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=26. 5. 2025 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{refspisak}} ==Dodatni izvori== *Sapolsky, Robert M., 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] gkit55xonx06upz4ugl0huz87n0ar2u Katica Lacković-Grgin 0 534986 3924733 3923962 2026-09-11T15:31:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3924733 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Katica Lacković-Grgin | slika = | slika_širina = 250px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1940|10|22}} | mjesto_rođenja = [[Reka (Koprivnica)|Reka]], [[Koprivnica]], [[Hrvatska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Zadar]], [[Hrvatska]] | državljanstvo = Hrvatsko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Razvojna psihologija]] | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Rijeci]] * [[Univerzitet u Zadru]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Zagrebu]] ([[Filozofski fakultet u Zagrebu|Filozofski fakultet]]) * [[Univerzitet u Ljubljani]] (Filozofski fakultet) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Psihologija adolescencije]] * Psihologija odrasle dobi i starenja * Istraživanja usamljenosti i samopoimanja * Prvi univerzitetski udžbenici iz psihologije odrasle dobi i starenja u regiji }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za životno djelo (2009) | religija = | fusnote = Katica Lacković-Grgin je dala značajan doprinos razvoju psihologije na prostorima bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] }} '''Katica Lacković-Grgin''' (rođena 22. oktobra 1940) je [[hrvatska]] [[Psihologija|psihologinja]] i univerzitetska profesorica, poznata po istraživanjima iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]], posebno psihologije adolescencije i psihologije odraslog doba i starenja, sa fokusom na stres i strategije suočavanja, samopoimanje i samopoštovanje, psihosocijalno prilagođavanje, usamljenost i subjektivnu dobrobit.<ref name="LackovicGrgin_Unizd">{{cite web |title=Katica Lacković-Grgin, red. prof. u miru – Pozvani predavači |url=https://www.unizd.hr/danipsih/hrvatski/pozvani-predavaci/katica-lackovic-grgin |website=Sveučilište u Zadru - Dani psihologije |access-date=24. 5. 2026 |language=hr}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Katica Lacković-Grgin završila je učiteljsku školu 1960. Studirala je psihologiju na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], gdje je diplomirala 1967. Doktorirala je 1982. na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Ljubljani|Univerziteta u Ljubljani]], odbranivši disertaciju pod naslovom ''Roditeljski stil rukovođenja i socijalno ponašanje učenika''.<ref name="Metel_LackovicGrgin">{{cite web |title=Katica Lacković-Grgin – Biografija i bibliografija |url=https://library.foi.hr/autori/autor.php?B=1&A=0000005592&E=E0011VLA-Gradska%20knji%C5%BEnica%20i%20%C3%A8itaonica%20METEL%20O%C5%BDEGOVI%C3%86%20Vara%C5%BEdin |website=Baza autora Metelgrad – Fakultet organizacije i informatike Varaždin |access-date=24. 5. 2026 |language=hr }}{{Mrtav link}}</ref> Profesionalnu karijeru započela je 1967. kao [[Školska psihologija|školska psihologinja]] u [[Rijeka (grad)|Rijeci]]. Od 1970. radila je kao asistentica, a zatim od 1974. kao profesorica na Pedagoškoj akademiji u Rijeci.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> Godine 1976. prelazi na [[Filozofski fakultet u Zadru]], gdje je predavala predmete iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]]. Godine 1978, zajedno sa svojim kolegama, osnovala je Odsjek za psihologiju pri Filozofskom fakultetu u Zadru, tada u sastavu [[Univerzitet u Splitu|Univerziteta u Splitu]].<ref name="O_Autoru">{{cite book |title=O autoru knjige Parenthood and Parenting in Croatia |publisher=Google Books |url=https://novapublishers.com/shop/parenthood-and-parenting-in-croatia-a-developmental-and-socio-cultural-perspective/ |date=2015 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Za docenticu je izabrana 1984, za vanrednu profesoricu 1990, za redovnu profesoricu 1996, a za redovnu profesoricu u trajnom zvanju 2001.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> U zvanju redovne profesorice radila je do penzionisanja 2008. Tokom akademske karijere predavala je kao gostujuća profesorica na dodiplomskim, postdiplomskim i doktorskim studijima psihologije na [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]], kao i na doktorskom studiju [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskog fakulteta u Sarajevu]].<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> Bila je mentorica velikog broja diplomskih, magistarskih i doktorskih radova te voditeljica više naučnih i istraživačkih projekata iz oblasti razvojne psihologije, sa posebnim fokusom na [[Psihologija adolescencije|psihologiju adolescencije]] i [[Razvoj u odrasloj dobi|psihologiju odrasle dobi]] i [[Starenje|starenja]]. == Naučna i publicistička djelatnost == Naučni rad Katice Lacković-Grgin usmjeren je na [[Razvojna psihologija|razvojnu psihologiju]], posebno [[Psihologija adolescencije|psihologiju adolescencije]], [[Razvoj u odrasloj dobi|psihologiju odrasle dobi]] i [[Starenje|psihologiju starenja]]. Objavila je oko stotinu naučnih i stručnih radova u domaćim i međunarodnim časopisima i zbornicima radova, među kojima su ''Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru'', ''Društvena istraživanja'', ''Suvremena psihologija'', ''Social Indicators Research'', ''Journal of Adult Development'', ''Adolescence'' i ''Psychology and Education''. Autorica, koautorica i urednica je više univerzitetskih udžbenika i monografija. U svojim istraživanjima bavila se razvojem samopoimanja i samopoštovanja, stresom i strategijama suočavanja, usamljenošću, žaljenjem, subjektivnom dobrobiti, životnim tranzicijama i samoregulacijom kroz životni ciklus. Posebnu pažnju posvetila je proučavanju stresa u dječjoj i adolescentskoj dobi, posebno izvorima [[Psihološki stres|stresa]], strategijama suočavanja, ulogom ličnih i okolinskih faktora te psihosocijalnim posljedicama stresnih iskustava. Rezultate višegodišnjih istraživanja objedinila je u monografiji ''Stres u djece i adolescenata: Izvori, posrednici i učinci'' (2004), u kojoj je dala sistematski prikaz teorijskih pristupa i empirijskih istraživanja stresa, s posebnim osvrtom na kognitivne modele stresa, socijalnu podršku, porodične odnose i školski kontekst. Knjiga predstavlja značajan doprinos proučavanju psihosocijalnog prilagođavanja djece i adolescenata te se koristi kao univerzitetska literatura iz oblasti razvojne psihologije.<ref name="JokicBegic_Recenzija_2008">{{cite journal |last=Jokić-Begić |first=Nataša |title=Recenzija knjige: Katica Lacković-Grgin: Stres u djece i adolescenata |journal=Sociologija i prostor |url=https://hrcak.srce.hr/en/file/39355 |date=2008 |volume=46 |issue=1 |pages=101–106 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> Posebno mjesto u njenom naučnom radu zauzimala su istraživanja [[usamljenost]]i u različitoj životnoj dobi. Analizirala je emocionalne i socijalne dimenzije usamljenosti, njenu povezanost sa kvalitetom međuljudskih odnosa i psihološkim faktorima prilagođavanja. U okviru ovog istraživačkog područja objavila je više naučnih radova,<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Soric_1998">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Zvjezdan |last3=Sorić |first3=Izabela |title=Usamljenost i samoća studenata: uloga afilijativne motivacije i nekih osobnih značajki |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/32155 |date=1998 |volume=7 |issue=4-5 (36-37) |pages=625–641 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=5. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205111411/https://hrcak.srce.hr/file/32155 |url-status=dead }}</ref><ref name="LackovicGrgin_Nekic_Penezic_2009">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Nekić |first2=Marina |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |title=Usamljenost žena odrasle dobi: Uloga percipirane kvalitete bračnog odnosa i samostišavanja |journal=Suvremena psihologija |url=https://hrcak.srce.hr/file/122952 |date=2009 |volume=12 |issue=1 |pages=7–22 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=15. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615114630/https://hrcak.srce.hr/file/122952 |url-status=dead }}</ref><ref name="Soric_LackovicGrgin_Penezic_2000">{{cite journal |last1=Sorić |first1=Izabela |last2=Lacković-Grgin |first2=Katica |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |title=Suočavanje s usamljenošću: značenje iskustva i uzroka usamljenosti |journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru. Razdio filozofije, psihologije, sociologije i pedagogije |url=https://morepress.unizd.hr/journals/radovifpsp/article/view/2530 |date=2000 |volume=39 |issue=16 |pages=17–32 |doi=10.15291/radovifpsp.2530 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> kao i monografiju ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja'', u kojoj je sistematizovala teorijske pristupe i empirijska istraživanja ovog fenomena.<ref name="LackovicGrgin_Usamljenost_2008">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Usamljenost |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/usamljenost%200.pdf |date=2008 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-362-1 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> Istraživala je i proces [[Žaljenje|žaljenja]], pri čemu je analizirala njegove kognitivne i emocionalne komponente, kao i ulogu propuštenih prilika i pogrešnih odluka u njegovom nastanku. U koautorskom radu ''Žaljenja: fenomenologija, konceptualizacije i istraživanja'' razmatrana je povezanost žaljenja sa životnim domenima kao što su [[obrazovanje]], karijera i međuljudski odnosi, te njegova uloga u samoregulaciji kroz životni ciklus.<ref name="LackovicGrgin_Zaljenja_2012">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Žaljenja: fenomenologija, konceptualizacije i istraživanja |journal=Društvena istraživanja : časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/133665 |date=2012 |volume=21 |issue=3 (117) |pages=635–655 |doi=10.5559/di.21.3.03 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=28. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128015247/https://hrcak.srce.hr/file/133665 |url-status=dead }}</ref> U kasnijim istraživanjima bavila se psihologijom starenja, generativnošću, kvalitetom života i mehanizmima samoregulacije u odrasloj i starijoj dobi.<ref name="LackovicGrgin_Motivacijska_2007">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Motivacijska osnovica samoregulacije tijekom životnih tranzicija |journal=Suvremena psihologija |url=https://selfdeterminationtheory.org/SDT/documents/2007_Lackovic-Grgin_CroatianArticle.pdf |date=2007 |volume=10 |issue=2 |pages=257–275 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> Posebno je istraživala generativnost u kontekstu [[Eriksonove faze psihosocijalnog razvoja|Eriksonove teorije psihosocijalnog razvoja]], analizirajući njen odnos s razvojnim komponentama ličnosti kroz životni ciklus, uključujući povjerenje, autonomiju, inicijativu, produktivnost, [[identitet]] i intimnost.<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Tucak_2002">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |last3=Tucak |first3=Ivana |title=Odnos generativnosti i drugih komponenti ličnosti Eriksonova modela u osoba mlađe, srednje i starije odrasle dobi |journal=Suvremena psihologija |url=https://hrcak.srce.hr/en/3213 |date=2002 |volume=5 |issue=1 |pages=7–21 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Bila je stručna redaktorica i urednica hrvatskog izdanja knjige ''Psihologija odrasle dobi i starenja'' autora K. Warnera Schaiea i Sherry L. Willis, koju je 2001. objavila Naklada Slap. Riječ je o univerzitetskom udžbeniku iz oblasti razvojne psihologije, koji je široko korišten u nastavi psihologije na univerzitetima u zemljama regiona.<ref name="Metel_LackovicGrgin" /> == Djela == === Autorske knjige === * ''Psiho-pedagoški tretman školske djece s teškoćama u učenju i ponašanju'' (1978)<ref name="LackovicGrgin_Tretman_1978">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Psiho-pedagoški tretman školske djece s teškoćama u učenju i ponašanju |date=1978 |publisher=Zavod za prosvjetno-pedagošku službu |location=Rijeka |language=hr}}</ref> * ''Samopoimanje mladih'' (1994)<ref name="LackovicGrgin_Samopoimanje_1994">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Samopoimanje mladih |date=1994 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |language=hr}}</ref> * ''Stres u djece i adolescenata'' (2000, 2004)<ref name="LackovicGrgin_Stres_2000">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Stres u djece i adolescenata |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/stres%20u%20djece%20sadr.pdf |date=2000 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-135-5 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Psihologija adolescencije'' (2006)<ref name="LackovicGrgin_Adolescencija_2006">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Psihologija adolescencije |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/Psihologija%20adolescencije%20-%20poglavlje.pdf |date=2006 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-288-2 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja'' (2008)<ref name="LackovicGrgin_Usamljenost_2008" /> === Uredničke i koautorske publikacije === * ''Problemi adolescenata iz gradskih sredina: (zavisnost tih problema od nekih ličnih, socio-demografskih i interpersonalnih faktora)'' (1988)<ref name="LackovicGrgin_Problemi_1988">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Božičević |first2=Viktor |last3=Milosavljević |first3=Branko |last4=Rijavec |first4=Majda |title=Problemi adolescenata iz gradskih sredina: (zavisnost tih problema od nekih ličnih, socio-demografskih i interpersonalnih faktora) |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_latn/data/cobib/1746178?format=isbd |date=1988 |publisher=Narodni list |location=Zadar |isbn=86-7377-012-2 |access-date=25. 5. 2026 |language=sh}}</ref> * ''Psihologija odrasle dobi i starenja'' (2001)<ref name="Schaie_Willis_2001">{{cite book |last1=Schaie |first1=K. Warner |last2=Willis |first2=Sherry L. |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |title=Psihologija odrasle dobi i starenja |url=https://doaj.org/article/65580f5b64d34b889c2f77d938307038 |date=2001 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-139-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 1'' (2002, 2019)<ref name="LackovicGrgin_Zbirka_2019">{{cite book |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |editor2-last=Proroković |editor2-first=Ana |editor3-last=Ćubela |editor3-first=Vera |editor4-last=Penezić |editor4-first=Zvjezdan |title=Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 1 |url=https://morepress.unizd.hr/books/index.php/press/hr/catalog/view/28/24/365 |date=2019 |publisher=Morepress Books |isbn=953-6721-05-8 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 2'' (2004, 2019)<ref name="Prorokovic_Zbirka_2019">{{cite book |editor1-last=Proroković |editor1-first=Ana |editor2-last=Lacković-Grgin |editor2-first=Katica |editor3-last=Ćubela Adorić |editor3-first=Vera |editor4-last=Penezić |editor4-first=Zvjezdan |title=Zbirka psihologijskih skala i upitnika: svezak 2 |url=https://morepress.unizd.hr/books/index.php/press/hr/catalog/view/29/25/367 |date=2019 |publisher=Morepress Books |isbn=953-99229-4-1 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Odabrane teme iz psihologije odraslih'' (2005)<ref name="LackovicGrgin_Adoric_2006">{{cite book |editor1-last=Lacković-Grgin |editor1-first=Katica |editor2-last=Ćubela Adorić |editor2-first=Vera |title=Odabrane teme iz psihologije odraslih |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/Odabrane%20teme%20iz%20psihologije%20odraslih%20-%20sadrzaj.pdf |date=2006 |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=953-191-289-0 |language=hr |access-date=25. 5. 2026 |format=PDF}}</ref> * ''Parenthood and Parenting in Croatia'' (2015)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Parenthood_2015">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |title=Parenthood and Parenting in Croatia: A Developmental and Socio-cultural Perspective |url=http://ebooks.wiki/parenthood-and-parenting-in-croatia-a-developmental-and-socio-cultural-perspective/ |date=2015 |publisher=Nova Science Publishers |location=New York |isbn=978-1-63482-836-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Ličnost: razvojno-psihološka perspektiva'' (2018)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Licnost">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |title=Ličnost: Razvojno-psihološka perspektiva |url=https://www.nakladaslap.com/public/docs/knjige/li%C4%8Dnost_lackovi%C4%87%20grgin_penezi%C4%87%200.pdf |publisher=Naklada Slap |location=Jastrebarsko |isbn=978-953-191-864-0 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> === Poglavlja u knjigama === * ''Istraživanja razvojno-psiholoških pojava'' u ''Quo vadis psychologia?'' (2008)<ref name="LackovicGrgin_Istraživanja_2008">{{cite book |last=Lacković-Grgin |first=Katica |editor1-last=Manenica |editor1-first=Ilija |editor2-last=Šimić |editor2-first=Nataša |title=Quo vadis psychologia? – 30. obljetnica Odjela za psihologiju Sveučilišta u Zadru |chapter=Istraživanja razvojno-psiholoških pojava |url=https://www.psihologija.hr/strucne-sekcije/sekcija-za-ljudska-prava-i-psihologiju/clanak/lackovi%C4%87-grgin,-k-2008-,.html?tmpl=component&print=1 |date=2008 |publisher=Sveučilište u Zadru |location=Zadar |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> * ''Self-Regulation Across Some Life Transitions'' u ''Handbook of Stressful Transitions Across the Lifespan'' (2010)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_2010">{{cite book |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Penezić |first2=Zvjezdan |editor1-last=Miller |editor1-first=Thomas W. |title=Handbook of Stressful Transitions Across the Lifespan |chapter=Self-Regulation Across Some Life Transitions |url=http://download.e-bookshelf.de/download/0000/0061/29/L-G-0000006129-0002369086.pdf |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |pages=411–440 |doi=10.1007/978-1-4419-0748-6_21 |isbn=978-1-4419-0747-9 |access-date=25. 5. 2026 |language=en |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> === Odabrani naučni radovi === * ''Percepcija vlastita položaja i uloga kod žena zrele dobi'' (1996)<ref name="LackovicGrgin_Percepcija_1996">{{cite journal |last=Lacković-Grgin |first=Katica |title=Percepcija vlastita položaja i uloga kod žena zrele dobi |journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru. Razdio filozofije, psihologije, sociologije i pedagogije |url=https://morepress.unizd.hr/journals/index.php/radovifpsp/en/article/view/2664/3321 |date=1996 |volume=35 |issue=12 |pages=49–58 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF}}</ref> * ''Korelati prilagodbe studiju tijekom prve godine'' (1997)<ref name="LackovicGrgin_Soric_1997">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Sorić |first2=Izabela |title=Korelati prilagodbe studiju tijekom prve godine |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/50175 |date=1997 |volume=6 |issue=4-5 (30-31) |pages=493–507 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=18. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618200507/https://hrcak.srce.hr/file/50175 |url-status=dead }}</ref> * ''Dobne i spolne razlike u samootkrivanju adolescenata različitim osobama'' (2001)<ref name="LackovicGrgin_Penezic_Zutelija_2001">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Zvjezdan |last3=Žutelija |first3=Sandra |title=Dobne i spolne razlike u samootkrivanju adolescenata različitim osobama |journal=Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja |url=https://hrcak.srce.hr/file/31337 |date=2001 |volume=10 |issue=3 (53) |pages=423–444 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF |archive-date=6. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906060529/https://hrcak.srce.hr/file/31337 |url-status=dead }}</ref> * ''Proces umirovljenja: pokušaj provjere Atchleyeva modela prilagodbe'' (2006)<ref name="Penezic_LackovicGrgin_Bacinic_2006">{{cite journal |last1=Penezić |first1=Zvjezdan |last2=Lacković-Grgin |first2=Katica |last3=Bačinić |first3=Andrijana |title=Proces umirovljenja: pokušaj provjere Atchleyeva modela prilagodbe |journal=Medica Jadertina |url=https://hrcak.srce.hr/file/19419 |date=2006 |volume=36 |issue=3-4 |pages=97–110 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr |format=PDF }}{{Mrtav link}}</ref> === Književno stvaralaštvo === Godine 2008. objavila je zbirku poezije ''Pjesme uz put'' u Zadru.<ref name="057info_Usamljenost_2009">{{cite web |title=Usamljenost kao znanost i poezija |url=https://www.057info.hr/vijesti/2009-05-20/usamljenost-kao-znanost-i-poezija/ |website=057info |date=2009 |access-date=25. 5. 2026 |language=hr}}</ref> Riječ je o autorskom književnom djelu koje nije direktno povezano s njenim naučnim radom iz oblasti psihologije. == Nagrade i priznanja == Za svoj naučni i stručni doprinos psihologiji dobitnica je više priznanja [[Hrvatsko psihološko društvo|Hrvatskog psihološkog društva]]: * "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za posebno vrijedno psihologijsko naučno djelo Hrvatskog psihološkog društva za knjigu ''Stres u djece i adolescenata''<ref name="LackovicGrgin_Unizd" /> * "Psihologijska nagrada Ramiro Bujas" za posebno vrijedno psihologijsko naučno djelo Hrvatskog psihološkog društva za knjigu ''Usamljenost: fenomenologija, teorije i istraživanja''<ref name="Ljubotina_Bujas_2009">{{cite journal |last=Ljubotina |first=Damir |title=Report: 19th Ramiro and Zoran Bujas' Days |journal=Review of Psychology |url=https://hrcak.srce.hr/file/162346 |date=2009 |volume=16 |issue=1 |pages=67–68 |access-date=25. 5. 2026 |language=en |format=PDF |archive-date=17. 1. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117201612/https://hrcak.srce.hr/file/162346 |url-status=dead }}</ref> * Psihologijska nagrada ″Ramiro Bujas″ za životno djelo Hrvatskog psihološkog društva<ref name="Ljubotina_Bujas_2009" /> == Lični život == Katica Lacković-Grgin bila je supruga hrvatskog psihologa i univerzitetskog profesora [[Tomislav Grgin|Tomislava Grgina]], s kojim je sarađivala u naučnom i akademskom radu iz oblasti [[Razvojna psihologija|razvojne]] i [[Pedagoška psihologija|edukacijske psihologije]].<ref name="LackovicGrgin_Predictors_2001">{{cite journal |last1=Lacković-Grgin |first1=Katica |last2=Grgin |first2=Tomislav |last3=Penezić |first3=Zvjezdan |last4=Sorić |first4=Izabela |title=Some Predictors of Primary Control of Development in Three Transitional Periods of Life |journal=Journal of Adult Development |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1009587306847 |date=2001 |volume=8 |pages=149–160 |doi=10.1023/A:1009587306847 |access-date=25. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Razvojna psihologija]] * [[Psihologija adolescencije]] * [[Razvoj u odrasloj dobi]] * [[Starenje]] * [[Socijalizacija]] * [[Samopoimanje]] * [[Samopoštovanje]] * [[Usamljenost]] * [[Erik Erikson]] * [[Paul Baltes]] * [[Tomislav Grgin]] == Reference == {{Refspisak}} {{Ljudski psihološki razvoj}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lacković-Grgin, Katica}} [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Koprivnica]] [[Kategorija:Hrvatski psiholozi]] [[Kategorija:Razvojni psiholozi]] tve1eyve0y1qigrnq5naxwmy1w81hv1 Wikipedia:Mjesec malih država i teritorija/2026. 