Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 4976 3925482 3828719 2026-09-18T14:34:00Z ~2026-50394-54 185861 /* Događaji */ 3925482 wikitext text/x-wiki {{SeptembarKalendar}} '''18. septembar / rujan (18. 9)''' jest 261. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (262. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 104 dana. == Događaji == * [[1810]] – U [[Čile]]u počeo ustanak protiv španske kolonijalne vlasti pod vodstvom [[Bernardo O'Higgins|Bernarda O'Higginsa]]. * [[1822]] – Francuski egiptolog [[Jean-François Champollion]] dešifrovao je [[Hijeroglifi|egipatsko pismo]]. * [[1851]] – Izašao je prvi broj američkog dnevnika ''[[The New York Times]]''. * [[1934]] – [[SSSR]] je pristupio [[Društvo naroda|Ligi naroda]]. * [[1947]] – Osnovana je tajna služba SAD-a [[CIA]]. * 1992 - Završava operacija "Drina" u kojoj je uspješno izvedeno oslobođenje desne obale rijeke Drine od kojih je grad Goražde granatiran svakodnevno od agresorih snaga i sa time je prekinuta višemjesečna blokada grada i spašeno na hiljade civila. Ovaj dan se slavi u Bosansko-podrinjskom kantonu i gradu Goraždu kao dan prvog oslobođenja. * [[1995]] – Hrvatska vojska počinje ofanzivu "Una", koja ima tajni cilj sprečavanje izlaza Petog korpusa ARBiH na Savu. Akcija je završila neuspjehom jer je Vojska RS-a uspjela odbraniti napad. * [[2003]] - [[Bosna i Hercegovina]] je potpisala [[Bolonjska deklaracija|Bolonjsku deklaraciju]]. == Rođeni == === 6. vijek === * [[53]] – [[Trajan]], rimski car === 18. vijek === * [[1786]] – [[Christian VIII]], danski i švedski kralj === 19. vijek === * [[1819]] – [[Jean Bernard Léon Foucault]], francuski fizičar * [[1845]] – [[Hermann Bollé]], austrijski [[arhitekt]] * [[1888]] – [[Hamdija Kreševljaković]], bosanskohercegovački historičar i pisac * [[1897]] – [[John Douglas Cockcroft]], britanski fizičar === 20. vijek === * [[1905]] – [[Greta Garbo]], švedska filmska diva * [[1907]] – [[Elza Brandeis]], mađarska učiteljica plesa, Pravednik među narodima * [[1920]] – [[Džemal Muminagić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 24. gradonačelnik Sarajeva * [[1949]] – [[Peter Shilton]], [[Engleska|engleski]] nogometni golman * [[1956]] – [[Odd Lirhus]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac i [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu * [[1967.]] ** [[Vasil Božilov]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac ** [[Roberto Rosetti]], [[italija]]nski [[nogometni sudija]] * [[1968]] – [[Toni Kukoč]], hrvatski košarkaš * [[1971]] – [[Ana Netrebko]], ruska sopranistica * [[1981]] – [[Andrijana Stipaničić]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka. * [[1989]] – [[Ornela Vištica]], bosanskohercegovačka i hrvatska glumica * [[1998]] – [[Meng Fanqi]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[1999]] – [[Henrieta Horvátová]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1180]] – [[Luj VII Francuski]], francuski kralj * [[1783]] – [[Leonhard Euler]], švicarski matematičar i fizičar * [[1961]] – [[Dag Hammarskjöld]], švedski političar; dobitnik [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] 1961. * [[1970]] – [[Jimi Hendrix]], američki muzičar * [[1986]] – [[Aljoša Buha]], basist sarajevske grupe [[Crvena jabuka]] * [[2002]] – Margita Stefanović – Magi, član grupe [[Ekatarina Velika]] * [[2007]] – [[Ljiljana Molnar-Talajić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] i hrvatska [[Opera|operna]] [[diva]] i [[sopran]]istica * [[2013]] – [[Ken Norton]], američki bokser * [[2025]] – [[George Smoot]], američki astrofizičar i kosmolog, dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade]] [[2006.]] == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|18 September}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/18 Na današnji dan (18. septembar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/september-18/ Na današnji dan (18. septembar), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Septembar|*-18]] td4wz60jmlc4tvw8e0v8oj46vlmx32s 0 7257 3925477 3925473 2026-09-18T13:00:18Z Bosancica by MK 173186 Rad na tekstu 3925477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bilećko jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Bilecko Jezero.jpg | slika_veličina = | alt = Bilećko jezero | opis = Bilećko jezero | slika_karte = | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bilećkog jezera | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]; [[Nikšić]], [[Crna Gora]] | koordinate = {{coord|42.825278|18.438056|type:waterbody_region:BA|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero|Vještačka akumulacija]] | priliv = [[Trebišnjica]] | odliv = [[Trebišnjica]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} {{ZID|Crna Gora}} | dužina_km = 18 | širina_km = 3–4 | površina_km2 = 27,064 | dubina_m = | maks_dubina_m = 104 | zapremina_km3 = 1,28 | obala_km = | nadmorska_visina_m = 400 | ostrva = | gradovi = [[Bileća]] | web_stranica = }} '''Bilećko jezero''' je [[Vještačko jezero|vještačka akumulacija]] na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], formirana izgradnjom [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Nalazi se na području [[Bileća|Bileće]], a manjim dijelom zahvata teritoriju [[Nikšić|općine Nikšić]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG">{{cite web |title=Galerija – Uprava za vode |publisher=Vlada Crne Gore – Uprava za vode |url=https://www.gov.me/uprava-za-vode/galerija |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³.<ref name="RZS_Godisnjak_2025">{{cite book |chapter=Geografski i meteorološki podaci |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2025. |publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske |location=Banja Luka |year=2025 |url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2025/02gem_2025.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG" /> == Geografija == Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.<ref name="HET_Bilecko_jezero_2020">{{cite web |title=Bilećko jezero – biser Hercegovine |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |date=13. 11. 2020 |url=https://henatrebisnjici.com/2020/11/13/bilecko-jezero-biser-hercegovine/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.<ref name="Vukojevic_2011">{{cite journal |last=Vukojević |first=Dajana |title=Geomorphological specific features of Trebinje as tourist attraction |journal=Journal of the Geographical Institute "Jovan Cvijic" SASA |location=Beograd |year=2011 |volume=61 |issue=3 |pages=95–107 |doi=10.2298/IJGI1103095V |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-75991103095V |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Čepelica|Čepelice]]. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023">{{cite journal |last1=Milanović |first1=Saša |last2=Vasić |first2=Ljiljana |last3=Petrović |first3=Branislav |last4=Dašić |first4=Tina |last5=Marinović |first5=Veljko |last6=Vojnović |first6=Petar |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |date=3. 8. 2023 |doi=10.3390/su151511968 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji [[Crna Gora|Crne Gore]], dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.<ref name="Registar_voda_Crne_Gore_2024">{{cite book |last1=Baur |first1=Rolf |last2=Bajović |first2=Vesna |title=Registar voda od značaja za Crnu Goru |edition=Drugo izdanje |publisher=Uprava za vode Crne Gore |location=Podgorica |date=2024 |url=https://media.gov.me/files/gov/2024/11/26/1732619939-registar-voda-od-znacaja-2024.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> == Nastanak i izgradnja == [[Datoteka:Bileća Lake panorama view - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.webm|mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera]] Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.<ref name="HET_Prije_izgradnje_sistema">{{cite web |title=Prije izgradnje sistema |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/prije-izgradnje-sistema/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su [[brana Gorica]] i prva faza [[Hidroelektrana Dubrovnik|Hidroelektrane Dubrovnik]], koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su [[brana Grančarevo]] i [[Hidroelektrana Trebinje I|Hidroelektrana Trebinje I]], čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode">{{cite book |title=Studija uticaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje "Dabar" – Segment voda |publisher=Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske |location=Banja Luka |url=https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od [[Trebinje|Trebinja]]. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.<ref name="HET_HE_Trebinje_1">{{cite web |title=HE Trebinje I |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-trebinje-1/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode" /><ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]], Zadublje i [[Miruše (Bileća)|Miruše]].<ref name="TO_Bilecko_jezero">{{cite web |title=Bilećko jezero |publisher=Turistička organizacija opštine Bileća |url=https://www.turistickaorganizacijabileca.com/lat/dozivi/jezero |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023" /> === Stanovništvo i potapanje naselja === Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]] i [[Miruše]], s ukupno 170 domova.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962">{{cite journal |title=Zaštita spomenika kulture u dolini Trebišnjice (Uvod) |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH/Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=5–6 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/01.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, [[Čepelica]] je imala 271 stanovnika, [[Panik]] 234, [[Orah (Bileća)|Orah]] 142, a [[Miruše (Bileća)|Miruše]] 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi.<ref name="PopStat_Yugoslavia_Ethnic_1961">{{cite web |last=Bespyatov |first=Tim |title=Ethnic composition of Yugoslavia 1961 |publisher=Population statistics of Eastern Europe & former USSR |url=https://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-loc1961.htm |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za [[Eksproprijacija|eksproprijaciju]] imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u [[Bileća|Bileću]] i [[Trebinje]], dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref name="Blic_Povuklo_se_Bilecko_jezero_2017">{{cite news |title=Šta se krije u dubinama od 100 metara: Povuklo se jezero u Bosni i otkrilo zaboravljenu priču staru 50 godina |work=Blic |publisher=Vesti.rs |date=31. 10. 2017 |url=https://www.vesti.rs/Republika-Srpska/STA-SE-KRIJE-U-DUBINAMA-OD-100-METARA-Povuklo-se-jezero-u-Bosni-i-otkrilo-ZABORAVLJENU-PRICU-staru-50-godina-FOTO.html |access-date=18. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.<ref name="Sela_pod_vodom_2025">{{cite news |title=Sela pod vodom – nagovještaj onoga što je voda zauvijek progutala |work=Trebinje Danas |publisher=Radio Bileća |date=24. 11. 2025 |url=https://trebinjedanas.com/vijest/sela-pod-vodom-nagovjestaj-onoga-sto-je-voda-zauvijek-progutala |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.<ref name="Povlacenje_jezero_2017">{{cite news |title=Povlačenje Bilećkog jezera otkrilo nekadašnje naselje (FOTO) |work=Moja Hercegovina |date=3. 10. 2017 |url=https://mojahercegovina.com/povlacenje-bileckog-jezera-otkrilo-nekadasnje-naselje-foto/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Kulturna baština === Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline [[Trebišnjica|Trebišnjice]]. Zavod za zaštitu spomenika kulture i [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> ==== Arheološka baština ==== Posebno značajan bio je lokalitet [[Panik]], na području antičkog naselja [[Leusinium|Leusinija]]. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni [[mozaik|mozaicima]] i [[freska]]ma. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej u Sarajevu]], kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.<ref name="HercegTV">{{cite news |title=Arheološko blago na dnu Bilećkog jezera |work=Herceg Televizija |publisher=bileca.rs |date=21. 9. 2017 |url=https://www.herceg.tv/feljton/8262/arheolosko-blago-na-dnu-bileckog-jezera |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području [[Miruše (Bileća)|Miruša]]. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.<ref name="Bojanovski_1962">{{cite journal |last=Bojanovski |first=Ivo |title=Arheološki spomenici u dolini Trebišnjice |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=11–13 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/02.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Stećci ==== U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – [[stećak|stećaka]]. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa [[Vrela Trebišnjice]], iz područja [[Miruše (Bileća)|Miruše]]–Kolanjevići, [[Panik]]a i [[Orah (Bileća)|Oraha]] preneseni su na novu lokaciju kod [[Bileća|Bileće]], gdje je 1967. formirana vještačka [[nekropola]].<ref name="HercegTV" /> Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.<ref name="KONS_Lista_peticija_2021">{{cite book |title=Lista peticija – Gradovi/Općine |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |date=31. 12. 2021 |url=https://www.kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-op%C4%87ine-31122021.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dio [[stećak]]a nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području [[Čepelica|Čepelice]] ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.<ref name="HercegTV" /> ==== Sakralna baština ==== Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su [[manastir Dobrićevo]] i [[manastir Kosijerevo]]. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /><ref name="HercegTV" /> Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih [[crkva|crkava]] i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u [[Orah (Bileća)|Orahu]] i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.<ref name="Bojanovski_1962" /> ==== Arslanagića most ==== Poseban slučaj predstavlja [[Arslanagića most]], koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od [[Trebinje|Trebinja]], gdje je ponovo sastavljen.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> == Hidroenergetski značaj == Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Voda iz akumulacije koristi se u [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz [[Brana Grančarevo|branu Grančarevo]]. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Nakon prolaska kroz [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]] voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz [[elektrana|elektrane]]. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]]. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod [[Plat (Župa dubrovačka)|Plata]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref name="HET_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-dubrovnik/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hidroelektrana Dubrovnik]] je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.<ref name="HET_HE_Dubrovnik" /><ref name="HEP_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hrvatska elektroprivreda |url=https://www.hep.hr/proizvodnja/hidroelektrane-1528/he-dubrovnik/he-dubrovnik-1735/1735 |access-date=18. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja" /> Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskog polja]] preko [[Dabarsko polje|Dabarskog]] i [[Fatničko polje|Fatničkog polja]] prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.<ref name="HET_HE_Dabar">{{cite web |title=HE Dabar |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/projekti/he-dabar/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Planirano prevođenje voda ima šire hidrološke i okolišne posljedice koje se razmatraju izvan područja Bilećkog jezera. Naučna istraživanja ukazuju da bi prevođenje dijela voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice moglo smanjiti proticaje [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bunica|Bunice]] i [[Bregava|Bregave]]. Institucije za zaštitu okoliša upozoravaju na mogućnost dodatnog smanjenja dotoka i promjena hidrološkog režima i potrebi zaštite tokova kraških rijeka Bune, Bunice, Bregave, kao i Hutovog blata i toka Neretve južno od Mostara.<ref name="FMOIT_Zastita">{{cite web |title=Zajednički zaštititi Bunu, Bunicu i Bregavu od negativnih posljedica projekta Gornji horizonti |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |url=https://fmoit.gov.ba/zajednicki-zastititi-bunu-bunicu-i-bregavu-od-negativnih-posljedica-projekta-gornji-horizonti/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="JP_Hutovo_blato_Medunarodni_projekti_2022">{{cite web |title=JP Park prirode Hutovo blato – Realizacija dva međunarodna projekta do kraja 2022. |publisher=JP Park prirode Hutovo blato d.o.o. Čapljina |url=https://hutovo-blato.ba/jp-park-prirode-hutovo-blato-realizacija-dva-medunarodna-projekta-do-kraja-2022/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biljni i životinjski svijet == Formiranjem Bilećkog jezera prirodni riječni ekosistem Trebišnjice u području akumulacije pretvoren je u vještački jezerski ekosistem. Promjena vodnog režima utjecala je na sastav i uslove života vodenih organizama, dok su oscilacije vodostaja važan ekološki faktor za priobalna staništa. Bilećko jezero je zbog toga danas stanište zajednica karakterističnih za akumulacijske vode, ali istovremeno predstavlja dio šireg kraškog [[ekosistem]]a istočne Hercegovine.<ref name="Dekicl_2011">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |url=https://sova.unibl.org/naucni_rad/indicators-of-the-environmental-state-of-the-bilecko-jezero-lake/ |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Vodeni svijet === Bilećko jezero ima razvijen riblji fond, koji obuhvata autohtone i unesene vrste. Među autohtonim vrstama zabilježene su [[potočna pastrmka]] (''Salmo trutta''), bijeli klijen (''[[Squalius squalius]]''), strugač (''[[Squalius svallize]]''), te endemske vrste gaovica, uključujući gatačku gaovicu (''[[Telestes metohiensis]]'').<ref name="Dekic_Endemic_fish">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Lolić |first3=Svjetlana |last4=Bošković |first4=Jelena |last5=Obradović |first5=Saša |last6=Ćetković |first6=Danijela |title=The recent state of distribution of endemic fish species in Eastern Herzegovina |journal=V Međunarodna konferencija "Akvakultura i ribarstvo" – Zbornik predavanja |pages=195–199 |date=juni 2011 |url=https://pub.unibl.org/s/eng/item/31479 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Riblji sastav akumulacije izmijenjen je i višestrukim poribljavanjem. U Bilećko jezero unesene su različite alohtone vrste, među kojima su [[som]] (''Silurus glanis''), [[šaran]] (''Cyprinus carpio''), [[kalifornijska pastrmka]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[deverika]] (''Abramis brama''), [[crvenperka]] (''Scardinius erythropthalmus''), [[amur|bijeli amur]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[tostolobik]] (''Hypophthalmichthys molitrix''), [[sunčanica]] (''Lepomis gibbosus'') i američki somić (''Ameiurus nebulosus''). Dio tih vrsta ima značaj za [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportski ribolov]], dok prisustvo alohtonih vrsta predstavlja jedan od faktora koji mogu mijenjati sastav autohtone [[Ihtiologija|ihtiofaune]].<ref name="Prospect_Natura2000_Smjernice">{{cite book |title=Smjernice za pripremu planova upravljanja za Natura 2000 područja u Bosni i Hercegovini |publisher=Prospect C&S s.a. / Federalno ministarstvo okoliša i turizma |location=Brisel |url=https://www.fmoit.gov.ba/wp-content/uploads/dokumenti/Natura_2000_smjernice_planovi_upravljanja1.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode">{{cite book |last1=Ballian |first1=Dalibor |last2=Dekić |first2=Radoslav |chapter=Poglavlje 3: Stanje prirode |title=Procjena stanja prirode i usluga ekosistema Bosne i Hercegovine |publisher=IPBES/Procjena prirode BiH |date=2022 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2022/10/Poglavlje-3-SOD.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Čepelica]] * [[Manastir Dobrićevo]] * [[Miruše (Bileća)|Miruše]] * [[Panik]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Trebišnjica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bilećko Lake}} * [http://biztos.com/bileca/ Slike Bilećkog jezera] * [http://www.ers.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=79&lang=ba Hidroelektrane na Trebišnjici] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=sr&geocode=&q=bile%C4%87ko+jezero&sll=42.785827,18.420639&sspn=0.243396,0.703125&ie=UTF8&hq=&hnear=Bile%C4%87ko+Jezero&ll=42.838213,18.454285&spn=0.24319,0.703125&t=h&z=11&iwloc=A Bilećko jezero na Google maps] {{Hidrografija BiH}} {{Neretva}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bileća]] mqm5mzuesw2jdcm1tsdr2or2bm2n31d 3925489 3925477 2026-09-18T19:13:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925489 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bilećko jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Bilecko Jezero.jpg | slika_veličina = | alt = Bilećko jezero | opis = Bilećko jezero | slika_karte = | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bilećkog jezera | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]; [[Nikšić]], [[Crna Gora]] | koordinate = {{coord|42.825278|18.438056|type:waterbody_region:BA|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero|Vještačka akumulacija]] | priliv = [[Trebišnjica]] | odliv = [[Trebišnjica]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} {{ZID|Crna Gora}} | dužina_km = 18 | širina_km = 3–4 | površina_km2 = 27,064 | dubina_m = | maks_dubina_m = 104 | zapremina_km3 = 1,28 | obala_km = | nadmorska_visina_m = 400 | ostrva = | gradovi = [[Bileća]] | web_stranica = }} '''Bilećko jezero''' je [[Vještačko jezero|vještačka akumulacija]] na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], formirana izgradnjom [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Nalazi se na području [[Bileća|Bileće]], a manjim dijelom zahvata teritoriju [[Nikšić|općine Nikšić]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG">{{cite web |title=Galerija – Uprava za vode |publisher=Vlada Crne Gore – Uprava za vode |url=https://www.gov.me/uprava-za-vode/galerija |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³.<ref name="RZS_Godisnjak_2025">{{cite book |chapter=Geografski i meteorološki podaci |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2025. |publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske |location=Banja Luka |year=2025 |url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2025/02gem_2025.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG" /> == Geografija == Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.<ref name="HET_Bilecko_jezero_2020">{{cite web |title=Bilećko jezero – biser Hercegovine |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |date=13. 11. 2020 |url=https://henatrebisnjici.com/2020/11/13/bilecko-jezero-biser-hercegovine/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.<ref name="Vukojevic_2011">{{cite journal |last=Vukojević |first=Dajana |title=Geomorphological specific features of Trebinje as tourist attraction |journal=Journal of the Geographical Institute "Jovan Cvijic" SASA |location=Beograd |year=2011 |volume=61 |issue=3 |pages=95–107 |doi=10.2298/IJGI1103095V |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-75991103095V |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Čepelica|Čepelice]]. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023">{{cite journal |last1=Milanović |first1=Saša |last2=Vasić |first2=Ljiljana |last3=Petrović |first3=Branislav |last4=Dašić |first4=Tina |last5=Marinović |first5=Veljko |last6=Vojnović |first6=Petar |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |date=3. 8. 2023 |doi=10.3390/su151511968 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji [[Crna Gora|Crne Gore]], dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.<ref name="Registar_voda_Crne_Gore_2024">{{cite book |last1=Baur |first1=Rolf |last2=Bajović |first2=Vesna |title=Registar voda od značaja za Crnu Goru |edition=Drugo izdanje |publisher=Uprava za vode Crne Gore |location=Podgorica |date=2024 |url=https://media.gov.me/files/gov/2024/11/26/1732619939-registar-voda-od-znacaja-2024.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> == Nastanak i izgradnja == [[Datoteka:Bileća Lake panorama view - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.webm|mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera]] Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.<ref name="HET_Prije_izgradnje_sistema">{{cite web |title=Prije izgradnje sistema |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/prije-izgradnje-sistema/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su [[brana Gorica]] i prva faza [[Hidroelektrana Dubrovnik|Hidroelektrane Dubrovnik]], koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su [[brana Grančarevo]] i [[Hidroelektrana Trebinje I|Hidroelektrana Trebinje I]], čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode">{{cite book |title=Studija uticaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje "Dabar" – Segment voda |publisher=Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske |location=Banja Luka |url=https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od [[Trebinje|Trebinja]]. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.<ref name="HET_HE_Trebinje_1">{{cite web |title=HE Trebinje I |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-trebinje-1/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode" /><ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]], Zadublje i [[Miruše (Bileća)|Miruše]].<ref name="TO_Bilecko_jezero">{{cite web |title=Bilećko jezero |publisher=Turistička organizacija opštine Bileća |url=https://www.turistickaorganizacijabileca.com/lat/dozivi/jezero |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023" /> === Stanovništvo i potapanje naselja === Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]] i [[Miruše]], s ukupno 170 domova.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962">{{cite journal |title=Zaštita spomenika kulture u dolini Trebišnjice (Uvod) |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH/Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=5–6 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/01.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, [[Čepelica]] je imala 271 stanovnika, [[Panik]] 234, [[Orah (Bileća)|Orah]] 142, a [[Miruše (Bileća)|Miruše]] 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi.<ref name="PopStat_Yugoslavia_Ethnic_1961">{{cite web |last=Bespyatov |first=Tim |title=Ethnic composition of Yugoslavia 1961 |publisher=Population statistics of Eastern Europe & former USSR |url=https://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-loc1961.htm |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za [[Eksproprijacija|eksproprijaciju]] imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u [[Bileća|Bileću]] i [[Trebinje]], dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref name="Blic_Povuklo_se_Bilecko_jezero_2017">{{cite news |title=Šta se krije u dubinama od 100 metara: Povuklo se jezero u Bosni i otkrilo zaboravljenu priču staru 50 godina |work=Blic |publisher=Vesti.rs |date=31. 10. 2017 |url=https://www.vesti.rs/Republika-Srpska/STA-SE-KRIJE-U-DUBINAMA-OD-100-METARA-Povuklo-se-jezero-u-Bosni-i-otkrilo-ZABORAVLJENU-PRICU-staru-50-godina-FOTO.html |access-date=18. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.<ref name="Sela_pod_vodom_2025">{{cite news |title=Sela pod vodom – nagovještaj onoga što je voda zauvijek progutala |work=Trebinje Danas |publisher=Radio Bileća |date=24. 11. 2025 |url=https://trebinjedanas.com/vijest/sela-pod-vodom-nagovjestaj-onoga-sto-je-voda-zauvijek-progutala |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.<ref name="Povlacenje_jezero_2017">{{cite news |title=Povlačenje Bilećkog jezera otkrilo nekadašnje naselje (FOTO) |work=Moja Hercegovina |date=3. 10. 2017 |url=https://mojahercegovina.com/povlacenje-bileckog-jezera-otkrilo-nekadasnje-naselje-foto/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Kulturna baština === Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline [[Trebišnjica|Trebišnjice]]. Zavod za zaštitu spomenika kulture i [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> ==== Arheološka baština ==== Posebno značajan bio je lokalitet [[Panik]], na području antičkog naselja [[Leusinium|Leusinija]]. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni [[mozaik|mozaicima]] i [[freska]]ma. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej u Sarajevu]], kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.<ref name="HercegTV">{{cite news |title=Arheološko blago na dnu Bilećkog jezera |work=Herceg Televizija |publisher=bileca.rs |date=21. 9. 2017 |url=https://www.herceg.tv/feljton/8262/arheolosko-blago-na-dnu-bileckog-jezera |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području [[Miruše (Bileća)|Miruša]]. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.<ref name="Bojanovski_1962">{{cite journal |last=Bojanovski |first=Ivo |title=Arheološki spomenici u dolini Trebišnjice |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=11–13 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/02.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Stećci ==== U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – [[stećak|stećaka]]. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa [[Vrela Trebišnjice]], iz područja [[Miruše (Bileća)|Miruše]]–Kolanjevići, [[Panik]]a i [[Orah (Bileća)|Oraha]] preneseni su na novu lokaciju kod [[Bileća|Bileće]], gdje je 1967. formirana vještačka [[nekropola]].<ref name="HercegTV" /> Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.<ref name="KONS_Lista_peticija_2021">{{cite book |title=Lista peticija – Gradovi/Općine |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |date=31. 12. 2021 |url=https://www.kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-op%C4%87ine-31122021.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dio [[stećak]]a nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području [[Čepelica|Čepelice]] ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.