4 536756 3924713 3924622 2026-09-11T14:57:39Z AnToni 2325 /* Članci */ 3924713 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin mjesec malih država i teritorija 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;"> [[Datoteka:Male-drzave-i-teritorije-2026.png|280px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Male države i teritorije 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Male države i teritorije'''<ref>{{Cite book|last=Kurečić|first=Petar|url=https://hrcak.srce.hr/file/146682|title=Problematika definiranja malih država}}</ref> godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o malim državama i teritorijama čija je površina manja od 1000 km.<sup>2</sup> Održavat će se svakog septembra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za te države i teritorije. Listu država o kojima se mogu pisati članci možete naći [https://bs.wikipedia.org/wiki/Spisak_dr%C5%BEava_po_povr%C5%A1ini ovdje]: sve države i teritorije počevši od [[Sveti Toma i Princip|Svetog Tome i Principa]] do [[Vatikan]]a. == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom septembra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. septembra i 23:59 30. septembra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za neku od malih država i teritorija. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada na: <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za maraton "Male države i teritorije"? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Male države i teritorije 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 10 |ime_stuba1= [[Korisnik:Tulum387|Tulum387]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=8 |ime_stuba2= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=7 |ime_stuba3= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=4 |ime_stuba4= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba4=#f8b699|cifra_stuba4=5 |ime_stuba5= [[Korisnik:De71la|De71la]] |boja_stuba5=pink|cifra_stuba5=2 }} * [[Wikipedia:Male države i teritorije/2026./Učesnici|Učesnici i članci 2026.]] [[Kategorija:Wikipedia:Mjesec malih država i teritorija|2026]] p2589f0d2tga8a1yaqkk11qain22oye Acquaviva 0 536846 3924698 3924028 2026-09-11T14:12:30Z AnToni 2325 3924698 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} oxha2k2t8zt2l1shya44spsjr180ovy 3924708 3924698 2026-09-11T14:48:31Z AnToni 2325 /* Gradovi */ 3924708 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi partneri == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} 35wn25h2fr59iue3bey1pcuq4jydoex 3924722 3924708 2026-09-11T15:07:50Z AnToni 2325 [[Kategorija:Acquaviva]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924722 wikitext text/x-wiki {{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = AcquavivaRSM.JPG | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Acquaviva in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Gabriele Cecchetti]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 4.86 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 237 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 2138 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47892 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html] | fusnote = }} '''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra. == Historija == [[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]] Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[Sveti Marin|sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].<ref >{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.<ref >{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}</ref> [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.<ref>{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.<ref>{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}</ref> Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.<ref name="auto">{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}</ref> Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.<ref>{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}</ref> == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Acquaviva | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | p_year = | izvor = = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva |title= Acquaviva Weather & Climate Guide |access-date= 21 jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]]. == Gradovi partneri == * {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984. {{Geografska lokacija | Centar = Acquaviva | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Jugoistok = San Marino | Zapad = [[San Leo]] <small>([[Italija]])</small> | Istok = [[Borgo Maggiore]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Acquaviva}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Acquaviva|*]] hmr4s3msd6vtszjhi0zx0080y3sfl1v Suđenje Ratku Mladiću 0 536864 3924772 3924560 2026-09-12T11:45:39Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3924772 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {| class="infobox" style="width:22em; font-size:88%; line-height:1.5em; border-collapse:collapse; background-color:#ffffff; border:1px solid #a2a9b1;" |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; font-size:125%; font-weight:bold; padding:8px; text-align:center;" | Suđenje Ratku Mladiću |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px 0 4px 0; background-color:#ffffff; border-bottom:1px solid #a2a9b1;" | [[Datoteka:Mladić Trial Judgement (crop).jpg|250px|Ratko Mladić u sudnici MKSJ-a]]<br /><small style="font-size:90%; color:#555;">Ratko Mladić u sudnici MKSJ-a tokom izricanja prvostepene presude 22. novembra 2017.</small> |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold; padding:4px;" | Informacije o predmetu |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; width:40%; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Tražen | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optuženi | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | [[Ratko Mladić]] |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Potjernica | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 25. juli 1995. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Status hapšenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Uhapšen |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Hapšenje | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 26. maj 2011. ([[Srbija]]) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Izručenje | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 31. maj 2011. ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorska jedinica UN-a]], [[Den Haag|Hag]]) |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Nagrada | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 5 miliona [[Američki dolar|USD]] ([[Sjedinjene Američke Države|SAD]], 1999.)<br />10 miliona [[Euro|EUR]] ([[Srbija]], 2010.) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | U bjekstvu | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | 15 godina i 10 mjeseci |- style="background-color:#fcf8f8;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optužnica | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | '''Prvobitna:''' 24. juli 1995.<br />'''Operativna:''' 16. decembar 2011. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | Optužbe | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f0e6e6;" | * [[Genocid]] (2 tačke) * [[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka) * [[Kršenja zakona ili običaja ratovanja]] (4 tačke) |- ! colspan="2" style="background-color:#800000; color:#ffffff; text-align:center; font-weight:bold; padding:4px;" | Tok suđenja |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Oznaka predmeta | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | IT-09-92 (MKSJ)<br />MICT-13-56 (MICT) |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Početak suđenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 16. maj 2012. |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Kraj suđenja | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 15. decembar 2016. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Pretresno vijeće | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | [[Alphons Orie]] (predsjedavajući)<br />Bakone Justice Moloto<br />Christoph Flügge |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Prvostepena presuda | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 22. novembar 2017. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Žalbeno vijeće | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Prisca Matimba Nyambe (predsj.)<br />Aminatta Lois Runeni N’gums<br />Seymour Panton<br />Elizabeth Ibanda-Nahamya<br />Mustapha El Baaj |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Pravosnažna presuda | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | 8. juni 2021. |- style="background-color:#ffffff;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Osuđujući nalog | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | * [[Genocid]] (1 tačka — [[Genocid u Srebrenici|Srebrenica]]) * [[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka) * [[Kršenja zakona ili običaja ratovanja]] (4 tačke) |- style="background-color:#f8d7da;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f5c6cb; color:#721c24;" | Kazna | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #f5c6cb; color:#721c24;" | '''[[Doživotni zatvor]]''' |- style="background-color:#f8f9fa;" ! style="text-align:left; vertical-align:top; padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Status predmeta | style="padding:4px 6px; border-bottom:1px solid #e1e4e8;" | Okončan |- |} '''''Suđenje Ratku Mladiću''''' (službeni naziv predmeta: '''''Tužilac protiv Ratka Mladića'''''; {{en|The Prosecutor v. Ratko Mladić}}) bio je krivični postupak pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) u [[Hag]]u protiv [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], generala i komandanta Glavnog štaba [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).<ref name="MKSJ_2010">{{cite web |title=Izjava Tužilaštva u vezi s predloženom izmijenjenom optužnicom protiv Ratka Mladića |url=https://www.icty.org/bcs/press/izjava-tu%C5%BEila%C5%A1tva-u-vezi-s-predlo%C5%BEenom-izmijenjenom-optu%C5%BEnicom-protiv-ratka-mladi%C4%87a |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=13. 5. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Mladić je bio optužen po 11 tačaka za zločine počinjene tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] od maja 1992. do novembra 1995: dvije tačke [[genocid]]a, pet tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i četiri tačke [[ratni zločin|kršenja zakona i običaja ratovanja]].<ref name="IRMCT_Mladic_Case">{{cite web |title=Ratko Mladić (MICT-13-56) |url=https://www.irmct.org/en/cases/mict-13-56 |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Optužnica ga je teretila za učešće u četiri udružena zločinačka poduhvata čiji su ciljevi, prema navodima Tužilaštva, bili trajno uklanjanje [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s teritorija na koje su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo, širenje terora među civilnim stanovništvom Sarajeva kampanjom granatiranja i snajperskih napada, uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce radi prisiljavanja [[NATO]]-a da obustavi zračne napade na snage [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]] te eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] iz [[Srebrenica|Srebrenice]] u julu 1995.<ref name="MKSJ_2010" /><ref name="IRMCT_Mladic_Case" /><ref name="ICTY_Indictment_2011">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić (Prosecution's Second Amended Indictment, Case No. IT-09-92-I) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/110601.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |date=1. 6. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="IRMCT_2021_Mladic">{{cite web |title=Appeal Judgement Summary for Prosecutor v. Ratko Mladić |url=https://www.irmct.org/sites/default/files/case_documents/210608-judgement-summary-mladic-13-56.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals |date=8. 6. 2021 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Mladić se pred Tribunalom prvi put pojavio 3. juna 2011, nakon što je uhapšen u [[Srbija|Srbiji]] i 31. maja 2011. prebačen u pritvor MKSJ-a u Hagu.<ref name="ICTY_Video_2011">{{cite web |title=Video of Initial Appearance of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/video-initial-appearance-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=3. 6. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Suđenje je počelo 16. maja 2012, a dokazni postupak trajao je više od četiri godine. Tokom 530 dana zasjedanja izvedeno je 592 svjedoka i uvedeno gotovo 10.000 dokaznih predmeta.<ref name="ICTY_Press_2017">{{cite web |title=ICTY convicts Ratko Mladić for genocide, war crimes and crimes against humanity |url=https://www.icty.org/en/press/icty-convicts-ratko-mladi%C4%87-for-genocide-war-crimes-and-crimes-against-humanity |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ)]] |date=22. 11. 2017 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Presuda Pretresnog vijeća izrečena je 22. novembra 2017. Vijeće je proglasilo Mladića krivim po 10 od 11 tačaka optužnice i osudilo ga na kaznu [[doživotni zatvor|doživotnog zatvora]].<ref name="Guard_verd">{{cite news |last1=Bowcott |first1=Owen |last2=Borger |first2=Julian |title=Ratko Mladić convicted of war crimes and genocide at UN tribunal |url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal |newspaper=The Guardian |date=22. 11. 2017 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oslobođen je optužbe za genocid iz tačke 1, koja se odnosila na zločine počinjene 1992. u šest općina u Bosni i Hercegovini. Istovremeno je proglašen krivim po tački 2 za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] počinjen u području [[Srebrenica|Srebrenice]] 1995, kao i za [[zločin protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja obuhvaćena tačkama 3–11. Presuda je obuhvatala osude za progon, istrebljivanje, ubistvo, deportaciju i prisilno premještanje kao zločine protiv čovječnosti, te za ubistvo, terorisanje, protivpravne napade na civile i uzimanje talaca kao kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_Press_2017" /><ref name="ICTY_Trial_Judgement_2017">{{cite web |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |url=https://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="IRMCT_Mladic_Case_BCS">{{cite web |title=Ratko Mladić (MICT-13-56) |url=https://www.irmct.org/bcs/cases/mict-13-56 |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Pretresno vijeće je utvrdilo da je Mladić za te zločine krivično odgovoran na osnovu svog učešća u četiri [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]] (UZP): sveobuhvatnom udruženom zločinačkom poduhvatu, udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za Sarajevo, udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za Srebrenicu i udruženom zločinačkom poduhvatu vezanom za uzimanje pripadnika Ujedinjenih nacija za taoce.<ref name="ICTY_Trial_Judgement_2017" /> Na prvostepenu presudu žalbe su podnijeli i Mladićeva odbrana i Tužilaštvo. Žalbeni pretres održan je 25. i 26. augusta 2020. pred Žalbenim vijećem [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove]] (IRMCT), koji je nakon zatvaranja MKSJ-a preuzeo njegove preostale funkcije. Pretres je ranije bio odgađan zbog Mladićevog zdravstvenog stanja i ograničenja povezanih s [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom bolesti COVID-19]].<ref name="IRMCT_Mladic_Appeals_2020">{{cite web |title=The Appeals Chamber of the International Residual Mechanism for Criminal Tribunals hears oral arguments in the Mladić case |url=https://www.irmct.org/en/news/20-08-26-appeals-chamber-hears-oral-arguments-mladic-case |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=26. 8. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Žalbeno vijeće je 8. juna 2021. odbilo Mladićevu žalbu u cijelosti i potvrdilo prvostepenu presudu, uključujući kaznu [[Doživotni zatvor|doživotnog zatvora]]. Istovremeno je odbijena i žalba Tužilaštva kojom je traženo da Mladić bude proglašen krivim za genocid po tački 1. optužnice. Time je prvostepena presuda postala pravosnažna.<ref name="IRMCT_Mladic_Appeal_Judgement_2021">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić, Judgement (Case No. MICT-13-56-A) |url=https://www.irmct.org/sites/default/files/case_documents/210608-appeal-judgement-JUD285R0000638396-mladic-13-56-en.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=8. 6. 2021 |access-date=4. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Mladić je preminuo 27. augusta 2026. u Hagu, dok je izdržavao kaznu doživotnog zatvora.<ref name="IRMCT_Mladic_Remains_2026">{{cite web |title=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals hands over remains of Ratko Mladić to next of kin |url=https://www.irmct.org/en/news/international-residual-mechanism-criminal-tribunals-hands-over-remains-ratko-mladic-next-kin |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=3. 9. 2026 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Predmet i optužnica == === Podizanje optužnice 1995. === Prva optužnica protiv [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i Ratka Mladića podnesena je 24. jula 1995, a potvrdio ju je sudija [[Claude Jorda]] 25. jula. Označena kao predmet IT-95-5-I, sadržavala je 16 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, tri tačke [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]], pet tačaka teških povreda [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i sedam tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja. Obuhvatala je navode o progonu, zatočenju i deportaciji stanovništva, ubistvima, seksualnom nasilju, mučenju, pljački i uništavanju imovine, kao i o kampanji snajperskih napada na civilno stanovništvo Sarajeva i uzimanju pripadnika mirovnih snaga Ujedinjenih nacija za taoce.<ref name="ICTY_1995_Indictments">{{cite web |title=Evidence against Radovan Karadzic and Ratko Mladic will be publicly displayed beginning on 27 June |url=https://www.icty.org/en/press/evidence-against-radovan-karadzic-and-ratko-mladic-will-be-publicly-displayed-beginning-27 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 6. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017">{{cite web |title=Mladic Judgment Part I |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Judgement/NotIndexable/IT-09-92/JUD275R0000516224.pdf |publisher=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals (IRMCT) |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U vezi sa događajima u [[Srebrenica|Srebrenici]] u julu 1995, Tužilaštvo MKSJ-a podnijelo je 15. novembra 1995. drugu optužnicu protiv Karadžića i Mladića, označenu kao predmet IT-95-18-I. Potvrdio ju je sudija [[Fouad Riad]] 16. novembra. Optužnica je obuhvatala navode o zauzimanju Srebrenice i masovnim pogubljenjima hiljada njenih stanovnika, kao i o granatiranju grada, pljački i uništavanju civilne imovine te deportacijama. Sadržavala je 20 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, deset tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i devet tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_2011_Amendment">{{cite web |title=Decision on amendment of indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/110527.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=27. 5. 2011 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="ICTY_1996_Indictments">{{cite web |title=Evidence Hearing Against Radovan Karadžić and Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/evidence-hearing-against-radovan-karad%C5%BEi%C4%87-and-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 6. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> Obje optužnice bile su podignute protiv istih optuženika, Karadžića i Mladića. U postupku prema pravilu 61, Pretresno vijeće MKSJ-a spojilo je 16. jula 1996. predmete IT-95-5-R61 i IT-95-18-R61 radi njihovog zajedničkog razmatranja. Vijeće je utvrdilo da postoje razumni osnovi za zaključak da su Karadžić i Mladić počinili djela za koja su bili optuženi, potvrdilo svih 16 tačaka prve i svih 20 tačaka druge optužnice te izdalo međunarodne naloge za njihovo hapšenje.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /><ref name="ICTY_Rule61_1996">{{cite web |title=Rule 61 Review of the Indictments against Radovan Karadžić and Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/trans/en/960711IT.htm |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=11. 7. 1996 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Izmjene i objedinjavanje optužnice === Tužilaštvo MKSJ-a podnijelo je 11. oktobra 2002. zahtjev za izmjenu dviju važećih optužnica protiv Ratka Mladića i istog dana podnijelo novu izmijenjenu optužnicu. Predsjednik MKSJ-a odredio je sudiju [[Alphons Orie|Alphonsa Orieja]] za sudiju koji će razmotriti izmijenjenu optužnicu. Orie ju je potvrdio 11. novembra 2002, čime je postala nova operativna optužnica u predmetu.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> Izmijenjenom optužnicom objedinjene su dvije ranije optužnice iz 1995, a ukupan broj optužbi smanjen je tako da su zadržane najteže optužbe. Tužilaštvo je navelo da su izmjene bile usklađene s tadašnjom praksom podizanja optužnica i da su odražavale razvoj sudske prakse MKSJ-a.<ref name="ICTY_Amended_Indictment_2002">{{cite web |title=Izmijenjena optužnica protiv Ratka Mladića |url=https://www.icty.org/bcs/press/izmijenjena-optu%C5%BEnica-protiv-ratka-mladi%C4%87a |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=12. 11. 2002 |access-date=5. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izmijenjena optužnica sadržavala je ukupno 15 tačaka: jednu tačku [[genocid]]a, jednu tačku saučesništva u genocidu, sedam tačaka [[zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i šest tačaka kršenja zakona i običaja ratovanja. Mladić se za ta djela teretilo na osnovu člana 7(1) i člana 7(3) [[Statut Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju|Statuta MKSJ-a]], odnosno na osnovu individualne krivične odgovornosti i odgovornosti nadređenog.<ref name="ICTY_Amended_Indictment_2002" /> Dana 15. oktobra 2009. Pretresno vijeće III razdvojilo je Mladićev predmet od predmeta IT-95-5/18 koji se odnosio na [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]]. Vijeće je zaključilo da je razdvajanje u interesu pravde i jasnoće postupka, budući da je Karadžić već bio pred Tribunalom, dok je Mladić i dalje bio nedostupan MKSJ-u.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1">{{cite web |title=Mladic Judgment Part IV |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tužilaštvo je 10. maja 2010. zatražilo izmjenu dotadašnje optužnice iz 2002. radi dodatnog pojašnjenja i preciziranja svojih činjeničnih i pravnih navoda.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> U prijedlogu izmjena Tužilaštvo je, između ostalog, predložilo preciziranje Mladićeve individualne odgovornosti, razdvajanje jednog ranijeg udruženog zločinačkog poduhvata na četiri povezana [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]], izmjene u činjeničnom obuhvatu pojedinih područja i smanjenje ukupnog broja tačaka optužnice sa 15 na 11.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /> [[Alphons Orie|Sudija Orie]] je 27. maja 2011. djelimično odobrio zahtjev za izmjenu optužnice i naložio Tužilaštvu da podnese prijedlog izmijenjene optužnice, uz isključenje navoda o incidentu u [[Bišina|Bišini]] koji u toj fazi nije ispunjavao ''prima facie'' standard.<ref name="ICTY_2011_Amendment" /><ref name="ICTY_2011_Amendment_1">{{cite web |title=Judge Issues Decision to Amend Mladić Indictment |url=https://www.icty.org/en/press/judge-issues-decision-amend-mladi%C4%87-indictment |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=27. 5. 2011 |access-date=5. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tužilaštvo je 1. juna 2011. podnijelo drugu izmijenjenu optužnicu, bez tog incidenta.<ref name="ICTY_Indictment_2011" /> Tužilaštvo je 16. augusta 2011. zatražilo da se druga izmijenjena optužnica razdvoji na dvije optužnice i da se vode odvojena suđenja: prvo za zločine počinjene u [[Srebrenica|Srebrenici]] nakon pada enklave u julu 1995, a drugo za zločine u [[Sarajevo|Sarajevu]] i drugim općinama u Bosni i Hercegovini te za uzimanje pripadnika [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce. Istovremeno je zatražilo da se, na osnovu dodatnih dokaza, u optužnicu ponovo uključi incident u [[Bišina|Bišini]].<ref name="ICTY_Severance_2011">{{cite web |title=Decision on consolidated prosecution motion to sever the indictment, to conduct separate trials, and to amend the indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/111013a.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 10. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Pretresno vijeće je 13. oktobra 2011. odbilo zahtjev za razdvajanje optužnice i vođenje odvojenih suđenja, ali je odobrilo uključivanje incidenta u [[Bišina|Bišini]] i naložilo Tužilaštvu da podnese treću izmijenjenu optužnicu. Tužilaštvo je treću izmijenjenu optužnicu podnijelo 20. oktobra 2011.<ref name="ICTY_Severance_2011" /><ref name="ICTY_Third_Amended_Indictment">{{cite web |title=Third Amended Indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=20. 10. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom novembra 2011. Tužilaštvo je predložilo dodatno smanjenje obima predmeta radi ograničavanja broja pojedinačnih incidenata za koje bi izvodilo dokaze. Pretresno vijeće je 2. decembra 2011. prihvatilo taj prijedlog i naložilo Tužilaštvu da podnese novu izmijenjenu optužnicu.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /> Tužilaštvo je 16. decembra 2011. podnijelo četvrtu izmijenjenu optužnicu. Njome je zadržano svih 11 tačaka optužnice, ali je broj pojedinačnih krivičnih djela obuhvaćenih dokaznim postupkom smanjen sa 196 na 106, a broj općina sa 23 na 15.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment">{{cite web |title=Četvrta izmijenjena optužnica |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111216.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 12. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}</ref> Četvrta izmijenjena optužnica od 16. decembra 2011. postala je nova operativna optužnica u predmetu i predstavljala je osnovu za suđenje protiv Mladića.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /><ref name="UN_Completion_Strategy_2017">{{cite web |title=Completion Strategy of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/171129-completion-strategy-report-icty.pdf |publisher=[[Ujedinjene nacije]] |date=29. 11. 2017 |access-date=5. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Konačna optužnica === Četvrtom izmijenjenom optužnicom od 16. decembra 2011, Ratko Mladić je terećen po 11 tačaka za [[genocid]], [[zločin protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja počinjena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Optužnica je sadržavala dvije tačke [[genocid]]a, pet tačaka [[Zločini protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i četiri tačke kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Optužnica je Mladića teretila na osnovu člana 7(1) [[Statut Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju|Statuta MKSJ-a]] za individualnu krivičnu odgovornost, odnosno za planiranje, podsticanje, naređivanje, izvršenje te pomaganje i podržavanje zločina, kao i na osnovu člana 7(3) za krivičnu odgovornost nadređenog. U samoj optužnici navedeno je da se izraz "počinio" u kontekstu člana 7(1) odnosi na Mladićevo učešće u [[udruženi zločinački poduhvat|udruženim zločinačkim poduhvatima]], a ne nužno na njegovo neposredno fizičko izvršenje zločina.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Prema navodima optužnice, Mladić je učestvovao u četiri povezana [[Udruženi zločinački poduhvat|udružena zločinačka poduhvata]] (UZP). Sveobuhvatni UZP, koji je prema optužnici trajao najkasnije od oktobra 1991. do 30. novembra 1995, imao je za cilj trajno uklanjanje [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s područja [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] na koja su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo. U okviru tog poduhvata Tužilaštvo je navodilo i tri povezana UZP-a čiji su ciljevi bili širenje terora među civilnim stanovništvom [[Sarajevo|Sarajeva]] putem snajperskog djelovanja i granatiranja, eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] u [[Srebrenica|Srebrenici]] te uzimanje osoblja [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce kako bi se [[NATO]] prisilio da obustavi zračne napade na vojne ciljeve [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]].<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> ==== Tačke optužnice ==== Optužnica je sadržavala sljedećih 11 tačaka:<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> {| class="wikitable sortable" |+ Tačke Četvrte izmijenjene optužnice protiv Ratka Mladića |- ! Tačka optužnice !! Pravna kvalifikacija !! Opis i lokacija / Područje obuhvata |- | '''Tačka 1''' || [[Genocid]] || Genocid počinjen u općinama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1992. |- | '''Tačka 2''' || [[Genocid]] || Genocid počinjen u [[Srebrenica|Srebrenici]] u julu 1995. |- | '''Tačka 3''' || [[Progon]] || Progon na političkoj, rasnoj i vjerskoj osnovi kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 4''' || [[Istrebljenje]] || Istrebljenje kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 5''' || [[Ubistvo]] || Ubistvo kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 6''' || [[Ubistvo]] || Ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja. |- | '''Tačka 7''' || [[Zločini protiv čovječnosti|Deportacija]] || Deportacija kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 8''' || [[Zločini protiv čovječnosti|Nehumana djela]] || Prisilno premještanje kao [[zločin protiv čovječnosti]]. |- | '''Tačka 9''' || Djela nasilja čiji je primarni cilj širenje terora među civilnim stanovništvom || Terorisanje kao kršenje zakona i običaja ratovanja u [[Opsada Sarajeva|Sarajevu]]. |- | '''Tačka 10''' || Protivpravni napadi na civile || Protivpravni napadi na civile kao kršenje zakona i običaja ratovanja u [[Opsada Sarajeva|Sarajevu]]. |- | '''Tačka 11''' || Uzimanje talaca || Uzimanje pripadnika i vojnih posmatrača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce kao kršenje zakona i običaja ratovanja. |} '''Tačka 1''' odnosila se na optužbu za [[genocid]] nad [[Bošnjaci|bosanskim Muslimanima]] u općinama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Prema optužnici, u okviru sveobuhvatnog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a počinjeni su zločini s ciljem trajnog uklanjanja [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]] s područja na koja su [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanski Srbi]] polagali pravo. Tužilaštvo je navodilo da su u pojedinim općinama tokom 1992. počinjena djela koja su predstavljala genocid, uključujući ubistva i nanošenje teških tjelesnih ili psihičkih povreda pripadnicima zaštićene grupe.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačka 2''' odnosila se na [[genocid u Srebrenici]]. Prema navodima optužnice, cilj srebreničkog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je eliminacija [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] u [[Srebrenica|Srebrenici]], između ostalog ubistvom muškaraca i dječaka te prisilnim premještanjem žena, djece i dijela starijih muškaraca. Optužnica je obuhvatala događaje nakon zauzimanja enklave u julu 1995, uključujući zatočenje i pogubljenje muškaraca i dječaka te njihovo prisilno premještanje i druge radnje usmjerene protiv [[Bošnjaci|muslimanskog]] stanovništva.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačke 3 do 8''' odnosile su se prvenstveno na [[Ratni zločin|zločine]] počinjene u okviru sveobuhvatnog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a. Tačka 3 odnosila se na [[progon]] [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]], dok su tačke 4 i 5 obuhvatale [[Istrebljenje|istrebljenje]] i [[ubistvo]] kao [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]]. Tačka 6 odnosila se na ubistvo kao kršenje zakona i običaja ratovanja, dok su tačke 7 i 8 obuhvatale deportaciju i nehumana djela u obliku prisilnog premještanja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačke 9 i 10''' odnosile su se na zločine povezane s [[Opsada Sarajeva|opsadom Sarajeva]]. Prema optužnici, cilj sarajevskog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je širenje terora među civilnim stanovništvom provođenjem kampanje snajperskog djelovanja i granatiranja. Tačka 9 odnosila se na djela nasilja čiji je primarni cilj bio širenje terora među civilnim stanovništvom, dok se tačka 10 odnosila na protivpravne napade na [[civil]]e.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> '''Tačka 11''' odnosila se na uzimanje pripadnika i vojnih posmatrača [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce u maju i junu 1995. Prema optužnici, cilj ovog [[Udruženi zločinački poduhvat|UZP]]-a bio je da se [[NATO]] prisili da obustavi ili se uzdrži od zračnih napada na vojne ciljeve [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]]. Tužilaštvo je navodilo da su pripadnici [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] zatočavani na različitim lokacijama širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i korišteni radi ostvarivanja tog cilja.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Četvrta izmijenjena optužnica sadržavala je i detaljne priloge s popisima incidenata i drugih činjenica na koje se Tužilaštvo namjeravalo oslanjati tokom dokaznog postupka. Nakon smanjenja njenog obima, optužnica je obuhvatala 15 općina i 106 pojedinačnih [[Krivično djelo|krivičnih djela]], u odnosu na 23 općine i 196 djela obuhvaćenih ranijom verzijom.<ref name="ICTY_Fourth_Amended_Indictment" /> Četvrta izmijenjena optužnica od 16. decembra 2011. bila je operativna optužnica na osnovu koje je vođen postupak protiv Mladića. U kasnijoj prvostepenoj presudi Pretresno vijeće je utvrdilo da je Mladić bio krivično odgovoran za zločine iz tačaka 2 do 11, dok ga je oslobodilo optužbe za genocid iz tačke 1.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /> == Nedostupnost MKSJ-u i hapšenje == === Potraga za Mladićem === Nakon podizanja optužnice u julu 1995. Ratko Mladić ostao je nedostupan [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]]. Već u novembru 1995, nakon potvrđivanja druge optužnice, međunarodni nalozi za njegovo hapšenje poslani su, između ostalog, vlastima [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], uz navođenje adresa u [[Beograd|Beogradu]] na kojima su se, prema podacima Tribunala, nalazili Mladić i [[Radovan Karadžić]].<ref name="ICTY_AnnualReport_1997">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1997_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1997 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U postupku prema pravilu 61, Pretresno vijeće MKSJ-a je u julu 1996. utvrdilo da [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezna Republika Jugoslavija]] i [[Republika Srpska]] nisu izvršile svoje obaveze u vezi s hapšenjem i predajom optuženih. Vijeće je 11. jula 1996. izdalo međunarodne naloge za hapšenje Ratka Mladića i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] te ukorilo SRJ i Republiku Srpsku zbog neizvršavanja naloga Tribunala. U vezi s obavezama prema [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]], Vijeće je posebno navelo da je SRJ preuzela obavezu da osigura punu saradnju Republike Srpske s Tribunalom i da je, kao garant tih obaveza, odgovorna za njihovo neizvršavanje.<ref name="ICTY_ArrestWarrants_1996">{{cite web |title=Trial Chamber issues international arrest warrants against Karadzic and Mladic and rebukes Federal Republic of Yugoslavia and Republika Srpska for failing to arrest them |url=https://www.icty.org/en/press/trial-chamber-issues-international-arrest-warrants-against-karadzic-and-mladic-and-rebukes |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=11. 7. 1996 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_AnnualReport_1996">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1996_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1996 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 1996. navedeno je da [[Republika Srpska]] nije izvršila nijedan od brojnih naloga za hapšenje koje joj je Tribunal uputio. U izvještaju je također navedeno da su Mladić i Karadžić, uprkos optužnicama za [[genocid]], i dalje obavljali ili zadržavali službene funkcije. Za [[Savezna Republika Jugoslavija|Saveznu Republiku Jugoslaviju]] navedeno je da nije uhapsila nijednu optuženu osobu na svojoj teritoriji te da je omogućavala da se istaknuti optuženici, među njima Mladić, javno pojavljuju u [[Beograd]]u bez hapšenja.<ref name="ICTY_AnnualReport_1996_1">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://w.irmct.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_1996_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1996 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Godišnji izvještaj za 1997. bilježi da su srbijanske vlasti i dalje omogućavale Mladiću, za kojim je postojao međunarodni nalog za hapšenje zbog optužbe za genocid, da se slobodno kreće na teritoriji [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]]. U istom izvještaju navedeno je da je SRJ odbijala predaju osoba optuženih pred Tribunalom, pozivajući se na vlastito ustavno uređenje i stav da bi osumnjičenima trebalo suditi pred domaćim sudovima, a ne ih predavati MKSJ-u.<ref name="ICTY_AnnualReport_1997" /> Opći odnos prema saradnji s Tribunalom počeo se mijenjati nakon političkih promjena u SRJ 2000, ali Mladić ni tada nije uhapšen. U kasnijoj presudi [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnog suda pravde]] u predmetu ''Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore'' navedeno je da je sama [[Srbija]] u postupku pred Sudom tvrdila da je obavezu saradnje s MKSJ-om počela izvršavati nakon promjene režima u Beogradu 2000. Međutim, Sud je zaključio da je Srbija odgovorna i za propuste svojih organa prije promjene režima.<ref name="ICJ_2007_Judgment">{{cite web |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |url=https://www.icj-cij.org/node/103164 |publisher=Međunarodni sud pravde |date=26. 2. 2007 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom 2002. MKSJ je i dalje smatrao da se Mladić nalazi na teritoriji SRJ. Glasnogovornica Tužilaštva [[Florence Hartmann]] navela je da Tužilaštvo raspolaže informacijama o njegovom kretanju po Srbiji, načinu putovanja i osobama koje su ga štitile. Tužilaštvo je istovremeno zahtijevalo od vlasti SRJ da izvrše međunarodni nalog za njegovo hapšenje i predaju Tribunalu.<ref name="ICTY_2002_Mladic">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 16th Oct 2002 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-16th-oct-2002 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 10. 2002 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon što je 2003. državna zajednica dobila naziv [[Srbija i Crna Gora]], pitanje Mladićevog hapšenja ostalo je jedno od osnovnih pitanja saradnje s Tribunalom. MKSJ je u izvještajima i javnim istupima kontinuirano zahtijevao od vlasti u Beogradu da izvrše međunarodne naloge za hapšenje. Tokom 2004. Tužilaštvo je ocijenilo da je saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] ozbiljno oslabljena: vlasti nisu bile spremne izvršavati naloge za hapšenje koje je Tribunal dostavio, čak ni kada su im bile dostavljene informacije o lokacijama optuženih.<ref name="ICTY_AnnualReport_2004">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2004_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2004 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Krajem 2004. saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] s Tribunalom počela se poboljšavati, ali još nije bila potpuna, dosljedna i brza. U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 2005. navedeno je da su vlasti [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] od kraja 2004. uspjele osigurati predaju određenog broja optuženih, ukupno 14 osoba prebačenih iz Beograda ili preko Beograda, ali da su i dalje bile nevoljne izvršavati naloge za hapšenje koje im je Tribunal dostavio. U izvještaju je navedeno i da se vjerovalo da se najmanje šest od deset preostalih optuženih u bijegu, uključujući Mladića, nalazi u Srbiji.<ref name="ICTY_AnnualReport_2005">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2005_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2005 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Glavna tužiteljica MKSJ-a [[Carla Del Ponte]] je u februaru 2006. odbacila tadašnje navode o Mladićevom hapšenju ili pregovorima o njegovoj predaji. Izjavila je da se Mladić i dalje nalazi na slobodi, da je u [[Srbija|Srbiji]] te da je, prema njenim informacijama, u toj zemlji od 1998. i da je tokom tog perioda bio u dosegu srbijanskih vlasti. Ove navode Tužilaštva treba razlikovati od kasnijih sudskih potvrda, jer su u tom trenutku predstavljali procjenu i informacije kojima je raspolagalo Tužilaštvo.<ref name="ICTY_DelPonte_2006">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 22nd Feb 2006 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-22nd-feb-2006 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 2. 2006 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U godišnjem izvještaju MKSJ-a za 2006. navedeno je da saradnja [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] s Tribunalom nije bila potpuna, dosljedna ni brza. U izvještaju je Mladić označen kao prioritetni cilj, a navedeno je da vlasti nisu uspjele da ga lociraju, uhapse i prebace u [[Den Haag|Hag]], uprkos brojnim obećanjima i rokovima. U izvještaju je također navedeno da su vlasti, čini se, preferirale mogućnost da se Mladić dobrovoljno preda.<ref name="ICTY_AnnualReport_2006">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2006_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2006 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Važan pravni događaj dogodio se 26. februara 2007, kada je [[Međunarodni sud pravde]] izrekao presudu u predmetu ''Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore''. Sud je utvrdio da je [[Srbija]] prekršila obavezu da u okviru svojih mogućnosti spriječi [[genocid u Srebrenici]], kao i obavezu iz [[Konvencija o genocidu|Konvencije o genocidu]] da u potpunosti sarađuje s MKSJ-om. Posebno je utvrdio da je Srbija prekršila tu obavezu time što nije prebacila Ratka Mladića, optuženog za genocid i saučesništvo u [[genocid]]u, pred MKSJ. Sud je Srbiji naložio da odmah preduzme efikasne mjere radi potpunog izvršavanja obaveze da kazni djela genocida i da osobe optužene za ta djela prebaci MKSJ-u te da s Tribunalom u potpunosti sarađuje.<ref name="ICJ_2007_Judgment" /> Nakon formiranja nove vlade Srbije 2007. došlo je do vidljivog poboljšanja saradnje s Tribunalom. Tužilaštvo MKSJ-a je u junu 2007. navelo da je [[Srbija]] preduzela konkretne korake, uključujući hapšenje [[Zdravko Tolimir|Zdravka Tolimira]] u bliskoj saradnji sa [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]], te predaju većeg broja dokumenata. Ipak, Tužilaštvo je naglasilo da puna saradnja i dalje podrazumijeva hapšenje i transfer Ratka Mladića i drugih preostalih bjegunaca.<ref name="ICTY_2007_Belgrade">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 13th Jun 2007 |url=https://www.icty.org/bcs/press/icty-weekly-press-briefing-13th-jun-2007 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 6. 2007 |access-date=6. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Godišnji izvještaj MKSJ-a za 2007, međutim, zaključio je da, uprkos poboljšanju saradnje s vlastima [[Srbija|Srbije]] i uspješnim operacijama protiv drugih bjegunaca, nije bilo napretka u pogledu lociranja i hapšenja Mladića i [[Radovan Karadžić|Karadžića]].<ref name="ICTY_AnnualReport_2007">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2007_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2007 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tokom 2008. vlasti [[Srbija|Srbije]] intenzivirale su aktivnosti usmjerene na lociranje preostalih bjegunaca. Nakon hapšenja [[Stojan Župljanin|Stojana Župljanina]] i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] u Srbiji, Tužilaštvo MKSJ-a ocijenilo je da su poboljšano rukovođenje i koordinacija političkih, pravosudnih i sigurnosnih struktura omogućili napredak u saradnji. Istovremeno je navedeno da su službe zadužene za potragu pojačale aktivnosti usmjerene na Mladića i [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]].<ref name="ICTY_Brammertz_2008">{{cite web |title=Address of Serge Brammertz, Prosecutor of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the United Nations Security Council 12 December 2008 |url=https://www.icty.org/en/press/address-serge-brammertz-prosecutor-international-criminal-tribunal-former-yugoslavia-united |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=12. 12. 2008 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U julu 2009. predsjednik MKSJ-a [[Patrick Robinson]] posjetio je Srbiju i sastao se s najvišim pravosudnim i državnim zvaničnicima. Ocijenio je da je nivo saradnje poboljšan, ali je istovremeno naglasio da činjenica da su Mladić i Hadžić i dalje na slobodi narušava ukupnu pozitivnu sliku saradnje. Pozvao je srbijanske vlasti da ih što prije pronađu, uhapse i predaju Tribunalu.<ref name="ICTY_Robinson_2009">{{cite web |title=2009 |url=https://www.icty.org/en/outreach/activities-archive/2009 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2009 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Glavni tužilac [[Serge Brammertz]] je iste godine pred [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijećem sigurnosti Ujedinjenih nacija]] ocijenio da je potraga za Mladićem i Hadžićem ostala centralno pitanje saradnje Srbije s Tužilaštvom MKSJ-a.