<ref name="HercegTV" /> ==== Sakralna baština ==== Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su [[manastir Dobrićevo]] i [[manastir Kosijerevo]]. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /><ref name="HercegTV" /> Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih [[crkva|crkava]] i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u [[Orah (Bileća)|Orahu]] i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.<ref name="Bojanovski_1962" /> ==== Arslanagića most ==== Poseban slučaj predstavlja [[Arslanagića most]], koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od [[Trebinje|Trebinja]], gdje je ponovo sastavljen.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> == Hidroenergetski značaj == Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Voda iz akumulacije koristi se u [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz [[Brana Grančarevo|branu Grančarevo]]. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Nakon prolaska kroz [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]] voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz [[elektrana|elektrane]]. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]]. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod [[Plat (Župa dubrovačka)|Plata]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref name="HET_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-dubrovnik/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hidroelektrana Dubrovnik]] je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.<ref name="HET_HE_Dubrovnik" /><ref name="HEP_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hrvatska elektroprivreda |url=https://www.hep.hr/proizvodnja/hidroelektrane-1528/he-dubrovnik/he-dubrovnik-1735/1735 |access-date=18. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs |archive-date=23. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523180049/https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |url-status=dead }}</ref> Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja" /> Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskog polja]] preko [[Dabarsko polje|Dabarskog]] i [[Fatničko polje|Fatničkog polja]] prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.<ref name="HET_HE_Dabar">{{cite web |title=HE Dabar |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/projekti/he-dabar/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Planirano prevođenje voda ima šire hidrološke i okolišne posljedice koje se razmatraju izvan područja Bilećkog jezera. Naučna istraživanja ukazuju da bi prevođenje dijela voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice moglo smanjiti proticaje [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bunica|Bunice]] i [[Bregava|Bregave]]. Institucije za zaštitu okoliša upozoravaju na mogućnost dodatnog smanjenja dotoka i promjena hidrološkog režima i potrebi zaštite tokova kraških rijeka Bune, Bunice, Bregave, kao i Hutovog blata i toka Neretve južno od Mostara.<ref name="FMOIT_Zastita">{{cite web |title=Zajednički zaštititi Bunu, Bunicu i Bregavu od negativnih posljedica projekta Gornji horizonti |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |url=https://fmoit.gov.ba/zajednicki-zastititi-bunu-bunicu-i-bregavu-od-negativnih-posljedica-projekta-gornji-horizonti/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="JP_Hutovo_blato_Medunarodni_projekti_2022">{{cite web |title=JP Park prirode Hutovo blato – Realizacija dva međunarodna projekta do kraja 2022. |publisher=JP Park prirode Hutovo blato d.o.o. Čapljina |url=https://hutovo-blato.ba/jp-park-prirode-hutovo-blato-realizacija-dva-medunarodna-projekta-do-kraja-2022/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biljni i životinjski svijet == Formiranjem Bilećkog jezera prirodni riječni ekosistem Trebišnjice u području akumulacije pretvoren je u vještački jezerski ekosistem. Promjena vodnog režima utjecala je na sastav i uslove života vodenih organizama, dok su oscilacije vodostaja važan ekološki faktor za priobalna staništa. Bilećko jezero je zbog toga danas stanište zajednica karakterističnih za akumulacijske vode, ali istovremeno predstavlja dio šireg kraškog [[ekosistem]]a istočne Hercegovine.<ref name="Dekicl_2011">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |url=https://sova.unibl.org/naucni_rad/indicators-of-the-environmental-state-of-the-bilecko-jezero-lake/ |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Vodeni svijet === Bilećko jezero ima razvijen riblji fond, koji obuhvata autohtone i unesene vrste. Među autohtonim vrstama zabilježene su [[potočna pastrmka]] (''Salmo trutta''), bijeli klijen (''[[Squalius squalius]]''), strugač (''[[Squalius svallize]]''), te endemske vrste gaovica, uključujući gatačku gaovicu (''[[Telestes metohiensis]]'').<ref name="Dekic_Endemic_fish">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Lolić |first3=Svjetlana |last4=Bošković |first4=Jelena |last5=Obradović |first5=Saša |last6=Ćetković |first6=Danijela |title=The recent state of distribution of endemic fish species in Eastern Herzegovina |journal=V Međunarodna konferencija "Akvakultura i ribarstvo" – Zbornik predavanja |pages=195–199 |date=juni 2011 |url=https://pub.unibl.org/s/eng/item/31479 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Riblji sastav akumulacije izmijenjen je i višestrukim poribljavanjem. U Bilećko jezero unesene su različite alohtone vrste, među kojima su [[som]] (''Silurus glanis''), [[šaran]] (''Cyprinus carpio''), [[kalifornijska pastrmka]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[deverika]] (''Abramis brama''), [[crvenperka]] (''Scardinius erythropthalmus''), [[amur|bijeli amur]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[tostolobik]] (''Hypophthalmichthys molitrix''), [[sunčanica]] (''Lepomis gibbosus'') i američki somić (''Ameiurus nebulosus''). Dio tih vrsta ima značaj za [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportski ribolov]], dok prisustvo alohtonih vrsta predstavlja jedan od faktora koji mogu mijenjati sastav autohtone [[Ihtiologija|ihtiofaune]].<ref name="Prospect_Natura2000_Smjernice">{{cite book |title=Smjernice za pripremu planova upravljanja za Natura 2000 područja u Bosni i Hercegovini |publisher=Prospect C&S s.a. / Federalno ministarstvo okoliša i turizma |location=Brisel |url=https://www.fmoit.gov.ba/wp-content/uploads/dokumenti/Natura_2000_smjernice_planovi_upravljanja1.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode">{{cite book |last1=Ballian |first1=Dalibor |last2=Dekić |first2=Radoslav |chapter=Poglavlje 3: Stanje prirode |title=Procjena stanja prirode i usluga ekosistema Bosne i Hercegovine |publisher=IPBES/Procjena prirode BiH |date=2022 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2022/10/Poglavlje-3-SOD.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Čepelica]] * [[Manastir Dobrićevo]] * [[Miruše (Bileća)|Miruše]] * [[Panik]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Trebišnjica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bilećko Lake}} * [http://biztos.com/bileca/ Slike Bilećkog jezera] * [http://www.ers.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=79&lang=ba Hidroelektrane na Trebišnjici] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=sr&geocode=&q=bile%C4%87ko+jezero&sll=42.785827,18.420639&sspn=0.243396,0.703125&ie=UTF8&hq=&hnear=Bile%C4%87ko+Jezero&ll=42.838213,18.454285&spn=0.24319,0.703125&t=h&z=11&iwloc=A Bilećko jezero na Google maps] {{Hidrografija BiH}} {{Neretva}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bileća]] 4eynud3cr5dpfrkf553qhxbrkwra8ep 3925498 3925489 2026-09-18T22:17:44Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3925498 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bilećko jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Bilecko Jezero.jpg | slika_veličina = | alt = Bilećko jezero | opis = Bilećko jezero | slika_karte = | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bilećkog jezera | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]; [[Nikšić]], [[Crna Gora]] | koordinate = {{coord|42.825278|18.438056|type:waterbody_region:BA|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero|Vještačka akumulacija]] | priliv = [[Trebišnjica]] | odliv = [[Trebišnjica]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} {{ZID|Crna Gora}} | dužina_km = 18 | širina_km = 3–4 | površina_km2 = 27,064 | dubina_m = | maks_dubina_m = 104 | zapremina_km3 = 1,28 | obala_km = | nadmorska_visina_m = 400 | ostrva = | gradovi = [[Bileća]] | web_stranica = }} '''Bilećko jezero''' je [[Vještačko jezero|vještačka akumulacija]] na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], formirana izgradnjom [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Nalazi se na području [[Bileća|Bileće]], a manjim dijelom zahvata teritoriju [[Nikšić|općine Nikšić]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG">{{cite web |title=Galerija – Uprava za vode |publisher=Vlada Crne Gore – Uprava za vode |url=https://www.gov.me/uprava-za-vode/galerija |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³.<ref name="RZS_Godisnjak_2025">{{cite book |chapter=Geografski i meteorološki podaci |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2025. |publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske |location=Banja Luka |year=2025 |url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2025/02gem_2025.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG" /> == Geografija == Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.<ref name="HET_Bilecko_jezero_2020">{{cite web |title=Bilećko jezero – biser Hercegovine |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |date=13. 11. 2020 |url=https://henatrebisnjici.com/2020/11/13/bilecko-jezero-biser-hercegovine/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.<ref name="Vukojevic_2011">{{cite journal |last=Vukojević |first=Dajana |title=Geomorphological specific features of Trebinje as tourist attraction |journal=Journal of the Geographical Institute "Jovan Cvijic" SASA |location=Beograd |year=2011 |volume=61 |issue=3 |pages=95–107 |doi=10.2298/IJGI1103095V |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-75991103095V |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Čepelica|Čepelice]]. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023">{{cite journal |last1=Milanović |first1=Saša |last2=Vasić |first2=Ljiljana |last3=Petrović |first3=Branislav |last4=Dašić |first4=Tina |last5=Marinović |first5=Veljko |last6=Vojnović |first6=Petar |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |date=3. 8. 2023 |doi=10.3390/su151511968 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji [[Crna Gora|Crne Gore]], dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.<ref name="Registar_voda_Crne_Gore_2024">{{cite book |last1=Baur |first1=Rolf |last2=Bajović |first2=Vesna |title=Registar voda od značaja za Crnu Goru |edition=Drugo izdanje |publisher=Uprava za vode Crne Gore |location=Podgorica |date=2024 |url=https://media.gov.me/files/gov/2024/11/26/1732619939-registar-voda-od-znacaja-2024.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> == Nastanak i izgradnja == [[Datoteka:Bileća Lake panorama view - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.webm|mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera]] Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.<ref name="HET_Prije_izgradnje_sistema">{{cite web |title=Prije izgradnje sistema |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/prije-izgradnje-sistema/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su [[brana Gorica]] i prva faza [[Hidroelektrana Dubrovnik|Hidroelektrane Dubrovnik]], koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su [[brana Grančarevo]] i [[Hidroelektrana Trebinje I|Hidroelektrana Trebinje I]], čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode">{{cite book |title=Studija uticaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje "Dabar" – Segment voda |publisher=Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske |location=Banja Luka |url=https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od [[Trebinje|Trebinja]]. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.<ref name="HET_HE_Trebinje_1">{{cite web |title=HE Trebinje I |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-trebinje-1/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode" /><ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]], Zadublje i [[Miruše (Bileća)|Miruše]].<ref name="TO_Bilecko_jezero">{{cite web |title=Bilećko jezero |publisher=Turistička organizacija opštine Bileća |url=https://www.turistickaorganizacijabileca.com/lat/dozivi/jezero |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023" /> === Stanovništvo i potapanje naselja === Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]] i [[Miruše]], s ukupno 170 domova.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962">{{cite journal |title=Zaštita spomenika kulture u dolini Trebišnjice (Uvod) |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH/Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=5–6 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/01.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, [[Čepelica]] je imala 271 stanovnika, [[Panik]] 234, [[Orah (Bileća)|Orah]] 142, a [[Miruše (Bileća)|Miruše]] 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi.<ref name="PopStat_Yugoslavia_Ethnic_1961">{{cite web |last=Bespyatov |first=Tim |title=Ethnic composition of Yugoslavia 1961 |publisher=Population statistics of Eastern Europe & former USSR |url=https://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-loc1961.htm |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za [[Eksproprijacija|eksproprijaciju]] imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u [[Bileća|Bileću]] i [[Trebinje]], dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref name="Blic_Povuklo_se_Bilecko_jezero_2017">{{cite news |title=Šta se krije u dubinama od 100 metara: Povuklo se jezero u Bosni i otkrilo zaboravljenu priču staru 50 godina |work=Blic |publisher=Vesti.rs |date=31. 10. 2017 |url=https://www.vesti.rs/Republika-Srpska/STA-SE-KRIJE-U-DUBINAMA-OD-100-METARA-Povuklo-se-jezero-u-Bosni-i-otkrilo-ZABORAVLJENU-PRICU-staru-50-godina-FOTO.html |access-date=18. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.<ref name="Sela_pod_vodom_2025">{{cite news |title=Sela pod vodom – nagovještaj onoga što je voda zauvijek progutala |work=Trebinje Danas |publisher=Radio Bileća |date=24. 11. 2025 |url=https://trebinjedanas.com/vijest/sela-pod-vodom-nagovjestaj-onoga-sto-je-voda-zauvijek-progutala |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.<ref name="Povlacenje_jezero_2017">{{cite news |title=Povlačenje Bilećkog jezera otkrilo nekadašnje naselje (FOTO) |work=Moja Hercegovina |date=3. 10. 2017 |url=https://mojahercegovina.com/povlacenje-bileckog-jezera-otkrilo-nekadasnje-naselje-foto/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Kulturna baština === Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline [[Trebišnjica|Trebišnjice]]. Zavod za zaštitu spomenika kulture i [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> ==== Arheološka baština ==== Posebno značajan bio je lokalitet [[Panik]], na području antičkog naselja [[Leusinium|Leusinija]]. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni [[mozaik|mozaicima]] i [[freska]]ma. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej u Sarajevu]], kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.<ref name="HercegTV">{{cite news |title=Arheološko blago na dnu Bilećkog jezera |work=Herceg Televizija |publisher=bileca.rs |date=21. 9. 2017 |url=https://www.herceg.tv/feljton/8262/arheolosko-blago-na-dnu-bileckog-jezera |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području [[Miruše (Bileća)|Miruša]]. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.<ref name="Bojanovski_1962">{{cite journal |last=Bojanovski |first=Ivo |title=Arheološki spomenici u dolini Trebišnjice |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=11–13 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/02.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Stećci ==== U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – [[stećak|stećaka]]. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa [[Vrela Trebišnjice]], iz područja [[Miruše (Bileća)|Miruše]]–Kolanjevići, [[Panik]]a i [[Orah (Bileća)|Oraha]] preneseni su na novu lokaciju kod [[Bileća|Bileće]], gdje je 1967. formirana vještačka [[nekropola]].<ref name="HercegTV" /> Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.<ref name="KONS_Lista_peticija_2021">{{cite book |title=Lista peticija – Gradovi/Općine |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |date=31. 12. 2021 |url=https://www.kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-op%C4%87ine-31122021.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dio [[stećak]]a nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području [[Čepelica|Čepelice]] ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.<ref name="HercegTV" /> ==== Sakralna baština ==== Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su [[manastir Dobrićevo]] i [[manastir Kosijerevo]]. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /><ref name="HercegTV" /> Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih [[crkva|crkava]] i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u [[Orah (Bileća)|Orahu]] i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.<ref name="Bojanovski_1962" /> ==== Arslanagića most ==== Poseban slučaj predstavlja [[Arslanagića most]], koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od [[Trebinje|Trebinja]], gdje je ponovo sastavljen.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> == Hidroenergetski značaj == Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Voda iz akumulacije koristi se u [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz [[Brana Grančarevo|branu Grančarevo]]. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Nakon prolaska kroz [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]] voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz [[elektrana|elektrane]]. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]]. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod [[Plat (Župa dubrovačka)|Plata]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref name="HET_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-dubrovnik/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hidroelektrana Dubrovnik]] je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.<ref name="HET_HE_Dubrovnik" /><ref name="HEP_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hrvatska elektroprivreda |url=https://www.hep.hr/proizvodnja/hidroelektrane-1528/he-dubrovnik/he-dubrovnik-1735/1735 |access-date=18. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs |archive-date=23. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523180049/https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |url-status=dead }}</ref> Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja" /> Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskog polja]] preko [[Dabarsko polje|Dabarskog]] i [[Fatničko polje|Fatničkog polja]] prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.<ref name="HET_HE_Dabar">{{cite web |title=HE Dabar |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/projekti/he-dabar/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Planirano prevođenje voda ima šire hidrološke i okolišne posljedice koje se razmatraju izvan područja Bilećkog jezera. Naučna istraživanja ukazuju da bi prevođenje dijela voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice moglo smanjiti proticaje [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bunica|Bunice]] i [[Bregava|Bregave]]. Institucije za zaštitu okoliša upozoravaju na mogućnost dodatnog smanjenja dotoka i promjena hidrološkog režima i potrebi zaštite tokova kraških rijeka Bune, Bunice, Bregave, kao i Hutovog blata i toka Neretve južno od Mostara.<ref name="FMOIT_Zastita">{{cite web |title=Zajednički zaštititi Bunu, Bunicu i Bregavu od negativnih posljedica projekta Gornji horizonti |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |url=https://fmoit.gov.ba/zajednicki-zastititi-bunu-bunicu-i-bregavu-od-negativnih-posljedica-projekta-gornji-horizonti/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="JP_Hutovo_blato_Medunarodni_projekti_2022">{{cite web |title=JP Park prirode Hutovo blato – Realizacija dva međunarodna projekta do kraja 2022. |publisher=JP Park prirode Hutovo blato d.o.o. Čapljina |url=https://hutovo-blato.ba/jp-park-prirode-hutovo-blato-realizacija-dva-medunarodna-projekta-do-kraja-2022/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biljni i životinjski svijet == Formiranjem Bilećkog jezera prirodni riječni ekosistem Trebišnjice u području akumulacije pretvoren je u vještački jezerski ekosistem. Promjena vodnog režima utjecala je na sastav i uslove života vodenih organizama, dok su oscilacije vodostaja važan ekološki faktor za priobalna staništa. Bilećko jezero je zbog toga danas stanište zajednica karakterističnih za akumulacijske vode, ali istovremeno predstavlja dio šireg kraškog [[ekosistem]]a istočne Hercegovine.<ref name="Dekicl_2011">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |url=https://sova.unibl.org/naucni_rad/indicators-of-the-environmental-state-of-the-bilecko-jezero-lake/ |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Vodeni svijet === Bilećko jezero ima razvijen [[Ribe|riblji]] fond, koji obuhvata autohtone i unesene vrste. Među autohtonim vrstama zabilježene su [[potočna pastrmka]] (''Salmo trutta''), bijeli klijen (''[[Squalius squalius]]''), strugač (''[[Squalius svallize]]''), te endemske vrste gaovica, uključujući gatačku gaovicu (''[[Telestes metohiensis]]'').<ref name="Dekic_Endemic_fish">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Lolić |first3=Svjetlana |last4=Bošković |first4=Jelena |last5=Obradović |first5=Saša |last6=Ćetković |first6=Danijela |title=The recent state of distribution of endemic fish species in Eastern Herzegovina |journal=V Međunarodna konferencija "Akvakultura i ribarstvo" – Zbornik predavanja |pages=195–199 |date=juni 2011 |url=https://pub.unibl.org/s/eng/item/31479 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Riblji sastav akumulacije izmijenjen je i višestrukim poribljavanjem. U Bilećko jezero unesene su različite alohtone vrste, među kojima su [[som]] (''Silurus glanis''), [[šaran]] (''Cyprinus carpio''), [[kalifornijska pastrmka]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[deverika]] (''Abramis brama''), [[crvenperka]] (''Scardinius erythropthalmus''), [[amur|bijeli amur]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[tostolobik]] (''Hypophthalmichthys molitrix''), [[sunčanica]] (''Lepomis gibbosus'') i američki somić (''Ameiurus nebulosus''). Dio tih vrsta ima značaj za [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportski ribolov]], dok prisustvo alohtonih vrsta predstavlja jedan od faktora koji mogu mijenjati sastav autohtone [[Ihtiologija|ihtiofaune]].<ref name="Prospect_Natura2000_Smjernice">{{cite book |title=Smjernice za pripremu planova upravljanja za Natura 2000 područja u Bosni i Hercegovini |publisher=Prospect C&S s.a. / Federalno ministarstvo okoliša i turizma |location=Brisel |url=https://www.fmoit.gov.ba/wp-content/uploads/dokumenti/Natura_2000_smjernice_planovi_upravljanja1.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode">{{cite book |last1=Ballian |first1=Dalibor |last2=Dekić |first2=Radoslav |chapter=Poglavlje 3: Stanje prirode |title=Procjena stanja prirode i usluga ekosistema Bosne i Hercegovine |publisher=IPBES/Procjena prirode BiH |date=2022 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2022/10/Poglavlje-3-SOD.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U akumulaciji je zabilježena i [[zebrasta školjka]] (''Dreissena polymorpha''), invazivna vrsta koja je evidentirana u više hidroakumulacija u Bosni i Hercegovini, među njima i u Bilećkom jezeru. Njeno prisustvo predstavlja dodatni element promjene sastava vodenih zajednica u akumulaciji.<ref name="Procjena_prirode_Stanje_prirode_u_BiH_2023">{{cite book |chapter=Stanje prirode u BiH |title=Procjena stanja prirode i upravljanja prirodnim resursima Bosne i Hercegovine |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Prirodno-matematički fakultet/IPBES |location=Sarajevo |date=juni 2023 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2023/06/stanje-prirode-u-bih.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Osim riba, u jezeru su istraživane [[plankton]]ske zajednice. Prema podacima objavljenim u okviru procjene stanja prirode u Bosni i Hercegovini, u Bilećkom jezeru je zabilježeno 53 taksona [[fitoplankton]]a i 45 taksona [[zooplankton]]a, uključujući predstavnike grupa Rotifera, Cladocera i Copepoda. Među zabilježenim fitoplanktonskim organizmima posebno se navode vrste ''[[Asterionella formosa]]'', ''[[Fragilaria|Fragilaria crotonensis]]'', ''Synedra acus'', ''[[Peridinium|Peridinium cinctum]]'' i ''[[Dinobryon|Dinobryon divergens]]''.<ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode" /> === Ptice === Bilećko jezero obuhvaćeno je zimskim prebrojavanjem ptica vodenih staništa. Tokom prebrojavanja 17. januara 2018. na lokalitetu "Rijeka Trebišnjica 1: Bilećko jezero" zabilježeno je 16 vrsta ptica.<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018">{{cite journal |title=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |journal=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |publisher=Ornitološko društvo "Naše ptice" |location=Sarajevo |volume=14 |issue=14 |year=2018 |url=https://cdn.sanity.io/files/1k7af2za/production/ddb5d25a26c73fab3ffdc2e2f97bfca7216d1805.pdf |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Među zabilježenim vrstama bile su [[mali gnjurac]] (''Tachybaptus ruficollis''), [[ćubasti gnjurac]] (''Podiceps cristatus''), [[veliki vranac]] (''Phalacrocorax carbo''), [[mali vranac]] (''Phalacrocorax pygmeus''), [[siva čaplja]] (''Ardea cinerea''), [[kržulja]] (''Anas crecca''), [[divlja patka]] (''Anas platyrhynchos''), [[liska]] (''Fulica atra''), [[galeb klaukavac]] (''Larus michahellis'') i [[riječni galeb]] (''Chroicocephalus ridibundus''). Zabilježene su i [[siva pastirica]] (''Motacilla cinerea''), [[bijela pastirica]] (''Motacilla alba''), [[vatroglavi kraljić]] (''Troglodytes troglodytes''), [[trščarka]] (''Emberiza schoeniclus''), [[jastreb kokošar]] (''Accipiter gentilis'') i [[škanjac]] (''Buteo buteo'').<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018" /> == Također pogledajte == * [[Čepelica]] * [[Manastir Dobrićevo]] * [[Miruše (Bileća)|Miruše]] * [[Panik]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Trebišnjica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bilećko Lake}} * [http://biztos.com/bileca/ Slike Bilećkog jezera] * [http://www.ers.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=79&lang=ba Hidroelektrane na Trebišnjici] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=sr&geocode=&q=bile%C4%87ko+jezero&sll=42.785827,18.420639&sspn=0.243396,0.703125&ie=UTF8&hq=&hnear=Bile%C4%87ko+Jezero&ll=42.838213,18.454285&spn=0.24319,0.703125&t=h&z=11&iwloc=A Bilećko jezero na Google maps] {{Hidrografija BiH}} {{Neretva}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bileća]] 1mh1528edygczg29euqsas8euc717f4 3925500 3925498 2026-09-18T22:46:05Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3925500 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bilećko jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Bilecko Jezero.jpg | slika_veličina = | alt = Bilećko jezero | opis = Bilećko jezero | slika_karte = | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bilećkog jezera | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]; [[Nikšić]], [[Crna Gora]] | koordinate = {{coord|42.825278|18.438056|type:waterbody_region:BA|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero|Vještačka akumulacija]] | priliv = [[Trebišnjica]] | odliv = [[Trebišnjica]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} {{ZID|Crna Gora}} | dužina_km = 18 | širina_km = 3–4 | površina_km2 = 27,064 | dubina_m = | maks_dubina_m = 104 | zapremina_km3 = 1,28 | obala_km = | nadmorska_visina_m = 400 | ostrva = | gradovi = [[Bileća]] | web_stranica = }} '''Bilećko jezero''' je [[Vještačko jezero|vještačka akumulacija]] na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], formirana izgradnjom [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Nalazi se na području [[Bileća|Bileće]], a manjim dijelom zahvata teritoriju [[Nikšić|općine Nikšić]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG">{{cite web |title=Galerija – Uprava za vode |publisher=Vlada Crne Gore – Uprava za vode |url=https://www.gov.me/uprava-za-vode/galerija |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³.<ref name="RZS_Godisnjak_2025">{{cite book |chapter=Geografski i meteorološki podaci |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2025. |publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske |location=Banja Luka |year=2025 |url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2025/02gem_2025.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG" /> == Geografija == Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.<ref name="HET_Bilecko_jezero_2020">{{cite web |title=Bilećko jezero – biser Hercegovine |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |date=13. 11. 2020 |url=https://henatrebisnjici.com/2020/11/13/bilecko-jezero-biser-hercegovine/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.<ref name="Vukojevic_2011">{{cite journal |last=Vukojević |first=Dajana |title=Geomorphological specific features of Trebinje as tourist attraction |journal=Journal of the Geographical Institute "Jovan Cvijic" SASA |location=Beograd |year=2011 |volume=61 |issue=3 |pages=95–107 |doi=10.2298/IJGI1103095V |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-75991103095V |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Čepelica|Čepelice]]. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023">{{cite journal |last1=Milanović |first1=Saša |last2=Vasić |first2=Ljiljana |last3=Petrović |first3=Branislav |last4=Dašić |first4=Tina |last5=Marinović |first5=Veljko |last6=Vojnović |first6=Petar |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |date=3. 8. 2023 |doi=10.3390/su151511968 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji [[Crna Gora|Crne Gore]], dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.<ref name="Registar_voda_Crne_Gore_2024">{{cite book |last1=Baur |first1=Rolf |last2=Bajović |first2=Vesna |title=Registar voda od značaja za Crnu Goru |edition=Drugo izdanje |publisher=Uprava za vode Crne Gore |location=Podgorica |date=2024 |url=https://media.gov.me/files/gov/2024/11/26/1732619939-registar-voda-od-znacaja-2024.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=cnr}}</ref> == Nastanak i izgradnja == [[Datoteka:Bileća Lake panorama view - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.webm|mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera]] Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.<ref name="HET_Prije_izgradnje_sistema">{{cite web |title=Prije izgradnje sistema |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/prije-izgradnje-sistema/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su [[brana Gorica]] i prva faza [[Hidroelektrana Dubrovnik|Hidroelektrane Dubrovnik]], koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su [[brana Grančarevo]] i [[Hidroelektrana Trebinje I|Hidroelektrana Trebinje I]], čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode">{{cite book |title=Studija uticaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje "Dabar" – Segment voda |publisher=Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske |location=Banja Luka |url=https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od [[Trebinje|Trebinja]]. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.<ref name="HET_HE_Trebinje_1">{{cite web |title=HE Trebinje I |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-trebinje-1/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode" /><ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]], Zadublje i [[Miruše (Bileća)|Miruše]].<ref name="TO_Bilecko_jezero">{{cite web |title=Bilećko jezero |publisher=Turistička organizacija opštine Bileća |url=https://www.turistickaorganizacijabileca.com/lat/dozivi/jezero |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023" /> === Stanovništvo i potapanje naselja === Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]] i [[Miruše]], s ukupno 170 domova.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962">{{cite journal |title=Zaštita spomenika kulture u dolini Trebišnjice (Uvod) |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH/Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=5–6 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/01.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, [[Čepelica]] je imala 271 stanovnika, [[Panik]] 234, [[Orah (Bileća)|Orah]] 142, a [[Miruše (Bileća)|Miruše]] 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi.<ref name="PopStat_Yugoslavia_Ethnic_1961">{{cite web |last=Bespyatov |first=Tim |title=Ethnic composition of Yugoslavia 1961 |publisher=Population statistics of Eastern Europe & former USSR |url=https://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-loc1961.htm |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za [[Eksproprijacija|eksproprijaciju]] imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u [[Bileća|Bileću]] i [[Trebinje]], dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref name="Blic_Povuklo_se_Bilecko_jezero_2017">{{cite news |title=Šta se krije u dubinama od 100 metara: Povuklo se jezero u Bosni i otkrilo zaboravljenu priču staru 50 godina |work=Blic |publisher=Vesti.rs |date=31. 10. 2017 |url=https://www.vesti.rs/Republika-Srpska/STA-SE-KRIJE-U-DUBINAMA-OD-100-METARA-Povuklo-se-jezero-u-Bosni-i-otkrilo-ZABORAVLJENU-PRICU-staru-50-godina-FOTO.html |access-date=18. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.<ref name="Sela_pod_vodom_2025">{{cite news |title=Sela pod vodom – nagovještaj onoga što je voda zauvijek progutala |work=Trebinje Danas |publisher=Radio Bileća |date=24. 11. 2025 |url=https://trebinjedanas.com/vijest/sela-pod-vodom-nagovjestaj-onoga-sto-je-voda-zauvijek-progutala |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.<ref name="Povlacenje_jezero_2017">{{cite news |title=Povlačenje Bilećkog jezera otkrilo nekadašnje naselje (FOTO) |work=Moja Hercegovina |date=3. 10. 2017 |url=https://mojahercegovina.com/povlacenje-bileckog-jezera-otkrilo-nekadasnje-naselje-foto/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Kulturna baština === Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline [[Trebišnjica|Trebišnjice]]. Zavod za zaštitu spomenika kulture i [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> ==== Arheološka baština ==== Posebno značajan bio je lokalitet [[Panik]], na području antičkog naselja [[Leusinium|Leusinija]]. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni [[mozaik|mozaicima]] i [[freska]]ma. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej u Sarajevu]], kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.<ref name="HercegTV">{{cite news |title=Arheološko blago na dnu Bilećkog jezera |work=Herceg Televizija |publisher=bileca.rs |date=21. 9. 2017 |url=https://www.herceg.tv/feljton/8262/arheolosko-blago-na-dnu-bileckog-jezera |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području [[Miruše (Bileća)|Miruša]]. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.<ref name="Bojanovski_1962">{{cite journal |last=Bojanovski |first=Ivo |title=Arheološki spomenici u dolini Trebišnjice |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=11–13 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/02.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Stećci ==== U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – [[stećak|stećaka]]. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa [[Vrela Trebišnjice]], iz područja [[Miruše (Bileća)|Miruše]]–Kolanjevići, [[Panik]]a i [[Orah (Bileća)|Oraha]] preneseni su na novu lokaciju kod [[Bileća|Bileće]], gdje je 1967. formirana vještačka [[nekropola]].<ref name="HercegTV" /> Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.<ref name="KONS_Lista_peticija_2021">{{cite book |title=Lista peticija – Gradovi/Općine |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |date=31. 12. 2021 |url=https://www.kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-op%C4%87ine-31122021.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dio [[stećak]]a nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području [[Čepelica|Čepelice]] ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.<ref name="HercegTV" /> ==== Sakralna baština ==== Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su [[manastir Dobrićevo]] i [[manastir Kosijerevo]]. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /><ref name="HercegTV" /> Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih [[crkva|crkava]] i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u [[Orah (Bileća)|Orahu]] i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.<ref name="Bojanovski_1962" /> ==== Arslanagića most ==== Poseban slučaj predstavlja [[Arslanagića most]], koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od [[Trebinje|Trebinja]], gdje je ponovo sastavljen.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> == Hidroenergetski značaj == Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Voda iz akumulacije koristi se u [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz [[Brana Grančarevo|branu Grančarevo]]. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Nakon prolaska kroz [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]] voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz [[elektrana|elektrane]]. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]]. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod [[Plat (Župa dubrovačka)|Plata]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref name="HET_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-dubrovnik/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hidroelektrana Dubrovnik]] je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.<ref name="HET_HE_Dubrovnik" /><ref name="HEP_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hrvatska elektroprivreda |url=https://www.hep.hr/proizvodnja/hidroelektrane-1528/he-dubrovnik/he-dubrovnik-1735/1735 |access-date=18. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs |archive-date=23. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523180049/https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |url-status=dead }}</ref> Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja" /> Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskog polja]] preko [[Dabarsko polje|Dabarskog]] i [[Fatničko polje|Fatničkog polja]] prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.<ref name="HET_HE_Dabar">{{cite web |title=HE Dabar |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/projekti/he-dabar/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Planirano prevođenje voda ima šire hidrološke i okolišne posljedice koje se razmatraju izvan područja Bilećkog jezera. Naučna istraživanja ukazuju da bi prevođenje dijela voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice moglo smanjiti proticaje [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bunica|Bunice]] i [[Bregava|Bregave]]. Institucije za zaštitu okoliša upozoravaju na mogućnost dodatnog smanjenja dotoka i promjena hidrološkog režima i potrebi zaštite tokova kraških rijeka Bune, Bunice, Bregave, kao i Hutovog blata i toka Neretve južno od Mostara.<ref name="FMOIT_Zastita">{{cite web |title=Zajednički zaštititi Bunu, Bunicu i Bregavu od negativnih posljedica projekta Gornji horizonti |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |url=https://fmoit.gov.ba/zajednicki-zastititi-bunu-bunicu-i-bregavu-od-negativnih-posljedica-projekta-gornji-horizonti/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="JP_Hutovo_blato_Medunarodni_projekti_2022">{{cite web |title=JP Park prirode Hutovo blato – Realizacija dva međunarodna projekta do kraja 2022. |publisher=JP Park prirode Hutovo blato d.o.o. Čapljina |url=https://hutovo-blato.ba/jp-park-prirode-hutovo-blato-realizacija-dva-medunarodna-projekta-do-kraja-2022/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biljni i životinjski svijet == Formiranjem Bilećkog jezera prirodni riječni ekosistem Trebišnjice u području akumulacije pretvoren je u vještački jezerski ekosistem. Promjena vodnog režima utjecala je na sastav i uslove života vodenih organizama, dok su oscilacije vodostaja važan ekološki faktor za priobalna staništa. Bilećko jezero je zbog toga danas stanište zajednica karakterističnih za akumulacijske vode, ali istovremeno predstavlja dio šireg kraškog [[ekosistem]]a istočne Hercegovine.<ref name="Dekicl_2011">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |url=https://sova.unibl.org/naucni_rad/indicators-of-the-environmental-state-of-the-bilecko-jezero-lake/ |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Vodeni svijet === Bilećko jezero ima razvijen [[Ribe|riblji]] fond, koji obuhvata autohtone i unesene vrste. Među autohtonim vrstama zabilježene su [[potočna pastrmka]] (''Salmo trutta''), bijeli klijen (''[[Squalius squalius]]''), strugač (''[[Squalius svallize]]''), te endemske vrste gaovica, uključujući gatačku gaovicu (''[[Telestes metohiensis]]'').<ref name="Dekic_Endemic_fish">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Lolić |first3=Svjetlana |last4=Bošković |first4=Jelena |last5=Obradović |first5=Saša |last6=Ćetković |first6=Danijela |title=The recent state of distribution of endemic fish species in Eastern Herzegovina |journal=V Međunarodna konferencija "Akvakultura i ribarstvo" – Zbornik predavanja |pages=195–199 |date=juni 2011 |url=https://pub.unibl.org/s/eng/item/31479 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Riblji sastav akumulacije izmijenjen je i višestrukim poribljavanjem. U Bilećko jezero unesene su različite alohtone vrste, među kojima su [[som]] (''Silurus glanis''), [[šaran]] (''Cyprinus carpio''), [[kalifornijska pastrmka]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[deverika]] (''Abramis brama''), [[crvenperka]] (''Scardinius erythropthalmus''), [[amur|bijeli amur]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[tostolobik]] (''Hypophthalmichthys molitrix''), [[sunčanica]] (''Lepomis gibbosus'') i američki somić (''Ameiurus nebulosus''). Dio tih vrsta ima značaj za [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportski ribolov]], dok prisustvo alohtonih vrsta predstavlja jedan od faktora koji mogu mijenjati sastav autohtone [[Ihtiologija|ihtiofaune]].<ref name="Prospect_Natura2000_Smjernice">{{cite book |title=Smjernice za pripremu planova upravljanja za Natura 2000 područja u Bosni i Hercegovini |publisher=Prospect C&S s.a. / Federalno ministarstvo okoliša i turizma |location=Brisel |url=https://www.fmoit.gov.ba/wp-content/uploads/dokumenti/Natura_2000_smjernice_planovi_upravljanja1.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode">{{cite book |last1=Ballian |first1=Dalibor |last2=Dekić |first2=Radoslav |chapter=Poglavlje 3: Stanje prirode |title=Procjena stanja prirode i usluga ekosistema Bosne i Hercegovine |publisher=IPBES/Procjena prirode BiH |date=2022 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2022/10/Poglavlje-3-SOD.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U akumulaciji je zabilježena i [[zebrasta školjka]] (''Dreissena polymorpha''), invazivna vrsta koja je evidentirana u više hidroakumulacija u Bosni i Hercegovini, među njima i u Bilećkom jezeru. Njeno prisustvo predstavlja dodatni element promjene sastava vodenih zajednica u akumulaciji.<ref name="Procjena_prirode_Stanje_prirode_u_BiH_2023">{{cite book |chapter=Stanje prirode u BiH |title=Procjena stanja prirode i upravljanja prirodnim resursima Bosne i Hercegovine |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Prirodno-matematički fakultet/IPBES |location=Sarajevo |date=juni 2023 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2023/06/stanje-prirode-u-bih.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Osim riba, u jezeru su istraživane [[plankton]]ske zajednice. Prema podacima objavljenim u okviru procjene stanja prirode u Bosni i Hercegovini, u Bilećkom jezeru je zabilježeno 53 taksona [[fitoplankton]]a i 45 taksona [[zooplankton]]a, uključujući predstavnike grupa Rotifera, Cladocera i Copepoda. Među zabilježenim fitoplanktonskim organizmima posebno se navode vrste ''[[Asterionella formosa]]'', ''[[Fragilaria|Fragilaria crotonensis]]'', ''Synedra acus'', ''[[Peridinium|Peridinium cinctum]]'' i ''[[Dinobryon|Dinobryon divergens]]''.<ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode" /> === Ptice === Bilećko jezero obuhvaćeno je zimskim prebrojavanjem ptica vodenih staništa. Tokom prebrojavanja 17. januara 2018. na lokalitetu "Rijeka Trebišnjica 1: Bilećko jezero" zabilježeno je 16 vrsta ptica.<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018">{{cite journal |title=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |journal=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |publisher=Ornitološko društvo "Naše ptice" |location=Sarajevo |volume=14 |issue=14 |year=2018 |url=https://cdn.sanity.io/files/1k7af2za/production/ddb5d25a26c73fab3ffdc2e2f97bfca7216d1805.pdf |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Među zabilježenim vrstama bile su [[mali gnjurac]] (''Tachybaptus ruficollis''), [[ćubasti gnjurac]] (''Podiceps cristatus''), [[veliki vranac]] (''Phalacrocorax carbo''), [[mali vranac]] (''Phalacrocorax pygmeus''), [[siva čaplja]] (''Ardea cinerea''), [[kržulja]] (''Anas crecca''), [[divlja patka]] (''Anas platyrhynchos''), [[liska]] (''Fulica atra''), [[galeb klaukavac]] (''Larus michahellis'') i [[riječni galeb]] (''Chroicocephalus ridibundus''). Zabilježene su i [[siva pastirica]] (''Motacilla cinerea''), [[bijela pastirica]] (''Motacilla alba''), [[vatroglavi kraljić]] (''Troglodytes troglodytes''), [[trščarka]] (''Emberiza schoeniclus''), [[jastreb kokošar]] (''Accipiter gentilis'') i [[škanjac]] (''Buteo buteo'').<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018" /> === Ekološko stanje === Kvalitet vode Bilećkog jezera praćen je na više lokacija. Istraživanje provedeno od 2006. do 2009. na lokalitetima kod brane Grančarevo, izvora Trebišnjice i Oraha pokazalo je da su fizičko-hemijski parametri vode uglavnom ukazivali na zadovoljavajuće stanje, uz određena odstupanja. Bakteriološke analize, međutim, pokazale su opterećenje fekalnim materijalom na pojedinim mjernim mjestima, posebno na lokalitetu Izvor.<ref name="Dekic_et_al_2011_Bilecko_jezero">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |doi-access=free |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0354-46641103775D |access-date=19. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na živi svijet akumulacije utječu i velike promjene vodostaja. Procjena stanja prirode u Bosni i Hercegovini navodi promjenu vodnog režima i širenje invazivnih vrsta među najvažnijim pritiscima na zajednice hidroakumulacija. Posebno se ističe da oscilacije vodostaja mogu negativno utjecati na riblji svijet u akumulacijama i nizvodnim vodotocima, dok unošenje alohtonih vrsta može dodatno mijenjati sastav autohtone ihtiofaune.<ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode" /> == Također pogledajte == * [[Čepelica]] * [[Manastir Dobrićevo]] * [[Miruše (Bileća)|Miruše]] * [[Panik]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Trebišnjica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bilećko Lake}} * [http://biztos.com/bileca/ Slike Bilećkog jezera] * [http://www.ers.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=79&lang=ba Hidroelektrane na Trebišnjici] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=sr&geocode=&q=bile%C4%87ko+jezero&sll=42.785827,18.420639&sspn=0.243396,0.703125&ie=UTF8&hq=&hnear=Bile%C4%87ko+Jezero&ll=42.838213,18.454285&spn=0.24319,0.703125&t=h&z=11&iwloc=A Bilećko jezero na Google maps] {{Hidrografija BiH}} {{Neretva}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bileća]] 9gz5xhndd771k99vf7nmqctaxxw62wm 3925506 3925500 2026-09-19T00:36:03Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3925506 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Bilećko jezero | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Bilecko Jezero.jpg | slika_veličina = | alt = Bilećko jezero | opis = Bilećko jezero | slika_karte = | karta_veličina = | alt_karta = | opis_karta = | mapframe = yes | mapframe-caption = Interaktivna karta Bilećkog jezera | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]; [[Nikšić]], [[Crna Gora]] | koordinate = {{coord|42.825278|18.438056|type:waterbody_region:BA|display=inline,title}} | vrsta = [[Vještačko jezero|Vještačka akumulacija]] | priliv = [[Trebišnjica]] | odliv = [[Trebišnjica]] | sliv_km2 = | države_sliva = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} {{ZID|Crna Gora}} | dužina_km = 18 | širina_km = 3–4 | površina_km2 = 27,064 | dubina_m = | maks_dubina_m = 104 | zapremina_km3 = 1,28 | obala_km = | nadmorska_visina_m = 400 | ostrva = | gradovi = [[Bileća]] | web_stranica = }} [[Datoteka:Bilećko jezero-E-8078.JPG|mini|desno|300px|Satelitski snimak Bilećkog jezera]] [[Datoteka:Bilećko jezero (Bileća) 17.jpg|mini|desno|300px|Bilećko jezero]] '''Bilećko jezero''' je [[Vještačko jezero|vještačka akumulacija]] na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], formirana izgradnjom [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Nalazi se na području [[Bileća|Bileće]], a manjim dijelom zahvata teritoriju [[Nikšić|općine Nikšić]] u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG">{{cite web |title=Galerija – Uprava za vode |publisher=Vlada Crne Gore – Uprava za vode |url=https://www.gov.me/uprava-za-vode/galerija |access-date=18. 9. 2026}}</ref> Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³.<ref name="RZS_Godisnjak_2025">{{cite book |chapter=Geografski i meteorološki podaci |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2025. |publisher=Republički zavod za statistiku Republike Srpske |location=Banja Luka |year=2025 |url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2025/02gem_2025.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.<ref name="Uprava_za_vode_CG" /> == Geografija == Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.<ref name="HET_Bilecko_jezero_2020">{{cite web |title=Bilećko jezero – biser Hercegovine |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |date=13. 11. 2020 |url=https://henatrebisnjici.com/2020/11/13/bilecko-jezero-biser-hercegovine/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.<ref name="Vukojevic_2011">{{cite journal |last=Vukojević |first=Dajana |title=Geomorphological specific features of Trebinje as tourist attraction |journal=Journal of the Geographical Institute "Jovan Cvijic" SASA |location=Beograd |year=2011 |volume=61 |issue=3 |pages=95–107 |doi=10.2298/IJGI1103095V |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-75991103095V |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Čepelica|Čepelice]]. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023">{{cite journal |last1=Milanović |first1=Saša |last2=Vasić |first2=Ljiljana |last3=Petrović |first3=Branislav |last4=Dašić |first4=Tina |last5=Marinović |first5=Veljko |last6=Vojnović |first6=Petar |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |date=3. 8. 2023 |doi=10.3390/su151511968 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji [[Crna Gora|Crne Gore]], dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.<ref name="Registar_voda_Crne_Gore_2024">{{cite book |last1=Baur |first1=Rolf |last2=Bajović |first2=Vesna |title=Registar voda od značaja za Crnu Goru |edition=Drugo izdanje |publisher=Uprava za vode Crne Gore |location=Podgorica |date=2024 |url=https://media.gov.me/files/gov/2024/11/26/1732619939-registar-voda-od-znacaja-2024.pdf |access-date=18. 9. 2026}}</ref> == Nastanak i izgradnja == [[Datoteka:Bileća Lake panorama view - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.webm|mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera]] Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.<ref name="HET_Prije_izgradnje_sistema">{{cite web |title=Prije izgradnje sistema |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/prije-izgradnje-sistema/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su [[brana Gorica]] i prva faza [[Hidroelektrana Dubrovnik|Hidroelektrane Dubrovnik]], koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su [[brana Grančarevo]] i [[Hidroelektrana Trebinje I|Hidroelektrana Trebinje I]], čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode">{{cite book |title=Studija uticaja na životnu sredinu i dokaza za izdavanje ekološke dozvole za hidroenergetsko postrojenje "Dabar" – Segment voda |publisher=Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske |location=Banja Luka |url=https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/Studija%20uticaja%20HE%20Dabar%20-%20Segment%20voda_251621022.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od [[Trebinje|Trebinja]]. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.<ref name="HET_HE_Trebinje_1">{{cite web |title=HE Trebinje I |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-trebinje-1/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.<ref name="Studija_utjecaja_HE_Dabar_Vode" /><ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]], Zadublje i [[Miruše (Bileća)|Miruše]].<ref name="TO_Bilecko_jezero">{{cite web |title=Bilećko jezero |publisher=Turistička organizacija opštine Bileća |url=https://www.turistickaorganizacijabileca.com/lat/dozivi/jezero |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.<ref name="Milanovic_et_al_Bileca_2023" /> === Stanovništvo i potapanje naselja === [[Datoteka:Kad izrone upomene 1.jpg|mini|desno|300px|Ostaci nekadašnjeg naselja u koritu Bilećkog jezera, koji su izronili nakon povlačenja vode 2018.]] Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela [[Panik]], [[Orah (Bileća)|Orah]], [[Čepelica]] i [[Miruše]], s ukupno 170 domova.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962">{{cite journal |title=Zaštita spomenika kulture u dolini Trebišnjice (Uvod) |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH/Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=5–6 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/01.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, [[Čepelica]] je imala 271 stanovnika, [[Panik]] 234, [[Orah (Bileća)|Orah]] 142, a [[Miruše (Bileća)|Miruše]] 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi.<ref name="PopStat_Yugoslavia_Ethnic_1961">{{cite web |last=Bespyatov |first=Tim |title=Ethnic composition of Yugoslavia 1961 |publisher=Population statistics of Eastern Europe & former USSR |url=https://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-loc1961.htm |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za [[Eksproprijacija|eksproprijaciju]] imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u [[Bileća|Bileću]] i [[Trebinje]], dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]].<ref name="Blic_Povuklo_se_Bilecko_jezero_2017">{{cite news |title=Šta se krije u dubinama od 100 metara: Povuklo se jezero u Bosni i otkrilo zaboravljenu priču staru 50 godina |work=Blic |publisher=Vesti.rs |date=31. 10. 2017 |url=https://www.vesti.rs/Republika-Srpska/STA-SE-KRIJE-U-DUBINAMA-OD-100-METARA-Povuklo-se-jezero-u-Bosni-i-otkrilo-ZABORAVLJENU-PRICU-staru-50-godina-FOTO.html |access-date=18. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.<ref name="Sela_pod_vodom_2025">{{cite news |title=Sela pod vodom – nagovještaj onoga što je voda zauvijek progutala |work=Trebinje Danas |publisher=Radio Bileća |date=24. 11. 2025 |url=https://trebinjedanas.com/vijest/sela-pod-vodom-nagovjestaj-onoga-sto-je-voda-zauvijek-progutala |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.<ref name="Povlacenje_jezero_2017">{{cite news |title=Povlačenje Bilećkog jezera otkrilo nekadašnje naselje (FOTO) |work=Moja Hercegovina |date=3. 10. 2017 |url=https://mojahercegovina.com/povlacenje-bileckog-jezera-otkrilo-nekadasnje-naselje-foto/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Kulturna baština === Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline [[Trebišnjica|Trebišnjice]]. Zavod za zaštitu spomenika kulture i [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]] organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> ==== Arheološka baština ==== Posebno značajan bio je lokalitet [[Panik]], na području antičkog naselja [[Leusinium|Leusinija]]. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni [[mozaik|mozaicima]] i [[freska]]ma. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej u Sarajevu]], kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.<ref name="HercegTV">{{cite news |title=Arheološko blago na dnu Bilećkog jezera |work=Herceg Televizija |publisher=bileca.rs |date=21. 9. 2017 |url=https://www.herceg.tv/feljton/8262/arheolosko-blago-na-dnu-bileckog-jezera |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području [[Miruše (Bileća)|Miruša]]. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.<ref name="Bojanovski_1962">{{cite journal |last=Bojanovski |first=Ivo |title=Arheološki spomenici u dolini Trebišnjice |journal=Naše starine |publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta |volume=VIII |year=1962 |pages=11–13 |url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/ns8/02.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Stećci ==== [[Datoteka:Bilećko jezero - panoramio (3).jpg|mini|desno|300px|[[Stećak|Stećci]] uz obalu Bilećkog jezera]] U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – [[stećak|stećaka]]. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa [[Vrela Trebišnjice]], iz područja [[Miruše (Bileća)|Miruše]]–Kolanjevići, [[Panik]]a i [[Orah (Bileća)|Oraha]] preneseni su na novu lokaciju kod [[Bileća|Bileće]], gdje je 1967. formirana vještačka [[nekropola]].<ref name="HercegTV" /> Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.<ref name="KONS_Lista_peticija_2021">{{cite book |title=Lista peticija – Gradovi/Općine |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |date=31. 12. 2021 |url=https://www.kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-op%C4%87ine-31122021.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dio [[stećak]]a nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području [[Čepelica|Čepelice]] ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.<ref name="HercegTV" /> ==== Sakralna baština ==== Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su [[manastir Dobrićevo]] i [[manastir Kosijerevo]]. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /><ref name="HercegTV" /> Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih [[crkva|crkava]] i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u [[Orah (Bileća)|Orahu]] i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.<ref name="Bojanovski_1962" /> ==== Arslanagića most ==== Poseban slučaj predstavlja [[Arslanagića most]], koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od [[Trebinje|Trebinja]], gdje je ponovo sastavljen.<ref name="Zastita_spomenika_Trebisnjica_1962" /> == Hidroenergetski značaj == Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Voda iz akumulacije koristi se u [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz [[Brana Grančarevo|branu Grančarevo]]. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.<ref name="HET_HE_Trebinje_1" /> Nakon prolaska kroz [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]] voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz [[elektrana|elektrane]]. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]]. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod [[Plat (Župa dubrovačka)|Plata]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref name="HET_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/sistem/he-dubrovnik/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hidroelektrana Dubrovnik]] je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.<ref name="HET_HE_Dubrovnik" /><ref name="HEP_HE_Dubrovnik">{{cite web |title=HE Dubrovnik |publisher=Hrvatska elektroprivreda |url=https://www.hep.hr/proizvodnja/hidroelektrane-1528/he-dubrovnik/he-dubrovnik-1735/1735 |access-date=18. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja">{{cite web |title=Osnovna koncepcija razvoja |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs |archive-date=23. 5. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523180049/https://henatrebisnjici.com/osnovna-koncepcija-razvoja/?pismo=lat |url-status=dead }}</ref> Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko [[Hidroelektrana Trebinje I|HE Trebinje I]], [[Hidroelektrana Trebinje II|HE Trebinje II]], [[Hidroelektrana Dubrovnik|HE Dubrovnik]] i [[Hidroelektrana Čapljina|PHE Čapljina]]. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.<ref name="HET_Osnovna_koncepcija_razvoja" /> Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom [[Donji i Gornji horizonti|Gornji horizonti]], kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Nevesinjsko polje|Nevesinjskog polja]] preko [[Dabarsko polje|Dabarskog]] i [[Fatničko polje|Fatničkog polja]] prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.<ref name="HET_HE_Dabar">{{cite web |title=HE Dabar |publisher=Hidroelektrane na Trebišnjici |url=https://henatrebisnjici.com/projekti/he-dabar/?pismo=lat |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Planirano prevođenje voda ima šire hidrološke i okolišne posljedice koje se razmatraju izvan područja Bilećkog jezera. Naučna istraživanja ukazuju da bi prevođenje dijela voda iz sliva Neretve u sliv Trebišnjice moglo smanjiti proticaje [[Buna (rijeka)|Bune]], [[Bunica|Bunice]] i [[Bregava|Bregave]]. Institucije za zaštitu okoliša upozoravaju na mogućnost dodatnog smanjenja dotoka i promjena hidrološkog režima i potrebi zaštite tokova kraških rijeka Bune, Bunice, Bregave, kao i Hutovog blata i toka Neretve južno od Mostara.<ref name="FMOIT_Zastita">{{cite web |title=Zajednički zaštititi Bunu, Bunicu i Bregavu od negativnih posljedica projekta Gornji horizonti |publisher=Federalno ministarstvo okoliša i turizma |url=https://fmoit.gov.ba/zajednicki-zastititi-bunu-bunicu-i-bregavu-od-negativnih-posljedica-projekta-gornji-horizonti/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="JP_Hutovo_blato_Medunarodni_projekti_2022">{{cite web |title=JP Park prirode Hutovo blato – Realizacija dva međunarodna projekta do kraja 2022. |publisher=JP Park prirode Hutovo blato d.o.o. Čapljina |url=https://hutovo-blato.ba/jp-park-prirode-hutovo-blato-realizacija-dva-medunarodna-projekta-do-kraja-2022/ |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biljni i životinjski svijet == Formiranjem Bilećkog jezera prirodni riječni ekosistem Trebišnjice u području akumulacije pretvoren je u vještački jezerski ekosistem. Promjena vodnog režima utjecala je na sastav i uslove života vodenih organizama, dok su oscilacije vodostaja važan ekološki faktor za priobalna staništa. Bilećko jezero je zbog toga danas stanište zajednica karakterističnih za akumulacijske vode, ali istovremeno predstavlja dio šireg kraškog [[ekosistem]]a istočne Hercegovine.<ref name="Dekicl_2011">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |url=https://sova.unibl.org/naucni_rad/indicators-of-the-environmental-state-of-the-bilecko-jezero-lake/ |doi-access=free |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Vodeni svijet === Bilećko jezero ima razvijen [[Ribe|riblji]] fond, koji obuhvata autohtone i unesene vrste. Među autohtonim vrstama zabilježene su [[potočna pastrmka]] (''Salmo trutta''), bijeli klijen (''[[Squalius squalius]]''), strugač (''[[Squalius svallize]]''), te endemske vrste gaovica, uključujući gatačku gaovicu (''[[Telestes metohiensis]]'').<ref name="Dekic_Endemic_fish">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Lolić |first3=Svjetlana |last4=Bošković |first4=Jelena |last5=Obradović |first5=Saša |last6=Ćetković |first6=Danijela |title=The recent state of distribution of endemic fish species in Eastern Herzegovina |journal=V Međunarodna konferencija "Akvakultura i ribarstvo" – Zbornik predavanja |pages=195–199 |date=juni 2011 |url=https://pub.unibl.org/s/eng/item/31479 |access-date=18. 9. 2026 |language=en}}</ref> Riblji sastav akumulacije izmijenjen je i višestrukim poribljavanjem. U Bilećko jezero unesene su različite alohtone vrste, među kojima su [[som]] (''Silurus glanis''), [[šaran]] (''Cyprinus carpio''), [[kalifornijska pastrmka]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[deverika]] (''Abramis brama''), [[crvenperka]] (''Scardinius erythropthalmus''), [[amur|bijeli amur]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[tostolobik]] (''Hypophthalmichthys molitrix''), [[sunčanica]] (''Lepomis gibbosus'') i američki somić (''Ameiurus nebulosus''). Dio tih vrsta ima značaj za [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportski ribolov]], dok prisustvo alohtonih vrsta predstavlja jedan od faktora koji mogu mijenjati sastav autohtone [[Ihtiologija|ihtiofaune]].<ref name="Prospect_Natura2000_Smjernice">{{cite book |title=Smjernice za pripremu planova upravljanja za Natura 2000 područja u Bosni i Hercegovini |publisher=Prospect C&S s.a. / Federalno ministarstvo okoliša i turizma |location=Brisel |url=https://www.fmoit.gov.ba/wp-content/uploads/dokumenti/Natura_2000_smjernice_planovi_upravljanja1.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode">{{cite book |last1=Ballian |first1=Dalibor |last2=Dekić |first2=Radoslav |chapter=Poglavlje 3: Stanje prirode |title=Procjena stanja prirode i usluga ekosistema Bosne i Hercegovine |publisher=IPBES/Procjena prirode BiH |date=2022 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2022/10/Poglavlje-3-SOD.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U akumulaciji je zabilježena i [[zebrasta školjka]] (''Dreissena polymorpha''), invazivna vrsta koja je evidentirana u više hidroakumulacija u Bosni i Hercegovini, među njima i u Bilećkom jezeru. Njeno prisustvo predstavlja dodatni element promjene sastava vodenih zajednica u akumulaciji.<ref name="Procjena_prirode_Stanje_prirode_u_BiH_2023">{{cite book |chapter=Stanje prirode u BiH |title=Procjena stanja prirode i upravljanja prirodnim resursima Bosne i Hercegovine |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Prirodno-matematički fakultet/IPBES |location=Sarajevo |date=juni 2023 |chapter-url=https://www.procjenaprirode.ba/wp-content/uploads/2023/06/stanje-prirode-u-bih.pdf |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Osim riba, u jezeru su istraživane [[plankton]]ske zajednice. Prema podacima objavljenim u okviru procjene stanja prirode u Bosni i Hercegovini, u Bilećkom jezeru je zabilježeno 53 taksona [[fitoplankton]]a i 45 taksona [[zooplankton]]a, uključujući predstavnike grupa Rotifera, Cladocera i Copepoda. Među zabilježenim fitoplanktonskim organizmima posebno se navode vrste ''[[Asterionella formosa]]'', ''[[Fragilaria|Fragilaria crotonensis]]'', ''Synedra acus'', ''[[Peridinium|Peridinium cinctum]]'' i ''[[Dinobryon|Dinobryon divergens]]''.<ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode" /> === Ptice === Bilećko jezero obuhvaćeno je zimskim prebrojavanjem ptica vodenih staništa. Tokom prebrojavanja 17. januara 2018. na lokalitetu "Rijeka Trebišnjica 1: Bilećko jezero" zabilježeno je 16 vrsta ptica.<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018">{{cite journal |title=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |journal=Bilten Mreže posmatrača ptica u Bosni i Hercegovini |publisher=Ornitološko društvo "Naše ptice" |location=Sarajevo |volume=14 |issue=14 |year=2018 |url=https://cdn.sanity.io/files/1k7af2za/production/ddb5d25a26c73fab3ffdc2e2f97bfca7216d1805.pdf |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Među zabilježenim vrstama bile su [[mali gnjurac]] (''Tachybaptus ruficollis''), [[ćubasti gnjurac]] (''Podiceps cristatus''), [[veliki vranac]] (''Phalacrocorax carbo''), [[mali vranac]] (''Phalacrocorax pygmeus''), [[siva čaplja]] (''Ardea cinerea''), [[kržulja]] (''Anas crecca''), [[divlja patka]] (''Anas platyrhynchos''), [[liska]] (''Fulica atra''), [[galeb klaukavac]] (''Larus michahellis'') i [[riječni galeb]] (''Chroicocephalus ridibundus''). Zabilježene su i [[siva pastirica]] (''Motacilla cinerea''), [[bijela pastirica]] (''Motacilla alba''), [[vatroglavi kraljić]] (''Troglodytes troglodytes''), [[trščarka]] (''Emberiza schoeniclus''), [[jastreb kokošar]] (''Accipiter gentilis'') i [[škanjac]] (''Buteo buteo'').<ref name="Nase_ptice_Bilten_2018" /> === Ekološko stanje === Kvalitet vode Bilećkog jezera praćen je na više lokacija. Istraživanje provedeno od 2006. do 2009. na lokalitetima kod brane Grančarevo, izvora Trebišnjice i Oraha pokazalo je da su fizičko-hemijski parametri vode uglavnom ukazivali na zadovoljavajuće stanje, uz određena odstupanja. Bakteriološke analize, međutim, pokazale su opterećenje fekalnim materijalom na pojedinim mjernim mjestima, posebno na lokalitetu Izvor.<ref name="Dekic_et_al_2011_Bilecko_jezero">{{cite journal |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Lolić |first2=Svjetlana |last3=Gnjato |first3=Rajko |last4=Trbić |first4=Goran |last5=Gnjato |first5=Olivera |last6=Ivanć |first6=Aleksandar |title=Indicators of the environmental state of the Bilećko Jezero Lake |journal=Archives of Biological Sciences |volume=63 |issue=3 |pages=775–783 |year=2011 |doi=10.2298/ABS1103775D |doi-access=free |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0354-46641103775D |access-date=19. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na živi svijet akumulacije utječu i velike promjene vodostaja. Procjena stanja prirode u Bosni i Hercegovini navodi promjenu vodnog režima i širenje invazivnih vrsta među najvažnijim pritiscima na zajednice hidroakumulacija. Posebno se ističe da oscilacije vodostaja mogu negativno utjecati na riblji svijet u akumulacijama i nizvodnim vodotocima, dok unošenje alohtonih vrsta može dodatno mijenjati sastav autohtone ihtiofaune.<ref name="Ballian_Dekic_2022_Stanje_prirode" /> == Turizam i rekreacija == Bilećko jezero koristi se za različite oblike turizma i rekreacije, a ponuda se zasniva na [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini|sportskom ribolovu]], kupanju, plovidbi i izletničkom turizmu. Tokom ljetnih mjeseci za kupanje i rekreaciju najčešće se koriste obalna zona kod [[Čepelica|Čepelice]] i manje uvale uz jezero. Sportski ribolov razvijen je na više lokacija, među kojima se ističu Panik, Orah, Miruše, Vidikovac i Čepelica.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /> Na jezeru se održava Somovijada, tradicionalno takmičenje u [[ribolov]]u na [[som]]a. Na 27. Somovijadi, održanoj 25. jula 2026, učestvovalo je 47 posada iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]].<ref name="BilecaOnline_Somovijada_2026">{{cite news |title=Održana somovijada na Bilećkom jezeru. Nikad veći broj učesnika (FOTO) |work=Bileća Online |date=25. 7. 2026 |url=https://bilecaonline.com/2026/07/25/odrzana-somovijada-na-bileckom-jezeru-nikad-veci-broj-ucesnika/ |access-date=19. 9. 2026 |language=sr}}</ref> Plovidba manjim čamcima koristi se i za izletničke obilaske jezera. Među lokalitetima dostupnim plovilom je malo ostrvo s crkvom Svetog Ilije, dok se u turističkoj ponudi nalazi i obilazak [[Brana Grančarevo|brane Grančarevo]]. Jezero se povezuje i s kulturnom baštinom područja, posebno s vještačkom nekropolom [[stećak|stećaka]] na obali, koja je formirana nakon izmještanja stećaka iz doline Trebišnjice prije njenog potapanja.<ref name="TO_Bilecko_jezero" /><ref name="Turizam_2025">{{cite news |title=Od ribolova do istorijskih priča: Bilećko jezero kao turistički adut |work=Mondo.ba |date=12. 9. 2025 |url=https://mondo.ba/Info/Drustvo/a1411018/bilecko-jezero-kao-turisticki-adut.html |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Čepelica]] * [[Manastir Dobrićevo]] * [[Miruše (Bileća)|Miruše]] * [[Panik]] * [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini]] * [[Trebišnjica]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bilećko Lake}} * [http://biztos.com/bileca/ Slike Bilećkog jezera] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=sr&geocode=&q=bile%C4%87ko+jezero&sll=42.785827,18.420639&sspn=0.243396,0.703125&ie=UTF8&hq=&hnear=Bile%C4%87ko+Jezero&ll=42.838213,18.454285&spn=0.24319,0.703125&t=h&z=11&iwloc=A Bilećko jezero na Google maps] {{Hidrografija BiH}} {{Neretva}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bileća]] 7uit30p1oygb5hc6h5796sexf6ufsm7 0 7936 3925483 3655802 2026-09-18T15:01:01Z Palapa 383 3925483 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1777.''' (MDCCLXXVII) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru&nbsp; i redovna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru , 1777. godina naše ere (CE) i ''godine Gospodnje'' (AD), 777. godina drugog &nbsp;milenija, 77. godina 18. &nbsp;vijeka i 8. godina decenije 1770-ih. Početkom 1777. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1777. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == *[[30. april]] - [[Carl Friedrich Gauss]], njemački matematičar, astronom i fizičar *[[14. august]] - [[Hans Christian Oersted]], danski fizičar i hemičar *[[18. oktobar]] - [[Heinrich von Kleist]], njemački književnik *[[23. decembar]] - [[Aleksandar I Romanov]], ruski car == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1777|1777.}} aw5osyackfj42kgj9xrqsfj09dtq9x7 0 14985 3925480 3918253 2026-09-18T14:30:37Z ~2026-50394-54 185861 /* Događaji */ 3925480 wikitext text/x-wiki {{AugustKalendar}} '''15. august / kolovoz (15. 8)''' jest 227. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (228. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 138 dana. == Događaji == * [[1444.|1444]] – Potpisan [[Segedinski mir]] između sultana [[Murat II|Murata II]] [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog carstva]] i [[Vladislav III, kralj Poljske|Vladislava]]. kralja [[Kraljevina Mađarska|Mađarske]]. * [[1914]] – Otvoren [[Panamski kanal]]. * [[1945]] – [[Japan]] kapitulirao u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. * [[1947]] – [[Indija]] se osamostalila od [[Velika Britanija|Velike Britanije]]. * [[1990]] – [[Jennifer Lawrence]], američka glumica i producentica * [[1992]] – [[Izet Nanić]] u [[Bužim]]u formirao 105. bužimsku udarnu krajišku muslimansku brigadu, koja će kasnije postati [[505. viteška brdska brigada]] i postati kičma [[Peti korpus Armije RBiH|5. korpusa ARBiH]]. * 1992 - Počinje operacija "Krug" u općini Goražde sa ciljem razbijanja trostrukog obruča oko Goražda i oslobođenja lijeve obale rijeke Drine i uklanjanja agresorskih artiljerijskih položaja koji su granatirali grad Goražde. Akcija je uspješno završena 28 augusta i oslobođeno je 150 km2(odnosno cijela lijeva obala) i nakon toga je omogućeno pokretanje akcije "Drina". == Rođeni == === 16. vijek === * [[1575]] – [[Bartol Kašić]], hrvatski pisac i lingvist === 18. vijek === * [[1740]] – [[Matthias Claudius]], njemački književnik * [[1769]] – [[Napoléon Bonaparte]], francuski car * [[1771]] – [[Walter Scott]], škotski književnik === 19. vijek === * [[1815]] – [[Georgios Averoff]], grčki industrijalac i [[filantrop]] [[Arumuni|aromunskog]] porijekla * [[1876]] – [[Aleksandar Belić]], srpski lingvist * [[1883]] – [[Ivan Meštrović]], hrvatski kipar i arhitekt * [[1888]] – [[Thomas E. Lawrence]], britanski arheolog (''Lawrence od Arabije'') * [[1896]] – [[Gerty Cori]], češko-austrijsko-američka biohemičarka === 20. vijek === * [[1923]] – [[Schimon Peres]], izrealski državnik i nobelovac * [[1930]] – [[Marija Makarovič]], slovenska etnologinja * [[1934]] – [[Nino Ferrer]], francuski pjevač * [[1937]] – [[Živko Radišić]], srpski i bosanskohercegovački političar * [[1943]] – [[Jean-Claude Viry]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac * [[1944]] – [[Gianfranco Ferré]], italijanski modni dizajner * [[1945]] – [[Alain Juppé]], francuski političar * [[1948]] – [[Dževad Jahić]], bosanskohercegovački lingvist * [[1955]] – [[Afag Bashirgyzy]], azerbejdžanska glumica * [[1961]] – [[Andrew Paul (biatlonac)|Andrew Paul]], [[Australija|australski]] [[biatlon]]ac * [[1972]] – [[Ben Affleck]], američki glumac == Umrli == === 15. vijek === * [[1498]] – [[Izabela Aragonska i Kastiljska]], portugalska kraljica === 20. vijek === * [[1942]] – [[Mithat Haćam]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[1980]] – [[Giovanni Astegiano]], [[italija]]nski [[biatlon]]ac === 20. vijek === * [[2000]] – [[Ena Begović]], hrvatska glumica === 21. vijek === * [[2014]] – [[Sulejman Kupusović]], bosanskohercegovački pozorišni i filmski režiser * [[2026]] – [[Milena Zupančič]], slovenska glumica == Praznici == * Dan nezavisnosti (Indija, Južna Koreja, Republika Kongo Sjeverna Koreja) * Dan državnosti Lihtenštajna * Dan oružanih snaga Poljske * Dan ustava (Ekvatorska Gvineja) * [[Velika Gospa]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|15 August}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/15 Na današnji dan (15. august), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/august-15/ Na današnji dan (15. august), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|august015]] 5rshyv4263rygtiamxhshhf9ii4udst 0 16218 3925504 3924885 2026-09-18T23:30:17Z Bosancica by MK 173186 Neadekvatna izmjena 3925504 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Pero Petrašević''' je drugooptuženi za ubistvo šestorice [[Genocid u Srebrenici|srebreničkih]] [[Bošnjaci|bošnjaka]] u [[Trnovo (SRBiH)|Trnovu]] [[1995]]. godine. Pripadnik jedinica "[[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]]" od marta [[1995]]. godine, a prije toga pripadnik jedinice [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]]. Pripadnici "Škorpiona" (Slobodan, Aleksandar i Branislav Medić, te Aleksandar Vukov i Pero Petrašević) optuženi su za ubistvo šest [[Srebrenica|srebreničkih]] Bošnjaka Safeta Fejzića (17), Azmira Alispahića (17), Sidika Saltića (36), Smaila Ibrahimovića (35) i Saiba Salkića (20), dok šesta žrtva još nije identifikovana. "Pred Bogom sam sigurno kriv, a da li sam kriv što sam u ratu izvršio naređenje to ćete vi presuditi", rekao je Petrašević pred Vijećem za ratne zločine u [[Beograd]]u izjašnjavajući se o krivici. Перо данас живи у Шиду, држи пицерију "Пикасо", и истоимени бокс клуб и теретану. Окренуо се на праву страну и више не убија муслимане. Заказао је бокс меч у Синагоги у Новом Саду и у Џамији у Новом Пазару (зато што несме да уђе у Босну), мечеви имају алтернативна правила где православци смеју да користе искључиво аутоматске пушке. Spoiler alert, Семеновић је усмртио народног посланика Дејана Булатовића и демолирао Јамену и Батровце уз помоћ Ђорђа Томића, Зорана Шапоње и Горана Стевића. == Vanjski linkovi == *[http://www.24sata.info/portal/pregled.php?ArtID=16398 www.24sata.info]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20071222104406/http://www.genocid.org/vijesti.php?opsirnije=133 {{DEFAULTSORT:Petrašević, Pero}} [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] j73g5pcu226ofcgg33skh3n1winyyp3 3925505 3925504 2026-09-18T23:31:07Z Bosancica by MK 173186 3925505 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Pero Petrašević''' je drugooptuženi za ubistvo šestorice [[Genocid u Srebrenici|srebreničkih]] [[Bošnjaci|bošnjaka]] u [[Trnovo (SRBiH)|Trnovu]] [[1995]]. godine. Pripadnik jedinica "[[Škorpioni (srpska paravojna jedinica)|Škorpioni]]" od marta [[1995]]. godine, a prije toga pripadnik jedinice [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]]. Pripadnici "Škorpiona" (Slobodan, Aleksandar i Branislav Medić, te Aleksandar Vukov i Pero Petrašević) optuženi su za ubistvo šest [[Srebrenica|srebreničkih]] Bošnjaka Safeta Fejzića (17), Azmira Alispahića (17), Sidika Saltića (36), Smaila Ibrahimovića (35) i Saiba Salkića (20), dok šesta žrtva još nije identifikovana. "Pred Bogom sam sigurno kriv, a da li sam kriv što sam u ratu izvršio naređenje to ćete vi presuditi", rekao je Petrašević pred Vijećem za ratne zločine u [[Beograd]]u izjašnjavajući se o krivici. == Vanjski linkovi == *[http://www.24sata.info/portal/pregled.php?ArtID=16398 www.24sata.info]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20071222104406/http://www.genocid.org/vijesti.php?opsirnije=133 {{DEFAULTSORT:Petrašević, Pero}} [[Kategorija:Optuženi za ratne zločine]] o719rd1jo8pb4x1bfhw7rwtnhr5nc7a 0 16822 3925517 3788585 2026-09-19T09:23:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925517 wikitext text/x-wiki {{Infokutija motosportsko prvenstvo | ime = Formula 1 | slika = F1.svg | opis_slike = | kategorija = [[Jednosjed]] | država = Međunarodno | regija = | prva = | prva2 = [[Formula 1 – sezona 1950.|1950.]] | posljednja = | klase = | LMP_klase = | GT_klase = | vozači = 20 | ekipe = | konstruktori = 10 | proizvođači = | motori = {{plainlist| * [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] * [[Honda u Formuli 1|Honda RBPT]] * [[Mercedes AMG High Performance Powertrains|Mercedes]] * [[Renault u Formuli 1|Renault]] }} | gume = [[Pirelli]] | vozač_pobjednik = {{ZD|UK}} [[Lando Norris]] | suvozač_pobjednik = | ekipa_pobjednik = | proizvođač = | konstruktor = {{ZD|UK}} [[McLaren]]-[[Mercedes AMG High Performance Powertrains|Mercedes]] | web_mjesto = {{URL|https://formula1.com}} | trenutna_sezona = Formula 1 – sezona 2025. }} [[Datoteka:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|mini|280px|Slika Mercedes Benz W196 sa kojim je Juan Manuel Fangio osvojio titule 1954. i 1955. godine.]] [[Datoteka:Schumacher brothers 2001 Canada.jpg|mini|280px|Bolidi Formule 1 na stazi]] '''Formula 1''' ili '''F1''' smatra se najvišim rangom [[jednosjed]]a u utrkama motornih vozila. Temelji se na serijama utrka koje se održavaju na umjetno sagrađenim stazama (pistama) baš za tu svrhu ili na zatvorenim [[grad]]skim ulicama. Svake [[godina|godine]] rezultati utrka određuju dvije ljestvice pobjednika, ljestvicu najboljih vozača i ljestvicu najboljih konstruktora. == Formula 1 == [[Evropa]] je Formulin tradicionalan centar i ostaje njeno vodeće tržište, iako se Velike nagrade održavaju širom svijeta, i neprestano se njihov broj povećava. Kao najskuplji sport na svijetu, ekonomski uticaj Formule je također značajan tako da se mogu primijetiti njena politička i finansijska prevrtanja. Posljednjih godina je poznatija po glamuru. Sam sport je reguliran od strane Međunarodne automobilističke federacije FIA i općenito je pod pokroviteljstvom [[Bernie Ecclestone|Bernieja Ecclestonea]] kroz mnoštvo korporacijskih tijela. Formula 1 ima svoje korijene još u motornim utrkama na evropskom tlu [[1920]]. i [[1930]]. Brojne Grand Prix organizacije su iznijele pravila za Svjetsko prvenstvo još prije [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], ali zbog malog broja utrka za vrijeme rata Svjetsko prvenstvo vozača nije regulirano sve do [[1947]], a inaguracijska sezona je bila [[1950]]. Prvenstvo za konstruktore je uslijedilo [[1958]]. Njen sportski naziv, Formula 1, označava onog sudionika utrke koji je najbrži i ima najviše natjecateljskog duha. == Kratka historija Formule 1 == [[Datoteka:Formula 1 all over the world.svg|mini|desno|300p|Države i gradovi u kojima su se održale utrke Formule 1]] Inauguracijsko prvenstvo Formule 1 je prvi osvojio [[Italija|talijan]] [[Giuseppe Farina]] u svojoj [[Alfa Romeo|Alfi]] [[1950]], umalo pobjedivši svog [[Argentina|argentinskog]] ekipnog vozača [[Juan Manuel Fangio|Juana Manuela Fangia]]. Ipak je Fangio osvojio titulu [[1951]]. i još četiri sljedeće u narednih 6 godina dok mu nije dvostruki svjetski prvak [[Alberto Ascari]] poremetio planove vozeći za [[Ferrari]]. Iako se [[Velika Britanija|britanac]] [[Stirling Moss]] redovito takmičio nikad nije uspio osvojiti Svjetsko prvenstvo. Fangio je ostao poznat po tome što je dominirao Formulom 1 čitavo desetljeće i dan danas se smatra vicemajstorom Formule 1. Prvi Britanac koji je osvojio Svjetsko Prvenstvo je bio [[Mike Hawthorn]], donijevši Ferrariju titulu [[1958]]. Međutim, kada je [[Colin Chapman]] ušao u F1 kao dizajner šasija i kasnije osnivač Lotusovih automobila Velika Britanija je zadominirala Formulom 1 cijelo desetljeće. Pored [[Jim Clark|Jima Clarka]], [[Jackie Stewart|Jackieja Stewarta]], [[Jack Brabham|Jacka Brabhama]], [[Graham Hill|Grahama Hilla]] i [[Denny Hulme|Dennyja Hulmea]], britanski timovi i njihovi vozači su osvojili 12 svjetskih prvenstava od [[1962]]. do [[1973]]. [[1962]]. je uvedeno novo vozilo s aluminijskom šasijom nazvanom monokok umjesto tradicionalne tubularne šasije. [[1968]]. [[Lotus]] je stavio reklamna slova Imperial Tobacca na vozilo i tako uveo sponzorstvo u taj sport. [[Aerodinamika]] je polahko dobila važnost u dizajniranju vozila s pojavom aerofoila u kasnim [[1960]]. Kasnih sedamdesetih Lotus je uveo zemljani efekt aerodinamike koji je bolidima osigurao ogroman ''[[downforce]]'' i uvelike povećao brzinu na zavojima. Stvaranje Međunarodne federacije sportskih automobila [[1979]]. je uzrokavalo niz trzavica između FISE i FOCE u kojima su se FISA i njen predsjednik [[Jean Marie Balestre]] neprestano sukobljavali s društvom konstruktora Formule 1 oko televizijskih zarada i tehničkih pravila. FIA je stavila zabranu na zemljani efekt aerodinamike u sezoni Formule 1 [[1983]]. Do tada su već turbonabijeni [[motor]]i, koje je [[Renault]] uveo [[1977]], proizvodili 700 ks (520&nbsp;kW) i tako postali neizostavni dio natjecanja. Kasnije, tačnije [[1987]], turbo bolidi Formule 1 su proizvodili 1000 ks u utrci. Ti automobili su bili i ostali najsnažniji trkaći automobili ikad napravljeni. Da bi smanjila energiju motora i brzinu, FIA je ograničila kapacitet rezervoara goriva [[1984]]. i smanjila brzine bolida [[1988]]. prije zabrane turbonabijenih motora [[1989]]. U ranim devedesetima ekipe su uvele pomoćnog elektronskog vozača za upravljanje snagom motora, kontrolu protiv proklizavanja i poluautomatski mjenjač. Neke su posuđene od savremenih motornih vozila. Neke kao aktivni ovjes je prvenstveno napravljen za stazu a kasnije su se probile na tržište osobnih automobila. FIA je zbog pritužbi da je tehnologija određivala rezultat utrka više nego vozačeva vještina zabranila [[1994]]. mnogo takvih pomoćnih sredstava. Ipak mnogi promatrači su smatrali da je zabrana takvih pomoći vozačima zapravo bila zabrana zato što FIA nije imala neku tehnologiju koja bi eliminirala takve stvari u utrci. Timovi su potpisali drugi dogovor o slaganju (Concorde Agreement), [[1992]]. i treći [[1997]]. koji ističe krajem [[2007]]. Na stazi ekipe [[Mc Laren]] i [[Wiliams]] su dominirale 80tima i 90 tim. Honda i McLaren su najviše dominirali u 80 tima dok je [[Renault]] pojačan za Wiliamsovim vozačima dobio nekoliko Svjetskih prvenstava sredinom 90 tih, sve dok se Mclaren nije vratio u kasnim 90 tima. Rivalstvo između trkaćih legendi [[Ayrton Senna|Senne]] i [[Alain Prost|Prosta]] je postalo Formulina glavna zanimacija u [[Formula 1 sezona 1988|sezoni 1988]] i nastavila se sve dok se Prost nije povukao krajem [[1993]]. Tragično i ironično Senna je poginuo [[1994]]. u zavoju Tamburelo na Velikoj nagradi San Marina i preuzeo je Prostovo vodstvo u Wiliamsu te godine. FIA je poboljšala sigurnosne standarde na stazi tako da od tog vikenda nijedan vozač nije poginuo za vrijeme utrke na stazi. Vozači iz Mc Laren-a Williams-a i [[Renault]]-a prije poznatog kao [[Beneton]] i [[Ferrari]]-ja (ekipe poznatije kao ''Velika četvorka'') dobili su svako Svjetsko pravenstvo od [[1984]]. do danas. Zbog tehnoloških napredaka u 90 tima cijena takmičenja u Formuli 1 je dramatično porasla. To je povećalo finansijski teret zajedno s dominacijom te velike četvorke (koji su bili finansirani od velikih proizvođača [[automobil]]a poput [[Daimler Chrysler]], što je rezultiralo da male ekipe nisu finansijski mogle opstati u Formuli 1. Finansijski problemi su natjerali nekoliko timova da se povuku . Od [[1990]]. 28 timova se povuklo iz Formule 1 što je potaknulo bivšeg Jordanovog vlasnika Eddieja Jordana da kaže da su dani takmičenja gusarskih brodova gotovi. == Moderne F1 == Ranim [[2000]]. dominirao je [[Michael Schumacher]] i [[Ferrari]]. Početkom [[21. vijek]]a oboreno je nekoliko Formulinih rekorda. [[2001]]. Schumacher je postavio novi rekord u najvećem broju osvojenih Velikih nagrada, dok je raniji nosilac tog rekorda bio Alain Prost sa 51 osvojenom Velikom nagradom. [[2002]]. Schumacher je postavio također novi rekord tako da je osvojio Svjetsko prvenstvo vozača prije kraja sezone od bilo kojeg prijašnjeg vozača osvojivši Veliku nagradu Francuske u julu te godine. [[2003]]. Schumacher je osvojio svoju 6. titulu svjetskog prvaka pobijedivši tako prijašnjeg nosioca rekorda Juan Manuel Fangia koji je osvojio 5 titula. Schumacher i Ferrari nisu bili jedini rušioci rekorda u tom periodu. 