<ref name="ICTY_Brammertz_2009">{{cite web |title=Prosecutor Brammertz’s Address Before the Security Council |url=https://www.icty.org/en/press/prosecutor-brammertz%E2%80%99s-address-security-council |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2009 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U okviru intenziviranja potrage, srbijanske vlasti su 23. februara 2010. pretresle stan Mladićeve supruge u [[Beograd]]u. Prilikom pretresa zaplijenjeno je 18 bilježnica s više od 3.000 stranica Mladićevih rukom pisanih ratnih bilješki, kao i pripadajuće audio-traka. Vlada Srbije dostavila je Tužilaštvu MKSJ-a skenirane kopije bilježnica u martu 2010, a originale bilježnica i trake početkom maja iste godine. Tribunal je ocijenio da materijal sadrži veoma vrijedne informacije.<ref name="ICTY_AnnualReport_2010">{{cite web |title=Annual Report of the International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/AnnualReports/annual_report_2010_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=2010 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Iako je saradnja Srbije u drugim oblastima do tada bila znatno unaprijeđena, MKSJ je i dalje ocjenjivao hapšenje preostalih bjegunaca kao osnovni nedovršeni dio saradnje. U godišnjem izvještaju za 2010. navedeno je da su Mladić i Hadžić i dalje bili jedine osobe optužene pred Tribunalom koje su ostale na slobodi te da je njihov neuspjeh u hapšenju predstavljao ozbiljan razlog za zabrinutost Tribunala.<ref name="ICTY_AnnualReport_2010" /> U novembru 2010. glavni tužilac [[Serge Brammertz]] posjetio je Beograd i sastao se sa srbijanskim zvaničnicima, uključujući predstavnike institucija uključenih u Akcioni tim za lociranje i hapšenje haških bjegunaca. Kao glavno pitanje saradnje navedena je potreba da se lociraju i uhapse Mladić i Goran Hadžić.<ref name="ICTY_Brammertz_2010">{{cite web |title=ICTY Weekly Press Briefing - 10 November 2010 |url=https://www.icty.org/fr/node/5826 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=10. 11. 2010 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UN_SC10101_2010">{{cite web |title=Pressure to Conclude Trials, 'Staff Attrition' Among Obstacles Cited as Officials of International Criminal Tribunals Brief Security Council (SC/10101) |url=https://press.un.org/en/2010/sc10101.doc.htm |publisher=United Nations Meetings Coverage and Press Releases |date=6. 12. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> U februaru 2011. MKSJ je i dalje zahtijevao od Srbije da locira i uhapsi Ratka Mladića i [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]]. Glavni tužilac Serge Brammertz najavio je novu posjetu Beogradu radi razgovora sa srbijanskim vlastima i operativnim službama zaduženim za potragu za bjeguncima, pri čemu je kao posebno pitanje naveo činjenicu da Mladić i Hadžić još nisu uhapšeni.<ref name="ICTY_Brammertz_Feb2011">{{cite web |title=Weekly Press Briefing - 17 February 2011 |url=https://www.icty.org/en/press/weekly-press-briefing-17-february-2011 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=17. 2. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> U izvještaju podnesenom [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] u maju 2011. Tužilaštvo MKSJ-a navelo je da hapšenje Mladića i Hadžića predstavlja najviši prioritet te da je njihovo lociranje i hapšenje bila najvažnija preostala obaveza Srbije prema Tribunalu. Tužilaštvo je ocijenilo da dotadašnji napori Srbije nisu bili dovoljni i pozvalo vlasti da otklone operativne nedostatke i prošire obim istrage.<ref name="ICTY_CompletionStrategy_May2011">{{cite web |title=Completion Strategy: Prosecutor Brammertz's report |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/completion_strategy_18may2011_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=18. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Hapšenje u Srbiji === Ratko Mladić uhapšen je 26. maja 2011. u [[Srbija|Srbiji]], gotovo šesnaest godina nakon što je MKSJ protiv njega podigao prvu optužnicu. Hapšenje je istog dana objavio [[predsjednik Srbije]] [[Boris Tadić]], navodeći da je Mladić uhapšen u koordinisanoj akciji srbijanskih sigurnosnih službi. MKSJ je, također, potvrdio da je Mladić uhapšen u Srbiji nakon gotovo 16 godina bjekstva i pozdravio njegovo hapšenje.<ref name="ICTY_Arrest_26_05_2011">{{cite web |title=Tribunal Welcomes the Arrest of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/tribunal-welcomes-arrest-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SrbijaGov_2011_Mladic">{{cite web |title=Ratko Mladic arrested |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76522/ratko-mladic-arrested.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062325/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76522/ratko-mladic-arrested.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=26. 5. 2011 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}</ref> Mladić je uhapšen u selu [[Lazarevo]], kod [[Zrenjanin|Zrenjanina]] u sjevernoj Srbiji. Prema službenim navodima srbijanskih vlasti, akciju su izveli pripadnici policijske Službe za otkrivanje ratnih zločina i [[Bezbednosno-informativna agencija|Bezbednosno-informativne agencije]] (BIA). [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srbije|Ministar unutrašnjih poslova]] [[Ivica Dačić]] izjavio je da je Mladić pronađen kao rezultat operativnog rada službi, da je živio kod rođaka i da je prilikom hapšenja potvrdio svoj identitet i predao se bez otpora. Kod njega su pronađeni lični dokumenti, uključujući vojnu legitimaciju i istekli lični dokument.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Services">{{cite web |title=Mladic arrested by Serbian security services |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76594/mladic-arrested-by-serbian-security-services.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062330/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76594/mladic-arrested-by-serbian-security-services.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Digest_96_2011">{{cite web |title=ICTY Digest Nr. 96: Ratko Mladić arrested (Highlights of 09/05/2011 through 27/05/2011) |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/ICTYDigest/2011/icty_digest_96_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=30. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Hapšenjem Mladića Srbija je preuzela neposrednu odgovornost za provođenje domaćeg postupka koji je prethodio njegovoj predaji MKSJ-u. [[Vlada Srbije]] je 26. maja saopštila da će Mladić biti izveden pred istražnog sudiju, koji je trebao utvrditi jesu li ispunjene zakonske pretpostavke za njegovo izručenje Tribunalu. Protiv odluke istražnog sudije bila je dopuštena žalba, nakon čega je konačnu odluku o izručenju donosilo [[Ministarstvo pravde Republike Srbije|Ministarstvo pravde Srbije]].<ref name="SrbijaGov_2011_Rule_of_Law">{{cite web |title=Rule of law respected in Serbia |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76541/rule-of-law-respected-in-serbia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062335/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76541/rule-of-law-respected-in-serbia.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Dana 27. maja istražni sudija Odjeljenja za ratne zločine Višeg suda u Beogradu saslušao je Mladića i donio rješenje kojim je utvrđeno da su ispunjene zakonske pretpostavke za njegovo izručenje MKSJ-u. Rješenje je Mladiću uručeno nakon saslušanja, a imao je pravo da protiv njega uloži žalbu u roku od tri dana.<ref name="SrbijaGov_2011_Extradition_Met">{{cite web |title=Conditions for extraditing Ratko Mladic met |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76601/conditions-for-extraditing-ratko-mladic-met.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529062340/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76601/conditions-for-extraditing-ratko-mladic-met.php |archive-date=29. 5. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Odbrana je uložila žalbu na rješenje istražnog sudije, ali ju je Krivično vanpretresno vijeće Odjeljenja za ratne zločine u Beogradu odbilo kao neosnovanu i potvrdilo odluku o ispunjenosti pretpostavki za izručenje. Nakon toga je ministrica pravde [[Snežana Malović]] 31. maja 2011. donijela formalnu odluku o izručenju Mladića MKSJ-u.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Handover">{{cite web |title=Serbia fulfils its obligation by handing over Mladic to ICTY |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76715/serbia-fulfils-its-obligation-by-handing-over-mladic-to-icty.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603014210/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76715/serbia-fulfils-its-obligation-by-handing-over-mladic-to-icty.php |archive-date=3. 6. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=31. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> MKSJ je hapšenje ocijenio važnim korakom prema okončanju svog mandata. U saopštenju od 26. maja Tužilaštvo MKSJ-a navelo je da je Mladić bio u bjekstvu gotovo 16 godina te je zahvalilo srbijanskim vlastima, posebno [[Vijeće za nacionalnu sigurnost Republike Srbije|Vijeću za nacionalnu sigurnost]] i Akcijskom timu za lociranje bjegunaca, na radu koji je doveo do njegovog hapšenja. MKSJ je istovremeno naglasio da će Mladić, nakon transfera u [[Den Haag|Hag]], biti podvrgnut sudskom postupku i da se do pravosnažne odluke mora smatrati nevinim.<ref name="ICTY_OTP_Mladic_Arrest_2011">{{cite web |title=Statement of the Office of the Prosecutor on the arrest of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/statement-office-prosecutor-arrest-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Hapšenjem Mladića okončana je njegova gotovo šesnaestogodišnja nedostupnost MKSJ-u. U trenutku hapšenja bio je posljednji od dvojice preostalih bjegunaca Tribunala, dok je [[Goran Hadžić]] ostao jedini od ukupno 161 osobe koju je MKSJ optužio koja se još nalazila u bjekstvu.<ref name="ICTY_Arrest_26_05_2011" /> === Medijski izvještaji o okolnostima hapšenja === U prvim danima nakon hapšenja pojavile su se različite informacije o tome kako su srbijanske službe locirale Ratka Mladića. Razlike su se odnosile na pitanje da li je hapšenje rezultat konkretne dojave, prethodnog obavještajnog praćenja ili šire operacije usmjerene na osobe iz njegovog okruženja. [[Reuters]] je 26. maja 2011. prenio navode neimenovanog policijskog zvaničnika prema kojima je policija došla do osobe koja je koristila ime Milorad Komadić nakon anonimne dojave da muškarac koji odgovara Mladićevom opisu boravi u tom području. U trenutku prvog izvještavanja identitet uhapšenog još je bio predmet provjere, uključujući [[DNK-analiza|DNK analizu]].<ref name="Reuters_26_05_2011">{{cite news |last=Vasovic |first=Aleksandar |title=Serbian police arrest suspected most-wanted war criminal |url=https://globalnews.ca/news/121704/serbian-police-arrest-suspected-most-wanted-war-criminal/ |publisher=Reuters/Global News |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> CBS News je narednog dana objavio drugačiju verziju, pozivajući se na tri srbijanska policijska zvaničnika. Prema njihovim navodima, policija nije imala konkretne obavještajne podatke da se Mladić nalazi upravo u kući njegovog rođaka u [[Lazarevo|Lazarevu]], nego je u okviru šire potrage istovremeno izvršila pretres četiri kuće. Prema istim izvorima, Mladić je zatečen dok je izlazio u jutarnju šetnju, odmah se identifikovao i predao policiji dva pištolja.<ref name="CBSNews_2011_Mladic_Nabbed">{{cite news |title=Ratko Mladic nabbed in garden during routine raid |url=https://www.cbsnews.com/news/ratko-mladic-nabbed-in-garden-during-routine-raid/ |publisher=CBS News |date=27. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Istovremeno su pojedini mediji objavili informacije koje su ukazivale na duže praćenje Mladićevog okruženja. The Guardian je 26. maja, pozivajući se na srbijanske službene izvore, izvijestio da je osoba koja je koristila ime Milorad Komadić bila pod nadzorom u Lazarevu najmanje dva mjeseca. Prema tom izvještaju, istražitelji su pratili muškarca koji je izgledom podsjećao na Mladića i koji nije pokušavao značajnije promijeniti svoj izgled.<ref name="Guardian_26_05_2011">{{cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Vasovic |first2=Aleksandar |title=Ratko Mladić arrested in Serbia after 16 years on the run |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/26/ratko-mladic-serbia-bosnia-lazarevo |newspaper=The Guardian |date=26. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Detaljniju verziju istrage Reuters je objavio nekoliko dana kasnije, na osnovu izjave [[Rasim Ljajić|Rasima Ljajića]], tadašnjeg predsjednika Nacionalnog savjeta Srbije za saradnju s MKSJ-om. Ljajić je rekao da su istražitelji pratili više pravaca, uključujući bivše Mladićeve ratne saradnike, mrežu [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]] u Srbiji i članove njegove porodice. Prema njegovim riječima, praćenje tih osoba na kraju je dovelo istražitelje do Lazareva i kuće u kojoj je Mladić pronađen.<ref name="Reuters_Ljajic_28_05_2011">{{cite web |title=Spying on relatives located Mladic |url=https://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2011/05/30/2003504546 |publisher=Reuters |date=30. 5. 2011 |access-date=6. 9. 2026 |language=en}}</ref> Kasnija rekonstrukcija [[BBC]]-ja, objavljena na osnovu razgovora s tadašnjim tužiocem za ratne zločine Vladimirom Vukčevićem, dodatno je razradila tu verziju. Prema njegovom iskazu, istražitelji su tokom porodičnog okupljanja u Lazarevu pratili članove Mladićeve porodice, očekujući da će ih dovesti do osobe koja je trebala preuzeti fotografije porodice. Umjesto očekivanog kurira, istražitelji su prema toj rekonstrukciji otkrili da se u kući nalazi sam Mladić. Vukčević je također naveo da su policajci nakon ulaska u kuću pronašli dokumente na ime Ratka Mladića, nakon čega je on potvrdio svoj identitet.<ref name="BBC_Mladic_2021">{{cite news |last=Miladinović |first=Aleksandar |title=Ratko Mladić, Bosna i ratni zločini: Kako je okončano skrivanje haškog begunca |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-57227400 |publisher=BBC News Serbian |date=26. 5. 2021 |access-date=6. 9. 2026 |language=sr-latn}}</ref> Medijski izvještaji nisu se u potpunosti podudarali u rekonstrukciji posljednje faze potrage. Dok su prvi izvještaji govorili o anonimnoj dojavi i slučajnom otkrivanju tokom šire policijske akcije, drugi su ukazivali na višemjesečno praćenje Mladićevih rođaka i pomagača. Službena verzija srbijanskih vlasti naglašavala je da je hapšenje rezultat operativnog rada Službe za istraživanje ratnih zločina i [[BIA]]-e, a ne pojedinačne dojave.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Services" /> === Reakcije javnosti i protesti === Hapšenje Ratka Mladića 26. maja 2011. izazvalo je podijeljene reakcije u [[Srbija|Srbiji]] i u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], s izraženo oprečnim stavovima u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji BiH]]. Dok su vlasti Srbije hapšenje predstavljale kao ispunjavanje međunarodnih obaveza i važan korak u saradnji s [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-om]], dio srpske javnosti i nacionalističkih organizacija izrazio je protivljenje hapšenju i najavljenom izručenju Mladića. U Republici Srpskoj održano je više skupova podrške, dok su porodice žrtava i preživjeli zločina koje su počinile snage pod Mladićevom komandom hapšenje uglavnom dočekali s olakšanjem, ali i sa snažnim osjećajem da je do njega došlo nakon predugog perioda nekažnjavanja.<ref name="RFERL_Reactions_26_05_2011">{{cite news |author=RFE/RL |title=In Belgrade And Sarajevo, A Mix Of Relief, Anger, And Painful Memories |url=https://www.rferl.org/a/in_belgrade_and_sarajevo_a_mix_of_relief_anger_and_pain/24206293.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==== Reakcije u Srbiji ==== Neposredno nakon objave hapšenja, reakcije u Srbiji bile su podijeljene. Predsjednik [[Boris Tadić]] izjavio je 26. maja 2011. da je hapšenjem završen "težak period" u historiji Srbije i da je time Srbiji otvoren put prema članstvu u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]]. Hapšenje je predstavio i kao dokaz pune saradnje Srbije s [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-om]], najavivši i istragu o osobama koje su Mladiću pomagale u skrivanju.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic" /> Tužilaštvo MKSJ-a pozdravilo je hapšenje i posebno odalo priznanje radu srbijanskih vlasti, uključujući [[Vijeće za nacionalnu sigurnost Republike Srbije|Vijeće za nacionalnu sigurnost]] i Akcionjski tim za lociranje bjegunaca. Glavni tužilac [[Serge Brammertz]] naglasio je da hapšenje predstavlja važan korak za žrtve i međunarodnu krivičnu pravdu.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic" /> Istovremeno, dio javnosti oštro se protivio hapšenju i izručenju Mladića. Nekoliko sati nakon objave hapšenja, grupa mladića okupila se na [[Trg republike (Beograd)|Trgu republike]] u [[Beograd]]u uzvikujući parole podrške Mladiću. Kasnije istog dana na istom mjestu okupilo se oko 200 ljudi, ali su se razišli nakon upozorenja policije da skup nije prijavljen. Tokom večeri policija je ponovo intervenisala protiv manje grupe demonstranata.<ref name="RSE_2011_Beograd_Demonstranti_Razisli">{{cite web |title=Beograd: Demonstranti se razišli nakon upozorenja policije |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24206305.html |publisher=Radio Slobodna Evropa |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="RSE_2011_Protest_Trg">{{cite web |title=Desetak ljudi protestuje u centru Beograda zbog hapšenja Mladića |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24206178.html |publisher=Radio Slobodna Evropa |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Širi indikator tadašnjeg raspoloženja javnosti bilo je istraživanje [[Javno mnijenje|javnog mnijenja]] provedeno početkom maja 2011. i objavljeno nekoliko dana prije hapšenja. Prema podacima koje je iznio [[Rasim Ljajić]], tadašnji predsjednik Nacionalnog vijeća za saradnju s MKSJ-om, 51% ispitanika protivilo se izručenju Mladića MKSJ-u, dok je 34% podržavalo njegovo hapšenje. Oko 40% ispitanika smatralo ga je herojem, 53% je MKSJ smatralo pristrasnim, a 78% ispitanih izjavilo je da ne bi prijavilo Mladićevo skrovište ni za nagradu od deset miliona eura.<ref name="RSE_2011_Ljajic_Istrazivanje">{{cite web |title=Ljajić: Više od 50 posto građana Srbije ne bi izručilo Mladića |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24109530.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=16. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Ovi podaci odnosili su se na period neposredno prije hapšenja. [[Srpska radikalna stranka]] (SRS) organizovala je masovni protest protiv hapšenja i izručenja, koji je održan 29. maja 2011. na platou ispred [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Doma Narodne skupštine]] u Beogradu. Prema procjeni Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije, na skupu je učestvovalo oko 15.000 ljudi, dok su medijski izvještaji govorili o više hiljada učesnika. Organizatori su skup predstavili kao vid otpora saradnji Srbije s MKSJ-om i politici tadašnje vlasti.<ref name="RSE_2011_Miting_Neredi">{{cite web |title=Preko 180 privedenih u neredima u Beogradu |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/incidenti_na_mitingu_podrske_mladicu_/24208949.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Politika_2011_Protest_Sukobi">{{cite news |title=Protest završen sukobima demonstranata i policije, 110 privedenih |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/178959/protest-zavrsen-sukobima-demonstranata-i-policije-110-privedenih |publisher=Politika |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Na skupu su prisustvovali visoki funkcioneri SRS-a, Mladićev sin Darko Mladić i supruga Bosiljka Mladić, te aktivisti ultradesničarskih organizacija [[Otačastveni pokret Obraz|Obraz]] i [[Pokret 1389]], predvođeni liderom Obraza [[Mladen Obradović|Mladenom Obradovićem]]. Učesnici su nosili zastave Srbije i SRS-a, [[Četnici|četnička]] obilježja te fotografije Mladića, [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]].<ref name="RSE_2011_Miting_Podrska">{{cite web |title=Beograd: Više hiljada ljudi na mitingu podrške Mladiću |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24208935.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="Zoric_2011">{{cite web |last=Zorić |first=Ognjen |title=Na skupu podrške Mladiću prštale uvrede i govor mržnje |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/na_mitingu_podrske_mladicu_prstale_uvrede_i_govor_mrznje_/24209012.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=30. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Među govornicima bili su potpredsjednik SRS-a [[Dragan Todorović]], [[Zoran Krasić]], [[Kosta Čavoški]], [[Ivana Žigon]] i [[Darko Mladić]]. Todorović je na skupu pozvao na prekid saradnje Srbije s Haškim tribunalom, dok je Krasić Tribunal označio kao antisrpski sud i pozvao na prekid saradnje s njim. Čavoški je osporavao legitimitet Tribunala, navodeći da ga ne treba priznavati.<ref name="Politika_2011_Protest_Sukobi" /><ref name="Zoric_2011" /> Na skupu je pročitana i poruka [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]], koji se tada nalazio u pritvoru MKSJ-a. Poruku je pročitao njegov trinaestogodišnji sin Vladimir Šešelj. U poruci je Šešelj osudio hapšenje i najavljeno izručenje Mladića, dok je odgovornost za takvu politiku pripisao predsjedniku Srbije Borisu Tadiću.<ref name="Zoric_2011" /><ref name="Nezavisne_2011_Miting_Podrska">{{cite news |title=Na mitingu podrške Mladiću više od 10.000 ljudi |url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/Na-mitingu-podrske-Mladicu-vise-od-10000-ljudi/91450 |publisher=Nezavisne novine |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Darko Mladić odbacio je optužbe protiv svog oca, navodeći da Ratko Mladić nije ratni zločinac, nego "borac za slobodu svog naroda". Istovremeno je pozvao okupljene da skup protekne mirno i prenio poruku svog oca da "ne udari Srbin na Srbina".<ref name="Zoric_2011" /><ref name="NSPM_2011_Darko_Mladic">{{cite web |title=Darko Mladić: Moj otac nije zločinac, već borac za slobodu svog naroda |url=https://www.nspm.rs/hronika/darko-mladic-moj-otac-nije-zlocinac-vec-borac-za-slobodu-svog-naroda.html |publisher=Nova srpska politička misao |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Tokom skupa zabilježene su uvredljive i huškačke parole. Pred sam završetak mirnog dijela protesta, izbili su žestoki sukobi između grupe demonstranata i policije. Nekoliko desetaka izgrednika gađalo je policiju kamenjem, flašama i pirotehničkim sredstvima, na šta je policija odgovorila upotrebom suzavca, konjice i jedinica za razbijanje demonstracija. Potpredsjednik SRS-a Dragan Todorović izjavio je da stranka nije odgovorna za nerede i da su sukobe izazvale ubacivane grupe van kontrole organizatora.<ref name="RSE_2011_Todorovic_SRS">{{cite web |title=Todorović: SRS nije odgovorna za nerede |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/24208977.html |publisher=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Ministar unutrašnjih poslova [[Ivica Dačić]] saopštio je da je tokom nereda privedeno 111 osoba (među kojima i 17 pripadnika [[Pokret 1389|Pokreta 1389]]), te da je povrijeđeno više od 30 policajaca i demonstranata uz materijalnu štetu na gradskoj imovini i policijskim vozilima.<ref name="VladaSrbije_2011_Dacic_Privedeni">{{cite web |title=111 persons taken in conflicts between police, hooligans following protest of support to Mladic |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76622/111-persons-taken-in-conflicts-between-police-hooligans-following-protest-of-support-to-mladic.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602181500/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/76622/111-persons-taken-in-conflicts-between-police-hooligans-following-protest-of-support-to-mladic.php |archive-date=2. 6. 2011 |url-status=live |publisher=[[Vlada Republike Srbije]] |date=30. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> ==== Reakcije u Republici Srpskoj ==== [[Datoteka:Бања Лука протести.jpg|mini|desno|300px|Pristalice Mladića na skupu podrške u [[Banja Luka|Banja Luci]]]] [[Datoteka:Митинг подршке генералу Ратку Младићу у Бањалуци4.jpg|mini|desno|300px|Skup podrške generalu Ratku Mladiću u [[Banja Luka|Banja Luci]]]] Hapšenje Mladića izazvalo je u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] niz skupova podrške, posebno među boračkim organizacijama i dijelom nacionalno orijentisane javnosti. Prema izvještajima od kraja maja 2011, protestni skupovi održani su na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], u [[Sokolac|Sokocu]], [[Han Pijesak|Han Pijesku]], [[Foča|Foči]], [[Kalinovik|Kalinoviku]], [[Nevesinje|Nevesinju]] i [[Zvornik|Zvorniku]], dok je centralni skup održan 31. maja u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Boračka organizacija Republike Srpske (BORS) bila je organizator ili glavni organizator više tih skupova.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka">{{cite news |title=Miting podrške Mladiću u Banjaluci |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/region/901072/miting-podrske-mladicu-u-banjaluci.html |publisher=Radio-televizija Srbije (RTS) |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref> Jedan od prvih većih skupova održan je 28. maja u [[Sokolac|Sokocu]], gdje se, prema izvještaju agencije Beta, okupilo više od hiljadu ljudi. Na skupu je Mladić predstavljen kao utemeljivač [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i BORS-a, dok je predsjednik Predsjedništva BORS-a [[Dražen Perendija]] kritikovao njegovo hapšenje i najavljeno izručenje [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-u]].<ref name="Blic_2011_Sokolac">{{cite news |title=Protesti na Sokocu zbog hapšenja Ratka Mladića |url=https://www.blic.rs/vesti/republika-srpska/protesti-na-sokocu-zbog-hapsenja-ratka-mladica/er5wtts |newspaper=Blic |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="RadioSarajevo_2011_Sokolac">{{cite news |title=Više hiljada ljudi na protestima na Sokocu |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/vise-hiljada-ljudi-na-protestima-na-sokocu/54604 |publisher=[[Radio Sarajevo|Radiosarajevo.ba]] |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Posebno značajan bio je skup 29. maja u [[Kalinovik|Kalinoviku]], Mladićevom rodnom mjestu. Organizovala ga je Boračka organizacija Republike Srpske, a prema izvještajima okupilo se nekoliko hiljada ljudi, uključujući učesnike iz Hercegovine, Sarajevsko-romanijske regije i gornjeg Podrinja. Na skupu je Mladić, također predstavljen kao utemeljivač [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i BORS-a. Predsjednik BORS-a [[Pantelija Ćurguz]] izjavio je da je Mladić ostavio zadatak srpskom narodu da čuva i gradi Republiku Srpsku, dok je predsjednik Predsjedništva BORS-a Dražen Perendija rekao da će Mladić ostati zapamćen među Kalinovčanima i Srbima. Okupljeni su nosili transparente na kojima je pisalo: "Uzeli ste nam orla, ali je ostalo gnezdo", a na ulasku u Kalinovik postavaljen je veliki transparent na kojem je ispisano "Dobro došli u Mladićevo, svi smo mi Ratko".<ref name="RTS_2011_Kalinovik">{{cite news |title=Skup podrške Mladiću u Kalinoviku |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/region/900060/skup-podrske-mladicu-u-kalinoviku.html |publisher=Radio-televizija Srbije (RTS) |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref><ref name="GlasSrpske_2011_Kalinovik">{{cite news |last=Domazet |first=Željka |title=Podrška Mladiću u rodnom Kalinoviku |url=https://www.glassrpske.com/lat/novosti/politika/podrska-mladicu-u-rodnom-kalinoviku/58521 |newspaper=Glas Srpske |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Latn}}</ref> Centralni skup održan je 31. maja na [[Trg Krajine|Trgu Krajine]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Prema RTS-u, okupilo se oko 10.000 ljudi, dok je Politika izvijestila o više od 12.000 učesnika. Među okupljenima bili su bivši pripadnici VRS-a i građani iz različitih dijelova Republike Srpske. Učesnici su nosili zastave Republike Srpske, fotografije Mladića i ratne zastave Vojske Republike Srpske, a skup je, prema izvještajima, protekao bez većih incidenata.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka" /><ref name="Politika_2011_Miting">{{cite news |title=Miting podrške Mladiću |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/179244/miting-podrske-mladicu |newspaper=Politika |date=29. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=sr-Cyrl}}</ref> Na banjalučkom skupu govorio je predsjednik BORS-a [[Pantelija Ćurguz]], koji je predložio da Mladić bude proglašen "herojem odbrambeno-otadžbinskog rata Republike Srpske". Ćurguz je također pozvao Vladu Republike Srpske da osigura sredstva za odbranu Mladića, [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i drugih osoba optuženih za [[Ratni zločin|ratne zločine]] pred međunarodnim i domaćim sudovima, te da formira stručne timove za njihovu odbranu.<ref name="RTS_2011_Miting_Banjaluka" /> Za razliku od organizatora i govornika na skupu, predsjednik Republike Srpske [[Milorad Dodik]] nije prisustvovao banjalučkom protestu. Već 26. maja, neposredno nakon objave Mladićevog hapšenja, Dodik je izjavio da hapšenje predstavlja ispunjavanje međunarodnih obaveza koje su države regiona preuzele [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskim sporazumom]]. Istovremeno je naglasio da institucije Republike Srpske nisu niti će štititi osobe koje su počinile ratne zločine, bez obzira na njihovu etničku ili vjersku pripadnost.<ref name="B92_2011_Mladic_Arrest_Reactions">{{cite news |title=Dodik says Mladić arrest "fulfills Dayton obligations" |url=https://www.b92.net/o/eng/news/region-article?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74573 |newspaper=B92 |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528094522/https://www.b92.net/o/eng/news/region-article?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74573 |archive-date=28. 5. 2011 |url-status=live |language=en}}</ref> Dodikovo odsustvo sa skupa i njegova početna reakcija bili su predmet tadašnjih političkih analiza. Radio Slobodna Evropa ocijenio je da je političko rukovodstvo Republike Srpske nastojalo istovremeno izbjeći otvoreni sukob s nacionalno orijentiranim dijelom biračkog tijela i zadržati odnos saradnje sa zvaničnim Beogradom i obaveze proistekle iz Dejtonskog sporazuma. Isti izvor navodi da se na banjalučkom skupu gotovo uopće nije govorilo o zločinima za koje je Mladić bio optužen, već se o njemu govorilo kao o osobi zaslužnoj za stvaranje i opstanak Republike Srpske.<ref name="RSE_2011_Bjelajac">{{cite news |last=Bjelajac |first=Maja |title=Vlasti RS između Mladićevaca i Beograda |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/plp_ratko_mladic_ratni_zlocini_rs/24215155.html |newspaper=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=5. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Reakcije u Republici Srpskoj nisu, međutim, bile potpuno jedinstvene. Na dan hapšenja u Banjoj Luci zabilježene su različite reakcije građana: od otvorenog protivljenja hapšenju i izražavanja podrške Mladiću do stavova da osoba za koju se utvrdi da je počinila zločine treba za njih odgovarati. Pojedini građani istovremeno su izražavali uvjerenje da Mladić nije kriv i da je njegovo hapšenje negativno za Srbe, ali i stav da bi procesuiranje ratnih zločina moglo pomoći da se društvo prestane baviti ratnim naslijeđem.<ref name="RadioSarajevo_2011_BanjaLuka_1">{{cite news |title=Banja Luka: Reakcije na hapšenje Mladića |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka-reakcije-na-hapsenje-mladica/54444 |publisher=Radiosarajevo.ba |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Reakcije žrtava, porodica žrtava i zvaničnika Bosne i Hercegovine ==== [[Datoteka:Exhumations in Srebrenica 1996.jpg|mini|desno|300px|Ekshumacije žrtava [[genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] (1996)]] [[Datoteka:Srebrenica Massacre - Exhumed Grave of Victims - Potocari 2007.jpg|mini|desno|300px|Ekshumirana masovna grobnica žrtava [[genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] u [[Potočari|Potočarima]] (2007)]] Hapšenje Ratka Mladića 26. maja 2011. izazvalo je među preživjelima, porodicama žrtava i predstavnicima udruženja žrtava različite reakcije. U Sarajevu su pojedini građani izražavali zadovoljstvo zbog hapšenja, ali i ogorčenje zbog činjenice da je Mladić gotovo 16 godina bio nedostupan pravosuđu. Radio Slobodna Evropa zabilježio je neposredno nakon hapšenja reakcije u kojima su se zadovoljstvo zbog njegovog privođenja i bolna sjećanja na ratne događaje pojavljivali istovremeno.<ref name="RFERL_Reactions_26_05_2011"/> Među porodicama žrtava iz [[Srebrenica|Srebrenice]] reakcije su bile različite. [[Sabaheta Fejzić]], koja je u Srebrenici izgubila jedinog sina, supruga i mnoge druge muške članove porodice, izjavila je da hapšenje predstavlja "mali dio pravde" za njeno srce, dušu i bol. Prisjetila se i susreta s Mladićem u [[Potočari]]ma u julu 1995, kada je, prema njenom svjedočenju, Mladić obećavao sigurnost stanovništvu, nakon čega su počela ubistva. Fejzić je navela da su njenog sina odveli dok je porodica napuštala Potočare i da je njegove posmrtne ostatke pronašla u masovnoj grobnici i ukopala dvije godine prije intervjua, dok je još tragala za tijelom supruga.<ref name="IrishTimes_2011_Mladic_Arrest_Justice">{{cite news |title='A small bit of justice for my heart' |url=https://www.irishtimes.com/news/a-small-bit-of-justice-for-my-heart-1.582916 |newspaper=The Irish Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Munira Subašić]], predsjednica udruženja "[[Majke Srebrenice]]", pozdravila je hapšenje, ali je izrazila žaljenje što žrtve koje su ubijene nisu dočekale taj dan. Izjavila je da je sretna što je doživjela da Mladić bude priveden pravdi i da očekuje da odgovara za ono što je učinio u Srebrenici. Istovremeno je navela da su mnoge druge majke imale istu želju, ali nisu dočekale njegovo hapšenje. Subašić je u Srebrenici izgubila sina, supruga i još 20 članova porodice.<ref name="Guardian_Subasic_2011">{{cite news |last=Traynor |first=Ian |title=Serbia arrests Ratko Mladic to 'lift stain' of Bosnia atrocities |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/26/ratko-mladic-arrest-serbia-bosnia |newspaper=The Guardian |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Zejna Ademović]] i njene kćerke Sanela, Senada i Zejnija, koje su se nakon rata iz Srebrenice preselile u Irsku, također su reagovale na hapšenje. Porodica je u Srebrenici 1995. izgubila brojne članove u užoj i široj rodbini. Reagujući na vijest o hapšenju, Sanela Ademović je izjavila da je Mladić za njih predstavljao figuru poput [[Hitler]]a i da su im se objavom vijesti vratila sva potisnuta sjećanja na ratne traume. Članice porodice su naglasile da, iako dolazi sa velikim zakašnjenjem, privođenje optuženog predstavlja neophodan korak ka ostvarivanju pravde.<ref name="IrishTimes_2011_Memories_Flooding_Back">{{cite news |title=News brings memories flooding back |url=https://www.irishtimes.com/news/news-brings-memories-flooding-back-1.582924 |newspaper=The Irish Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Kada Hotić]], koja je u Srebrenici izgubila sina, supruga i dvojicu braće, također je komentarisala hapšenje. U izjavi koju je prenio [[Los Angeles Times]] dovela je u pitanje vrijeme hapšenja i ocijenila da je Srbija odlučila predati Mladića u trenutku kada joj je njegovo izručenje bilo politički korisno, posebno u kontekstu nastojanja da napreduje prema članstvu u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].<ref name="LATimes_2011_Chu_Cirjakovic_Mladic">{{cite news |last1=Chu |first1=Henry |last2=Cirjakovic |first2=Zoran |title=Ratko Mladic’s arrest a milestone for Serbia |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2011-may-27-la-fg-mladic-arrest-20110527-story.html |newspaper=Los Angeles Times |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Zumra Šehomerović]], članica udruženja "[[Majke Srebrenice]]", također je govorila o dugom čekanju na hapšenje. U izvještaju [[Deutsche Welle]] nekoliko dana nakon hapšenja izjavila je da joj Mladićevo privođenje znači, ali da je željela da se dogodilo mnogo ranije, dok je on bio mlađi i sposobniji da odgovara pred sudom. Naglasila je i da zločini ne bi trebali ostati nekažnjeni i da počinioci trebaju odgovarati pred pravdom.<ref name="DW_2011_Paas_Slanjankic_Srebrenica">{{cite news |last1=Paas |first1=Jörg |last2=Slanjankić |first2=Azer |title=Potresna sjećanja iz Srebrenice: 'Majko, ne daj me, ne ostavljaj me....' |url=https://www.dw.com/bs/potresna-sje%C4%87anja-iz-srebrenice-majko-ne-daj-me-ne-ostavljaj-me/a-15222950 |publisher=Deutsche Welle |date=10. 7. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525120000/https://www.dw.com/bs/potresna-sje%C4%87anja-iz-srebrenice-majko-ne-daj-me-ne-ostavljaj-me/a-15222950 |archive-date=25. 5. 2021 |url-status=live |language=bs}}</ref> [[Hajra Ćatić]], predsjednica udruženja "[[Žene Srebrenice]]", ocijenila je hapšenje kao veoma važan događaj nakon 16 godina čekanja. U Srebrenici je izgubila sina i supruga. U razgovoru nakon hapšenja govorila je o značaju Mladićevog privođenja za porodice žrtava.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011">{{cite news |title=Cynicism replaces relief after Mladic's arrest |url=https://www.abc.net.au/news/2011-05-27/cynicism-replaces-relief-after-mladics-arrest/2733362 |publisher=ABC News |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Među preživjelima Srebrenice bio je i [[Mevludin Orić]], koji je preživio strijeljanje zarobljenika u julu 1995. Nakon hapšenja govorio je o sjećanjima na događaje kojima je svjedočio i o ljudima koji su ubijeni u njegovoj blizini. Njegovo svjedočenje objavljeno je u izvještaju [[ABC News]] o reakcijama preživjelih nakon Mladićevog hapšenja.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011" /> Među preživjelima [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] Jasminka Pavlović izjavila je da je, nakon 44 mjeseca provedena pod opsadom, zadovoljna što je Mladić uhapšen i da je "pravda zadovoljena". Omer Hodžić, koji je također preživio opsadu Sarajeva, rekao je da će pravda na kraju biti zadovoljena, ali da je šteta što Mladić nije uhapšen ranije. Hasan Alagić, sedamdesetšestogodišnji Sarajlija koji je preživio opsadu, ocijenio je da je Srbija djelovala pod pritiskom [[Evropa|Evrope]], ali je istovremeno rekao da mu je drago što je Mladić uhapšen zbog žrtava, posebno onih u Srebrenici.<ref name="ABC_Catic_27_05_2011" /> Reakcije preživjelih zabilježene su i u dijaspori. Hajreta Ćustović, koja je živjela u Australiji, izjavila je da je zbog rata izgubila oca, djeda, tetku i više od polovine muških članova porodice. Navela je da je sretna zbog Mladićevog hapšenja, ali i ogorčena zbog toga što je do njega došlo tek nakon 16 godina. Mina Kojić, čiji je otac ubijen u Srebrenici, rekla je da je veoma sretna zbog hapšenja i da ga doživljava kao zatvaranje jednog poglavlja svog života.<ref name="ABC_Diaspora_28_05_2011">{{cite news |last=Carbonell |first=Rachel |title=Mladic arrest bittersweet for Bosnian survivors |url=https://www.abc.net.au/news/2011-05-28/mladic-arrest-bittersweet-for-bosnian-survivors/2735160 |publisher=ABC News |date=28. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Senata Softić-Telalović]], predsjednica Australijsko vijeće bosanskohercegovačkih organizacija, govorila je o reakcijama bosanskohercegovačke zajednice u Australiji nakon hapšenja. Navela je da su članovi zajednice bili zadovoljni zbog hapšenja, ali istovremeno ljuti zbog činjenice da je Mladić toliko dugo izbjegavao hapšenje i suočavanje s pravosuđem.<ref name="ABC_Diaspora_28_05_2011" /> Nekoliko dana nakon hapšenja reakcije preživjelih ponovo su zabilježene povodom Mladićevog prvog pojavljivanja pred MKSJ-om. Suada Kapić, koja je preživjela opsadu Sarajeva i kasnije prikupljala dokumentaciju o životu pod opsadom, rekla je da joj je bilo dovoljno da ga konačno vidi pred sudom. Alma Mašić, koja je tokom rata radila za međunarodnu humanitarnu organizaciju i posjećivala različita ratišta, uključujući Srebrenicu, govorila je o reakcijama porodica žrtava koje je susrela nakon hapšenja. [[The Guardian]] je 3. juna 2011. objavio razgovore s preživjelima i osobama koje su tokom rata radile s civilnim stanovništvom.<ref name="Guardian_2011_Beaumont_1">{{cite news |last=Beaumont |first=Peter |title=Survivors react to Ratko Mladic's court appearance: 'It's too late for euphoria' |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/03/survivors-bosnian-war-ratko-mladic |newspaper=The Guardian |date=3. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Predstavnici žrtava i zvaničnici Bosne i Hercegovine također su reagovali na hapšenje. [[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] [[Sadik Ahmetović]] izjavio je 26. maja da hapšenje predstavlja "satisfakciju za sve žrtve u BiH" i da pokazuje da je pravda spora, ali dostižna. Očekivao je da će Mladiću biti suđeno pred MKSJ-om za zločine za koje je bio optužen.<ref name="RSE_2011_Kovacevic_Satisfakcija">{{cite news |last=Kovačević |first=Žana |title=BiH: Hapšenje Mladića satisfakcija za sve žrtve |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih_hpsenje_satisfakcija_za_sve_zrtve/24205952.html |newspaper=[[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić]] pozdravio je hapšenje i izrazio zadovoljstvo što će Mladić biti izveden pred sud i odgovarati za zločine počinjene u Bosni i Hercegovini, posebno za zločine počinjene u Srebrenici. Istovremeno je naveo da je hapšenje za porodice žrtava došlo mnogo kasnije nego što je trebalo.<ref name="Predsjednistvo_Komsic_2011">{{cite web |title=Statement of BiH Presidency Member Željko Komšić for the press over the arrest of Ratko Mladić |url=https://predsjednistvobih.ba/saop/saziv5/default.aspx?id=38161&langTag=en-US |publisher=[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Hapšenje je pozdravio i [[Sven Alkalaj]], [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], koji je izjavio da je hapšenje dugo očekivano i da predstavlja korak koji može doprinijeti pomirenju u regiji.<ref name="Reuters_Alkalaj_27_05_2011">{{cite news |last=Vasovic |first=Aleksandar |title=‘Mladic will finally be held accountable’ |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2011-05-27-mladic-will-finally-be-held-accountable/ |newspaper=Mail & Guardian |date=27. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Međunarodne organizacije za ljudska prava također su hapšenje povezivale s pravdom za žrtve. [[Human Rights Watch]] ocijenio je 26. maja 2011. da hapšenje, gotovo 16 godina nakon podizanja optužnice, predstavlja završetak perioda nekažnjivosti povezanog s Mladićevim bijegom i važan događaj za žrtve.<ref name="HRW_Mladic_26_05_2011">{{cite news |title=Bosnia: Mladic Arrest Ends Reign of Impunity |url=https://www.hrw.org/news/2011/05/26/bosnia-mladic-arrest-ends-reign-impunity |publisher=Human Rights Watch |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Amnesty International]] je istog dana hapšenje opisao kao važan korak prema pravdi za žrtve [[Ratni zločin|ratnih zločina]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]] i [[genocid]]a u Bosni i Hercegovini.<ref name="Amnesty_Mladic_26_05_2011">{{cite news |title=Ratko Mladić arrest 'a major step towards justice' |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2011/05/ratko-mladic-arrest-e-major-step-towards-justicee/ |publisher=Amnesty International |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> [[Američki predsjednik]] [[Barack Obama]] izjavio je 26. maja da hapšenje predstavlja važan dan za porodice Mladićevih žrtava, ali da ubijene osobe ne mogu biti vraćene. Izrazio je nadu da će hapšenje porodicama žrtava pružiti određenu utjehu i naglasio da će Mladić sada morati odgovarati pred sudom.<ref name="Obama_Mladic_2011">{{cite news |title=Statement by the President on the Arrest of Ratko Mladic |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2011/05/26/statement-president-arrest-ratko-mladic |publisher=[[Bijela kuća]] |date=26. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Transfer u Hag === [[Datoteka:Awaiting mr. Mladić in The Hague (3).jpg|mini|desno|300px|Televizijska vozila za prijenos uživo ispred MKSJ-a dan prije Mladićevog dolaska u Nizozemsku]] Nakon što je 31. maja 2011. Krivično vanpretresno vijeće Odjeljenja za ratne zločine Višeg suda u Beogradu odbilo žalbu odbrane i potvrdilo da su ispunjeni uslovi za izručenje, ministrica pravde Srbije [[Snežana Malović]] istog je dana donijela formalnu odluku o izručenju Ratka Mladića [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]]. Prema navodima [[Vlada Republike Srbije|Vlade Srbije]], odluka je donesena na osnovu ustavnih i zakonskih ovlaštenja ministrice pravde i odluke nadležnog vijeća za ratne zločine.<ref name="SrbijaGov_2011_Mladic_Handover" /> Prije izručenja, Mladiću je 31. maja, pod jakim sigurnosnim mjerama, omogućeno da posjeti grob svoje kćerke Ane na beogradskom groblju. Posjeta je održana rano ujutro, a zamjenik tužioca za ratne zločine Srbije [[Bruno Vekarić]] naveo je da nije bila javno najavljena zbog sigurnosnih razloga. Nakon posjete Mladić je vraćen u pritvorsku jedinicu u Beogradu.<ref name="Guardian_Grave_2011">{{cite news |agency=Associated Press |title=Ratko Mladic visits daughter's grave while waiting for extradition |url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/31/mladic-daughter-grave-visit-extradition |newspaper=The Guardian |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Izručenje je izvršeno 31. maja 2011. Mladić je prebačen iz Srbije avionom Vlade Srbije, koji je u večernjim satima sletio na [[Aerodrom "Rotterdam–Den Haag"|aerodrom "Rotterdam–Den Haag"]] u Nizozemskoj. Nakon slijetanja uslijedio je transfer prema Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija u [[Scheveningen]]u, gdje su bili smješteni pritvorenici Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju.<ref name="IrishTimes_2011">{{cite web |title=Ratko Mladic extradited from Serbia to The Hague |url=https://www.irishtimes.com/news/ratko-mladic-extradited-from-serbia-to-the-hague-1.877425 |publisher=The Irish Times |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=en}}</ref> Prema izvještaju nizozemskog javnog servisa (NOS), avion je nakon slijetanja uveden u hangar, dok su s aerodroma istovremeno krenuli helikopteri i kolona vozila. Jedan od helikoptera sletio je u krug zatvora u Scheveningenu, dok su u zatvorski kompleks ušla i vozila; NOS u trenutku objavljivanja izvještaja nije mogao sa sigurnošću potvrditi kojim je prijevoznim sredstvom Mladić prebačen iz Rotterdama.