2003. [[Fernando Alonso]] je postao najmlađi osvajač prvog startnog mjesta u utrci kvalificirajući se na Velikoj nagradi Malezije [[2003]]. Kasnije te godine postao je najmlađi pobjednik Velike nagrade ikad kada je pobijedio na Velikoj nagradi Mađarske. Kasnije (14. Septembra 2008) na Velikoj nagradi Italije staza Monza ta oba rekorda ruši mladi njemac Sebastian Vettel za upravljačem bolida tima Toro Rosso i tako postaje najmlađi vozač formule 1 koji osvaja startnu poziciju da bi dan kasnije sa samo 21 godinom i 73 dana postao i najmlađi pobijednik u historiji formula 1 takmičenja. Unatoč Ferrari-jevoj dominaciji [[Kimi Räikkönen]] je imao teoretske šanse uzeti prvenstvo 2003. prije kraja sezone na Velikoj nagradi Japana. [[Juan Pablo Montoya]] je isto bio blizu 2003. godine. Neke od pomoći vozačima su se vratile i omogućile da izbjegnu FIA restrikcije. U međuvremenu napravljeno je nekoliko promjena u pravilima u pokušaju da se poveća atrakcija na stazi i da se smanje troškovi. Štoviše način kvalifikacija se nekoliko puta promijenio od 2003. Još jedno novo pravilo je natjeralo vozače da počnu utrku s istom količinom goriva koju su imali tokom kvalifikacijskog treninga, uvodeći novi taktički element u strategiju svakog tima. Novo pravilo je naglašavalo da svaki motor mora izdržati dva vikenda utrka (dvije Velike nagrade). A vozač koji je morao zamijeniti motor tokom kvalifikacije morao je startati sa zadnje startne pozicije. Također vozačima nije bilo dopuštenio mijenjati gume tokom utrke osim ako su gume bile opasno istrošene. Prvih nekoliko godina 21. st. u Formuli 1 bilo je nekoliko kontroverznih skandala. Na Velikoj nagradi Austrije [[Rubens Barrichello]] Schumacher-ov ekipni kolega u Ferrari-ju koji je vodio utrku po naredbi iz boksa morao ga je propustiti. Nakon Ferrari-jevog skandala FIA je kaznila Ferrari i zabranila ostalim ekipama takvo miješanje u utrku. [[2005]]. na Velikoj nagradi SAD izašlo je samo tri od 10 momčadi na stazu kada se ispostavilo da su [[Michelin]] gume preopasne za utrke. Ranih 2000-ih Bernie Ecclestone i njegova organizacija [[Formula One Administration|FOA]] je napravila brojne trademarke, službeni logo i službene internet stranice sporta u pokušaju da mu da korporacijski identitet. Bernie je eksperimentirao s ''pay per view'' televizijom (Bernievision) koja je omogućavala fanovima da kupe i gledaju cijelu sezonu F1 ali nakon malog zanimanja 2002. je ukinuta. == Utrka i strategija == ''Takoder pogledajte [[Formula 1 utrka]]'' Svaki vikend Velike nagrade počinje u petak s dva slobodna treninga, a nastavlja se u subotu s još dva slobodna treninga. Nakon slobodnih treninga nastavljaju se kvalifikacije za nedjeljnu utrku. Kvalifikacije se održavaju po pravilu leteći krug. Vozač u bolidu izlazi na praznu stazu, prvi krug je za zagrijavanje a kad krene u drugi krug počinje mu se mjeriti vrijeme. Vrijeme koje je postigao na kraju kruga određuje njegovo mjesto u startnom poretku na nedjeljnjoj utrci. Najbrži je prvi u startnom poretku a najsporiji zadnji. Utrka počinje krugom za zagrijavanje, nakon kojeg se bolidi poredaju na startne pozicije koje su osvojili u kvalifikacijama. Ako vozač iz nekog razloga ne krene u krug za zagrijavanje kreće u utrku sa zadnjeg mjesta. Svjetlosni signali označe početak utrke i utrka može početi. Utrka je duga nešto više od 300&nbsp;km i ograničena je na dva sata. Za vrijeme utrke vozači ulaze u boks jedan ili više puta na dolijevanje goriva i eventualnu zamjenu guma ako ugrožavaju vozačev nastavak utrke (puknuće i sl.) Na kraju utrke vozači i ekipe se boduju zavisno od pozicije koju su osvojili na kraju utrke. FIA je odredila da se boduje prvih osam koji su završili utrku i po sistemu 10-8-6-5-4-3-2-1 (prvi osvaja 10 bodova, drugi 8 bodova itd.). Pobjednik Prvenstva vozača odnosno Prvenstva konstruktora (ekipa) je onaj vozač odnosno ekipa koja tokom sezone osvoji najviše bodova. == Vozači i konstruktori == [[Datoteka:Jean Alesi Ferrari 1995.jpg|mini|250p|Jean Alesi Ferrari]] ''Takoder pogledajte: [[Spisak konstruktora u Formuli 1]], [[Spisak vozača u Formuli 1]], [[Spisak Velikih nagrada Formule 1]], [[Kuća slavnih Formule 1]]'' Formula 1 ekipe izgrađuju šasiju bolida po standardu ali se dopuštaju sitne dorade na šasiji u svrhu povećanja brzine. Prije su ekipe u Formuli sami izgrađivani motore, ali danas to radi manji broj ekipa. Ekipe kupuju motore od kompanija ([[BMW]], [[Daimler Chrysler]], [[Renault]], [[Toyota]], [[Honda]]) koje su specijalizirane za izradu motora bolida Formule 1, i na taj način ušteđuju velike novce u svom budžetu. Većina prozvođača motora snadbjevaju motorima jednu ili eventualno dvije ekipe prvenstveno radi velikih troškova u razvoju novog motora. Jedini komercijalni proizvođač motora je Coswort. Ime ekipa u pravilu je ime konstruktora šasije ako ne proizvodi motore za bolide tada u imenu ima i naziv proizvođača motora. Primjer: ''Momčad Ferrari'' izrađuje i motor i šasiju svojih bolida, ''Ekipa BMW Williams'' šasiju izrađuje Williams a motor BMW. U prvoj sezoni [[Formula 1 sezona 1950|1950]] je učestvovalo 18 ekipa od kojih su mnoge zbog velikih troškova brzo izašle iz svjetskog prvenstva. Ekipa Ferrari je jedina ekipa koja se natječe od 1950. pa do danas. Iako ekipe nerado govore o veličini budžeta on se po procjenama kreće od 75 do 500 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]]. Nova ekipa koja ulazi u Svjetsko prvenstvo Formule 1 mora uplatiti 25 miliona [[Velika Britanija|engleskih]] funti FIA-a, koji se na kraju sezone raspoređuju ostalim ekipama. Nove ekipe preferiraju kupnju neke već postojećih ekipa koje su u formuli 1 smanjujući tako troškove (primjerice [[British American Racing|B.A.R.]] kupio je [[Tyrrell]] a [[Midland]] Jordan). Svaki bolid ima svoj broj. Prošlogodišnji pobjednik Svjetskog prvenstava vozača ima broj 1 a njegov kolega iz ekipa broj 2. Brojevi ostalih se dodjeljuju na osnovu osvojene pozicije ekipe u prošlogodišnjem Svjetskom prvenstvu konstruktora (ekipa). U slučaju da svjetski prvak (vozač) više nije aktivan u Formuli 1 njegova ekipa dobija brojeve za svoje vozače 0 i 2. Ovo pravilo je zato što se brojevi vozača ne dodjeljuju vozačima nego ekipama. Broj 13 se ne koristi. [[Michael Schumacher]] drži rekord u najviše osvojenih Svjetskih prvaka vozača (7) a ekipa [[Ferrari]] drži rekord u Svjetskom prvenstvu konstruktora (14). [[Jochen Rindt]] je jedini kojem je posthumno dodijeljen naslov Svjetskog prvenstva vozača. == Velika nagrada == Takoder pogledajte: [[Popis Velikih nagrada Formule 1]]'' Broj Velikih nagrada koje se voze u jednoj sezoni varirao je tokom godina . Na prvom svjetskom prvenstvu Formule 1 1950. bilo je samo sedam utrka (Velikih nagrada), 1980-tih broj se kretao oko 16 ili 17 utrka da bi u sezoni 2005. bilo 19 utrka. Šest od sedam utrka iz sezone 1950. bilo je u Evropi, a jedina ne-evropska utrka bila je Indianapolis 500 koja je kasnije zamijenjena Velikom nagradom SAD. S godinama svjetsko prvenstvo Formule 1 proširilo i na ostale kontinente. Prva Južno Američka utrka bila je [[Velika nagrada Argentine]] [[1953]]., Afrike [[Velika nagrada Maroka]] [[1958]]., Azije [[Velika nagrada Japana]] [[1976]]., a Australije [[Velika nagrada Australije]] [[1985]]. Danas su utrke raspoređene po svim kontinentima svijeta ([[Evropa]], [[Azija]], [[Australija]], [[Sjeverna Amerika]], i [[Južna Amerika]]). Tradicionalno svaka država koja ugošćuje neku Veliku nagradu daje joj ime po imenu svoje države (npr. ako se utrka održava u [[Njemačka|Njemačkoj]] tada se ta Velika nagrada naziva Velikom nagradom Njemačke), a ako se u nekoj državi održavaju dvije ili više utrka tada dobijaju različita imena. Velike nagrade koje su od početka (ili duže vrijeme) u Svjetskom prvenstvu nisu se održavale na istoj stazi sve godine. Primjerice Velika nagrada Velike Britanije vozila se na stazi Silverstone i Brand Hatch. Jedino je Velika nagrada Italije uvijek vožena na istoj stazi [[Staza Autodromo Nazionale Monza|Monza]], osim [[1980]]. kada je vožena na stazi [[Staza Autodromo Enzo e Dino Ferrari|Imola]] na kojoj se danas vozi Velika nagrada San Marina. Velika nagrada [[Bahrain]]a je prva utrka koja se održava na Bliskom istoku koja se održava na stazi koja je izgrađena u pustinji, i uz nove utrke (i staze) u [[Kina|Kini]] i [[Turska|Turskoj]] daje nove šanse za ekspanziju ovog sporta. == Staze == [[Datoteka:Monza aerial photo.jpg|mini|250p|Staza Autodromo Nazionale Monza staza je Velike nagrade Italije, jedna od najstarijih staza u Formuli 1]] [[Datoteka:Ims aerial.jpg|mini|250p|Staza Indianapolis Motor Speedway, staza Velike nagrade SAD]] ''Takoder pogledajte: [[Popis Formula 1 staza]]'' Tipična staza Formule 1 sastoji se od ravnog dijela tzv. startno ciljne ravnine, bokseva gdje se vozači zaustavljaju tokom utrke na nadolijevanje goriva i gdje ekipe podešavaju bolide prije utrke a koji se nalaze pokraj startno ciljne ravnine i niza zavoja. Na većini staza vozi se u smjeru kazaljki na satu. Vožnja u smjeru suprotnom od kazaljke na satu uvelike opterećuje vozače posebice zbog G sila koje djeluju u zavojima na način da ih opterećuje na način koji nije prirodan. Neki zavoji također su izazov za vozače kao brzi ''Eau Rouge'' na stazi Spa-Francorchamps i šikana prije njega, zavoj Tamburello na stazi Imola i Curva Grande na stazi u Monzi. Većina staza je sagrađena specijalno za utrke Formule 1, iako postoji jedna ulična utrka koja se vozi na stazi Monako za vrijeme Velike nagrade Monaka (prije su to bile i Velika nagrada Las vegasa i Detroita). Velika nagrada Monaka održava se u kalendaru svjetskog prvenstva zahvaljujući svojoj historiji i glamuru koji je prati iako ne zadovoljava sigurnosne uvjete koji se zahtjevaju pri utrci i izgradnji staze. Projektiranje novih staza traži visoku sofisticiranost (npr. staza u Bahrainu), a Većinu novih staza projektirao je [[Hermann Tilke]]. U počecima svjetskog prvenstva vozači koji bi izlijetali sa staze bili su zaustavljani balama sijena, travnatim zamkama ili gumama postavljenim uz stazu koje bi apsorbirale njihov udar. Nakon pogibije [[Ayrton Senna|Senne]] i [[Roland Ratzenberger|Ratzenbergera]] u Imoli godine [[1994]]., [[FIA]] je napravila radikalne promjene na stazama i bolidima. Bolidi su usporeni, a na staze su dodane široke zone izlijetanja da bi se spriječio udar bolida s vozačem u barijere, a ako i dođe do udara, da barijere prime što manju energiju udara. Ova nova pravila o brzini bolida nije dobro primio dio fanova jer se izgubio dio atrakcije na utrci. == Budućnost Formule 1 == [[Datoteka:Tyre carts on grid at USGP 2005.jpg|mini|250p]] Formula 1 je u ranim 2000-tima prolazila vrlo težak period. Naime fanovi su izgubili zanimanje za Formulu 1, prvenstveno zbog višegodišnje dominacije [[Michael Schumacher]]a i [[Ferrari]]ja. Sada se FIA raznim pravilima potrudila da i male ekipe s malim budžetom mogu konkurirati velikim ekipama s velikim budžetom, a i sama utrka je postala zanimljivija i nepredvidljiva do samog kraja. U želji da Svjetsko prvenstvo Formule 1 bude zanimljivije (a s tim i da se poveća broj gladalaca) Management Formule 1 ([[Formula One Management|FOM]]) na čelu s predsjednikom [[Bernie Ecclestone]], lobira organizaciju utrka u novim zemljama. Već 2005. ta ekspanzija rezultirala je nestankom jedne Velike nagrade (utrke) iz kalendara Svjetskog prvenstva i to Velike nagrade Austrije. Umjesto nje u kalendar je ubačena Velika nagrada Turske a Velika nagrada Meksika bi trebala biti u kalendaru za iduću 2006. godinu. Ecclestone-ova želja je i da se vrati Velika nagrada Južne Afrike u kalendar u sljedećih pet godina, a u isto vrijeme postoji želja za Velikom nagradom Rusije (održavala bi se u [[Moskva|Moskvi]] ili [[Petrograd]]u) koja bi trebala ući u kalendar za nekoliko godina. Dok Ecclestone želi proširiti kalendar neke od momčadi koje se natječu u prvenstvu žele kraći kalendar, a i budućnost Velike nagrade Velike Britanije, Francuske i San Marina je upitna. [[Evropska unija]] je donijela zakon o zabrani reklamiranja duhanskih proizvoda što je dovelo u težak položaj ekipa čiji su neki od sponzora upravo duhanske industrije. === Promjene pravila === U interesu sigurnosti i ušteda FIA je za sezonu 2005. donijela više pravila. To se prvenstveno odnosi na gume, gdje gume moraju izdržati cijeli vikend i nema mijenjanja guma tokom utrke, i motor koji mora izdržati dva prvenstvena vikenda, a i način kvalifikacija je izmijenjen. Ova dva pravila u isto vrijeme pokušavaju smanjiti jaz između budžeta malih i velikih momčadi što se tiče priprema bolida za utrku. Sadašnji način kvalifikacija od jednog letećeg kruga zamijenio je onaj s početka sezone 2005. Od početka sezone 2005. do Velike nagrade Evrope kvalifikacije su se održavale i u subotu i nedjelju i ta dva vremena bi se sabirala i najbolje vrijeme je bilo pobjedničko. Nakon raznih spekulacija da li je dobro ili nije na ovaj način provoditi kvalifikacije za utrku, a i zbog razloga što televizijske kuće nisu htjele prenositi toliko Formule jedan u jednom danu to pravilo je ukinuto. Početkom sezone 2006. snaga motora je smanjena tako da se umjesto prijašnjih 3.0 l V10 motora koriste 2,4 l V8 motori. U dogledno vrijeme planiraju se veće restikcije što se tiče testiranja bolida, i standardizacija elektronike i guma. Također za 2006. sezonu ponovno se uvodi promjena guma za vrijeme utrke, a promijenjen je i format kvalifikacija koji sada izgleda ovako: U prvih 15 minuta ispali bi pet najsporijih vozača koji bi zauzeli najlošije startne pozicije. U idućih 15 minuta ispalo bi novih pet vozača koji bi se plasirali od 15. do 11. pozicije. U posljednjih bi se 20 minuta ostatak vozača borio za prvih deset pozicija. == Također pogledajte == * [[Spisak Formula 1 staza]] * [[Spisak Velikih nagrada Formule 1]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Formula One}} *{{službeni website|https://www.formula1.com}} *[http://www.fia.com/ Zvanična stranica FIA-e] *[https://www.britannica.com/sports/Grand-Prix-racing "Grand Prix racing"], ''[[Encyclopedia Britannica]]'' *[http://www.grandprixhistory.org/ Historija Formule 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106080311/http://www.grandprixhistory.org/ |date=6. 1. 2014 }}, grandprixhistory.org {{Staze Formule 1}} {{Utrke Formule 1}} {{Svjetski prvaci u Formuli 1}} {{Spisak konstruktora u Formuli 1}} {{Vozači i ekipe Formule 1}} [[Kategorija:Formula 1|*]] ew8elywwm3s5uthx5iro8vvga5ae4cf 0 17567 3925492 3922152 2026-09-18T20:41:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925492 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Branko Ištvančić | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = 1967. | mjesto_rođenja = Subotica, SFRJ | godine_aktivnosti = 1982. do danas | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Branko Ištvančić''' ([[Subotica]], 1967) [[Hrvatska|hrvatski]] je [[film]]ski [[režiser]]. == Biografija == Branko Ištvančić diplomirao je filmsku i TV režiju na Akademiji dramske umjetnosti u [[Zagreb]]u 1999. godine. Snimivši prve, amaterske, [[dokumentarni film|dokumentarne filmove]], uz prvog nastavnika filma Zoltána Siflisa, režisera i pedagoga iz Subotice, sa 15 godina, bavi se dokumentarnim filmom i za svoj rad dobija domaće i strane nagrade. Nagrađivan dva puta nagradom [[Oktavijan (nagrada)|Oktavijan]] za najbolji dokumentarni film, "Velikom nagradom za najbolji film", "Zlatnom uljanicom" i nagradom za najbolju režiju na [[Dani hrvatskog filma|Danima hrvatskog filma]]. Naročitu pažnju posvećuje humanom, ali i humornom tretiranju ljudi kojima se bavi. Tako njegov film "[[Bunarman]]" (2003), jednostavnu priču o kopaču bunara, uzdiže na nivo univerzalne [[metafora|metafore]], ali bez pretencioznosti toliko tipične za mnoge domaće dokumentarce. [[Dokumentarni film]] "[[Plašitelj kormorana]]" iz 1998. kritika je uvrstila među najbolje dokumentarce devedesetih godina u Hrvatskoj. Član je Društva hrvatskih filmskih režisera. == Filmografija == * ''Pokretne slike moga dide'' (1982), dokumentarni * ''Berber na biciklu'' (1983), dokumentarni * ''Križ mojih ruku'' (1991), dokumentarni * ''Autobiografija'' (1992), dokumentarni * ''Rastanak'' (1993), kratki igrani, (uvršten u izbor 6 najzapaženijih mladih evropskih režisera 1993.) (First Film Foundation London) * ''Slavonski žetveni običaji'' (1995), dokumentarni * ''[[Plašitelj kormorana]]'' (1998), dokumentarni * ''Zamrznuti kadar'' (1999), igrani (TV drama) * ''Željeznicu već guta daljina'' (2000), dokumentarni * ''Čelični zagrljaj'' (2001), dokumentarni * ''Teta Liza'' (2002), dokumentarni * ''Lovac na puhove'' (2002), dokumentarni * ''[[Bunarman]]'' (2003), dokumentarni * ''Izgubljeno blago'' (2005), dokumentarni * ''Berač kamena'' (2005), dokumentarni, * ''[[Duh u močvari (film)|Duh u močvari]]'' (2006), dugometražni igrani * ''Recikliranje'' (u omnibusu ''Zagrebačke priče'') (2009./2010), kratki igrani * ''Draga Gospa Ilačka'' (2010), dokumentarni * ''Album'' (2011), dokumentarni * ''[[Od zrna do slike]]'' (2012), dokumentarni * ''Škverski kipar'' (2013), dokumentarni * ''[[Most na kraju svijeta (2014.)|Most na kraju svijeta]]'',<ref name=BI>[http://www.istvancic.com/aktualni-projekt.htm Branko Ištvančić: Aktualni projekti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006150004/http://www.istvancic.com/aktualni-projekt.htm |date=6. 10. 2014 }}, Pristupljeno 1. oktobra 2014.</ref> dugometražni igrani film *Pouke o čovječnosti, dokumentarni film == Nagrade == * Zlatna uljanica nagrada Glasa Koncila Dani hrvatskog filma 1996. "za promicanje etičkih vrijednosti na filmu" (za dokumentarni film Slavonski žetveni običaji) * Grand prix za najbolji film festivala (za dokumentarni film ''Plašitelj kormorana''), Dani hrvatskog filma 1998. * Oktavijan nagrada Hrvatskog društva filmskih kritičara za najbolji dokumentarni film, Dani hrvatskog filma 1998. (za dokumentarni film ''Plašitelj kormorana'') * Posebna nagrada za kreativan doprinos u filmu Međunarodni festival turističkog filma u Splitu 1998. (za dokumentarni film ''Plašitelj kormorana'') * Počasna pohvala i nominacija za Nagradu Best Documentary International Film Festival of Cinema and Technology Toronto 2002. (za dokumentarni film ''Željeznicu guta već daljina'') * Specijalna nagrada žirija CINERAIL Lille Francuska 2002. (za dokumentarni film ''Čelični zagrljaj'') * Nagrada za najbolju režiju, Dani hrvatskog filma 2003. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Oktavijan nagrada Hrvatskog društva filmskih kritičara za najbolji dokumentarni film, Dani hrvatskog filma 2003. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Nagrada za najbolju režiju DaKINO Bukurešt Rumunjska 2003. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Nagrada za najbolji dokumentarni film Short Film Festival Siena Italija 2003. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Počasna pohvala za "istaknutu režiju i značajan dokumentarni stil" Short Film Festival Corto Imola Italija 2003. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Specijalna nagrada žirija Delta film festival Italija 2009. (za dokumentarni film ''Bunarman'') * Zlatna medalja i diploma za najbolji dokumentarni film ECO ETNO FOLK Film Rumunjska 2007. (za dokumentarni film ''Izgubljeno blago'') * Specijalna nagrada žirija Festival du Film Pastoralismes et Grands Espaces, France, 2008. (za dokumentarni film ''Izgubljeno blago'') * Nagrada za najbolju montažu Međunarodni festival turističkog filma SWITF Split 2006. (za dokumentarni film ''Berač kamena'') * Specijalna nagrada žirija Abruzzo Italija 2009. (za dokumentarni film ''Berač kamena'') * Nagrada za najbolju režiju Sila film festival Italija 2009. (za dugometražni igrani film ''Duh u močvari'') * Grand prix nagrada za najbolji film i Nagrada za najbolju muziku na festivalu vjerskih filmova Trsat 2010. (za dokumentarni film ''Draga Gospa Ilačka'') * Posebno priznanje na Međunarodnom festivalu turističkog filma 2011. u Splitu "za izuzetno kvalitetan autorski rad religijskog sadržaja u funkciji turizma" (za dokumentarni film ''Draga Gospa Ilačka'') * Nagrada publike Fibula, Sisak, Hrvatska 2012. (za dugometražni dokumentarni film ''Od zrna do slike'') * Grand Prix za najbolji film i Nagrada za najbolju režiju na 4. [[Festival hrvatskih vjerskih filmova|Festivalu hrvatskih vjerskih filmova]] 2013. godine<ref>[http://www.radiosuboticadanas.info/html/index.php?module=Pagesetter&func=viewpub&tid=3&pid=8315 Radio Subotica na hrvatskom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427201819/http://www.radiosuboticadanas.info/html/index.php?module=Pagesetter&func=viewpub&tid=3&pid=8315 |date=27. 4. 2014 }} Kratke vijesti, Pristupljeno 3. juna 2013.</ref> (za dugometražni dokumentarni film ''Od zrna do slike'') * Gold Camera nagrada za najbolji dokumentarni film US International Film & Video festival Los Angeles, USA, 2013. (za dugometražni dokumentarni film ''Od zrna do slike'') * Grand Prix nagrada za najbolji film Međunarodni festival etnografskog filma Zlatna, Rumunjska, 2013. (za dugometražni dokumentarni film ''Od zrna do slike'') * Posebna autorska nagrada na 51. Festivalu turističkog filma u Lecceu, Italija, 2013. (za dokumentarni film ''Hodočasnik u Rim'') * Nagrada Liliane Stewart Međunarodni festival filmova o umjetnosti (FIFA), Montreal, 2014. (za dugometražni dokumentarni film ''Od zrna do slike'') == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.istvancic.com Službene stranice režisera Branka Ištvančića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060815005942/http://www.istvancic.com/ |date=15. 8. 2006 }} * [http://www.hrvatskarijec.co.yu/arhiva.php?zg=1719696&no=74 Hrvatska riječ]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Od ideje do filma * [http://www.suboticadanas.info/html/index.php?module=Pagesetter&func=viewpub&tid=3&pid=2852 Radio-Subotica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308201441/https://fonts.googleapis.com/css?family=Poppins:300 |date=8. 3. 2021 }} Ištvančić nastavio snimanje filma o tavankutskim slamarkama, 15. jula 2008. {{DEFAULTSORT:Ištvančić, Branko}} [[Kategorija:Vojvođanski Hrvati]] [[Kategorija:Biografije, Subotica]] [[Kategorija:Hrvatski režiseri]] [[Kategorija:Rođeni 1967.]] hzmizev7raf320zzp96e2apj99jhftf 0 20785 3925512 3734501 2026-09-19T05:35:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925512 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}}{{Čišćenje}} {{Fizička kosmologija}} [[Datoteka:Studio portrait photograph of Edwin Powell Hubble (cropped).JPG|alt=Edwin Powell Hubble|mini|Edwin Powell Hubble (1931)]] '''Edwin Powell Hubble'''<ref>{{Cite web|url=https://asd.gsfc.nasa.gov/archive/hubble/overview/hubble_bio.html|title=Biography of Edwin Powell Hubble (1889 - 1953)|website=asd.gsfc.nasa.gov|access-date=2. 8. 2023}}</ref> ([[Marshfield, Missouri]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[20. novembar]] [[1889]] - [[San Marino, Kalifornija|San Marino]], [[Kalifornija]] [[28. septembar]] [[1953]]), [[Sjedinjene Američke Države|američki]] astronom, poznat po otkriću širenja svemira.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Edwin-Hubble|title=Edwin Hubble {{!}} Biography, Discoveries, Education, & Facts {{!}} Britannica|date=25. 7. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=31. 7. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/content/about-story-edwin-hubble|title=About - Story {{!}} Edwin Hubble|last=Vogel|first=Tracy|date=27. 4. 2021|website=NASA|access-date=2. 8. 2023}}</ref> Edwin Hubble je bio jedan od prvih naučnik koji su tvrdili da [[crveni pomak]] u [[elektromagnetni spektar|spektrima]] dalekih galaksija potiče od [[Dopplerov efekt|dopplerovog efekta]] koji nastaje usljed [[širenje svemira|širenja svemira]]. Hubble je bio jedan od vodećih astronoma modernog doba i zaslužan je za stvaranje temelja na kojima danas leži [[fizikalna kosmologija]]. == Biografija == Hubble je rođen u mjestu [[Marshfield, Missouri|Marshfield]] ([[Missouri]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]), a kao 9-godišnjak ([[1898]].) se preselio u [[Wheaton, Illinois|Wheaton]], [[Illinois]]. U mladosti je pokazivao više talenta na polju sporta nego nauke - godine [[1906]]. odnio je 7 pobjeda na školskom takmičenju u atletici, a iste je godine postavio i rekord Illinoisa u [[skok u dalj|skoku u dalj]]. Tokom studiranja na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]] se posebno posvetio [[matematika|matematici]] i [[astronomija|astronomiji]]. Diplomirao je [[1910]]. godine. Sljedeće 3 godine je bio jedan od prvih korisnika Rhodesove stipendije na Oxfordu, gdje je magistrirao [[pravo]], nakon čega se vraća u SAD gdje se zapošljava kao učitelj i školski košarkaški trener u mjestu [[New Albany, Indiana|New Albany]], [[Indiana]]. Služio je u [[Prvi svjetski rat|1. svjetskom ratu]] i ubrzo postao [[Major]]. Nakon rata, Hubble se vratio astronomiji. Radio je u [[zvjezdarnica Yerkes|zvjezdarnici Yerkes]] (''Yerkes Observatory'') univerziteta u [[Chicago|Chicagu]], gdje je i [[doktorat|doktorirao]] [[1917]]. godine. Godine [[1919]]., [[George Ellery Hale]], osnivač i upravnik [[zvjezdarnica Mount Wilson|zvjezdarnice Mount Wilson]] (pored grada [[Pasadena, Kalifornija|Pasadena]], [[Kalifornija]]) ponudio mu je mjesto u svojoj zvjezdarnici, gdje je Hubble radio do kraja svog života. Kratko prije Huubleove smrti, dovršen je [[teleskop Hale]] (''Hale Telescope''), a Hubble je bio njegov prvi korisnik. Edwin Hubble umro je od [[srčani udar|srčanog udara]] [[28. septembar|28. septembra]] [[1953]] u mjestu [[San Marino, Kalifornija|San Marino]], [[Kalifornija]]. Njegova supruga, Grace, nije organizirala sprovod i nikad nije otkrila gdje se nalazi njegovo tijelo. Čini se da je Hubbleova želja bila da ga se pokopa u neoznačenom grobu ili je htio da bude [[kremiranje|kremiran]]. Njegovo posljednje počivalište ni danas ([[2005]]) nije poznato. == Otkrića == === Galaksije se nalaze izvan Mliječnog puta === Hubbleov dolazak na Monut Wilson vremenski se poklopio sa dovršenjem 2.5-metarskog (100-[[inč]]nog) [[teleskop Hooker|teleskopa Hooker]] (''Hooker telescope''), tadašnjeg najjačeg svjetskog teleskopa. Huubleova posmatranja [[1923]]. i [[1924]]. otklonila su sve sumnje u tvrdnje da magličaste [[nebule]], ranije viđene kroz manje teleskope kao nejasne maglice, nisu dijelovi [[Mliječni put|Mliječnog puta]] (kako se do tada mislilo), već se radi o zasebnim [[galaktika]]ma, izvan Mliječnog puta. Hubble je ovo otkriće objavio [[30. decembar|30. decembra]] [[1924]]. Hubble je zaslužan i za klasifikaciju galaksija ([[Hubbleova viljuška]]), grupirajući ih po njihovom sadržaju, udaljenosti, obliku, veličini i sjaju. === Svemir se širi === [[Datoteka:100inchHooker.jpg|mini|desno|2.5-metarski (100-[[inč]]ni) [[teleskop Hooker]] na [[zvjezdarnica Mount Wilson|zvjezdarnici Mount Wilson]] uz pomoč kojeg je Hubble mjerio [[crveni pomak|crvene pomake]] galaktika i tako otkrio [[širenje svemira]].]] Hubbleu se pripusuje otkriće crvenog pomaka u spektru galaksija (iako je pojavu zapravo prvi uočio [[Vesto Slipher]]. Hubble je zajedno sa [[Milton Humason|Miltonom Humasonom]] [[1929]]. formulirao ''zakon crvenog pomaka'', empirički zakon između brzine udaljavanja galaksija i njihove udaljenosti, danas poznat kao [[Hubbleov zakon]], po kojem je brzina udaljavanja galaktike proporcionalna njenoj udaljenosti. Hubbleov zakon, uz pretpostavku da je crveni pomak uzrokovan udaljavanjem galaktika, u skladu je sa [[Albert Einstein|Einsteinovim]] jednadžinama iz [[opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]] za homogeni izotropni svemir koji se širi. Ovim je u astronomiju uveden koncept širenja svemira, što je kasnije dovelo do [[Veliki prasak|teorije "velikog praska"]]. Nešto ranije, [[1917]]. godine, Einstein je shvatio da njegova opća teorija relativnosti zahtijeva da se svemir mora ili širiti ili skupljati. Nespreman povjerovati vlastitim formulama i prihvatiti takvu ideju, Einstein uvodi [[kosmološka konstanta|kosmološku konstantu]] (faktor odbijanja) u jednačine, čime zaobilazi ovaj "problem". Čuvši za Hubbleovo otkriće, Einstein je mijenjanje svojih formula nazvao "najvećom zabludom u svom životu". === Ostala otkrića === Hubble je [[30. august]]a [[1935]]. otkrio [[asteroid]] [[1373 Cincinnati]]. U tom je razdoblju napisao i dvije knjige - "Posmatrački pristup kosmologiji" (''The Observational Approach to Cosmology'') i "Kraljevstvo Maglica" (''The Realm of the Nebulae''). == Nobelova nagrada<ref>{{Cite web|url=http://lilith.fisica.ufmg.br/~dsoares/hubble/node3.html|title=Hubble's Nobel|website=lilith.fisica.ufmg.br|access-date=2. 8. 2023}}</ref> == Hubble je proveo veći dio kasnijeg dijela svoje karijere pokušavajući astronomiju svrstati pod fiziku, a ne da bude smatrana kao zasebna nauka. Motiv za ove težnje je pokušaj da se astronomima dade šansa da dobiju [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu]] zbog njihovih značajnih doprinosa [[astrofizika|astrofizici]]. Komitet za dodjelu Nobelove nagrade, ovaj je prijedlog usvojio tek [[1953]]., kratko nakon Hubbleove smrti, pa Hubble nikad nije saznao da li su njegova nastojanja urodila plodom. Hubble je iste godine bio nominiran za Nobelovu nagradu za fiziku koju bi bio i dobio da nije umro (samo žive osobe mogu primiti Nobelovu nagradu), o čemu je obavještena njegova udovica. == Počasti == '''Nagrade''' * '''Bruce Medal''', [[1938]]. * '''Gold Medal''' (Royal Astronomical Society, [[1940]]). * '''Medal of Merit''' za izvanredna dostignuća u balistici, [[1946]]--''ARP'' '''Imenovano po njemu''' * [[Asteroid]] [[2069 Hubble]]. * [[Hubble (krater)|krater Hubble]] na [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]u. * [[Svemirski teleskop Hubble]]. == Fusnote == *[[Crveni pomak]] je zapravo otkrio [[Vesto Slipher]] [[1910te|1910ih]]. godina, no otkriće je uglavnom prošlo nezapaženo. <!-- potreban prijevod :The world is also largely unaware that Hubble never believed that the expanding universe model was the correct one: ::"? if redshift are not primarily due to velocity shift ? the velocity-distance relation is linear, the distribution of the nebula is uniform, there is no evidence of expansion, no trace of curvature, no restriction of the time scale ? and we find ourselves in the presence of one of the principle of nature that is still unknown to us today ? whereas, if redshifts are velocity shifts which measure the rate of expansion, the expanding models are definitely inconsistent with the observations that have been made ? expanding models are a forced interpretation of the observational results" (E. Hubble, Ap. J., 84, 517, 1936.) ::"[If the redshifts are a Doppler shift] ? the observations as they stand lead to the anomaly of a closed universe, curiously small and dense, and, it may be added, suspiciously young. On the other hand, if redshifts are not Doppler effects, these anomalies disappear and the region observed appears as a small, homogeneous, but insignificant portion of a universe extended indefinitely both in space and time." (Royal Astronomical Society Monthly Notices, 17, 506, 1937). --> *[http://www.pbs.org/wnet/hawking/strange/html/strange_cosmo.html PBS]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920121603/http://www.pbs.org/wnet/hawking/strange/html/strange_cosmo.html |date=20. 9. 2011 }} ''Cosmological Constant''. == Također pogledajte == *[[Hubbleov zakon]] *[[Svemirski teleskop Hubble]] == Reference == {{Refspisak}} == Bibliografija == *Hubble E.P., ''The Observational Approach to Cosmology'' (Oxford, 1937). *Hubble E.P., ''The Realm of the Nebulae'' (New Haven, 1936). == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Edwin Hubble}} * [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/hubble.html Time 100 Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421001912/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/hubble.html |date=21. 