<ref name="NOS_31_05_2011">{{cite web |title=Mladic aangekomen in Scheveningen |url=https://nos.nl/artikel/244909-mladic-aangekomen-in-scheveningen |publisher=NOS |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=nl}}</ref> Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju potvrdio je 31. maja da je Mladić prebačen u pritvor Suda i primljen u Pritvorsku jedinicu Ujedinjenih nacija u Scheveningenu. MKSJ je saopštio da će nakon prijema biti obavljen potpuni ljekarski pregled, da će njegovo zdravstveno stanje biti kontinuirano praćeno kao i da će mu biti pruženo potrebno liječenje. Tribunal je također najavio da će datum njegovog prvog pojavljivanja pred sudijom biti naknadno objavljen.<ref name="ICTY_Custody_31_05_2011">{{cite web |title=Ratko Mladić u pritvoru Međunarodnog suda |url=https://www.icty.org/bcs/press/ratko-mladi%C4%87-u-pritvoru-me%C4%91unarodnog-suda |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=31. 5. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> MKSJ je 1. juna objavio da je prvo pojavljivanje Mladića pred sudom zakazano za 3. juni 2011. u 10:00 sati u sudnici I.<ref name="ICTY_InitialAppearance_01_06_2011">{{cite web |title=Prvo stupanje Ratka Mladića pred sud u petak, 3. juna 2011. u 10:00 sati |url=https://www.icty.org/bcs/press/prvo-stupanje-ratka-mladi%C4%87a-pred-sud-u-petak-3-juna-2011-u-1000-sati |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=7. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Pretpretresni postupak == === Prvo pojavljivanje pred Sudom === Prvo pojavljivanje Ratka Mladića pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] održano je 3. juna 2011. u sudnici I u [[Hag]]u. Pretresnim vijećem predsjedavao je sudija [[Alphons Orie]], a članovi vijeća bili su [[Christoph Flügge]] i [[Bakone Justice Moloto]].<ref name="ICTY_Scheduling_01_06_2011">{{cite web |title=Scheduling Order for Initial Appearance |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tord/en/110601.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Za potrebe prvog pojavljivanja Mladiću je 1. juna 2011. dodijeljen branilac po službenoj dužnosti, advokat [[Aleksandar Aleksić]] iz Srbije. Njegovo imenovanje odnosilo se na prvo pojavljivanje i druga pitanja za koja je bila potrebna pravna zastupljenost do imenovanja stalnog branioca.<ref name="ICTY_Assignment_Aleksic">{{cite web |title=Decision on Assignment of Counsel |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/121108.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 11. 2012 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na početku ročišta sudija [[Alphons Orie|Orie]] utvrdio je identitet optuženog i objasnio mu njegova procesna prava. U skladu s pravilom 62 Pravilnika o postupku i dokazima, optuženom je trebalo pročitati optužnicu ili je omogućiti da bude pročitana na jeziku koji razumije. Orie je Mladića pitao želi li da mu se optužnica pročita u cijelosti. Mladić je odgovorio: "Ne želim da mi se pročita nijedno slovo ili rečenica te optužnice." Nakon što se odrekao prava da mu se optužnica pročita u cijelosti, sudija Orie pročitao je samo njen sažetak, kako bi sa sadržajem optužnice bili upoznati optuženi i javnost.<ref name="ICTY_Orie_Disqualification_2016">{{cite web |title=Decision on Defence motion seeking to disqualify the Honourable Judge Alphons Orie and the Honourable Judge Christoph Flugge |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/presdec/en/160826.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=26. 8. 2016 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Sažetak optužnice obuhvatio je navode o zločinima za koje se Mladić teretio, uključujući [[genocid]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i kršenja zakona i običaja ratovanja počinjena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U okviru optužnice Mladiću se stavljala na teret individualna krivična odgovornost prema članu 7(1) Statuta MKSJ-a, kao i odgovornost nadređenog prema članu 7(3).<ref name="ICTY_KeyInformation">{{cite web |title=Ratko Mladić Case – Key Information & Timeline |url=https://www.icty.org/en/node/10764 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon čitanja sažetka optužnice, Mladić je odbio da se izjasni o krivici. Rekao je da želi dodatno vrijeme da pročita optužnicu i razmotri njene navode sa svojim advokatima. U vezi s optužnicom izjavio je da mu je potrebno više od mjesec dana za razmatranje onoga što je nazvao "monstruoznim riječima".<ref name="ICTY_Digest_14_06_2011">{{cite web |title=ICTY Digest, 14 June 2011 |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/ICTYDigest/2011/icty_digest_97_en.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=14. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Branilac Aleksandar Aleksić rekao je da je sa Mladićem pregledao optužnicu, koja je imala 37 stranica, te da nije stekao utisak da Mladić nije razumio optužbe protiv njega. Mladić se, međutim, nije želio izjasniti o krivici tokom tog ročišta.<ref name="IWPR_03_06_2011">{{cite news |last=Irwin |first=Rachel |title=Mladić odbio da se izjasni o krivici |url=https://iwpr.net/sr/global-voices/mladic-odbio-da-se-izjasni-o-krivici |publisher=Institute for War & Peace Reporting |date=8. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Pretresno vijeće je zbog toga odgodilo izjašnjenje o krivici i zakazalo novo pojavljivanje za 4. juli 2011. Sudija Orie najavio je da će, ukoliko Mladić ni tada ne bude želio da se izjasni, u njegovo ime biti uneseno izjašnjenje da nije kriv.<ref name="ICTY_Digest_14_06_2011"/> === Izjašnjenje o krivici === Novo pojavljivanje Ratka Mladića pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] održano je 4. jula 2011. u sudnici I u Hagu. Ročište je bilo zakazano nakon što se Mladić na prvom pojavljivanju 3. juna nije izjasnio o krivici.<ref name="ICTY_FurtherInitial_04_07_2011">{{cite news |title=Ponovno prvo stupanje Ratka Mladića pred Sud – završen proces akreditovanja |url=https://www.icty.org/bcs/press/ponovno-prvo-stupanje-ratka-mladi%C4%87a-pred-sud-%E2%80%93-zavr%C5%A1en-proces-akreditovanja |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="ICTY_Weekly_08_06_2011">{{cite web |title=Weekly Press Briefing – 08 June 2011 |url=https://www.icty.org/en/press/weekly-press-briefing-08-june-2011 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Ročištem je predsjedavao sudija [[Alphons Orie]], koji je zajedno sa sudijama [[Christoph Flügge|Christophom Flüggeom]] i [[Bakone Justice Moloto|Bakoneom Justiceom Molotom]] činio Pretresno vijeće I. Mladića je zastupao branilac po službenoj dužnosti [[Aleksandar Aleksić]], kojeg je zamjenik sekretara MKSJ-a odredio 2. juna 2011. za prvo pojavljivanje i druga pitanja za koja je do imenovanja stalnog branioca bila potrebna pravna zastupljenost.<ref name="ICTY_Aleksic_2013">{{cite web |title=Decision |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/130108.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=8. 1. 2013 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na početku ročišta 4. jula 2011. Mladić je ponovo pokrenuo pitanje sastava svoje odbrane. Protivio se tome da ga u postupku zastupa tadašnji dežurni branilac Aleksandar Aleksić i insistirao je na advokatima koje je sam želio angažovati. U prethodnim sedmicama Sekretarijat MKSJ-a nastojao je omogućiti Mladiću razgovore s advokatima koje je predložio. Mladić je 22. juna Sekretarijatu dostavio listu od sedam advokata, poredanih prema njegovim preferencijama, a 29. juna podnio je zahtjev za dodjelu branioca koje bi finansirao Tribunal i izjavu o svom imovnom stanju. U tom zahtjevu naveo je [[Miloš Šaljić|Miloša Šaljića]] i [[Branko Lukić (advokat)|Branka Lukića]]. Budući da Šaljić i Lukić u tom trenutku nisu bili na listi branioca koje je Sekretarijat već smatrao kvalifikovanim za imenovanje, njihove kvalifikacije morale su biti provjerene prije eventualnog imenovanja.<ref name="ICTY_Registry_Lukic_22_07_2011">{{cite web |title=Decision (Assignment of Counsel) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/110722.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom ročišta Mladić je više puta prekidao sudiju Oriea. U jednom trenutku obraćao se i posjetiocima u galeriji, zbog čega ga je sudija upozorio da mora poštovati red u sudnici. Mladić je također stavio kapu, objašnjavajući da mu je hladno, a sudija mu je naložio da je skine. Mladić je, između ostalog, nastojao objasniti zbog čega želi da ga zastupaju advokati koje je sam izabrao, navodeći da ne želi da mu se odbrana nameće. Branilac Aleksić izvijestio je vijeće da Mladić nije želio razgovarati s njim o svom izjašnjenju.<ref name="Guardian_04_07_2011">{{cite news |last=Gabbatt |first=Adam |title=Ratko Mladic ejected from war crimes court after refusing to enter plea |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/04/ratko-mladic-ejected-court |newspaper=The Guardian |date=4. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IWPR_04_07_2011">{{cite news |title=Mladiću naloženo da napusti sudnicu |url=https://iwpr.net/sr/global-voices/mladicu-nalozeno-da-napusti-sudnicu |publisher=Institute for War & Peace Reporting |date=8. 7. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Kada je Pretresno vijeće nastavilo s postupkom izjašnjenja o krivici, Mladić je odbio da se izjasni. Nastavio je prekidati sudiju i odbijao pratiti postupak, između ostalog skinuvši slušalice za simultani prijevod. Nakon više upozorenja, sudija Orie naredio je da Mladić bude udaljen iz sudnice. Ročište je nakratko prekinuto, nakon čega je nastavljeno bez njegovog prisustva u sudnici.<ref name="IWPR_04_07_2011"/><ref name="SENSE_04_07_2011">{{cite news |title=Mladic ejected from courtroom, judge enters a plea of not guilty on his behalf |url=https://archive.sensecentar.org/vijesti.php?aid=12956 |publisher=SENSE Agency |date=4. 7. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon udaljavanja Mladića, sudija Orie nastavio je postupak i pročitao tačke optužnice. Operativna optužnica koja je tada bila na snazi bila je Druga izmijenjena optužnica od 1. juna 2011. i sadržavala je 11 tačaka: dvije tačke za genocid, pet tačaka za zločine protiv čovječnosti i četiri tačke za kršenja zakona i običaja ratovanja.<ref name="ICTY_SecondAmendedIndictment">{{cite web |title=Prosecution's Second Amended Indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/110601.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=1. 6. 2011 |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se Mladić nije lično izjasnio o krivici, Pretresno vijeće je, u skladu s pravilom 62(A)(iv) Pravilnika o postupku i dokazima, u njegovo ime unijelo izjašnjenje da nije kriv po svih 11 tačaka optužnice. MKSJ je u kasnijim službenim dokumentima ovaj događaj evidentirao kao ''"not guilty plea"'' unesen u ime optuženog 4. jula 2011.<ref name="ICTY_Severance_2011" /><ref name="ICTY_CaseOverview">{{cite web |title=Predmet Ratko Mladić – Osnovne informacije i hronologija postupka |url=https://www.icty.org/bcs/cases/predmet-ratko-mladi%C4%87%E2%80%93osnovne-informacije-i-hronologija-postupka |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=8. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izjašnjenjem unesenim u njegovo ime Mladić je formalno negirao krivicu po svih 11 tada važećih tačaka optužnice. Time nije odlučeno o osnovanosti optužbi, već je ispunjen procesni zahtjev u pogledu izjašnjenja optuženog, čime su se stekli uslovi da postupak bude nastavljen u pretpretresnoj fazi.<ref name="ICC_Rules_of_Procedure_and_Evidence">{{cite web |title=Rules of Procedure and Evidence |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/RulesProcedureEvidenceEng.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="UN_2011_ICTY_S2011716">{{cite web |last=Robinson |first=Patrick |title=Assessment and report of Judge Patrick Robinson, President of the International Tribunal for the Former Yugoslavia, provided to the Security Council pursuant to paragraph 6 of Security Council resolution 1534 (2004) (S/2011/716) |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/completion_strategy_16nov2011_en.pdf |publisher=United Nations Security Council |date=16. 11. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Formiranje odbrane === Nakon imenovanja [[Aleksandr Aleksić|Aleksandra Aleksića]] za branioca po službenoj dužnosti za početno pojavljivanje i druga pitanja do imenovanja stalnog branioca, pitanje sastava Mladićeve odbrane ostalo je neriješeno. Mladić je zatražio da njegov glavni branilac bude [[Branko Lukić]], beogradski advokat koji je već zastupao više optuženih pred MKSJ-om. Mladić je Lukiću 20. jula 2011. dao punomoć za zastupanje pred Tribunalom, nakon čega je Sekretarijat započeo postupak njegovog formalnog imenovanja.<ref name="SENSE_Lukic_20_07_2011">{{cite news |title=Mladić izabrao Branka Lukića za branioca |url=https://archive.sensecentar.org/slucajevi.php?aid=14 |publisher=SENSE Centar za tranzicijsku pravdu |date=20. 7. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=sr}}</ref><ref name="RTS_Lukic_20_07_2011">{{cite web |title=Branko Lukić brani Mladića |url=https://www.rts.rs/lat/vesti/hronika/927818/branko-lukic-brani-mladica.html |website=RTS |date=20. 7. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Zamjenik sekretara MKSJ-a je 22. jula 2011. formalno imenovao Lukića za glavnog branioca na privremeni period od 120 dana i istovremeno razriješio Aleksića dužnosti. Privremeno imenovanje bilo je povezano s postupkom utvrđivanja Mladićevih finansijskih mogućnosti, odnosno provjerom ispunjava li uslove da troškove odbrane snosi Tribunal. U odluci je navedeno da je takvo privremeno imenovanje bilo potrebno kako bi se osiguralo njegovo pravo na branioca dok Sekretarijat ne završi provjeru njegovih finansijskih mogućnosti.<ref name="ICTY_Registry_Lukic_22_07_2011" /> Lukićev privremeni angažman produžen je 18. novembra 2011. za dodatnih 120 dana, počevši od 19. novembra. Sekretarijat je naveo da je produženje potrebno radi zaštite Mladićevog prava na branioca dok je još trajala provjera njegovih finansijskih mogućnosti.<ref name="ICTY_Lukic_Extension_18_11_2011">{{cite web |title=Decision |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Decision/NotIndexable/IT-09-92/FND723R0000350921.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=18. 11. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="MKSJ_2012_Decision_IT0992PT">{{cite news |title=Decision (Case No. IT-09-92-PT) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/120223.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=23. 2. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Na zahtjev Lukića, Sekretar MKSJ-a je 23. februara 2012. imenovao [[Miodrag Stojanović (advokat)|Miodraga Stojanovića]], advokata iz Bosne i Hercegovine, za njegovog subranioca. Stojanović je u početku bio imenovan privremeno, dok je postupak utvrđivanja Mladićevih finansijskih mogućnosti još bio u toku.<ref name="MKSJ_2012_Decision_IT0992PT" /> Službeni sedmični izvještaj MKSJ-a od istog datuma također navodi da je Stojanović imenovan za subranioca Ratka Mladića.<ref name="ICTY_Weekly_23_02_2012">{{cite web |title=ICTY Weekly Update – 23 February 2012 |url=https://www.icty.org/x/file/Cases/Weeklyupdate/2012/weekly_update_659.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=23. 2. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U međuvremenu je u odbrambeni tim uključen i [[Dragan Ivetić]], koji je 4. juna 2012. imenovan za pravnog savjetnika odbrane. Ivetić u toj fazi nije bio formalno imenovan za subranioca, ali mu je Pretresno vijeće naknadno omogućilo da učestvuje u pojedinim procesnim radnjama. Dana 17. septembra 2012. vijeće je njemu i Nenadu Petrušiću odobrilo da unakrsno ispituju svjedoke i podnose podneske povezane sa svjedočenjem, uz uslov da u sudnici bude prisutan glavni branilac ili subranilac.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /><ref name="ICTY_Ivetic_LegalConsultant_2012">{{cite web |title=Decision on Review of Registrar's Decision |url=https://www.worldcourts.com/icty/eng/decisions/2013.09.30_Prosecutor_v_Mladic.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=30. 9. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Finansijska provjera završena je početkom 2013. Sekretar MKSJ-a utvrdio je da Mladić može učestvovati u troškovima svoje odbrane u iznosu od 60.992 eura, dok je preostale troškove trebalo da snosi Tribunal. U procjeni su uzeti u obzir njegovi prihodi i imovina, uključujući penziju i vrijednost porodične kuće, uz odbijanje procijenjenih životnih troškova.<ref name="ICTY_Weekly_06_02_2013">{{cite web |title=Sedmična konferencija za štampu MKSJ - 7. februar 2013. |url=https://www.icty.org/bcs/press/sedmi%C4%8Dna-konferencija-za-%C5%A1tampu-mksj-7-februar-2013 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=6. 2. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="IWPR_Mladic_Defence_Costs_01_02_2013">{{cite news |last=Irwin |first=Rachel |title=Sud odlučio da Mladić može da snosi deo troškova odbrane |url=https://iwpr.net/sr/global-voices/sud-odlucio-da-mladic-moze-da-snosi-deo-troskova-odbrane |publisher=Institute for War & Peace Reporting |date=1. 2. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka finansijske provjere, privremeni status odbrane je promijenjen. Prema kasnijem službenom prikazu u prvostepenoj presudi, 31. januara 2013. zamjenik sekretara je trajno imenovao Branka Lukića za branioca, a Miodraga Stojanovića za subranioca. Sedmični izvještaj MKSJ-a od 31. januara 2013. također je zabilježio da su Lukić i Stojanović imenovani za stalnog branioca i subranioca.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /><ref name="ICTY_Weekly_31_01_2013">{{cite web |title=ICTY Weekly Update – 31 January 2013 |url=https://www.icty.org/x/file/Cases/Weeklyupdate/2013/weekly_update_702.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=31. 1. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Takav sastav odbrane ostao je na snazi tokom većeg dijela suđenja. Lukić je bio glavni branilac, dok je Stojanović djelovao kao subranilac. Ivetić je kao pravni savjetnik i član odbrambenog tima postepeno dobivao šira ovlaštenja za učešće u postupku. Tokom 2014. i 2015. Pretresno vijeće mu je omogućilo da u određenim fazama samostalno ili uz prisustvo glavnog branioca ili subranioca ispituje svjedoke i učestvuje u procesnim radnjama odbrane.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /> Dana 19. januara 2017. Sekretar MKSJ-a povukao je imenovanje Stojanovića za subranioca i na njegovo mjesto imenovao Dragana Ivetića, s početkom djelovanja istog dana. Time je Ivetić iz statusa pravnog savjetnika prešao u formalni položaj subranioca, dok je Branko Lukić ostao glavni branilac.<ref name="ICTY_Mladic_Judgement_2017_1" /><ref name="ICTY_Ivetic_19_01_2017">{{cite web |title=Decision on Withdrawal and Assignment of Co-Counsel |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/regdec/en/170119.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=19. 1. 2017 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Tako su u završnoj fazi prvostepenog postupka Mladićevu formalnu odbranu činili glavni branilac Branko Lukić i subranilac Dragan Ivetić. Obojica su učestvovala u završnim riječima odbrane u decembru 2016, kada su tražili oslobađajuću presudu po svim tačkama optužnice, a nakon prvostepene presude nastavili su zastupati Mladića u žalbenom postupku pred [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|Međunarodnim rezidualnim mehanizmom za krivične sudove]].<ref name="SENSE_Closing_09_12_2016">{{cite news |title=Mladic’s Defense: Prosecution Failed to Meet Burden of Proof |url=https://archive.sensecentar.org/vijesti.php?aid=17153 |publisher=SENSE Centar za tranzicijsku pravdu |date=9. 12. 2016 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IRMCT_Appeal_Defence_2018">{{cite web |title=Notice of Filing of Public Redacted Appeal Brief on Behalf of Ratko Mladić |url=https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/mladic-13-56/001_MLADIC-DEFENCE_NOTICE_OF_FILING_OF_PUBLIC_REDACTED_APPEAL_BRIEF_ON_BEHALF_OF_RATKO_MLADIC.PDF |publisher=Mehanizam za međunarodne krivične sudove |date=11. 9. 2018 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> === Zdravstveno stanje i ljekarski pregledi === Nakon transfera u Pritvorsku jedinicu Ujedinjenih naroda u Hagu Mladićevo zdravstveno stanje bilo je predmet početnog medicinskog praćenja. MKSJ je 8. juna 2011. saopštio da je Mladić tokom prve sedmice boravka u Pritvorskoj jedinici bio podvrgnut uobičajenom početnom praćenju, uključujući medicinske preglede i različita testiranja. Sekretarijat je istovremeno odbacio pojedine medijske navode o njegovom zdravstvenom stanju kao netačne ili zastarjele te naglasio da zbog pravila o povjerljivosti nije mogao iznositi konkretne informacije o njegovom zdravstvenom stanju.<ref name="ICTY_Weekly_08_06_2011" /> Nekoliko dana kasnije, 15. juna 2011, MKSJ je saopštio da su obavljeni svi potrebni medicinski testovi kako bi se dobila potpunija procjena Mladićevog zdravstvenog stanja. Prema pravilima Pritvorske jedinice, imao je pravo i na pregled kod ljekara po vlastitom izboru, ali je Sekretarijat naveo da takav zahtjev tada nije bio podnesen.<ref name="ICTY_Weekly_15_06_2011">{{cite web |title=Weekly Press Briefing – 15 June 2011 |url=https://www.icty.org/en/press/weekly-press-briefing-15-june-2011 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=15. 6. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tokom jeseni 2011. zdravstveno stanje postalo je i procesno pitanje. Nakon što je Tužilaštvo u postupku razmatranja zahtjeva za razdvajanje optužnice iznijelo navode povezane sa zdravstvenim stanjem optuženog, Pretresno vijeće je ocijenilo da su dotadašnje tvrdnje bile "spekulativne i nepotkrijepljene". Vijeće je naglasilo da, bez odgovarajuće medicinske dokumentacije, ne može zasnivati zaključke na medijskim izvještajima ili drugim izvorima koji nisu stručna medicinska procjena.<ref name="ICTY_Medical_Examination_16_11_2011">{{cite web |title=Trial Chamber orders medical examination of Ratko Mladić |url=https://www.icty.org/en/press/trial-chamber-orders-medical-examination-ratko-mladi%C4%87 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 11. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na statusnoj konferenciji 10. novembra 2011. Mladić nije prisustvovao zbog bolesti. Nakon toga Pretresno vijeće je 16. novembra, na osnovu pravila 74a Pravilnika o postupku i dokazima, naložilo Sekretarijatu da imenuje medicinskog stručnjaka koji će obaviti potpuni ljekarski pregled optuženog. Zadatak stručnjaka bio je procijeniti njegovo tadašnje opće zdravstveno stanje, medicinsku historiju i zdravstvene probleme koji su postojali prije dolaska u Pritvorsku jedinicu, kao i odnos između ranijih zdravstvenih problema i njegovog tadašnjeg stanja. Vijeće je obrazložilo da bi takav izvještaj pomogao u procjeni mogućeg utjecaja njegovog zdravstvenog stanja na pripremu suđenja i na eventualne buduće zahtjeve povezane sa zdravljem.<ref name="ICTY_Medical_Examination_Order_16_11_2011">{{cite web |title=Order for a medical examination of the accused pursuant to Rule 74bis |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tord/en/111116.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 11. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Medicinski pregled obavljen je krajem novembra odnosno početkom decembra 2011, a Sekretarijat je 6. decembra dostavio Pretresnom vijeću izvještaj medicinskog stručnjaka. Izvještaj je bio povjerljiv, ali je njegov zaključak kasnije prenesen u javnim procesnim odlukama. Medicinski stručnjak je, nakon razmatranja Mladićevih zdravstvenih problema prije dolaska u Pritvorsku jedinicu i tokom prvog perioda boravka u njoj, zaključio da je Mladić u tadašnjem stanju bio sposoban prisustvovati aktivnostima Tribunala koje su se odnosile na njega.