4. 2009}} * [http://www.astro.louisville.edu/education/hubble_in_louisville/nahs/ Hubble u Louisvilleu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923175536/http://www.astro.louisville.edu/education/hubble_in_louisville/nahs/ |date=23. 9. 2015 }} - Fotografije Edwina Hubblea u New Albany High School. * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html Biografija Edwina Hubblea], [[Allan Sandage]] {{Naučnici čija se imena koriste u fizikalnim konstantama}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hubble, Edwin}} [[Kategorija:Edwin Hubble| ]] [[Kategorija:Rođeni 1889.]] [[Kategorija:Umrli 1953.]] [[Kategorija:Biografije, Marshfield (Missouri)]] [[Kategorija:Američki astronomi]] [[Kategorija:Otkrivači asteroida]] [[Kategorija:Otkrivači kometa]] fgzn5pfgtpcbjktx0yobf8qer4ps2sl 0 20794 3925484 3925432 2026-09-18T16:06:33Z A09 129231 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-50318-14|~2026-50318-14]] ([[User talk:~2026-50318-14|talk]]) to last revision by InternetArchiveBot (TwinkleGlobal) 3925484 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} [[Datoteka:Autism-stacking-cans.jpg|mini|250px|desno|Opsesivno slaganje predmeta može ukazivati na autizam.]] '''Autizam''' je biološki [[neurorazvojni poremećaj|razvojni poremećaj mozga]]. Zbog prirode nastanka i manifestacije, autizam je vrlo složen poremećaj. Glavne karakteristike autizma jesu slaba ili nikakva socijalna [[interakcija]] i [[komunikacija]] te ograničeni i ponavljajući obrasci ponašanja. Po tim karakteristikama autizam se razlikuje od ostalih poremećaja iz grupe [[spektar autizma|poremećaja autističkog spektra]] (engl. ASD) <ref name="ICD-10-F84.0">{{cite book |url= http://who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf80.htm+f840 |year= 2006 |title= Međunarodna klasifikacija bolesti i srodnih zdravstvenih problema |edition= 10. izdanje ([[MKB-10]]) |author= [[Svjetska zdravstvena organizacija]] |chapter= F84. Pervazivni razvojni poremećaji |access-date= 14. 11. 2008 |archive-date= 27. 4. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090427155843/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf80.htm+f840 |url-status= dead }}</ref> [[Nasljeđivanje|Nasljednost]] autizma je velika; [[Nasljednost autizma|genetika poremećaja]] je složena i zasad se još ne zna koji su geni općenito odgovorni.<ref name=Freitag/> U rijetkim slučajevima autizam se povezuje sa [[teratologija|činiocima]] koji uzrokuju defekte pri rođenju.<ref name=Arndt/> Postoje i drugi predloženi [[uzroci autizma|uzroci]], prema kojima autizam uzrokuju vakcine korištene u dječijoj dobi. Međutim, takve su hipoteze kontroverzne i nemaju podršku u uvjerljivim naučnim dokazima.<ref name=Rutter/> Nedavna istraživanja pokazuju rasprostranjenost od 1 do 2 slučaja na 1.000 ljudi za autizam i otprilike 6 na 1.000 za spektar autizma (SA), s prosjekom SA od 4.3:1 za populaciju muškaraca. Broj registriranih ljudi s autizmom dramatično se povećao od [[1980te|1980-ih]]. To je dijelom i zbog unaprijeđenog postupka dijagnoze autizma, te se još nagađa da li je postotak autista zaista narastao.<ref name=Newschaffer/> Autizam utječe na mnoge dijelove [[mozak|mozga]], iako nije sasvim razjašnjeno na koji se način taj utjecaj ostvaruje. Roditelji su obično ti koji uoče prve znakove, i to u 1. ili 2. godini djetetovog života (eventualno do treće). Rano otkrivanje autizma može pomoći djetetu da stekne određene socijalne vještine i samostalnost; iako je nekoliko terapija zasnovano na naučnim istraživanjima, zasad nema lijeka za autizam.<ref name=CCD/> Kod težih oblika autizma samostalan život malo je vjerovatan, dok je kod blažih oblika moguć.<ref name=Howlin/> Rezolucijom 62/139, prihvaćenom 18. decembra 2007, [[Ujedinjeni narodi]] proglasili su [[2. april]] [[Svjetski dan autizma|Svjetskim danom autizma]].<ref>{{Cite web |url=http://www.kintera.org/atf/cf/%7B2DB64348-B833-4322-837C-8DD9E6DF15EE%7D/UNResolution_English.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=14. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109013542/http://www.kintera.org/atf/cf/%7B2DB64348-B833-4322-837C-8DD9E6DF15EE%7D/UNResolution_English.pdf |archive-date=9. 11. 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.un.org/News/Press/docs/2007/gashc3899.doc.htm</ref> == Klasifikacija == Autizam je [[razvojni poremećaj]] ljudskog mozga kod kojeg se prvi znaci vide još tokom ranog [[djetinjstvo|djetinjstva]]; obično se autizam prepoznaje u prve tri godine djetetovog života. Kod autizma nema [[remisija]] (smanjenja) ili povrata - on je ravnomjeran u svom intenzitetu i toku.<ref name=ICD-10-F84.0/> Autizam je jedan od pet [[pervazivni razvojni poremećaj|pervazivnih razvojnih poremećaja]] (engl. PDD) ili [[Spektar autizma|poremećaja autističkog spektra]] (engl. ASD), koji su okarakterizirani široko rasprostranjenim abnormalnostima u socijalnoj interakciji i komunikaciji, izrazito ograničenim interesima i čestom ponavljajućem ponašanju.<ref name=ICD-10-F84.0/> Od ostala 4 poremećaja iz spektra autizma, najsličniji samom autizmu po [[simptom]]ima i uzroku jeste [[Aspergerov sindrom]]. Drugi, koji dijele neke od znakova, ali vjerovatno imaju različite uzroke, jesu [[dječiji disintegrativni poremećaj]] i [[Rettov sindrom]]. <br /> [[Pervazivni razvojni poremećaj neodređen|Pervazivni razvojni poremećaj ne drugačije određen]] (engl. PDD-NOS), koji se nekad naziva i ''atipični autizam'', dijagnosticira se kad nema kriterija za uspostavljanje dijagnoze određenog, više specifičnog poremećaja.<ref>{{cite journal |author=Lord C, Cook EH, Leventhal BL, Amaral DG |title=Autism spectrum disorders |journal=Neuron |volume=28 |issue=2 |date=2000 |pages=355–63 |doi= |pmid=11144346 |url=http://download.neuron.org/pdfs/0896-6273/PIIS089662730000115X.pdf |format=PDF }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{Cite doi|10.1016/S0896-6273(00)00115-X}}</ref> Za razliku od autizma, Aspergerov sindrom nema bitnog zadržavanja u razvoju [[jezik]]a.<ref>{{cite book |title= Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje |edition= 4. izdanje, text revision ([[DSM-IV]]) |author= [[American Psychiatric Association]] |date= 2000 |isbn= 0890420254 |chapter= Dijagnostički kriteriji za 299.80 Aspergerov sindrom (AD) |chapterurl= http://behavenet.com/capsules/disorders/asperger.htm |access-date= 14. 11. 2008 |archive-date= 20. 12. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211220072446/https://www.behavenet.com/aspergers-disorder |url-status= dead }}</ref> Terminologija autizma može biti prilično zbunjujuća; zajedno s autizmom, Aspergerov sindrom i PDD-NOS znaju se nazivati ''autističnim poremećajima'',<ref name=Freitag>{{cite journal |author=Freitag CM |title= The genetics of autistic disorders and its clinical relevance: a review of the literature |journal= Mol Psychiatry |volume=12 |issue=1 |pages=2–22 |date=2007 |doi=10.1038/sj.mp.4001896 |pmid=17033636}}</ref> a sam autizam često se naziva ''autističnim poremećajem'' i ''dječijim (''infantilnim'') autizmom''. U ovom članku govori se o klasičnom autističnom poremećaju, dok drugi izvori često koriste ''autizam'' kao poveznicu za spektar autizma (engl. ASD).<ref>{{cite journal |journal= Curr Opin Neurobiol |date=2007 |volume=17 |issue=1 |pages=103–11 |title= Autism spectrum disorders: developmental disconnection syndromes |author= Geschwind DH, Levitt P |doi=10.1016/j.conb.2007.01.009 |pmid=17275283}}</ref> ili za izjednačavanje ASD-a s PDD-om.<ref name=Strock/> S druge strane, ASD je podgrupa šireg autističnog [[fenotip]]a (engl. BAP) koji opisuje osobe koje vjerovatno nemaju ASD, ali imaju neke autistične karakteristike, poput izbjegavanja kontakta očima.<ref>{{cite journal |author=Piven J, Palmer P, Jacobi D, Childress D, Arndt S |title=Broader autism phenotype: evidence from a family history study of multiple-incidence autism families |journal=Am J Psychiatry |date=1997 |volume=154 |issue=2 |pages=185–90 |pmid=9016266 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/reprint/154/2/185.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808072808/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/reprint/154/2/185.pdf |archive-date=8. 8. 2007 |access-date=14. 11. 2008 |url-status=live }}</ref> Autizam se vrlo široko manifestira. Dok se kod jednih vide teža oštećenja poput [[mentalna retardacija|mentalne retardacije]], izražene šutljivosti, ponavljajuće motorike (npr., lupkanje rukama ili ljuljanje), kod drugih s blažim oštećenjima može postojati aktivan, no prepoznatljivo neobičan socijalni pristup, usko ograničeni interesi i opširno pedantna komunikacija.<ref>{{cite journal |author=Happé F |title=Understanding assets and deficits in autism: why success is more interesting than failure |journal=Psychologist |volume=12 |issue=11 |pages=540–7 |date=1999 |url=http://www.thepsychologist.org.uk/archive/archive_home.cfm/volumeID_12-editionID_46-ArticleID_133-getfile_getPDF/thepsychologist/psy_11_99_p540-547_happe.pdf |format=PDF |access-date=14. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517162434/http://www.thepsychologist.org.uk/archive/archive_home.cfm/volumeID_12-editionID_46-ArticleID_133-getfile_getPDF/thepsychologist/psy_11_99_p540-547_happe.pdf |archive-date=17. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> Autistični sindrom zna se dijeliti na ''lahki-'', ''srednji-'' i [[visokofunkcionalni autizam]] (''engl.'' po redu: LFA, MFA, HFA), i to po [[IQ]] kvocijentu<ref name=hypersystem/> ili po tome koliko trebaju pomoć u svakodnevnom životu; ove podjele su diskutabilne i nisu standardizirane. Autizam se, također, može podijeliti u [[sindrom]]ski i nesindromski, gdje je za sindromski autizam uvjet teža do potpuna mentalna retardacija ili prirođeni sindrom s fizičkim simptomima, kao što je ''Tuberous sclerosis TSC''.<ref name=Cohen>{{cite journal |journal= J Autism Dev Disord |date=2005 |volume=35 |issue=1 |pages=103–16 |title= Specific genetic disorders and autism: clinical contribution towards their identification |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2005-02_35_1/page/103 |author= Cohen D, Pichard N, Tordjman S ''et al.'' |doi=10.1007/s10803-004-1038-2 |pmid=15796126}}</ref> Opseg preklapanja između Aspergerovog sindroma, visokofunkcionalnog autizma i nesindromskog autizma nije jasan, iako su neki pojedinci s Aspergerovim sindromom u stanju bolje izvoditi kognitivne procese, za razliku od onih s autizmom.<ref>Validity of ASD subtypes: * {{cite journal |journal= Rev Bras Psiquiatr |year=2006 |volume=28 |issue= suppl 1 |pages=S3–S11 |title= Autism and Asperger syndrome: an overview |author= Klin A |doi=10.1590/S1516-44462006000500002 |pmid=16791390 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1516-44462006000500002&lng=en&nrm=iso&tlng=en}} * {{cite journal |journal= J Autism Dev Disord |date=2008 |title= Examining the validity of autism spectrum disorder subtypes |author= Witwer AN, Lecavalier L |doi=10.1007/s10803-008-0541-2 |pmid=18327636}}</ref> Neke studije pokazale su dijagnozu autizma kod djece izazvanog ''gubitkom'' jezika ili socijalnih vještina, a ne zbog neuspjeha u razvoju. Korišteno je nekoliko termina za ovaj fenomen, uključujući [[regresivni autizam]], ''zadržavajući autizam'' i ''razvojna stagnacija''. Neospornost ovih razlika ostaje diskutabilna; moguće je da je regresivni autizam specifični podtip.<ref name=Landa3/><ref name=Landa/><ref name=Volkmar>{{cite journal|author=Volkmar F, Chawarska K, Klin A|title=Autism in infancy and early childhood|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2005_56/page/315|journal=Annu Rev Psychol|date=2005|volume=56|pages=315–36|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070159|pmid=15709938}}</ref> == Karakteristike == Autizam se ne razlikuje po određenom simptomu već po grupi simptoma. Glavne karakteristike jesu vrlo slaba socijalna interakcija i komunikacija, ograničeni interesi i ponavljajuće ponašanje (sklonost rutinama). Drugi činioci, poput atipičnog jedenja, također su česti, ali nisu glavni uvjet za dijagnozu.<ref name=Filipek/> Pojedinačni simptomi autizma dešavaju se kod opće populacije i izgleda da se ne povezuju u velikoj mjeri, bez oštre linije koja razdvaja patološku ozbiljnost od zajedničkih osobina.<ref name=London/> === Socijalni razvoj === Ljudi s autizmom nemaju razvijene socijalne vještine i često im nedostaje [[intuicija]] ili osjećaj za druge ljude u svom okruženju. Temple Grandin, poznata osoba s autizmom, svoju nesposobnost u razumijevanju socijalne komunikacije opisuje kao osjećaj "antropologa na Marsu".<ref>{{cite book|title=[[An Anthropologist on Mars]]: Seven Paradoxical Tales|author=[[Oliver Sacks|Sacks O]]|publisher=Knopf|date=1995|isbn=0679437851}}</ref> Nedostatak socijalnih vještina počinje se uočavati još u ranom djetinjstvu i vidi se kod odraslih osoba. Autistične [[beba|bebe]] pokazuju manje pažnje na socijalnu stimulaciju, manje je interakcijskih gesta osmijehom i pogledom, slabije odgovaraju na poziv vlastitim imenom. Kod mlađe [[dijete|djece]] s autizmom često je prisutan nedostatak kontakta očima, [[govor tijela]] i manje su skloni korištenju tuđe ruke ili tijela kao alat.<ref name=Volkmar/> Autistična djeca u dobi od 3 do 5 godina najvjerovatnije neće spontano prilaziti drugima, [[imitacija|imitirati]] i odgovarati na [[emocija|emocije]], [[neverbalna komunikacija|neverbalno komunicirati]], no ipak mogu razviti privrženost osobama koje su im primarni njegovatelji i davatelji sigurnosti (što je obično jedan ili oba roditelja).<ref>{{cite journal|journal=Ment Retard Dev Disabil Res Rev|date=2004|volume=10|issue=4|pages=221–33|title=Early detection of core deficits in autism|author=Sigman M, Dijamco A, Gratier M, Rozga A|doi=10.1002/mrdd.20046|pmid=15666338}}</ref> Pokazuju umjereno manje privrženosti zbog sigurnosti nego uobičajeno, premda takva privrženost nestaje kod djece koja su više mentalno razvijena ili s lakšim ASD-om.<ref>{{cite journal|journal=J Child Psychol Psychiatry|date=2004|volume=45|issue=6|pages=1123–34|title=Autism and attachment: a meta-analytic review|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2004-09_45_6/page/1123|author=Rutgers AH, Bakermans-Kranenburg MJ, van IJzendoorn MH, van Berckelaer-Onnes IA|doi=10.1111/j.1469-7610.2004.t01-1-00305.x|pmid=15257669}}</ref> Starija djeca i odrasli s ASD-om imaju lošije rezultate na testovima prepoznavanja lica i emocija.<ref name=Sigman>{{cite journal |journal= Annu Rev Clin Psychol |year=2006 |volume=2 |pages=327–55 |title= Autism from developmental and neuropsychological perspectives |author= Sigman M, Spence SJ, Wang AT |doi=10.1146/annurev.clinpsy.2.022305.095210 |pmid=17716073}}</ref> Suprotno uobičajenom razmišljanju, autistična djeca ne vole biti sama. Stvaranje i održavanje prijateljstava često se pokazalo kao problem, jer za njih je mjerilo kvaliteta prijateljstva, a kvantiteta prijateljstava mjerilo je njihove usamljenosti.<ref name=Burgess/> Manji dio ljudi s ASD-om sklon je [[agresija|agresiji]] i [[autoagresija|autoagresiji]]. O tome postoje izvještaji, ali ne i konkretna studija. Mali i ograničeni izvor podataka sugerira da se kod djece s mentalnom retardacijom autizam povezuje s agresijom, nanošenjem materijalne štete i nastupima [[gnjev]]a. K. C. Dominick intervjuirao je roditelje 67-ero djece s ASD-om i otprilike dvije trećine ima periode s nastupima gnjeva, a jedna trećina ima historiju agresije s nastupima gnjeva češćim nego kod djece s oštećenjem jezika (ne u organskom smislu).<ref name=Dominick/> === Komunikacija === Otprilike trećina do polovine osoba s autizmom ne razvije dovoljno [[govor]] potreban za dnevnu, uobičajenu komunikaciju<ref>{{cite journal|journal=J Intellect Disabil Res|date=2006|volume=50|issue=9|pages=621–32|title=The ComFor: an instrument for the indication of augmentative communication in people with autism and intellectual disability|author=Noens I, van Berckelaer-Onnes I, Verpoorten R, van Duijn G|doi=10.1111/j.1365-2788.2006.00807.x|pmid=16901289}}</ref> Razlika u komunikaciji može biti prisutna od prve godine djetetova života, što može uključivati zadržavajuće napadaje nesmislenog govora, neobične geste, usporeno reagiranje i desinhronizaciju vokalnih obrazaca s njegovateljem. U 2. i 3. godini života učestalost i nejednakost manje su kod nesmislenog govora, [[konsonanti|konsonanata]], [[riječ]]i i kombinacija riječi; njihove su geste rjeđe integrirane s riječima. Djeca s autizmom obično nemaju molbe, odnosno potraživanja i potrebu dijeljenja doživljaja ili iskustva, a češće su sklona jednostavnom ponavljanju tuđih riječi<ref name=Landa/><ref name=Tager-Flusberg/>, što se zove [[eholalija]], i suprotnom izgovaranju.<ref name=Kanner1943/> Također su prisutne poteškoće u igrama [[imaginacija|imaginacije]], odnosno zamišljanja i razvijanju jezičnih [[simbol]]a.<ref name=Landa>{{cite journal|journal=Ment Retard Dev Disabil Res Rev|date=2007|volume=13|issue=1|pages=16–25|title=Early communication development and intervention for children with autism|author=Landa R|doi=10.1002/mrdd.20134|pmid=17326115}}</ref><ref name=Tager-Flusberg>{{cite journal |journal=Pediatr Clin North Am |year=2007 |volume=54 |issue=3 |pages=469–81 |title=Language disorders: autism and other pervasive developmental disorders |url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2007-06_54_3/page/469 |author= Tager-Flusberg H, Caronna E |doi=10.1016/j.pcl.2007.02.011 |pmid=17543905}}</ref> Mogući je problem s razumijevanjem u pokazivanju, i to u smislu da će dijete vjerovatno prije gledati u ruku, a ne u predmet kada mu se prstom pokaže na neki predmet.<ref name=Volkmar/><ref name=Tager-Flusberg/> Na jezičkim testovima s [[vokabular]]om i izgovorom postoje dobri rezultati kod autista u dobi od 8 do 15 godina, no na složenijim jezičkim testovima (koji uključuju [[figurativni jezik]], razumijevanje i zaključivanje) rezultati su slabiji. Događa se da se prilikom obraćanja osobi s autizmom često precjenjuje ono što slušalac razumijeva.<ref name=Williams/> === Ponavljajuće ponašanje === Osobe s autizmom pokazuju različite oblike ponavljajućeg (repetitivnog) i ograničavajućeg ponašanja koje se kategorizira prema skali ponavljajućeg ponašanja (engl. RBS-R)<ref name=RBS-R/>: * [[Stereotipija]] - kretnje bez svrhe, poput lupkanja rukama, vrćenja glavom, ljuljanja tijelom ili okretanja tanjira * [[Opsesivno-kompulzivni poremećaj|Kompulzivno ponašanje]] - odvija se namjerno i po pravilima; to je, npr., slaganje objekata u određenom redu * Jednolikost - otpor prema promjeni, npr., odbijanje premještanja pokućstva ili dijete odbija da ga prekinu u određenoj radnji * [[Ritual|Ritualno ponašanje]] - predstavlja izvođenje dnevnih aktivnosti uvijek istim redom, tj. rutinu, poput nemijenjanja jelovnika ili reda oblačenja. Ovo je usko povezano s jednolikošću i neovisna procjena predložila je spajanje ovih dvaju simptoma.<ref>{{cite journal |journal=J Autism Dev Disord |date=2007 |volume=37 |issue=5 |pages=855–66 |title= The Repetitive Behavior Scale-Revised: independent validation in individuals with autism spectrum disorders |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2007-05_37_5/page/855 |author= Lam KS, Aman MG |doi=10.1007/s10803-006-0213-z |pmid=17048092}}</ref> * Ograničeno ponašanje - limitirano fokusom, interesom ili aktivnošću, poput prevelike zaokupljenosti jednom igračkom * Autoagresija - uključuje pokrete koji mogu ozlijediti osobu. K. C. Dominick izvijestio je kako otprilike 30% osoba s ASD-om u nekim trenucima pribjegne autoagresiji<ref name=Dominick/> [[Datoteka:Autistic-sweetiepie-boy-with-ducksinarow.jpg|mini|250px|desno|Dječak s autizmom - precizno slaganje igračaka]] Za autizam nije specifično jedno određeno ponavljajuće ponašanje, no jedino kod autizma postoji povišena učestalost i težina ovih obrazaca ponašanja.<ref name=RBS-R>{{cite journal |journal= J Autism Dev Disord |date=2000 |volume=30 |issue=3 |pages=237–43 |title= Varieties of repetitive behavior in autism: comparisons to mental retardation |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2000-06_30_3/page/237 |author= Bodfish JW, Symons FJ, Parker DE, Lewis MH |doi=10.1023/A:1005596502855 |pmid=11055459}}</ref> === Drugi simptomi === Kod osoba s autizmom mogući su i simptomi nezavisni od dijagnoze, ali koji imaju utjecaj na pojedinca ili porodicu.<ref name=Filipek>{{cite journal |author= Filipek PA, Accardo PJ, Baranek GT ''et al.'' |title= The screening and diagnosis of autistic spectrum disorders |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_1999-12_29_6/page/439 |journal= J Autism Dev Disord |date=1999 |volume=29 |issue=6 |pages=439–84 |doi=10.1023/A:1021943802493}} {{cite journal |title=Erratum |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2000-02_30_1/page/81 |quotes=no |date=2000 |journal= J Autism Dev Disord |volume=30 |issue=1 |pages=81 |doi=10.1023/A:1017256313409 |pmid=10638459}} This paper represents a consensus of representatives from nine professional and four parent organizations in the U.S.</ref> Mali dio osoba s ASD-om pokazuje neobične sposobnosti, poput pamćenja trivijalnosti do iznimno rijetkih, tzv. [[autistični naučnici|autističnih naučnika]]<ref>{{cite web |author= Treffert DA |title= Savant syndrome: an extraordinary condition—a synopsis: past, present, future |publisher= Wisconsin Medical Society |date= 2006 |url= http://www.wisconsinmedicalsociety.org/savant_syndrome/overview_of_savant_syndrome/synopsis |access-date= 24. 3. 2008 |archive-url= https://www.webcitation.org/65JFQlr3u?url=http://www.wisconsinmedicalsociety.org/savant_syndrome/overview_of_savant_syndrome/synopsis |archive-date=8. 2. 2012 |url-status= dead }}</ref> Kod autistične djece više je uobičajena i poznata netipična reakcija na senzornu [[stimulacija|stimulaciju]], iako nema pouzdanih dokaza da ovi simptomi razlikuju autizam od drugih razvojnih poremećaja.<ref>{{cite journal|journal=J Child Psychol Psychiatry|date=2005|volume=46|issue=12|pages=1255–68|title=Annotation: what do we know about sensory dysfunction in autism? A critical review of the empirical evidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2005-12_46_12/page/1255|author=Rogers SJ, Ozonoff S|doi=10.1111/j.1469-7610.2005.01431.x|pmid=16313426}}</ref> Ove reakcije mogle bi biti "normalne" samo za djecu; nekoliko studija je pokazalo da je kod autistične djece prisutno oštećenje taktilne [[percepcija|percepcije]], dok kod odraslih ljudi s autizmom to nije slučaj. Iste studije pokazuju da osobe s autizmom imaju više problema sa složenom [[memorija (biologija)|memorijom]] i zadacima objašnjenja; ove su karakteristike uobičajenije kod odraslih ljudi s autizmom.<ref name=Williams/> U nekoliko studija vidi se da kod autizma postoje i određeni motorički problemi, poput slabijeg [[mišić]]nog tonusa, slabijeg motoričkog planiranja ili ''"hodanja na prstima"''; ASD nije povezan s teškim [[motorički poremećaji|motoričkim smetnjama]].<ref>{{cite journal |journal= Brain Dev |date=2007 |volume=29 |issue=9 |pages=565–70 |title= Prevalence of motor impairment in autism spectrum disorders |author= Ming X, Brimacombe M, Wagner GC |doi=10.1016/j.braindev.2007.03.002 |pmid=17467940}}</ref> Kod otprilike tri četvrtine djece s ASD-om javlja se atipično ponašanje kod jedenja, što je prije bio jedan od pokazatelja za dijagnozu. Iako se odbijanje hrane i rituali jedenja<ref name=Dominick/> također javljaju, češći je problem izbirljivost, no to ne rezultira lošom prehranom. Kod neke djece također su prisutni različiti probavni problemi (GI). Međutim, zasad nema dovoljno podataka koji bi to mogli poduprijeti.<ref>{{cite journal|journal=J Autism Dev Disord|date=2005|volume=35|issue=6|pages=713–27|title=Gastrointestinal factors in autistic disorder: a critical review|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2005-12_35_6/page/713|author=Erickson CA, Stigler KA, Corkins MR, Posey DJ, Fitzgerald JF, McDougle CJ|doi=10.1007/s10803-005-0019-4|pmid=16267642}}</ref>. Rezultati studija su konfliktni - veza između GI problema i ASD ostaje nejasna.<ref name=CCD/> Postoje određeni dokazi da je problem spavanja, inače uobičajen kod djece s [[razvojni poremećaj|razvojnim poremećajem]], još više prisutan kod djece s ASD-om nego kod druge djece s drugom vrstom razvojnih poremećaja. Kod autistične djece mogući su problemi s uspavljivanjem, čestim buđenjem za vrijeme noći i ranojutarnjim buđenjem. K. C. Dominick otkriva da otprilike dvije trećine djece s ASD-om ima historiju problema sa spavanjem.<ref name=Dominick>{{cite journal|journal=Res Dev Disabil|year=2007|volume=28|issue=2|pages=145–62|title=Atypical behaviors in children with autism and children with a history of language impairment|url=https://archive.org/details/sim_research-in-developmental-disabilities_march-april-2007_28_2/page/145|author=Dominick KC, Davis NO, Lainhart J, Tager-Flusberg H, Folstein S|doi=10.1016/j.ridd.2006.02.003|pmid=16581226}}</ref> Roditelji djece s ASD-om imaju veću razinu [[stres]]a<ref>{{cite journal |journal=Pediatrics |date=2007 |volume=119 |issue=5 |pages=e1040–6 |title=Psychological functioning and coping among mothers of children with autism: a population-based study |author=Montes G, Halterman JS |doi=10.1542/peds.2006-2819 |pmid=17473077 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/119/5/e1040 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=24. 7. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724154105/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/119/5/e1040 |url-status=dead }}</ref> == Uzroci == Teorija uzročnika autizma još uvijek nije potpuna. Predloženi su razni uzroci, od [[genetika|genetskih]] do okolišnih. Kod nekih istraživača postoje razmirice zbog toga što autizam nije jednostrani poremećaj, već se gleda kao jedinstvo tri glavna činioca (socijalni, komunikacijski, ponavljajuće ponašanje), koji imaju različite uzroke, ali se često preklapaju. Najznačajniji uzrok poremećaja iz spektra autizma jeste genetski faktor. U ranijim studijima s [[blizanci]]ma pokazalo se da je taj faktor odgovoran ili važan u mjeri od čak 90%.<ref name=Freitag/> Ipak, i ovo može biti precijenjeno, jer nema novijih modela strukturne genetske varijacije kod blizanaca. Kad je jedan identični blizanac autističan, drugi često ima određene poteškoće u [[učenje|učenju]] i [[socijalizacija|socijalizaciji]]. Kod odrasle braće, rizik za jedan ili više simptoma šireg autističnog [[fenotip]]a iznosi oko 30%. [[Datoteka:Chromosomenmutationen.png|mini|250px|desno|[[Hromozom]]ske mutacije, među ostalima, [[delecija]], [[duplikacija]] i [[inverzija (genetika)|inverzija]], za koje se smatra da učestvuju u autizmu.]] Genetika autizma izrazito je složena. Za svaku osobu s autizmom moguća je [[mutacija]] više [[gen]]a. Mutacije različitih setova gena mogu kod svakog biti drugačije. Moguće su važne interakcije između mutacija u nekoliko gena, ili između okoline i mutiranih gena. Identificiranjem [[genetski markeri|genetskih markera]] naslijeđenih s autizmom u porodičnim studijama, locirano je nekoliko gena kandidata; većina njih je odgovorna za kodiranje [[protein]]a uključenih u [[nervni sistem|živčani]] razvoj i funkcioniranje. Ipak, kod većine takvih gena nije pronađena mutacija koja bi bila odgovorna za autizam.<ref name=Persico>{{cite journal |author= Persico AM, Bourgeron T |title=Searching for ways out of the autism maze: genetic, epigenetic and environmental clues |url= https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2006-07_29_7/page/349 |journal=Trends Neurosci|volume=29 |issue=7 |pages=349–58 |year=2006 |pmid=16808981 |doi=10.1016/j.tins.2006.05.010}}</ref><ref>{{cite journal |journal= Int J Dev Neurosci |year=2007 |volume=25 |issue=2 |pages=69–85 |title= A review of gene linkage, association and expression studies in autism and an assessment of convergent evidence |author= Yang MS, Gill M |doi=10.1016/j.ijdevneu.2006.12.002 |pmid=17236739}}</ref> Normalno, autizam nije moguće otkriti [[Gregor Mendel|Mendelovim]] praćenjem jednog gena ili jednom [[hromosom]]skom abnormalnošću kao što je [[fragilni X hromosom]] ili [[sindrom delecije 22q13]].<ref name=Cohen/><ref name=Mueller/> Veliki broj osoba s autizmom bez porodične historije autizma mogu biti rezultat ''copy number variations'' (CNV), tj. spontane promjene strukture genetskog materijala za vrijeme [[mejoza|mejoze]], poput [[delecija|delecije]] ili [[duplikacija|duplikacije]].<ref>{{cite journal |author= Sebat J, Lakshmi B, Malhotra D ''et al.'' |title= Strong association of de novo copy number mutations with autism |url= https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/444 |journal=Science |volume=316 |issue=5823 |pages=445–9 |year=2007 |pmid=17363630 |doi=10.1126/science.1138659}}</ref> Dakle, autizam može biti nasljediv u značajnoj mjeri, ali ne i naslijeđen: tj., mutacija koja uzrokuje da autizam nije prisutan u roditeljskom genomu.<ref name=Beaudet>{{cite journal |author= Beaudet AL |title= Autism: highly heritable but not inherited |journal= Nat Med |date=2007 |volume=13 |issue=5 |pages=534–6 |pmid=17479094 |doi=10.1038/nm0507-534}}</ref> Pojedinačni, nenaslijeđeni slučajevi proučavani su za otkrivanje genetskog [[lokus (genetika)|lokusa]] uključenog u autizam. Korištenjem [[uređena komparativna genomska hibridizacija|uređene komparativne genomske hibridizacije]] (engl. aCGH), tehnike za uočavanje CNV-a, jedna studija ih je pronašla 10% u porodicama s jednim autističnim djetetom. Neki od izmijenjenih lokusa otkriveni su na naslijeđenom autizmu u ranijim studijama; većina je jedinstvena u pojedinačnim slučajevima ispitanim u studiji. Premda dio autizma koji se može genetski pratiti može narasti do 30-40% kao rezolucija unapređenja aCGH, nekoliko istraživanja nepažljivo je opisano, što navodi javnost na mišljenje kako je veliki dio autizma uzrokovan CNV-om i moguće ga je otkriti putem aCGH, te da je otkrivanje CNV-a jednako vrijedno za genetsku dijagnozu. ''Autism Genome Project'' baza sadrži ''genetic linkage'' i CNV podatke koji povezuju autizam s lokusom, što predlaže kako je možda svaki ljudski hromosom uključen u autizam. [[Teratogen]]i (tvari koje uzrokuju defekte ploda) povezani s rizikom od autizma uključuju izloženost [[embrion]]a [[talidomid]]u, [[valproična kiselina|valproičnoj kiselini]] ili [[mizoprostol]]u, ili infekciji [[rubeola|rubeole]]; ovakvi slučajevi su rijetki. Svi poznati teratogeni djeluju tokom prvih 8 sedmica od začeća. Iako ovo ne isključuje mogućnost pojavljivanja autizma i kasnije, svi čvrsto utemeljeni dokazi govore da se autizam javlja izrazito rano u razvoju.<ref name=Arndt>{{cite journal |journal= Int J Dev Neurosci |date=2005 |volume=23 |issue=2–3 |pages=189–99 |title= The teratology of autism |url= https://archive.org/details/sim_international-journal-of-developmental-neuroscience_april-may-2005_23_2-3/page/189 |author= Arndt TL, Stodgell CJ, Rodier PM |doi=10.1016/j.ijdevneu.2004.11.001 |pmid=15749245}}</ref> Iako su dokazi za ostale okolišne uzroke anegdotski i nisu još potvrđeni pouzdanim studijama<ref name=Rutter/>, daljnja istraživanja su u toku.<ref name=Szpir>{{cite journal |journal=Environ Health Perspect |date=2006 |volume=114 |issue=7 |pages=A412–8 |title=Tracing the origins of autism: a spectrum of new studies |author=Szpir M |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?pubmedid=16835042 |pmid=16835042 }}{{Mrtav link}}</ref> Postoje vrlo snažni naučni dokazi koji pokazuju da nema uzročno-posljedične veze između autizma i cjepiva za [[ospice]], [[zaušnjaci|zaušnjake]] i rubeolu, te nema uvjerljivih dokaza da cjepivo zaštite s [[tiomersal]]om pomaže u uzrokovanju autizma, premda prve autistične simptome roditelji mogu vidjeti kod svoje djece za vrijeme rutinskog cijepljenja. Tako je roditeljska briga dovela do smanjenja uzimanja [[imunološki sistem|imunizacijskih]] sredstava za djecu i istovremeno vjerovatno povećanje [[epidemija|epidemije]] ospica, poput slučaja ospica u [[Velika Britanija|Britaniji]] u vrijeme ljeta [[2007]].<ref>Vaccines and autism: * {{cite journal |journal= Can J Neurol Sci |date=2006 |volume=33 |issue=4 |pages=341–6 |title= Immunizations and autism: a review of the literature |url= https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-neurological-sciences_2006-11_33_4/page/341 |author= Doja A, Roberts W |pmid=17168158}} * {{cite journal |journal= Child Care Health Dev |year=2006 |volume=32 |issue=5 |pages=511–9 |title= Vaccines and the changing epidemiology of autism |url= https://archive.org/details/sim_child-care-health-and-development_2006-09_32_5/page/511 |author= Taylor B |doi=10.1111/j.1365-2214.2006.00655.x |pmid=16919130}}</ref> U toku je velik broj istraživanja u potrazi za drugim okolišnim uzrocima. Dokazi su tek anegdotski utemeljeni i dosad nisu potvrđeni vjerodostojnom studijom. Nekoliko drugih prije- i poslijeporođajnih okolišnih faktora privuklo je pažnju naučnika zbog mogućeg utjecaja na razvoj autizma ili na pogoršanje njegovih simptoma, ili bi mogli biti važni za buduća istraživanja. Oni uključuju: [[infekcija|infekcijske bolesti]], [[teški metal|teške metale]], [[otapalo|otapala]], ispušne plinove [[dizel]]a, [[polihlorirani bifenil]], [[fenol]]e korištene u proizvodnji plastike, pesticide, [[alkohol]], [[pušenje]] i zabranjene [[droga|droge]].<ref name=Newschaffer/> == Mehanizam == Unatoč napornim istraživanjima, još nije najbolje shvaćeno kako se autizam javlja. Taj mehanizam može se podijeliti u dva dijela: [[patofiziologija]] strukture mozga i procesa povezanih s autizmom, i [[Neurologija|neuropsihološke]] <!-- premjestiti na Neuropsihijatrija ili Neuropsihologija po pojavi --> poveznice između struktura mozga i ponašanja.<ref name=Penn>{{cite journal |author= Penn HE |title= Neurobiological correlates of autism: a review of recent research |journal= Child Neuropsychol |date=2006 |volume=12 |issue=1 |pages=57–79 |doi=10.1080/09297040500253546 |pmid=16484102}}</ref> Čini se da ponašanja imaju višestruke patofiziologije.<ref name=London/> === Patofiziologija === Autizam je rezultat razvojnih faktora koji utječu na sve ili više funkcionalnih sistema mozak<ref name=Mueller>{{cite journal |journal= Ment Retard Dev Disabil Res Rev |date=2007 |volume=13 |issue=1 |pages=85–95 |title= The study of autism as a distributed disorder |author= Müller RA |doi=10.1002/mrdd.20141 |pmid=17326118}}</ref> i ometaju tok razvoja mozga više od krajnjeg činioca.<ref name=Amaral>{{cite journal |journal=Trends Neurosci |date=2008 |title= Neuroanatomy of autism |author= [[David Amaral|Amaral DG]], Schumann CM, Nordahl CW |doi=10.1016/j.tins.2007.12.005 |pmid=18258309}}</ref> [[Neurologija|Neuroanatomske]] studije i povezanost s teratogenima snažno upućuju na to da mehanizam autizma uključuje izmjenu razvoja mozga ubrzo nakon začeća;<ref name=Arndt/> u to su uključene mnoge glavne strukture mozga. Ova lokalizirana anomalija vjerovatno potiče lančanu reakciju patoloških ishoda u mozgu koji su pod značajnim utjecajem faktora okoline.<ref>{{cite journal |journal= Brain Pathol |year=2007 |volume=17 |issue=4 |pages=422–33 |title= The neuropathology of autism |author= Casanova MF |doi=10.1111/j.1750-3639.2007.00100.x |pmid=17919128}}</ref> Iako su u autizam uključene mnoge glavne strukture mozga, skoro sva posthumna istraživanja provedena su na osobama koje su ujedno imale i mentalnu retardaciju, zbog čega je otežano izvesti zaključke.<ref name=Amaral/> Težina, obujam i opseg glave kod djece s autizmom naginju nešto većim vrijednostima.<ref>{{cite journal |journal= J Neurosci |date=2006 |volume=26 |issue=26 |pages=6897–906 |title= The developmental neurobiology of autism spectrum disorder |author= DiCicco-Bloom E, Lord C, Zwaigenbaum L ''et al.'' |doi=10.1523/JNEUROSCI.1712-06.2006 |pmid=16807320 |url=http://www.jneurosci.org/cgi/content/full/26/26/6897}}</ref> Nije poznata ćelijska i [[molekula]]rna osnova ovakvog ranog patološkog povećanja standardnih vrijednosti, niti da li je ono povezano s karakterističnim simptomima autizma. Trenutne hipoteze pretpostavljaju: * višak [[neuron]]a koji uzrokuju preveliku lokalnu spojivost u ključnim regijama mozga<ref>{{cite journal |journal=Neuron |date=2007 |volume=56 |issue=2 |pages=399-413 |title= Mapping early brain development in autism |author= Courchesne E, Pierce K, Schumann CM ''et al.'' |doi=10.1016/j.neuron.2007.10.016 |pmid=17964254}}</ref> * poremećenu migraciju neurona tokom rane trudnoće<ref name=Persico/><ref name=Schmitz/> * neuravnoteženu podražajno-inhibitornu mrežu<ref name=Persico/> * abnormalno oblikovanje [[sinapsa]] i dendritskih trnova.<ref name=Persico/> [[Datoteka:Autismbrain.jpg|mini|200px|desno|Regije mozga zahvaćene autizmom.]] Međusobno djelovanje između [[imunološki sistem|imunološkog sistema]] i [[nervni sistem|nervnog sistema]] počinje rano tokom [[embriogeneza|embriogeneze]] i uspješan neurološki razvoj zavisi od uravnoteženosti imunološkog sistema, odnosno njegovog djelovanja. Kod djece s autizmom primijećeno je nekoliko simptoma povezanih sa slabo reguliranim djelovanjem imunološkog sistema. Time je moguće da je nedjelovanje imunoloških aktivnosti za vrijeme kritičnog perioda u neurološkom razvoju dio mehanizma nekih oblika ASD-a.<ref>{{cite journal |journal=J Leukoc Biol |date=2006 |volume=80 |issue=1 |pages=1–15 |title=The immune response in autism: a new frontier for autism research |author=Ashwood P, Wills S, Van de Water J |doi=10.1189/jlb.1205707 |pmid=16698940 |url=http://www.jleukbio.org/cgi/content/full/80/1/1 |access-date=14. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061005180253/http://www.jleukbio.org/cgi/content/full/80/1/1 |archive-date=5. 10. 2006 |url-status=dead }}</ref> Zbog nedostatka podataka još uvijek se ne može tačno zaključiti koja je uloga imunološkog sistema u autizmu. U autizmu je primijećeno nekoliko [[neurotransmiter]]skih abnormalnosti, naročito povećana razina [[serotonin]]a u krvi. Nije poznato da li to rezultira u strukturalnim abnormalnostima ili abnormalnosti ponašanja.<ref name=Penn/> Veza između oštećenja u imunološkog sistemu i autizma još uvijek je nejasna i kontroverzna.<ref name=Schmitz>{{cite journal |journal= Neuropathol Appl Neurobiol |date=2008 |volume=34 |issue=1 |pages=4–11 |title= The neuropathology of autism: where do we stand? |author= Schmitz C, Rezaie P |doi=10.1111/j.1365-2990.2007.00872.x |pmid=17971078}}</ref> Teorija [[sistem ogledalnih neurona|sistema ogledalnih neurona]] (engl. MNS) s hipotezom o autizmu jeste da se iskrivljenost u razvoju MNS-a sukobljava s imitacijom, što vodi do glavnih karakteristika autizma, a to su socijalna [[izolacija]] i problemi komunikacije. MNS se uključuje kada životinja izvodi radnju ili dok posmatra drugu životinju iste vrste koja izvodi istu radnju. MNS vjerovatno ima zasluge za shvaćanje ljudi od strane pojedinca, omogućavajući modeliranje ("oponašanje") njihovog ponašanja preko utjelovljenih simulacija njihovih akcija, namjera i emocija.<ref>MNS and autism: * {{cite journal |journal= Sci Am |year=2006 |volume=295 |issue=5 |pages=62–9 |title= Broken mirrors: a theory of autism |url= https://archive.org/details/sim_scientific-american_2006-11_295_5/page/62 |author= [[Vilayanur S. Ramachandran|Ramachandran VS]], Oberman LM |pmid=17076085}} * {{cite journal |journal=Curr Biol |date=2008 |volume=18 |issue=1 |pages=R13–8 |title= A mirror up to nature |author= Dinstein I, Thomas C, Behrmann M, Heeger DJ |pmid=18177704}}</ref> Nekoliko je studija testiralo ovu hipotezu pokazujući abnormalnosti u MNS-regijama kod pojedinaca s autizmom, usporavanje aktivacije u centru za imitaciju kod osoba s Aspergerovim sindromom i korelaciju između smanjene MNS aktivnosti i težine sindroma kod djece s ASD-om.<ref name=Iacoboni>{{cite journal |journal= Nat Rev Neurosci |date=2006 |volume=7 |issue=12 |pages=942–51 |title= The mirror neuron system and the consequences of its dysfunction |author= Iacoboni M, Dapretto M |doi=10.1038/nrn2024 |pmid=17115076}}</ref> Međutim, i osobe s autizmom imaju abnormalnu aktivaciju mozga u mnogim centrima izvan MNS-a<ref>{{cite journal |author=[[Uta Frith|Frith U]], Frith CD |date=2003 |title=Development and neurophysiology of mentalizing |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume=358 |issue=1431 |pages=459–73 |doi=10.1098/rstb.2002.1218 |pmid=12689373 |url=http://journals.royalsociety.org/content/pddyuvlhm88ebluf/fulltext.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225124810/http://journals.royalsociety.org/content/pddyuvlhm88ebluf/fulltext.pdf |archive-date=25. 2. 2009 |access-date=14. 11. 2008 |url-status=dead }}</ref> i teorija o MNS-u ne objašnjava normalne rezultate autista u zadacima imitacije koji uključuju neki cilj ili objekt.<ref>{{cite journal |journal= Q J Exp Psychol |date=2008 |volume=61 |issue=1 |pages=101–15 |title= Emulation and mimicry for social interaction: a theoretical approach to imitation in autism |author= Hamilton AFdC |doi=10.1080/17470210701508798 |pmid=18038342}}</ref> [[Datoteka:Powell2004Fig1A.jpeg|mini|desno|250px|Autistične osobe sklone su tome da koriste druga područja mozga (žuta boja) za zadatke kretanja, za razliku od kontrolne grupe (plava boja).]] Studija iz [[2008]]. kod odraslih osoba s autizmom pronašla je dokaze za izmijenjenu funkcionalnu organizaciju ''ventralne mreže pažnje'' (eng. ''ventral attention network - VAN''), veliki dio mreže mozga odgovoran za obradu socijalnih i emocionalnih uputa, dok je dorzalna mreža pažnje (eng. ''dorsal attention network - DAN'') neizmijenjena (to je dio odgovoran za kontinuiranu pažnju i ciljno-usmjerenu pažnju).<ref>{{cite journal |journal= Neuroimage |date=2008 |volume=38 |issue=4 |pages=1877–85 |title= The intrinsic functional organization of the brain is altered in autism |author= Kennedy DP, Courchesne E |doi=10.1016/j.neuroimage.2007.10.052 |pmid=18083565}}</ref> Druga studija iz 2008. pronašla je određenu shemu signala u [[cingularni korteks|cingularnom korteksu]] koja se razlikuje kod osoba s ASD-om.<ref>{{cite journal |journal= Neuron |date=2008 |volume=57 |issue=3 |pages=463–73 |title= Self responses along cingulate cortex reveal quantitative neural phenotype for high-functioning autism |author= Chiu PH, Kayali MA, Kishida KT ''et al.'' |doi=10.1016/j.neuron.2007.12.020 |pmid=18255038 |laysummary=http://www.technologyreview.com/Biotech/20167/ |laysource= Technol Rev |laydate=7. 2. 2007}}</ref> U jednoj teoriji autizma pretpostavlja se da je autizam obilježen nedovoljnim funkcioniranjem visokorangiranih nervnih veza i smanjenom sinhronizacijom, zajedno s prevelikim brojem niskorangiranih procesa.<ref>{{cite journal |journal= Cereb Cortex |year=2007 |volume=17 |issue=4 |pages=951-61 |title= Functional and anatomical cortical underconnectivity in autism: evidence from an FMRI study of an executive function task and corpus callosum morphometry |author= Just MA, Cherkassky VL, Keller TA, Kana RK, Minshew NJ |doi=10.1093/cercor/bhl006 |pmid=16772313 |url=http://cercor.oxfordjournals.org/cgi/content/full/17/4/951}}</ref> Dokazi za ovu teoriju pronađeni su kod studija s [[magnetna rezonanca|funkcionalnom magnetnom rezonancom]] kod osoba s autizmom<ref name=Williams>{{cite journal |author=Williams DL, Goldstein G, Minshew NJ |title=Neuropsychologic functioning in children with autism: further evidence for disordered complex information-processing |journal=Child Neuropsychol |volume=12 |issue=4–5 |pages=279–98 |year=2006 |pmid=16911973 |doi=10.1080/09297040600681190 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?pubmedid=16911973 }}{{Mrtav link}}</ref> i studije moždanih valova koje naslućuju da odrasle osobe s ASD-om imaju veće lokalne povezanosti u kori mozga i slabu funkcijsku vezu između [[predfrontalni korteks|predfrontalnog korteksa]] i ostatka korteksa.<ref>{{cite journal|author=Murias M, Webb SJ, Greenson J, Dawson G|title=Resting state cortical connectivity reflected in EEG coherence in individuals with autism|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2007-08-01_62_3/page/270|journal=Biol Psychiatry|volume=62|issue=3|pages=270–3 |year=2007|pmid=17336944|doi=10.1016/j.biopsych.2006.11.012}}</ref> Drugi dokazi predlažu da je problem uglavnom lociran unutar pojedine hemisfere korteksa i da je autizam poremećaj njihovog povezivanja.<ref>{{cite journal|journal=Arch Neurol|date=2007|volume=64|issue=7|pages=945–50|title=The new neurobiology of autism: cortex, connectivity, and neuronal organization|author=Minshew NJ, Williams DL|pmid=17620483}}</ref> Iz studija baziranih na [[događajno-povezani potencijali|događajno-povezanim potencijalima]], tj. stalnim promjenama električne aktivnosti mozga u reakcijama na podražaje, postoji značajan dokaz za razlike kod autističnih osoba u pogledu pažnje, orijentacije prema auditivnim ili vizualnim podražajima, otkrivanja novih detalja, procesuiranju jezika i ljudskih lica, te pohranjivanja informacija. Nekoliko studija otkrilo je sklonost prema nesocijalnim podražajima. Npr., [[magnetoencefalografija|magnetoencefalografske]] studije otkrile su kašnjenje reakcija u obradi zvučnih signala u mozgovima autistične djece.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2397446/</ref> === Neuropsihologija === Dosad su predložene dvije glavne kategorije kognitivnih teorija o vezi između mozga osobe s autizmom i ponašanja. '''Prva kategorija''' usredotočuje se na deficite u socijalnoj spoznaji ([[kognitivna psihologija|kogniciji]]). ''Hipersistematska'' hipoteza govori da autisti mogu [[sistematizacija|sistematizirati]], odnosno, mogu razviti unutrašnja pravila za "baratanje" događajima unutar mozga, ali su slabije učinkoviti kod [[empatija|empatije]] zbog "baratanja" događajima koji imaju drugi izvor.<ref name=hypersystem>{{cite journal|author=[[Simon Baron-Cohen|Baron-Cohen S]]|title=The hyper-systemizing, assortative mating theory of autism|journal=Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry|date=2006|volume=30|issue=5|pages=865–72|doi=10.1016/j.pnpbp.2006.01.010|pmid=16519981}}</ref> Dodatak ovoj teoriji, ekstremna teorija ''"muškog mozga"'', pretpostavlja da je autizam ekstremni slučaj muškog mozga, psihometrički definiran kad pojedinac ima bolje sistematiziranje od empatiziranja (''engl.'' EQ SQ teorija).<ref>{{cite journal|author=Baron-Cohen S|title=The extreme male brain theory of autism|journal=Trends Cogn Sci|date=2002|volume=6|issue=6|pages=248–54|doi=10.1016/S1364-6613(02)01904-6|pmid=12039606}}</ref> Ovo je povezano s ranijom [[teorija uma|teorijom uma]], prema kojoj je autistično ponašanje uzrokovano nemogućnošću pripisivanja mentalnog stanja sebi samom i drugima. Teorija uma ima podršku u atipičnim reakcijama autistične djece na [[Sally-Anne]] test za razmišljanje o tuđim motivacijama,<ref>{{cite journal |author=Baron-Cohen S, Leslie AM, Frith U|title=Does the autistic child have a 'theory of mind'? |journal=Cognition |volume=21 |issue=1 |pages=37–46 |year=1985 |doi=10.1016/0010-0277(85)90022-8 |pmid=2934210 |url=http://ruccs.rutgers.edu/~aleslie/Baron-Cohen%20Leslie%20&%20Frith%201985.pdf |format = PDF | access-date=28. 6. 2007}}</ref> u što se dobro uklapa i MNS-teorija autizma.<ref name=Iacoboni/> Međutim, većina studija nije pronašla dokaze o pogoršanju sposobnosti autističnih osoba da razumiju osnovne namjere i ciljeve drugih ljudi; umjesto toga, podaci pokazuju da su pogoršanja otkrivena u razumijevanju složenijih socijalnih emocija ili u razmatranju tuđih tačaka gledišta.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19508497</ref> '''Druga kategorija''' fokusira se oko nesocijalnih i općih procesuiranja. Hipoteza ''izvršne disfunkcije'' jeste da autistično ponašanje djelomično proizlazi iz deficita u radnoj memoriji, planiranju, [[teorija inhibicije|inhibiciji]] i drugim oblicima izvršnih funkcija. Testovi ključnih izvršnih procesa, kao što su pokreti očiju, pokazuju poboljšanje od kasnog djetinjstva prema [[adolescencija|adolescenciji]], ali sposobnost nikad ne dostiže razinu koju imaju odrasle osobe.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18956239</ref> Prednost teorije jeste predviđanje stereotipnog ponašanja i ograničenih interesa;<ref>{{cite journal |author= Hill EL |title= Executive dysfunction in autism |journal= Trends Cogn Sci |year=2004 |volume=8 |issue=1 |pages=26–32 |doi=10.1016/j.dr.2004.01.001 |pmid=14697400}}</ref> nedostaci teorije su što je izvršnu funkciju teško izmjeriti i što deficit izvršne funkcije nije pronađen kod mlađe djece s autizmom.<ref name=Sigman/> Teorija ''slabe središnje povezanosti'' pretpostavlja da ograničena mogućnost za uviđanje kompletne slike (šire slike) leži u glavnim smetnjama kod autizma. Jedna od prednosti ove teorije jeste mogućnost predviđanja posebnih talenata i izvrsnosti u radu kod osoba s autizmom.<ref>{{cite journal |author= Happé F, Frith U |title= The weak coherence account: detail-focused cognitive style in autism spectrum disorders |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2006-01_36_1/page/5 |journal= J Autism Dev Disord |date=2006 |volume=36 |issue=1 |pages=5–25 |doi=10.1007/s10803-005-0039-0 |pmid=16450045}}</ref> Teorija ''povećanog perceptivnog funkcioniranja'' slična je prethodnoj, a fokusira se više na superiornost lokalno orijentiranih i perceptivnih operacija kod autista.<ref>{{cite journal|journal=J Autism Dev Disord |date=2006 |volume=36 |issue=1 |pages=27–43 |title= Enhanced perceptual functioning in autism: an update, and eight principles of autistic perception |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2006-01_36_1/page/27 |author= Mottron L, [[Michelle Dawson|Dawson M]], Soulières I, Hubert B, Burack J |doi=10.1007/s10803-005-0040-7 |pmid=16453071}}</ref> Obje ove teorije dobro se uklapaju u širu teoriju nedovoljne povezanosti. Ni jedna od ovih kategorija ne zadovoljava kao samostalna; teorija socijalne kognicije slabo se bavi strogim i ponavljajućim ponašanjem u autizmu, dok nesocijalna teorija ima poteškoće u objašnjavanju socijalne "izolacije" i problema u komunikaciji.<ref name=HappeTime>{{cite journal |author= Happé F, Ronald A, Plomin R |title= Time to give up on a single explanation for autism |journal= Nat Neurosci |date=2006 |volume=9 |issue=10 |pages=1218–20 |doi=10.1038/nn1770 |pmid=17001340}}</ref> Kombinirana teorija zasnovana na višestrukim deficitima mogla bi se pokazati efikasnijom.<ref name=Rajendran>{{cite journal |journal=Dev Rev |year=2007 |volume=27 |issue=2 |pages=224–60 |title= Cognitive theories of autism |author= Rajendran G, Mitchell P |doi=10.1016/j.dr.2007.02.001}}</ref> == Praćenje == Otprilike polovina roditelja djece s ASD-om neobično ponašanje svoje djece primijeti do dobi od 18 mjeseci, a otprilike četiri petine do dobi od 24 mjeseca.<ref name=Landa3/> Dojenčad s ASD-om izdvaja deficit u zajedničkoj pažnji, odnosno, ako roditelj uperi prstom i kaže "Gledaj!", dijete neće reagirati ili će gledati prst.<ref name=Johnson/>. Odgođeno liječenje može utjecati na dugoročni ishod, stoga je autizam potrebno čim prije dijagnosticirati i tretirati. Uobičajeni znakovi kod kojih je potrebno zatražiti stručnu dijagnozu ako su uočeni: * nema "brbljanja" do 12 mjeseci * nema gestikulacija (upiranje prstom, mahanje rukom u znak pozdrava i sl.) do 12 mjeseci * niti jedna riječ do 16 mjeseci * bez spontanih fraza od 2 riječi (ne uključujući eholaliju) do 24 mjeseca * gubitak bilo koje jezične ili socijalne vještine u bilo kojoj dobi.<ref name=Filipek/> ''Američka akademija [[pedijatrija|pedijatrije]]'' preporučuje da se sva djeca testiraju za ASD pri dobi od 9, 18 i 30 mjeseci, korištenjem specifičnog formalnog testa za uočavanje autizma.<ref name=Johnson>{{cite journal |journal=Pediatrics |date=2007 |volume=120 |issue=5 |pages=1183–215 |title=Identification and evaluation of children with autism spectrum disorders |author=Johnson CP, Myers SM, Council on Children with Disabilities |doi=10.1542/peds.2007-2361 |pmid=17967920 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1183 |laysummary=http://aap.org/advocacy/releases/oct07autism.htm |laysource=AAP |laydate=29. 10. 2007 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=8. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208013449/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1183 |url-status=dead }}</ref> Suprotno tome, ''Nacionalni odbor [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] za testiranje'' protivi se takvom testiranju opće populacije, jer mehanizmi testiranja nisu u potpunosti provjereni i intervenciji nedostaje dovoljno dokaza za učinkovitost.<ref>{{cite journal |journal=Autism |date=2006 |volume=10 |issue=1 |pages=11–35 |title= Screening for autism spectrum disorders: what is the evidence? |author= Williams J, Brayne C |doi=10.1177/1362361306057876 |pmid=16522708}}</ref> Za dijagnozu se koristi izmijenjena ispitna lista za autizam kod tek prohodale djece (M-CHAT), upitnik za rano otkrivanje znakova autizma i "prvogodišnji inventar". Početni podaci dobiveni M-CHAT-om i CHAT-om na djeci u dobi od 18 do 30 mjeseci govore da je takvo testiranje najbolje obaviti u kliničkom okruženju, te da test ima nisku senzibilnost i dobru specifičnost.<ref name=Landa3/> Alati za praćenje koji su dizajnirani za norme ponašanja u jednoj kulturi mogu biti neprikladni u drugoj kulturi.<ref>{{cite journal |journal= Acta Paediatr |date=2008 |volume=97 |issue=5 |pages=539–40 |title= The challenge of screening for autism spectrum disorder in a culturally diverse society |url= https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2008-05_97_5/page/539 |author= Wallis KE, Pinto-Martin J |doi=10.1111/j.1651-2227.2008.00720.x |pmid=18373717}}</ref> Iako je genetsko testiranje na autizam općenito nepraktično, ono može doći u razmatranje u nekim slučajevima, kao što su djeca s neurološkim simptomima i dismorfijskim karakteristikama.<ref>http://jmg.bmj.com/content/46/1/1.long</ref> == Dijagnoza == Dijagnoza autizma temelji se na ponašanju, ne na uzroku ili mehanizmu poremećaja.<ref name=London>{{cite journal |journal=Brain Pathol |year=2007 |volume=17 |issue=4 |pages=408–11 |title= The role of the neurobiologist in redefining the diagnosis of autism |author= London E |doi=10.1111/j.1750-3639.2007.00103.x |pmid=17919126}}</ref><ref>{{cite journal |journal=BMJ |date=2003 |volume=327 |issue=7413 |pages=488–93 |title= Diagnosis of autism |author= Baird G, Cass H, Slonims V |doi=10.1136/bmj.327.7413.488 |pmid=12946972 |url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/327/7413/488}}</ref> Autizam je u [[DSM-IV]]-TR definiran s ukupno najmanje 6 simptoma, uključujući najmanje 2 simptoma kvalitativnog oštećenja u socijalnoj interakciji, najmanje 1 simptom kvalitativnog oštećenja u komunikaciji i najmanje 1 simptom ograničenog ili ponavljajućeg ponašanja. Primjeri simptoma uključuju nedostatak socijalne ili emocionalne uzajamnosti, stereotipna i ponavljajuća upotreba jezika ili individualno osobitog jezika i uporna preokupacija samo jednim dijelom objekta (npr., igračke). "Napadi" moraju biti prije treće godine, s usporenim ili abnormalnim funkcioniranjem u socijalnoj interakciji, jeziku korištenom u socijalnoj komunikaciji, simbolici ili imaginacijskim (zamišljenim) igrama.<ref>{{cite book |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=4th ed., text revision ([[DSM-IV-TR]]) |author=[[American Psychiatric Association]] |date=2000 |isbn=0890420254 |chapter=Diagnostic criteria for 299.00 Autistic Disorder |chapterurl=http://behavenet.com/capsules/disorders/autistic.htm |access-date=25. 6. 2007 |archive-date=3. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803145355/http://www.behavenet.com/capsules/disorders/autistic.htm |url-status=dead }}</ref> Glavne definicije su iste i u [[MKB-10]] klasifikaciji.<ref name=ICD-10-F84.0/> Dostupno je nekoliko dijagnostičkih instrumenata za autizam. Dva se uobičajeno koriste u istraživanjima: [[Dijagnostički intervju za autizam - dopunjen]] (engl. ADI-R), koji je polustrukturirani roditeljski intervju, te [[Dijagnostička opservacijska skala za autizam]] (engl. ADOS), koristi se posmatranjem i interakcijom s djetetom. [[Ljestvica za procjenu dječjeg autizma]] (engl. CARS) široko se koristi u kliničkom okruženju za određivanje težine autizma, a to se temelji na posmatranju djeteta.<ref name=Volkmar/> Postoje i drugi testovi koji se znaju koristiti, npr.: Vinerlandska skala adaptiranog ponašanja (engl. VABS), Dijagnostički intervju za asocijalne i komunikacijske poremećaje (engl. DISCO) i Sumarna evaluacija ponašanja (engl. BSE) Pedijatar obično kod prvog preliminarnog pregleda uzima u obzir historiju razvoja i fizički pregled djeteta. Ako postoji rizik, dijagnoza i procjena se dalje rade uz pomoć stručnjaka za ASD, posmatrajući kognitivne, komunikacijske, porodične i druge faktore, uključujući standardne pretrage i uzimajući u obzir povezana medicinska stanja. Diferencijalna dijagnoza za ASD može uzeti u obzir i mentalnu retardaciju, oštećenje [[sluh]]a i [[specifični poremećaj jezika]]<ref name=Dover/>, kao što je [[Landau-Kleffner sindrom]].<ref>{{cite journal |journal= Dev Med Child Neurol |year=2000 |volume=42 |issue=5 |pages=349–53 |title= Autistic regression and Landau-Kleffner syndrome: progress or confusion? |url= https://archive.org/details/sim_developmental-medicine-and-child-neurology_2000-05_42_5/page/349 |author= Mantovani JF |doi=10.1111/j.1469-8749.2000.tb00104.x |pmid=10855658}}</ref> ASD neki put može biti dijagnosticiran do dobi od 14 mjeseci, iako dijagnoza postaje stabilnija nakon prve 3 godine života. Dijete od 3 godine koje ispunjava dijagnostičke kriterije za ASD prije će potpadati pod iste kriterije i u narednim godinama nego dijete od godinu dana koje ispunjava iste kriterije.<ref name=Landa3>{{cite journal |journal= Nat Clin Pract Neurol |date=2008 |title= Diagnosis of autism spectrum disorders in the first 3 years of life |author= Landa RJ |pmid=18253102}}</ref> U Ujedinjenom Kraljevstvu, ''Nacionalni plan autizma za djecu'' preporučuje najviše 30 sedmica od prvih uočenih znakova mogućeg autizma do potpune dijagnoze i procjene. Ipak, malo se slučajeva u praksi tako brzo riješi.<ref name=Dover>{{cite journal |journal= Arch Dis Child |date=2007 |volume=92 |issue=6 |pages=540–5 |title= How to diagnose autism |url= https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2007-06_92_6/page/540 |author= Dover CJ, Le Couteur A |doi=10.1136/adc.2005.086280 |pmid=17515625}}</ref> Studija iz [[2006]]. govori da se prva procjena od strane kvalificiranog stručnjaka izvede u dobi od 48 mjeseci, a službena dijagnoza ASD u dobi od 61 mjesec, što je u prosjeku 13 mjeseci od prvih znakova do krajnje procjene, više od preporučenih 30 sedmica.<ref>{{cite journal |journal= J Dev Behav Pediatr |date=2006 |volume=27 |issue=2 Suppl |pages=S79–87 |title= Examination of the time between first evaluation and first autism spectrum diagnosis in a population-based sample |author= Wiggins LD, Baio J, Rice C |pmid=16685189}}</ref> Klinička genetička procjena često se radi kad je ASD već dijagnosticiran, naročito kada drugi simptomi već govore o mogućem genetskom uzroku.<ref name=Caronna/> Iako genetička tehnologija dozvoljava povezivanje 40% procijenjenih slučajava s genetičkim uzrokom,<ref>{{cite journal |journal= Genet Med |date=2008 |volume=10 |issue=1 |pages=4–12 |title= Genetics evaluation for the etiologic diagnosis of autism spectrum disorders |author= Schaefer GB, Mendelsohn NJ |doi=10.1097/GIM.0b013e31815efdd7 |pmid=18197051 |laysummary=http://www.medicalnewstoday.com/articles/96448.php |laysource= Medical News Today |laydate=7. 2. 2008}}</ref> dogovorene smjernice u SAD-u i UK ograničene su na testiranja fragilnog X i visokorazlučivih hromosoma.<ref name=Caronna/> Komercijalna dostupnost ovakvih testova mogla bi prethoditi pravovaljanom razumijevanju rezultata testova, zbog genetičke složenosti autizma.<ref name=McMahon>{{cite journal |journal= Am J Med Genet C Semin Med Genet |date=2006 |volume=142C |issue=1 |pages=52–7 |title= Genetic counseling and ethical issues for autism |author= McMahon WM, Baty BJ, Botkin J |doi=10.1002/ajmg.c.30082 |pmid=16419100}}</ref> Metabolička i neuroslikovna testiranja ponekad su od pomoći, ali nisu rutinska.