<ref name="ICTY_Medical_Report_06_12_2011">{{cite web |title=Registrar's Submission of Medical Report |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tord/en/131115.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=6. 12. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013">{{cite web |title=Decision on Mladić's interlocutory appeal regarding modification of trial sitting schedule due to health concerns |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/acdec/en/131022.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 10. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Na osnovu dostupne medicinske procjene Pretresno vijeće je u februaru 2012. odredilo raspored prema kojem je suđenje trebalo početi 14. maja 2012. i odvijati se prema tada utvrđenom rasporedu. U obrazloženju kasnijih odluka Vijeće je zdravstvenu procjenu iz decembra 2011. koristilo kao dio osnove za ocjenu Mladićeve sposobnosti da prisustvuje sudskim sjednicama.<ref name="ICTY_Scheduling_Order_15_02_2012">{{cite web |title=Scheduling Order |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tord/en/120215.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=15. 2. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> U augustu 2012. Sekretarijat je, na zahtjev Mladića, odredio neuropsihijatra [[Ratko Kovačević|Ratka Kovačevića]] i psihologinju [[Bojana Dimitrijević|Bojanu Dimitrijević]] kao stručnjake odbrane za pregled njegovog zdravstvenog stanja i medicinske dokumentacije. Njihovi pregledi obavljeni su 31. oktobra te 1. i 2. novembra 2012. u Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih naroda.<ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013"/> Na osnovu njihovog izvještaja odbrana je 15. januara 2013. zatražila da se raspored suđenja smanji s pet na četiri dana sedmično. Stručnjaci odbrane smatrali su da bi tokom suđenja kod Mladića moglo doći do pojačane emocionalne napetosti i naglog porasta [[Krvni pritisak|krvnog pritiska]], što su povezivali s rizikom od prolaznog ishemijskog napada (TIA) i mogućeg novog [[Moždani udar|moždanog udara]]. Predložili su da sudske sjednice ne traju duže od četiri sata dnevno i da nakon dva radna dana slijedi dan odmora.<ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013"/> Pretresno vijeće je 13. marta 2013. odbilo prvi zahtjev odbrane za izmjenu rasporeda. Vijeće je ocijenilo da zaključci stručnjaka odbrane o riziku od TIA-e nisu dovoljno uvjerljivi, između ostalog zato što procjena takvog rizika zahtijeva mišljenje odgovarajućeg medicinskog specijaliste. Vijeće je također zaključilo da odbrana nije dokazala da je promjena rasporeda neophodna za vođenje postupka.<ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013"/><ref name="ICTY_First_Health_Decision_13_03_2013">{{cite web |title=Decision on Defence Motion Seeking Adjustment of Modalities of Trial |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/130313_1.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 3. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Istovremeno su zdravstveno stanje Mladića kontinuirano pratili medicinski službenici Pritvorske jedinice. U izvještajima iz 2013. navodili su da je njegov krvni pritisak bio pod kontrolom, ali i da su primijećeni određeni gubitak tjelesne težine, izraženiji zaostali simptomi ranijeg moždanog udara, uključujući usporen i otežan govor i smanjenu mišićnu snagu, kao i slabija koncentracija i povećan umor, posebno nakon dana provedenog na suđenju. Medicinski službenik Pritvorske jedinice preporučivao je smanjenje rasporeda suđenja prvenstveno kao preventivnu mjeru protiv iscrpljenosti.<ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013"/><ref name="ICTY_Second_Health_Decision_12_07_2013">{{cite web |title=Decision on Second Defence Motion Seeking Adjustment of the Trial Sitting Schedule Due to the Health Concerns of the Accused |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/130612.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=12. 7. 2013 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Na drugom ročištu o ovom pitanju, 4. juna 2013, medicinski službenik Pritvorske jedinice svjedočio je pred Pretresnim vijećem o zdravstvenom stanju optuženog. Naveo je da je Mladić bio stabilnog zdravstvenog stanja i da je, s obzirom na njegovu dob, imao relativno dobro stanje srca. Istovremeno je potvrdio određene znakove umora i pogoršanja pojedinih zaostalih simptoma moždanog udara. Medicinski službenik nije prihvatio procjenu stručnjaka odbrane da bi nagli porast krvnog pritiska nužno značio povećan rizik od nove vrste moždanog udara, ali je podržao smanjenje rasporeda radi smanjenja rizika od iscrpljenosti i potpunog fizičkog ili psihičkog iscrpljivanja.<ref name="ICTY_Second_Health_Decision_12_07_2013"/> Odbrana je 16. aprila 2013. podnijela drugi zahtjev za prilagođavanje rasporeda. Tražila je da sudske sjednice ne traju duže od četiri sata dnevno i da se suđenje ograniči na dva takva dana sedmično, između kojih bi bio dan odmora. Također je tražila dodatni dan odmora u slučaju emocionalne krize ili prolaznog ishemijskog napada. Odbrana se pritom pozvala i na preporuke medicinskog osoblja Pritvorske jedinice, koje je podržavalo četverodnevni raspored kao mjeru za smanjenje iscrpljenosti.<ref name="ICTY_Second_Health_Decision_12_07_2013"/> Pretresno vijeće je 12. jula 2013. odbilo i drugi zahtjev. Vijeće je razmatralo medicinske nalaze stručnjaka odbrane i Pritvorske jedinice, ali je zaključilo da predložena izmjena rasporeda nije bila nužna za nastavak suđenja. Žalbeno vijeće je 22. oktobra 2013. razmatralo međužalbu odbrane protiv te odluke. U svojoj odluci potvrdilo je da su stručnjaci odbrane i medicinsko osoblje Pritvorske jedinice različito procjenjivali rizik od ozbiljnog zdravstvenog incidenta, dok je osoblje Pritvorske jedinice smanjenje rasporeda prvenstveno preporučivalo radi sprječavanja iscrpljenosti.<ref name="ICTY_Second_Health_Decision_12_07_2013"/><ref name="ICTY_Health_Appeal_22_10_2013"/> === Procesni prigovori i odluke Pretresnog vijeća === U pretpretresnoj fazi odbrana je podnijela više procesnih zahtjeva kojima je osporavala pojedine aspekte optužnice i nastojala osigurati odgovarajuće uslove za pripremu odbrane. Jedan od prvih značajnijih prigovora odnosio se na formu Druge izmijenjene optužnice. Odbrana je tvrdila da u optužnici nisu dovoljno određeni identiteti žrtava i počinioca, kao i datumi i mjesta pojedinih zločina. Pretresno vijeće je 13. oktobra 2011. odbilo prigovor, zaključivši da u okolnostima predmeta nije bilo potrebno da Tužilaštvo u optužnici navede dodatne pojedinosti koje nisu nužne za jasno određivanje optužbi. Vijeće je, međutim, naložilo Tužilaštvu da odbrani dostavi podatke o identitetu žrtava kojima je raspolagalo.<ref name="ICTY_Defence_Form_Indictment_13_10_2011">{{cite web |title=Decision on Defence Preliminary Motion Objecting to the Form of the Second Amended Indictment |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/111013.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=13. 10. 2011 |access-date=10. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Istog dana Pretresno vijeće odbilo je zahtjev Tužilaštva da se postupak protiv Mladića razdvoji na dva odvojena suđenja. Tužilaštvo je predlagalo da se jedno suđenje odnosi na zločine počinjene u [[Genocid u Srebrenici|Srebrenici]] nakon pada enklave u julu 1995, a drugo na zločine u [[Opsada Sarajeva|Sarajevu]] i drugim općinama u Bosni i Hercegovini, kao i na uzimanje talaca. Vijeće je zaključilo da bi razdvajanje moglo štetiti optuženom, učiniti postupak složenijim i manje efikasnim te nepotrebno opteretiti svjedoke. Istom odlukom odobreno je uključivanje zločina počinjenog u selu [[Bišina]] u optužnicu, nakon čega je Tužilaštvu naloženo da podnese novu izmijenjenu optužnicu.<ref name="ICTY_Severance_2011" /> U pripremi suđenja odbrana je nastojala dobiti pristup povjerljivom materijalu iz drugih predmeta MKSJ-a. Posebno je zatražila pristup povjerljivim materijalima iz predmeta [[Radislav Krstić|Radislava Krstića]], uključujući zaštićene transkripte, dokazne predmete, podneske, odluke i dokumentarne dokaze. Odbrana je zahtjev obrazložila geografskim i vremenskim preklapanjem te činjeničnim vezama između dva predmeta. Pretresno vijeće je o zahtjevu odlučilo 21. marta 2012, razmatrajući opseg mogućeg pristupa materijalima iz ranijeg postupka i primjenu zaštitnih mjera određenih u predmetu Krstić.<ref name="ICTY_Access_Krstic_21_03_2012">{{cite web |title=Decision on Defence Request for Access to Confidential Materials from Krstić Case |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/120321.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=21. 3. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Neposredno prije početka suđenja odbrana je podnijela zahtjeve za njegovu odgodu. Pretresno vijeće je 3. maja 2012. odbilo dva zahtjeva kojima je odbrana tražila odgodu početka suđenja za 90 dana. Vijeće je zadržalo ranije utvrđeni datum početka suđenja, 16. maj 2012, dok je početak izvođenja dokaza Tužilaštva bio predviđen za 29. maj.<ref name="ICTY_Adjournment_03_05_2012">{{cite web |title=Decision on Two Defence Motions Seeking Adjournment of Trial |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tdec/en/120503.pdf |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=3. 5. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Odbrana je 11. maja 2012. zatražila izuzeće predsjedavajućeg sudije [[Alphons Orie|Alphonsa Oriea]] i obustavu postupka. O zahtjevu je odlučio predsjednik MKSJ-a [[Theodor Meron]], koji ga je 15. maja odbio. Meron je zaključio da odbrana nije pokazala da bi razumno informisani posmatrač, na osnovu okolnosti koje je odbrana navela i odgovora sudije Oriea, mogao osnovano smatrati da postoji njegova pristrasnost. Time je potvrđeno da nema procesne prepreke za početak suđenja 16. maja prema ranije utvrđenom rasporedu.<ref name="ICTY_Orie_Disqualification_15_05_2012">{{cite web |title=Predsjednik Meron odbacio zahtjev Mladićeve odbrane za diskvalifikaciju sudije Oriea|url=https://www.icty.org/bcs/press/predsjednik-meron-odbacio-zahtjev-mladi%C4%87eve-odbrane-za-diskvalifikaciju-sudije-oriea |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=15. 5. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Početak izvođenja dokaza Tužilaštva bio je odgođen zbog problema s objelodanjivanjem dokaznog materijala. Pretresno vijeće je 24. maja 2012. odredilo 25. juni kao novi datum saslušanja prvog svjedoka Tužilaštva, umjesto ranije predviđenog 29. maja. Vijeće je ocijenilo da propusti u objelodanjivanju imaju utjecaj na pripremu odbrane i da je zbog toga odgoda opravdana, ali nije prihvatilo zahtjev odbrane za odgodom od šest mjeseci. Tužilaštvu je naloženo i da dostavi novi redoslijed svjedoka za početak dokaznog postupka.<ref name="ICTY_Disclosure_24_05_2012">{{cite web |title=Početak svjedočenja prvog svjedoka tužilaštva na suđenju Mladiću zakazan za 25. jun 2012. |url=https://www.icty.org/bcs/press/po%C4%8Detak-svjedo%C4%8Denja-prvog-svjedoka-tu%C5%BEila%C5%A1tva-na-su%C4%91enju-mladi%C4%87u-zakazan-za-25-jun-2012 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=24. 5. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Početak dokaznog postupka nije održan ni 25. juna. Pretresno vijeće je 18. juna 2012. suspendovalo početak izvođenja dokaza Tužilaštva do daljnjeg, nakon novih podnesaka odbrane i Tužilaštva u vezi s objelodanjivanjem dokaznog materijala.<ref name="ICTY_Disclosure_Suspended_18_06_2012">{{cite web |title=Početak izvođenja dokaza tužilaštva na suđenju Mladiću odgođen do daljnjeg |url=https://www.icty.org/bcs/press/po%C4%8Detak-izvo%C4%91enja-dokaza-tu%C5%BEila%C5%A1tva-na-su%C4%91enju-mladi%C4%87u-odgo%C4%91en-do-daljnjeg |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=18. 6. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon dodatnog razmatranja, Vijeće je 22. juna odredilo 9. juli 2012. kao novi datum početka izvođenja dokaza Tužilaštva. Za prvi period dokaznog postupka, do početka ljetne pauze 20. jula, Tužilaštvu je naloženo da predloži svjedoke na koje su problemi s objelodanjivanjem imali najmanji utjecaj.<ref name="ICTY_Prosecution_Evidence_09_07_2012">{{cite web |title=Početak izvođenja dokaza tužilaštva na suđenju Mladiću zakazan za 9. jul 2012. |url=https://www.icty.org/bcs/press/po%C4%8Detak-izvo%C4%91enja-dokaza-tu%C5%BEila%C5%A1tva-na-su%C4%91enju-mladi%C4%87u-zakazan-za-9-jul-2012 |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=22. 6. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Suđenje == === Uvodne riječi === Suđenje Ratku Mladiću počelo je 16. maja 2012. u sudnici I MKSJ-a u Hagu. Tužilaštvo je svoje uvodno izlaganje iznijelo 16. i 17. maja, čime je formalno započelo suđenje. Prvog dana predsjedavajući sudija [[Alphons Orie|Alphons Orie]] otvorio je postupak, nakon čega je Tužilaštvo predstavilo osnovne tvrdnje optužnice i najavilo dokaze kojima je namjeravalo potkrijepiti navode protiv Mladića.<ref name="ICTY_Start_Trial_16_17_05_2012">{{cite web |title=Start of Ratko Mladić Trial |url=https://www.icty.org/en/content/start-ratko-mladić-trial |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=16. 5. 2012 |access-date=10. 9. 2026 |language=en}}</ref> U uvodnom izlaganju Tužilaštvo je predmet predstavilo kroz četiri glavne cjeline optužnice: zločine počinjene u općinama širom Bosne i Hercegovine, kampanju granatiranja i snajperskog djelovanja tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]], zločine počinjene nakon [[Genocid u Srebrenici|pada Srebrenice]] u julu 1995. te uzimanje pripadnika [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] za taoce. Prema navodima optužnice, Mladić je za te zločine odgovaran kao učesnik u više [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženih zločinačkih poduhvata]] i na osnovu individualne i komandne odgovornosti.<ref name="ICTY_Start_Trial_16_17_05_2012" /> Tužilaštvo je posebno istaklo da će dokazivati Mladićevu ulogu u strukturama vlasti i komandovanja [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskih Srba]], njegov odnos prema političkom i vojnom rukovodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]] te njegovu povezanost s djelovanjem snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] na područjima obuhvaćenim optužnicom. U okviru najavljenih dokaza Tužilaštvo je ukazalo na iskaze svjedoka, dokumentaciju, presretnute komunikacije i druge materijale za koje je smatralo da mogu pokazati Mladićevo znanje o zločinima, njegovu ulogu u njihovom izvršenju i odnos prema podređenim strukturama.<ref name="ICTY_Start_Trial_16_17_05_2012" /> Drugog dana, 17. maja, Tužilaštvo je nastavilo iznošenje uvodnih navoda. U tom dijelu dodatno je predstavljen način na koji je Tužilaštvo namjeravalo povezati pojedinačne događaje i zločine s navodnom širom zajedničkom kriminalnom svrhom, uključujući trajno uklanjanje [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskih Hrvata]], odnosno drugog nesrpskog stanovništva, s područja koja su bosanski Srbi nastojali staviti pod svoju kontrolu.<ref name="ICTY_Start_Trial_16_17_05_2012" /> Mladićeva odbrana nije iznijela uvodno izlaganje na početku suđenja. Prema kasnijem pregledu postupka, odbrana je odlučila da ne iznese vlastitu uvodnu riječ, nego da započne s izvođenjem vlastitih dokaza nakon završetka dokaznog postupka Tužilaštva.<ref name="ICD_Mladic_Trial_2018">{{cite journal |last=Nilsson |first=Jonas |title=The Mladić Trial – The Last Case Before the ICTY |journal=ICD Brief |issue=23 |publisher=International Crimes Database |date=septembar 2018 |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/upload/documents/20180927T105952-ICD%20Brief%20on%20the%20Mladic%20case%2019%20September%202018.pdf |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> Po završetku uvodnih izlaganja, početak izvođenja dokaza Tužilaštva bio je prvobitno predviđen za 29. maj 2012. Međutim, zbog problema s objelodanjivanjem dokaznog materijala taj datum je naknadno odgođen. Dokazni postupak Tužilaštva konačno je počeo 9. jula 2012, čime je započelo izvođenje dokaza pred Pretresnim vijećem.<ref name="ICTY_Prosecution_Evidence_09_07_2012" /> === Dokazni postupak Tužilaštva === Dokazni postupak Tužilaštva počeo je 9. jula 2012, nakon odgoda povezanih s objelodanjivanjem dokaznog materijala.<ref name="ICTY_Transkript_09_07_2012">{{cite web |title=Trial Transcript: Prosecutor v. Ratko Mladić (IT-09-92-T) |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/trans/en/120709IT.htm |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |date=9. 7. 2012 |access-date=12. 9. 2026 |language=en}}</ref> Tužilaštvo je izvođenje svojih dokaza podijelilo u pet segmenata: opći pregled predmeta, zločine počinjene u Sarajevu, uzimanje talaca, zločine u 15 općina širom Bosne i Hercegovine od 1992. i zločine počinjene u Srebrenici u julu 1995.<ref name="ICTY_2012_Completion_Strategy">{{cite report |title=Assessment and Report of Judge Theodor Meron, President of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, Provided to the Security Council Pursuant to Paragraph 6 of Council Resolution 1534 (2004) |url=https://www.icty.org/x/file/About/Reports%20and%20Publications/CompletionStrategy/completion_strategy_23may2012_en.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |date=23. 5. 2012 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL782C8F10C5478861 Suđenje Ratku Mladiću i srodni postupci] – zvanični video-materijali [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-a]] na [[YouTube]]u {{en simbol}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Hb_WKgUps54 Uhapšen Ratko Mladić u Lazarevu] – videoprilog Glasa Amerike (VOA) na [[YouTube]]u {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:2011. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2011. u Srbiji]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Suđenja pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju|Mladic, Ratko]] [[Kategorija:21. vijek u Hagu]] hlwgjgzg3zia42s3we1lmiktep3ikpq Razgovor s korisnikom:Lionel Cristiano 3 536913 3924690 2026-09-11T12:01:13Z Vincent Vega 97743 Vincent Vega premjestio je stranicu [[Razgovor s korisnikom:Lionel Cristiano]] na [[Razgovor s korisnikom:LM.CR]]: Automatsko premještanje stranice zbog preimenovanja korisnika "[[Special:CentralAuth/Lionel Cristiano|Lionel Cristiano]]" u "[[Special:CentralAuth/LM.CR|LM.CR]]" 3924690 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor s korisnikom:LM.CR]] f5asuunvjrh8fzy0vk18exsbwevec11 Borgo Maggiore 0 536914 3924710 2026-09-11T14:55:53Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_g... 3924710 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Borgo Maggiore in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Borgo Maggiore u San Marinu | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Silvia Marocci]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9.01 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 525 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 6953 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47893 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html] | fusnote = }} '''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]]. == Historija == Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore|language=it|access-date=11. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore. == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Borgo Maggiore | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | year = | source 1 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore |title= Borgo Maggiore Weather & Climate Guide |access-date= 21 Jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Znamenitosti == U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica. Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu. U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]]. == Promet == Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu). == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. == Poznate osobe == * [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka * [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu * [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač * [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025. == Gradovi partneri == * {{ZID|Malta}} [[Żurrieq]], od 2001.<ref>{{cite web |title = Twinning ZURRIEQ & BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=2024-01-13}}</ref> * {{ZID|Italija}} [[Catania]], od 2015.<ref>{{cite web |title = Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=2024-01-13}}</ref> {{Geografska lokacija | Centar = Borgo Maggiore | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[Fiorentino]] | Sjeveroistok = [[Seravalle]] | Jugoistok = [[Faetano]] | Jugozapad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Zapad = [[Acquaviva]] | Istok = [[Domagnano]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Borgo Maggiore}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} cxxfkzy48g47bj7wb3rl54zjwqpg8de 3924714 3924710 2026-09-11T14:58:39Z AnToni 2325 /* Geografija */ 3924714 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Borgo Maggiore in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Borgo Maggiore u San Marinu | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Silvia Marocci]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9.01 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 525 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 6953 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47893 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html] | fusnote = }} '''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], ([[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]]. == Historija == Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore|language=it|access-date=11. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore. == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Borgo Maggiore | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | year = | source 1 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore |title= Borgo Maggiore Weather & Climate Guide |access-date= 21 Jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Znamenitosti == U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica. Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu. U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]]. == Promet == Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu). == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. == Poznate osobe == * [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka * [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu * [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač * [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025. == Gradovi partneri == * {{ZID|Malta}} [[Żurrieq]], od 2001.<ref>{{cite web |title = Twinning ZURRIEQ & BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=2024-01-13}}</ref> * {{ZID|Italija}} [[Catania]], od 2015.<ref>{{cite web |title = Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=2024-01-13}}</ref> {{Geografska lokacija | Centar = Borgo Maggiore | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[Fiorentino]] | Sjeveroistok = [[Seravalle]] | Jugoistok = [[Faetano]] | Jugozapad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Zapad = [[Acquaviva]] | Istok = [[Domagnano]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Borgo Maggiore}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} 2ln7ngq74lotsarp9v4r4esmsct77vo 3924715 3924714 2026-09-11T14:59:26Z AnToni 2325 /* Gradovi partneri */ 3924715 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Borgo Maggiore in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Borgo Maggiore u San Marinu | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Silvia Marocci]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9.01 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 525 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 6953 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47893 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html] | fusnote = }} '''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], ([[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]]. == Historija == Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore|language=it|access-date=11. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore. == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Borgo Maggiore | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | year = | source 1 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore |title= Borgo Maggiore Weather & Climate Guide |access-date= 21 Jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Znamenitosti == U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica. Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu. U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]]. == Promet == Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu). == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. == Poznate osobe == * [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka * [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu * [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač * [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025. == Gradovi partneri == * {{ZID|Malta}}, [[Żurrieq]], od 2001.<ref>{{cite web |title = Twinning ZURRIEQ & BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=2024-01-13}}</ref> * {{ZID|Italija}}, [[Catania]], od 2015.<ref>{{cite web |title = Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=2024-01-13}}</ref> {{Geografska lokacija | Centar = Borgo Maggiore | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[Fiorentino]] | Sjeveroistok = [[Seravalle]] | Jugoistok = [[Faetano]] | Jugozapad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Zapad = [[Acquaviva]] | Istok = [[Domagnano]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Borgo Maggiore}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} m31qlluteb30e7usdcxcma8r3puckuz 3924721 3924715 2026-09-11T15:07:25Z AnToni 2325 [[Kategorija:Borgo Maggiore]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924721 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Borgo Maggiore in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Borgo Maggiore u San Marinu | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Silvia Marocci]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9.01 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 525 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 6953 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47893 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html] | fusnote = }} '''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], ([[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]]. == Historija == Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore|language=it|access-date=11. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore. == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Borgo Maggiore | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | year = | source 1 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore |title= Borgo Maggiore Weather & Climate Guide |access-date= 21 Jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Znamenitosti == U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica. Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu. U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]]. == Promet == Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu). == Privreda == Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968.. == Sport == Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. == Poznate osobe == * [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka * [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu * [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač * [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025. == Gradovi partneri == * {{ZID|Malta}}, [[Żurrieq]], od 2001.<ref>{{cite web |title = Twinning ZURRIEQ & BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=2024-01-13}}</ref> * {{ZID|Italija}}, [[Catania]], od 2015.<ref>{{cite web |title = Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=2024-01-13}}</ref> {{Geografska lokacija | Centar = Borgo Maggiore | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[Fiorentino]] | Sjeveroistok = [[Seravalle]] | Jugoistok = [[Faetano]] | Jugozapad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Zapad = [[Acquaviva]] | Istok = [[Domagnano]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Borgo Maggiore}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Borgo Maggiore|*]] l9e4baah6936te64fpfm2ebjcz18kch 3924725 3924721 2026-09-11T15:09:43Z AnToni 2325 /* Privreda */ 3924725 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = | izvorno_ime = | izvorno_ime_jez = <!-- ISO 639-2 kod, npr. "fr" za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --> | naselje_vrsta = općina | slika = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg | zastava_alt = | slika_grb = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg | grb_alt = | slika_štit = | štit_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Borgo Maggiore in San Marino.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Borgo Maggiore u San Marinu | pushpin_karta = San Marino | pushpin_karta_alt = | pushpin_karta_opis = | pushpin_oznaka_pozicija = | koordinate ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}} | koor_pinpoint = | koordinate_fusnote = | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|San Marino}} | podjela_vrsta1 = | podjela_ime1 = | podjela_vrsta2 = | podjela_ime2 = | podjela_vrsta3 = | podjela_ime3 = | uspostavljanje_naslov = | uspostavljanje_datum = | osnivač = | sjedište_vrsta = | sjedište = | vlada_fusnote = | vlada_vrsta = | vladajuće_tijelo = | vođa_partija = | vođa_titula = ''Capitano'' | vođa_ime = [[Silvia Marocci]] | vođa_titula1 = | vođa_ime1 = | vođa_titula2 = | vođa_ime2 = | vođa_titula3 = | vođa_ime3 = | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = <!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: -Decimalni zarez pisati kao tačku -Bez dodavanja tački za hiljade. (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --> | površina_fusnote = | površina_urban_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_rural_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_metro_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | površina_vode_procenat = | površina_rang = | površina_prazno1_naslov = | površina_prazno2_naslov = | površina_ukupno = 9.01 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_rural = | površina_metro = | površina_prazno1 = | površina_prazno2 = | dužina = | širina = | dimenzije_fusnote = | visina_fusnote = | nadmorska_visina = 525 | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_datum = 2025. | stanovništvo_ukupno = 6953 | stanovništvo_gustoća = auto | stanovništvo_bilješka = | stanovništvo_demonim = | vremenska_zona1 = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | utc_ofset1 = +1 | vremenska_zona1_DST = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] | utc_ofset1_DST = +2 | poštanski_broj_vrsta = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]] | poštanski_broj = 47893 | pozivni_broj_vrsta = | pozivni_broj = +378 | iso_kod = .sm | veb-sajt = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html] | fusnote = }} '''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]]. == Geografija == Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], ([[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]]. == Historija == Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore|language=it|access-date=11. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}</ref> Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore. == Klima == {{Vremenski okvir | width = auto | location = Borgo Maggiore | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | pt_jan = 6.0 | pt_feb = 6.9 | pt_mar = 9.8 | pt_apr = 13.1 | pt_maj = 17.7 | pt_jun = 22.4 | pt_jul = 24.9 | pt_aug = 24.4 | pt_sep = 20.1 | pt_okt = 16.0 | pt_nov = 11.3 | pt_dec = 7.3 | year = | vt_jan = 8.7 | vt_feb = 10.0 | vt_mar = 13.0 | vt_apr = 16.4 | vt_maj = 21.0 | vt_jun = 25.9 | vt_jul = 28.5 | vt_aug = 28.2 | vt_sep = 23.6 | vt_okt = 19.2 | vt_nov = 14.0 | vt_dec = 9.9 | year = | nt_jan = 3.7 | nt_feb = 4.2 | nt_mar = 6.7 | nt_apr = 9.8 | nt_maj = 14.2 | nt_jun = 18.6 | nt_jul = 20.9 | nt_aug = 20.7 | nt_sep = 16.8 | nt_okt = 13.2 | nt_nov = 9.0 | nt_dec = 5.0 | year = | p_jan = 57.1 | p_feb = 65.9 | p_mar = 66.0 | p_apr = 64.5 | p_maj = 69.7 | p_jun = 42.0 | p_jul = 37.2 | p_aug = 49.1 | p_sep = 77.0 | p_okt = 81.2 | p_nov = 84.8 | p_dec = 72.5 | year = | source 1 = Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore |title= Borgo Maggiore Weather & Climate Guide |access-date= 21 Jun 2025 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Znamenitosti == U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica. Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu. U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]]. == Promet == Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu). == Sport == Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. == Poznate osobe == * [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka * [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu * [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač * [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025. == Gradovi partneri == * {{ZID|Malta}}, [[Żurrieq]], od 2001.<ref>{{cite web |title = Twinning ZURRIEQ & BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=2024-01-13}}</ref> * {{ZID|Italija}}, [[Catania]], od 2015.<ref>{{cite web |title = Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=2024-01-13}}</ref> {{Geografska lokacija | Centar = Borgo Maggiore | Sjever = [[Verucchio]] <small>([[Italija]])</small> | Jug = [[Fiorentino]] | Sjeveroistok = [[Seravalle]] | Jugoistok = [[Faetano]] | Jugozapad = [[San Marino (grad)|San Marino]] | Zapad = [[Acquaviva]] | Istok = [[Domagnano]] }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons|Borgo Maggiore}} {{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}} {{Authority control}} {{Općine San Marina}} [[Kategorija:Borgo Maggiore|*]] naltrevfqbg4jbdt6iy74hd5hmpt722 Razgovor:Borgo Maggiore 1 536915 3924711 2026-09-11T14:56:36Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wmmd-bs-2026 3924711 wikitext text/x-wiki {{Male države i teritorije - članak|2026}} 3c1y6de9gsxtegymivxprlgwt5sldv0 Kategorija:Općine u San Marinu 14 536916 3924719 2026-09-11T15:05:48Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Glavni|Općine u San Marinu}} [[Kategorija:Prvi nivo državnih administrativnih podjela|San Marino]] [[Kategorija:Kategorija:Općine po državama|San Marino]] [[Kategorija:Administrativna podjela San Marina]] 3924719 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Općine u San Marinu}} [[Kategorija:Prvi nivo državnih administrativnih podjela|San Marino]] [[Kategorija:Kategorija:Općine po državama|San Marino]] [[Kategorija:Administrativna podjela San Marina]] r5usebzupuefx5ug578rmggxb1emwxm 3924720 3924719 2026-09-11T15:06:11Z AnToni 2325 [[Kategorija:Kategorija:Općine po državama]] uklonjena; [[Kategorija:Općine po državama]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3924720 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Općine u San Marinu}} [[Kategorija:Prvi nivo državnih administrativnih podjela|San Marino]] [[Kategorija:Općine po državama|San Marino]] [[Kategorija:Administrativna podjela San Marina]] eg6n3f2uin0xy5e1omh3fzygc6ri8jq FK Čornomorec Odesa 0 536917 3924748 2026-09-11T22:31:56Z Web-wiki-warrior 94410 Nova strana 3924748 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000FF | Boja2 = #000000 | Ime kluba = '''FK Čornomorec Odesa''' | Puno ime = Fudbalski klub Čornomorec Odesa | Grb = | Nadimak = | Osnovan = [[1936.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|UKR}} [[Ukrajina]] | Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Ukrajine|UAF]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Ukrajine|Premijer liga]] | Stadion = Čornomorec | Kapacitet = 34.164 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [https://chornomorets.ua chornomorets.ua] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _chornomorets2024-25_hm | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _chornomorets2024-25_hm | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_t2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_dr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | }} '''FK Čornomorec Odesa''' ([[ukrajinski]]: ''Футбольний Клуб Чорномо́рець Одеса'') je ukrajinski profesionalni fudbalski klub sa sjedištem u [[Odesa|Odesi]], [[Ukrajina]]. Prema klupskoj web stranici, osnovan je 1936. godine kao Dinamo,<ref>[https://chornomorets.ua/club/history_and_achievements Kratak pregled osnivanja kluba na zvaničnoj web-stranici] (ukrajinski)</ref> ali je sve do 2002. godine na svom grbu nosio 1958. i 1959. godinu<ref>[https://web.archive.org/web/20180420184537/http://uht.org.ua/forum/viewtopic.php?f=19&t=858 FK Čornomorec Odesa]. Forum Ukrajinskog heraldičkog društva. 27. juni 2010. (ukrajinski)</ref> kao godine osnivanja kluba na štitu, što je vrijeme kada je klub dobio svoje sadašnje ime. Štit kluba je veoma sličan štitu rumunskog kluba FC Farul Constanța. Čornomorec je prvi klub u modernoj historiji Ukrajine koji je osvojio Kup Ukrajine (1992.), a ovaj uspjeh je ponovio i u sezoni 1993/94. Više od 30 godina klub je sponzorirala Crnomorska brodarska kompanija (1959.–1991.). Klub je bio među 20 najboljih sovjetskih klubova koji su se takmičili u Sovjetskoj Top ligi. Domaći teren kluba je Stadion Čornomorec, koji je otvoren 2011. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://chornomorets.ua Službena stranica] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/53064--chornomorets-odesa/ Čornomorec Odesa] na zvaničnoj stranici UEFA-e (engleski) [[Kategorija:Nogometni klubovi u Ukrajini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1936.]] [[Kategorija:Sport u Odesu]] [[Kategorija:FK Čornomorec Odesa]] trookl62mg2yg8dwcfwsgb5679jhpys 3924749 3924748 2026-09-11T22:33:57Z Web-wiki-warrior 94410 /* Vanjski linkovi */ 3924749 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000FF | Boja2 = #000000 | Ime kluba = '''FK Čornomorec Odesa''' | Puno ime = Fudbalski klub Čornomorec Odesa | Grb = | Nadimak = | Osnovan = [[1936.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|UKR}} [[Ukrajina]] | Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Ukrajine|UAF]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Ukrajine|Premijer liga]] | Stadion = Čornomorec | Kapacitet = 34.164 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [https://chornomorets.ua chornomorets.ua] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _chornomorets2024-25_hm | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _chornomorets2024-25_hm | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_t2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_dr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | }} '''FK Čornomorec Odesa''' ([[ukrajinski]]: ''Футбольний Клуб Чорномо́рець Одеса'') je ukrajinski profesionalni fudbalski klub sa sjedištem u [[Odesa|Odesi]], [[Ukrajina]]. Prema klupskoj web stranici, osnovan je 1936. godine kao Dinamo,<ref>[https://chornomorets.ua/club/history_and_achievements Kratak pregled osnivanja kluba na zvaničnoj web-stranici] (ukrajinski)</ref> ali je sve do 2002. godine na svom grbu nosio 1958. i 1959. godinu<ref>[https://web.archive.org/web/20180420184537/http://uht.org.ua/forum/viewtopic.php?f=19&t=858 FK Čornomorec Odesa]. Forum Ukrajinskog heraldičkog društva. 27. juni 2010. (ukrajinski)</ref> kao godine osnivanja kluba na štitu, što je vrijeme kada je klub dobio svoje sadašnje ime. Štit kluba je veoma sličan štitu rumunskog kluba FC Farul Constanța. Čornomorec je prvi klub u modernoj historiji Ukrajine koji je osvojio Kup Ukrajine (1992.), a ovaj uspjeh je ponovio i u sezoni 1993/94. Više od 30 godina klub je sponzorirala Crnomorska brodarska kompanija (1959.–1991.). Klub je bio među 20 najboljih sovjetskih klubova koji su se takmičili u Sovjetskoj Top ligi. Domaći teren kluba je Stadion Čornomorec, koji je otvoren 2011. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://chornomorets.ua Službena stranica] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/53064--chornomorets-odesa/ Čornomorec Odesa] na zvaničnoj stranici UEFA-e (engleski) [[Kategorija:Nogometni klubovi u Ukrajini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1936.]] [[Kategorija:Sport u Odesi]] [[Kategorija:FK Čornomorec Odesa]] lnd8yl5jgza8es15pb2kkcfapzas9br 3924750 3924749 2026-09-11T22:40:10Z Web-wiki-warrior 94410 Stadion 3924750 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000FF | Boja2 = #000000 | Ime kluba = '''FK Čornomorec Odesa''' | Puno ime = Fudbalski klub Čornomorec Odesa | Grb = | Nadimak = | Osnovan = [[1936.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|UKR}} [[Ukrajina]] | Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Ukrajine|UAF]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Ukrajine|Premijer liga]] | Stadion = Čornomorec<ref>{{Cite web |url=https://www.stadiumguide.com/chornomorets/ |title=Čornomorec stadion |work=stadiumguide.com|access-date= 12. 9. 2026}} (engleski)</ref> | Kapacitet = 34.164 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [https://chornomorets.ua chornomorets.ua] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _chornomorets2024-25_hm | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _chornomorets2024-25_hm | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_t2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_dr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | }} '''FK Čornomorec Odesa''' ([[ukrajinski]]: ''Футбольний Клуб Чорномо́рець Одеса'') je ukrajinski profesionalni fudbalski klub sa sjedištem u [[Odesa|Odesi]], [[Ukrajina]]. Prema klupskoj web stranici, osnovan je 1936. godine kao Dinamo,<ref>[https://chornomorets.ua/club/history_and_achievements Kratak pregled osnivanja kluba na zvaničnoj web-stranici] (ukrajinski)</ref> ali je sve do 2002. godine na svom grbu nosio 1958. i 1959. godinu<ref>[https://web.archive.org/web/20180420184537/http://uht.org.ua/forum/viewtopic.php?f=19&t=858 FK Čornomorec Odesa]. Forum Ukrajinskog heraldičkog društva. 27. juni 2010. (ukrajinski)</ref> kao godine osnivanja kluba na štitu, što je vrijeme kada je klub dobio svoje sadašnje ime. Štit kluba je veoma sličan štitu rumunskog kluba FC Farul Constanța. Čornomorec je prvi klub u modernoj historiji Ukrajine koji je osvojio Kup Ukrajine (1992.), a ovaj uspjeh je ponovio i u sezoni 1993/94. Više od 30 godina klub je sponzorirala Crnomorska brodarska kompanija (1959.–1991.). Klub je bio među 20 najboljih sovjetskih klubova koji su se takmičili u Sovjetskoj Top ligi. Domaći teren kluba je Stadion Čornomorec, koji je otvoren 2011. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://chornomorets.ua Službena stranica] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/53064--chornomorets-odesa/ Čornomorec Odesa] na zvaničnoj stranici UEFA-e (engleski) [[Kategorija:Nogometni klubovi u Ukrajini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1936.]] [[Kategorija:Sport u Odesi]] [[Kategorija:FK Čornomorec Odesa]] 7nx2hhkxofhgxxqpso7rlkigym72er7 3924752 3924750 2026-09-11T22:44:49Z Web-wiki-warrior 94410 Menadžer 3924752 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000FF | Boja2 = #000000 | Ime kluba = '''FK Čornomorec Odesa''' | Puno ime = Fudbalski klub Čornomorec Odesa | Grb = | Nadimak = | Osnovan = [[1936.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|UKR}} [[Ukrajina]] | Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Ukrajine|UAF]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Ukrajine|Premijer liga]] | Stadion = Čornomorec<ref>{{Cite web |url=https://www.stadiumguide.com/chornomorets/ |title=Čornomorec stadion |work=stadiumguide.com|access-date= 12. 9. 2026}} (engleski)</ref> | Kapacitet = 34.164 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = Roman Hrihorčuk | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 2. mjesto | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [https://chornomorets.ua chornomorets.ua] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _chornomorets2024-25_hm | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _chornomorets2024-25_hm | lijeva ruka1 = 000000 | tijelo1 = | desna ruka1 = 000000 | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 | uzorak_lr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_t2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_dr2 = _chornomorets2023-24_away | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | }} '''FK Čornomorec Odesa''' ([[ukrajinski]]: ''Футбольний Клуб Чорномо́рець Одеса'') je ukrajinski profesionalni fudbalski klub sa sjedištem u [[Odesa|Odesi]], [[Ukrajina]]. Prema klupskoj web stranici, osnovan je 1936. godine kao Dinamo,<ref>[https://chornomorets.ua/club/history_and_achievements Kratak pregled osnivanja kluba na zvaničnoj web-stranici] (ukrajinski)</ref> ali je sve do 2002. godine na svom grbu nosio 1958. i 1959. godinu<ref>[https://web.archive.org/web/20180420184537/http://uht.org.ua/forum/viewtopic.php?f=19&t=858 FK Čornomorec Odesa]. Forum Ukrajinskog heraldičkog društva. 27. juni 2010. (ukrajinski)</ref> kao godine osnivanja kluba na štitu, što je vrijeme kada je klub dobio svoje sadašnje ime. Štit kluba je veoma sličan štitu rumunskog kluba FC Farul Constanța. Čornomorec je prvi klub u modernoj historiji Ukrajine koji je osvojio Kup Ukrajine (1992.), a ovaj uspjeh je ponovio i u sezoni 1993/94. Više od 30 godina klub je sponzorirala Crnomorska brodarska kompanija (1959.–1991.). Klub je bio među 20 najboljih sovjetskih klubova koji su se takmičili u Sovjetskoj Top ligi. Domaći teren kluba je Stadion Čornomorec, koji je otvoren 2011. godine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://chornomorets.ua Službena stranica] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/53064--chornomorets-odesa/ Čornomorec Odesa] na zvaničnoj stranici UEFA-e (engleski) [[Kategorija:Nogometni klubovi u Ukrajini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1936.]] [[Kategorija:Sport u Odesi]] [[Kategorija:FK Čornomorec Odesa]] g1adt76pha1xxrlwo2gm7lmbh9l76nq