<ref name=Caronna/> U graničnim slučajevima čest je problem pretjerana ili nedovoljna dijagnoza; povećanje broja registriranih osoba s autizmom u skorije vrijeme vjerovatno je uzrokovano promjenama u dijagnostičkoj praksi. Sve veća popularnost opcije terapije s lijekovima i širenje povlastica dali su poticaj davateljima usluge u dijagnosticiranju ASD-a, što rezultira u nekim pretjeranim dijagnozama kod djece s nejasnim simptomima. Obratno, cijena pregleda i dijagnoze te izazovi u osiguravanju da to bude plaćeno može spriječiti ili usporiti uspostavljanje dijagnoze.<ref>{{cite journal|author=Shattuck PT, Grosse SD|title=Issues related to the diagnosis and treatment of autism spectrum disorders|journal=Ment Retard Dev Disabil Res Rev|date=2007|volume=13|issue=2|pages=129–35|doi=10.1002/mrdd.20143|pmid=17563895}}</ref> Posebno je teško dijagnosticirati autizam kod slijepih osoba, dijelom zbog toga što dio dijagnostičkih kriterija ovisi o vidu, a dijelom i zbog autističnih simptoma koji se preklapaju s uobičajenim kod sljepoće.<ref>{{cite journal|title=Visual impairment and autism: current questions and future research|author=Cass H|journal=Autism|date=1998|volume=2|issue=2|pages=117–38|doi=10.1177/1362361398022002}}</ref> Simptomi autizma i ASD-a počinju vrlo rano u djetinjstvu, ali ponekad izostanu. Odrasli mogu zatražiti retrospektivnu dijagnozu kako bi mogli pomoći sebi ili svojoj porodici u shvatanju sebe, ili kako bi poslodavcu pomogli da napravi prilagodbe, ili, u nekim slučajevima, kako bi podnijeli zahtjev za novčanu pomoć zbog poteškoća u životu.<ref>{{cite web |publisher= National Autistic Society |title= Diagnosis: how can it benefit me as an adult? |date= 2005 |url= http://www.nas.org.uk/nas/jsp/polopoly.jsp?a=8018 |access-date= 24. 3. 2008 |archive-date= 8. 2. 2012 |archive-url= https://www.webcitation.org/65JFROiMy?url=http://www.autism.org.uk/global/content/error/404.aspx |url-status= dead }}</ref> == Liječenje == [[Datoteka:Opening a window to the autistic brain.jpg|mini|desno|250px|Autistični trogodišnjak pokazuje na ribe u akvariju kao dio eksperimenta o efektu vježbanja intenzivne podijeljene pažnje u vezi s razvojem jezičkih sposobnosti.]] Cilj liječenja jeste upravljati i poboljšati simptome i funkcioniranje. Jednostrano liječenje nije se pokazalo dobrim i terapija se obično prilagođava djetetovim potrebama. Ako se krene rano s intenzivnim, ustrajnim programima edukacije i [[biheviorizam|bihevioralne]] terapije, to može pomoći da dijete dosegne određene razine samostalnosti, socijalnih i poslovnih vještina;<ref name=CCD>{{cite journal |journal=Pediatrics |date=2007 |volume=120 |issue=5 |pages=1162–82 |title=Management of children with autism spectrum disorders |author=Myers SM, Johnson CP, Council on Children with Disabilities |doi=10.1542/peds.2007-2362 |pmid=17967921 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1162 |laysummary=http://aap.org/advocacy/releases/oct07autism.htm |laysource=AAP |laydate=29. 10. 2007 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=12. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612191201/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1162 |url-status=dead }}</ref> tvrdnje da su intervencije u dobi od 2-3 godine presudno važne<ref>{{cite journal |journal= Harv Mag |date=2008 |volume=110 |issue=3 |pages= 27–31, 89–91 |title= A spectrum of disorders |author= Pettus A |url=http://harvardmagazine.com/2008/01/a-spectrum-of-disorders.html}}</ref> nisu potvrđene dokazima.<ref name=Howlin06/> Među ostalim pristupima, [[primijenjena bihevioralna analiza]] - PBA (engl. ABA) pokazala je djelotvornost u unapređenju socijalnog i jezičkog razvoja i u smanjenju ponašanja koje ometa učenje i razumijevanje (shvaćanje). PBA se usredotočuje na učenje tipa "jedan na jedan", koristeći pritom bihevioralne principe stimulacije, odgovora i nagrade. Nekoliko programa se temelji na PAP-u. Uobičajena alternativa u centrima za autizam jesu kognitivne terapije s obimnim programom: liječenje i edukacija djece s autizmom i srodnim poremećajima komunikacije (''engl.'' TEACCH) temelji se na strukturiranju fizičke okoline i korištenju vizuelne podrške za razvoj jezika. Studija iz [[2005]]. iz [[Kalifornija|Kalifornije]] otkriva da su rani intenzivni bihevioralni analitički tretmani, jedan od oblika PBA, važniji i više utjecajniji na predškolsku djecu s autizmom nego mješavina metoda koje se koriste u mnogim programima. [[2007]].<ref name=CCD/><ref>{{cite journal |journal= Res Dev Disabil |date=2008 |title= Outcome of comprehensive psycho-educational interventions for young children with autism |author= Eikeseth S |doi=10.1016/j.ridd.2008.02.003 |pmid=18385012}}</ref> Britanska studija otkrila je da rana intenzivna bihevioralna intervencija, drugi oblik ABA, bazirana na radu kod kuće, nije efikasnija od eklektičnih programa u ustanovama. Ograničena istraživanja vezana za efikasnost rezidencijalnih programa za odrasle pokazuju mješovite rezultate.<ref>{{cite journal |journal= J Autism Dev Disord |date=2003 |volume=33 |issue=2 |pages=131–40 |title= Effects of a model treatment approach on adults with autism |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2003-04_33_2/page/131 |author= Van Bourgondien ME, Reichle NC, [[Eric Schopler|Schopler E]] |doi=10.1023/A:1022931224934 |pmid=12757352}}</ref> Lijekovi se često koriste za liječenje problema povezanih s ASD-om. Više od polovini djece u SAD-u s dijagnosticiranim ASD-om propisan je i [[psihoaktivni lijekovi|psihoaktivni lijek]] ili [[antikonvulzant]] (lijek protiv grčenja mišića), zajedno s lijekovima iz klase [[antidepresiv]]a, [[stimulans]]a i [[antipsihotik]]a.<ref>{{cite journal |journal= J Child Adolesc Psychopharmacol |date=2007 |volume=17 |issue=3 |pages=348–55 |title= Medication use among children with autism spectrum disorders |author= Oswald DP, Sonenklar NA |doi=10.1089/cap.2006.17303 |pmid=17630868}}</ref> U SAD-u je odobren antipsihotik [[risperidon]] za liječenje određenih simptoma kod djece i adolescenata s autizmom. Postoje i drugi lijekovi osim antipsihotika<ref>{{cite journal |journal=J Clin Invest |date=2008 |volume=118 |issue=1 |pages=6–14 |title=Antipsychotics in the treatment of autism |author=Posey DJ, Stigler KA, Erickson CA, McDougle CJ |doi=10.1172/JCI32483 |pmid=18172517 |url=http://jci.org/cgi/content/full/118/1/6 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=12. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112123205/http://www.jci.org/cgi/content/full/118/1/6 |url-status=dead }}</ref>; određeni [[specifični inhibitori ponovnog neuronskog preuzimanja serotonina]] i [[dopamin]]ski blokatori mogu smanjiti određena neprilagođena ponašanja povezana s ASD-om. Zasada postoje oskudna vjerodostojna istraživanja oko efikasnosti ili sigurnosti korištenja terapija lijekovima kod adolescenata i odraslih s ASD-om.<ref>Lack of research on drug treatments: * {{cite journal |journal=Aust Fam Physician |year=2007 |volume=36 |issue=9 |pages=741–4 |title=Children and autism—part 1—recognition and pharmacological management |author=Angley M, Young R, Ellis D, Chan W, McKinnon R |pmid=17915375 |url=http://www.racgp.org.au/Content/NavigationMenu/Publications/AustralianFamilyPhys/2007issues/afp200709/200709angley.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911154246/http://www.racgp.org.au/Content/NavigationMenu/Publications/AustralianFamilyPhys/2007issues/afp200709/200709angley.pdf |archive-date=11. 9. 2007 |date= |access-date=14. 11. 2008 |url-status=dead }} * {{cite journal |journal=Autism |date=2007 |volume=11 |issue=4 |pages=335–48 |title= Systematic review of the effectiveness of pharmacological treatments for adolescents and adults with autism spectrum disorder |author= Broadstock M, Doughty C, Eggleston M |doi=10.1177/1362361307078132 |pmid=17656398}}</ref> Osoba s ASD-om može netipično reagirati na lijek. On može imati štetne nuspojave i nijedan poznati lijek ne pomaže u glavnim simptomima autizma: oštećenju socijalne interakcije i komunikacije.<ref name=Strock>{{cite paper |author=Strock M |date=2008 |title=Autism spectrum disorders (pervasive developmental disorders) |publisher=National Institute of Mental Health |url=http://nimh.nih.gov/health/publications/autism/complete-publication.shtml |access-date=24. 3. 2008 |archive-date=4. 10. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071004203140/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/autism/complete-publication.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |journal= Novartis Found Symp |date=2003 |volume=251 |pages= 235-44; discussion 245-9, 281-97 |title= Why have drug treatments been so disappointing? |author= Buitelaar JK |doi=10.1002/0470869380.ch14 |pmid=14521196}}</ref> Postoje i druge dostupne vrste terapije i intervencije. Nekoliko ima podršku u naučnim radovima.<ref name=Sigman/><ref>Lack of support for interventions: * {{cite journal |journal=Dev Med Child Neurol |date=2005 |volume=47 |issue=7 |pages=493–9 |title=Autism interventions: a critical update |author=Francis K |pmid=15991872 |url=http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=313204 |format=PDF |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=17. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017031345/https://www.cambridge.org/core/journals/developmental-medicine-and-child-neurology/article/autism-interventions-a-critical-update/B9585FE9AB76B713AD1497886BD57B25 |url-status=dead }} * {{cite journal |journal=J Autism Dev Disord |date=2008 |volume=38 |issue=2 |pages=353–61 |title=Social skills interventions for children with Asperger's syndrome or high-functioning autism: a review and recommendations |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2008-02_38_2/page/353 |author=Rao PA, Beidel DC, Murray MJ |doi=10.1007/s10803-007-0402-4 |pmid=17641962 }} * {{cite journal |journal=Pediatr Ann |year=2007 |volume=36 |issue=8 |pages=497–8, 500–2, 504–5 |title=Scientifically unsupported therapies in the treatment of young children with autism spectrum disorders |author=Schechtman MA |pmid=17849608 |url=http://www.pediatricannalsonline.com/showPdf.asp?rID=23083 |format=PDF }}</ref><ref name=Aman/> Terapijskim pristupima jedino nedostaje empirijska podrška u konceptima kvaliteta života.<ref name=Burgess/> Čini se da su davateljima usluge naučni dokazi manje važni od marketinga, zahtjevâ roditelja i sl.<ref>{{cite journal |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?pubmedid=16467905 |journal=Focus Autism Other Dev Disabl |date=2005 |volume=20 |issue=2 |pages=66–79 |title=Early intervention practices for children with autism: descriptions from community providers |author=Stahmer AC, Collings NM, Palinkas LA |pmid=16467905 }}{{Mrtav link}}</ref> Nesigurne invazivne terapije vrlo su ozbiljan problem; [[2005]]. zbog pogrešne terapije uklanjanja teških metala umro je 5-godišnji autistični dječak.<ref>{{cite journal |journal=Pediatrics |date=2006 |volume=118 |issue=2 |pages=e534-6 |title=Deaths resulting from hypocalcemia after administration of edetate disodium: 2003–2005 |author=Brown MJ, Willis T, Omalu B, Leiker R |doi=10.1542/peds.2006-0858 |pmid=16882789 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/118/2/e534 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=27. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727080307/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/118/2/e534 |url-status=dead }}</ref> Liječenje autizma ima velike troškove, najviše indirektne. Studija iz SAD-a procjenjuje prosječni trošak od 3.2 miliona dolara za osobu rođenu u [[2000]]. godini, s otprilike 10% medicinske brige, 30% dodatne edukacije i 60% izgubljene ekonomske proizvodnje.<ref>{{cite journal |journal= Arch Pediatr Adolesc Med |date=2007 |volume=161 |issue=4 |pages=343–9 |title= The lifetime distribution of the incremental societal costs of autism |author= Ganz ML |pmid=17404130 |url=http://archpedi.ama-assn.org/cgi/content/full/161/4/343 |laysummary=http://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/2006-releases/press04252006.html |laysource= Harvard School of Public Health |laydate=25. 4. 2006}}</ref> Javno dostupni programi često su neadekvatni ili neprimjereni za određenu osobu, a problem su i nenadoknađeni medicinski ili terapijski troškovi.<ref>{{cite journal |journal= J Fam Econ Iss |date=2007 |volume=28 |issue=2 |pages=247–64 |doi=10.1007/s10834-007-9059-6 |title= Financial issues associated with having a child with autism |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-family-and-economic-issues_2007-06_28_2/page/247 |author= Sharpe DL, Baker DL}}</ref> Američka studija iz 2008. procijenila je prosječni gubitak od 14% iz godišnjeg dohotka kod porodica čija djeca imaju ASD.<ref>{{cite journal |journal=Pediatrics |date=2008 |volume=121 |issue=4 |pages=e821–6 |title=Association of childhood autism spectrum disorders and loss of family income |author=Montes G, Halterman JS |doi=10.1542/peds.2007-1594 |pmid=18381511 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/4/e821 |access-date=14. 11. 2008 |archive-date=4. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304071520/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/4/e821 |url-status=dead }}</ref> Nakon djetinjstva, za terapiju je ključna rezidencijalna njega, pronalaženje prikladnog zaposlenja, [[seksualnost]] i socijalne vještine te planiranje dobrima (vlasništvom).<ref name=Aman>{{cite journal |journal= J Clin Psychiatry |date=2005 |volume=66 |issue= Suppl 10 |pages=38–45 |title= Treatment planning for patients with autism spectrum disorders |author= Aman MG |pmid=16401149}}</ref> == Prognoza == Odgovarajućeg lijeka nema.<ref name=CCD/> Djeca se u nekim slučajevima oporave, tako da "izgube" dijagnozu za ASD;<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19009353</ref> to se nekad dešava nakon intenzivnog liječenja, a nekada ne. Nije poznato koliko se često dešavaju oporavci;<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18444052</ref> navodne stope oporavka u neodabranim uzorcima djece s ASD-om variraju od 3% do 25%. Malo autistične djece savladalo je govor do 5. ili dalje.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19372766</ref> Većini djece s autizmom nedostaje socijalna podrška, potrebni društveni odnosi i veze, mogućnost zapošljavanja u budućnosti ili samoopredjeljenje.<ref name=Burgess>{{cite journal |author= Burgess AF, Gutstein SE |date=2007 |title= Quality of life for people with autism: raising the standard for evaluating successful outcomes |journal= Child Adolesc Ment Health |volume=12 |issue=2 |pages=80–6 |doi=10.1111/j.1475-3588.2006.00432.x}}</ref> Iako glavni problemi ostaju, simptomi često postanu lakši u kasnijem djetinjstvu.<ref name=Howlin06>{{cite journal |author= Howlin P |title= Autism spectrum disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=9 |date=2006 |pages=320–4 |doi=10.1053/j.mppsy.2006.06.007}}</ref> Kod nekih pojedinaca postoje skromna poboljšanja kod nekih simptoma, ali kod nekih ima i pogoršanja; nijedna studija zasad se nije usredotočila na autizam u srednjoj dobi.<ref>{{cite journal |journal= Ment Retard Dev Disabil Res Rev |volume=10 |issue=4 |pages=234–47 |date=2004 |title= Trajectory of development in adolescents and adults with autism |author= Seltzer MM, Shattuck P, Abbeduto L, Greenberg JS |doi=10.1002/mrdd.20038 |pmid=15666341}}</ref> Samostalan život kod težih oblika autizma teško je moguć.<ref>{{cite journal |author= Tidmarsh L, Volkmar FR |title= Diagnosis and epidemiology of autism spectrum disorders |journal= Can J Psychiatry |volume=48 |issue=8 |pages=517–25 |date=2003 |pmid=14574827 |url=http://ww1.cpa-apc.org:8080/Publications/Archives/CJP/2003/september/tidmarsh.asp}}</ref> Britanska studija iz [[2004]]. na 68 odraslih osoba s razinom IQ-a iznad 50 kojima je autizam dijagnosticiran prije [[1980]]. pokazuje sljedeće: 12% postiglo je visoku razinu nezavisnosti, 10% ima neke prijatelje i općenito su zaposleni, no donekle im je potrebna podrška, 19% ima određenu nezavisnost, ali općenito žive kod kuće i potrebna im je značajnija podrška i nadzor u svakodnevnom životu, 46% zahtijeva stručnu rezidencijalnu brigu iz ustanova specijaliziranih za ASD s visokom razinom podrške i vrlo ograničenom autonomijom, a 12% ima potrebu za visokom razinom bolničke njege.<ref name=Howlin>{{cite journal |author= Howlin P, Goode S, Hutton J, Rutter M |title= Adult outcome for children with autism |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2004-02_45_2/page/212 |journal= J Child Psychol Psychiatry |date=2004 |volume=45 |issue=2 |pages=212–29 |pmid=14982237 |doi=10.1111/j.1469-7610.2004.00215.x}}</ref> Švedska studija iz [[2005]], u koju je uključeno 78 odraslih osoba kod kojih nije isključena niska razina IQ-a, ima lošije rezultate: samo 4% uspjelo je postići neovisnost.<ref>{{cite journal |journal= J Autism Dev Disord |year=2005 |volume=35 |issue=3 |pages=351–60 |title= Autism after adolescence: population-based 13- to 22-year follow-up study of 120 individuals with autism diagnosed in childhood |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2005-06_35_3/page/351 |author= Billstedt E, Gillberg C, Gillberg C |doi=10.1007/s10803-005-3302-5 |pmid=16119476}}</ref> Rezultati kanadske studije iz 2008. na uzorku od 48 mladih odraslih ljudi kojima je ASD dijagnosticiran u predškolskoj dobi bili su sljedeći: 46% postiglo je slabu nezavisnost, 32% dovoljnu, 17% dobru i 4% vrlo dobru; 56% njih bilo je zaposleno nekad u životu, većinom kao volonteri ili honorarno.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17764027</ref> Promjene u dijagnostičkoj praksi i povećana dostupnost ranije efikasnije intervencije čini rezultate ovih studija ne općenito primjenjivim kod djece s nedavno dijagnosticiranim ASD-om.<ref name=Newschaffer/> == [[Epidemiologija]] == Procjena rasprostranjenosti autizma široko varira, zaviseći od dijagnostičkih kriterija, godini kada je dijete pregledano i geografskoj lokaciji. Najnovija istraživanja procjenjuju otprilike 1-2 slučaja na 1.000 za osobe s autizmom, i 6 na 1.000 za osobe s ASD-om.<ref name=Newschaffer>{{cite journal |author= Newschaffer CJ, Croen LA, Daniels J ''et al.'' |title= The epidemiology of autism spectrum disorders |journal= Annu Rev Public Health |year=2007 |volume=28 |pages=235–58 |pmid=17367287 |doi=10.1146/annurev.publhealth.28.021406.144007}}</ref> Zbog neadekvatnih podataka, ove brojke mogu potcijeniti raširenost ASD-a.<ref name=Caronna>{{cite journal |journal= Arch Dis Child |date=2008 |title= Autism: clinical and research fontiers |author= Caronna EB, Milunsky JM, Tager-Flusberg H |doi=10.1136/adc.2006.115337 |pmid=18305076}}</ref> Učestalost [[#Klasifikacija|PDD-NOS-a]] procjenjuje se na 3.7 na 1.000, [[#Klasifikacija|Aspergerov sindrom]] zastupljen je s oko 0.3 na 1.000, dok su atipični oblici [[#Klasifikacija|dječijeg disintegrativnog poremećaja]] i [[#Klasifikacija|Rettov sindrom]] daleko rjeđi.<ref>{{cite journal |journal= J Clin Psychiatry |date=2005 |volume=66 |issue=Suppl 10 |pages=3–8 |title= Epidemiology of autistic disorder and other pervasive developmental disorders |author= [[Eric Fombonne|Fombonne E]] |pmid=16401144}}</ref> Studija iz [[2006]]. na otprilike 57.000 britanske djece u dobi od 9 i 10 godina pokazala je da 3.89 na 1.000 ima autizam i 11.61 na 1.000 za ASD; ovi veći rezultati mogu biti posljedicom širih dijagnostičkih kriterija. Broj prijavljenih slučajeva autizma dramatično se povećao [[1990te|90-ih]] i početkom [[2000te|2000-ih]]. Ovo povećanje uveliko se može pripisati promjenama u dijagnostičkoj praksi, dostupnosti usluga, dobi pri dijagnozi, te svijesti javnosti.<ref>Changes in diagnostic practices: * {{cite journal|author=Fombonne E|title=The prevalence of autism|url=https://archive.org/details/sim_jama_2003-01-01_289_1/page/86|journal=JAMA|date=2003|volume=289|issue=1|pages=87–9|pmid=12503982}} * {{cite journal|author=Wing L, Potter D|title=The epidemiology of autistic spectrum disorders: is the prevalence rising?|journal=Ment Retard Dev Disabil Res Rev|volume=8|issue=3|year=2002|pages=151–61|pmid=12216059|doi=10.1002/mrdd.10029}}</ref>, iako se neki okolišni faktori ne mogu još isključiti.<ref name=Rutter>{{cite journal |author= [[Professor Sir Michael Rutter|Rutter M]] |title= Incidence of autism spectrum disorders: changes over time and their meaning |url= https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2005-01_94_1/page/n3 |journal= Acta Paediatr |volume=94 |issue=1 |date=2005 |pages=2–15 |pmid=15858952}}</ref> Široko citirana pilot-studija iz [[2002]]. zaključuje da povećanje stope autizma u Kaliforniji ne može biti objašnjeno promjenama u dijagnostičkim kriterijima, ali analiza iz [[2006]]. otkriva da je učestalost slabo mjerena zbog toga što mnogi slučajevi nisu dijagnosticirani i da je povećanje stope u periodu od [[1994]]. do [[2003]]. u [[SAD]]-u povezano s promjenom u drugim kategorijama dijagnoze, što je dovelo do dijagnostičke supstitucije. Rizik od autizma povezan je s nekoliko prenatalnih i perinatalnih faktora rizika. Revizija iz [[2007]]. nalazi povezanost faktora rizika s roditeljskim karakteristikama koje uključuju poodmaklu dob za majku i oca, zatim mjesto rođenja izvan Evrope i Sjeverne Amerike i određena stanja kod porođaja koja uključuju malu težinu djeteta kod rođenja i trajanje trudnoće te hipoksije za vrijeme porođaja.<ref>{{cite journal |author= Kolevzon A, Gross R, Reichenberg A |title= Prenatal and perinatal risk factors for autism |journal= Arch Pediatr Adolesc Med |volume=161 |issue=4 |date=2007 |pages=326–33 |pmid=17404128 |url=http://archpedi.ama-assn.org/cgi/content/full/161/4/326}}</ref> Veći rizik od autizma imaju dječaci nego djevojčice. Spolni omjer za ASD iznosi 4.3:1 i on je uveliko modificiran kognitivnim oštećenjem; s mentalnom retardacijom omjer je bliži vrijednosti 2:1, a bez nje 5.5:1.<ref name=Newschaffer/> Iako dokazi ne impliciraju da bilo koji faktor rizika koji je povezan s [[trudnoća|trudnoćom]] uzrokuje autizam, rizik od autizma povezuje se s poodmaklom dobi oba roditelja i s [[dijabetes]]om, krvarenjem i upotrebom psihijatrijskih lijekova tokom trudnoće.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19567888</ref> Rizik je veći kod starijih očeva nego kod starijih majki. Većina profesionalaca smatra da rasa, etnicitet i socijalno-ekonomski status ne utječu na pojavu autizma.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19248913</ref> [[Datoteka:US-autism-6-11-1996-2005.png|mini|250px|desno|Grafički prikaz dramatičnog porasta autizma u SAD-u [[1996]]-[[2005]].]] Nekoliko drugih stanja povezano je s autizmom: * [[genetski poremećaj]]i - otprilike 10-15% slučajeva autizma može se identificirati Mendelovim putem (praćenjem jednog gena), hromosomskom abnormalnošću ili drugim genetskim sindromima,<ref>{{cite journal |author= Folstein SE, Rosen-Sheidley B |title= Genetics of autism: complex aetiology for a heterogeneous disorder |journal= Nat Rev Genet |date=2001 |volume=2 |issue=12 |pages=943–55 |doi=10.1038/35103559 |pmid=11733747}}</ref> a ASD je povezan s nekoliko genetskih poremećaja;<ref>{{cite journal |journal= Brain Dev |date=2007 |volume=29 |issue=5 |pages=257–72 |title= Childhood autism and associated comorbidities |author= Zafeiriou DI, Ververi A, Vargiami E |doi=10.1016/j.braindev.2006.09.003 |pmid=17084999}}</ref> * mentalna retardacija - britanska studija iz [[2001]]. na 26-ero autistične djece otkriva da je otprilike 30% s [[inteligencija|inteligencijom]] u normalnom rangu (IQ iznad 70), 50% je sa slabom do umjerenom mentalnom retardacijom, 20% s teškom do apsolutnom mentalnom retardacijom (IQ ispod 35). Za druge oblike ASD-a (ne za autizam) ista studija je pokazala da otprilike 94% od 65-ero djece s PDD-NOS-om ili Aspergerovim sindromom ima normalnu inteligenciju;<ref>{{cite journal |author= Chakrabarti S, Fombonne E |title= Pervasive developmental disorders in preschool children |journal=JAMA |date=2001 |volume=285 |issue=24 |pages=3093–9 |pmid=11427137 |url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/24/3093}}</ref> * [[poremećaj tjeskobe|poremećaji tjeskobe]] - česti su kod djece s ASD-om; ne postoje sigurni podaci, ali studije su navele stope učestalosti u rasponima od 11% do 84%. Mnogi poremećaji tjeskobe imaju simptome koji se bolje objašnjavaju samim ASD-om ili ih je teško razlikovati od simptoma ASD-a; * [[epilepsija]], s varijacijom u riziku od epilepsije s obzirom na godine, kognitivnu razinu i vrstu jezičkog poremećaja;<ref>{{cite journal |journal=Epilepsia |date=2007 |volume=48 |issue= Suppl 9 |pages=33–5 |title= The autism-epilepsy connection |author= Levisohn PM |pmid=18047599}}</ref> * I nekoliko [[metabolički poremećaj|metaboličkih poremećaja]] povezano je s autizmom, kao [[fenilketonurija]];<ref name=Manzi>{{cite journal |journal= J Child Neurol |date=2008 |volume=23 |issue=3 |pages=307–14 |title= Autism and metabolic diseases |author= Manzi B, Loizzo AL, Giana G, Curatolo P |doi=10.1177/0883073807308698 |pmid=18079313}}</ref> * [[manje fizičke anomalije]] znatno su češće kod autistične populacije;<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18626481</ref> * '''poremećaji spavanja''' pogađaju oko 2 trećine osoba s ASD-om u nekom periodu u djetinjstvu. Tu se najčešće javljaju simptomi nesanice, kao što su teškoće u uspavljivanju, česta noćna i ranojutarnja buđenja. Problemi sa spavanjem povezani su s teškim ponašanjem i stresom u porodici i često su u fokusu kliničke pažnje nad primarnom ASD-dijagnozom.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19398354</ref> * zajedno s ASD-om često su opisani i neki psihopatološki poremećaji, poput [[klinička depresija|depresije]] i [[fobija]], ali to nije sistematski određeno. Pojavljivanje autizma, unatoč njegovoj korisnosti za određivanje rizika, manje je korisno u epidemiologiji autizma zato što poremećaj nastane mnogo prije nego što je dijagnosticiran. Praznina između nastanka i dijagnoze pod utjecajem je mnogih faktora nepovezanih s rizikom. Pažnja se posvećuje jedino na to da li se učestalost s vremenom povećava. Ranije procjene učestalosti su niže, otprilike 0.5 na 1.000 za autizam tokom [[1960te|60-ih]] i [[1970te|70-ih]] i otprilike 1 na 1.000 tokom 80-ih godina, suprotno današnjem 1-2 na 1.000. == Historija == [[Datoteka:Leo-Kanner.jpeg|mini|desno|250px|Leo Kanner uveo je pojam ''rani infantilni autizam'' 1943. godine.]] Nekoliko primjera autističnih simptoma i terapija opisano je daleko prije nego što je autizam imenovan. ''Table Talk'' [[Martin Luther|Martina Luthera]] sadrži priču o 12-godišnjem dječaku koji je, najvjerojatnije, imao teži oblik autizma.<ref>{{cite journal|journal=Autism|volume=1|issue=1|pages=13–23|date=1997|doi=10.1177/1362361397011004|title=The history of ideas on autism: legends, myths and reality|author=[[Lorna Wing|Wing L]]}}</ref> Prema Lutherovom zapisivaču Mathesiusu, Luther je smatrao kako je dječak "bezdušna masa mesa opsjednuta sotonom" i predložio da bude ugušen.<ref>{{cite web|author=Miles M|date=2005|title=Martin Luther and childhood disability in 16th century Germany: what did he write? what did he say?|publisher=Independent Living Institute|url=http://independentliving.org/docs7/miles2005b.html|access-date=18. 7. 2007}}</ref> [[1798]]. uhvaćeno je "divlje" dijete (iz prašume) koje je pokazivalo nekoliko znakova autizma; student medicine Jean Itard liječio ga je bihevioralnim programom kako bi mu pomogao steći socijalnu privrženost i proizvesti govor putem imitacije.<ref name=Wolff>{{cite journal|journal=Eur Child Adolesc Psychiatry|date=2004|volume=13|issue=4|pages=201–8|title=The history of autism|author=Wolff S|doi=10.1007/s00787-004-0363-5|pmid=15365889}}</ref> [[1910]], [[Švicarska|švicarski]] psihijatar '''Eugen Bleuler''' prvi je složio novo[[latinski jezik|latinsku]] riječ ''autismus'' kad je određivao simptome [[shizofrenija|shizofrenije]]. Izveo ju je iz [[grčki jezik|grčke]] riječi ''autos'' (αὐτός, što znači ''ja'' ili ''sam'') i koristio da označi morbidno samodivljenje: "autistično povlačenje pacijenta u svoje fantazije, protiv kojeg svaki utjecaj izvana postaje nepodnošljiva smetnja".<ref>{{cite journal|author=Kuhn R; tr. Cahn CH|title=Eugen Bleuler's concepts of psychopathology|journal=Hist Psychiatry|volume=15|issue=3|date=2004|pages=361–6|doi=10.1177/0957154X04044603|pmid=15386868}} The quote is a translation of Bleuler's 1910 original.</ref> [[Datoteka:Autism awareness ribbon-20051114.png|mini|150px|lijevo|Znak svjesnosti o autizmu; motiv slagalice označava želju za povezivanjem djelića i konačnim shvaćanjem autizma.]] Riječ ''autizam'' poprima moderno značenje [[1943]]. kada je [[Leo Kanner]] iz bolnice ''Johns Hopkins Hospital'' prijavio 11-ero djece s upadljivim sličnostima u ponašanju i potom uveo naziv ''rani infantilni autizam''.<ref name=Kanner1943>{{cite journal |author= [[Leo Kanner|Kanner L]] |title= Autistic disturbances of affective contact |journal= Nerv Child |volume=2 |pages=217–50 |date=1943}} {{cite journal |title=Reprint |quotes=no |date=1968 |journal= Acta Paedopsychiatr |volume=35 |issue=4 |pages=100–36 |pmid=4880460}}</ref><ref>{{cite journal |journal= Wien Klin Wochenschr |year=1938 |volume=51 |pages=1314–7 |title= Das psychisch abnormale Kind |author= [[Hans Asperger|Asperger H]] |language=German}}</ref> Predložio je da riječ ''autizam'' opisuje djecu s nedostatkom interesa za druge ljude. Skoro sve karakteristike opisane u Kannerovom prvom izvještaju o temi, naslovljenoj ''autistična samoća'' i ''insistiranje na jednolikosti'', još uvijek se smatraju tipičnim za spektar autističnih poremećaja. Otprilike u isto vrijeme, [[beč]]ki pedijatar [[Hans Asperger]] opisao je sličan oblik ASD-a, danas poznat kao [[Aspergerov sindrom]], koji iz raznih razloga do [[1981]]. nije bio priznavan kao različita dijagnoza.<ref name=Wolff/> Kannerova ponovna upotreba riječi ''autizam'' dovela je do desetljećima duge zbrke u terminologiji, poput termina ''infantilna shizofrenija''. Sredinom 1990-ih je također nastala zbrka gdje se autizam smatrao reakcijom bebe na majku bez emocija za dijete, što su tada nazvali ''hladnom majkom'' (engl. ''refrigerator mother''). Počevši krajem 1960-ih, autizam je ustanovljen kao odvojeni sindrom, doživotnog trajanja, različit od mentalne retardacije i shizofrenije i ostalih razvojnih poremećaja; prikazane su i koristi učestvovanja roditelja u aktivnom programu terapije. Krajem 1970-ih javile su se neke naznake mogućeg utjecaja genetike u autizmu; danas se smatra jednim od najnasljednijih od svih psihijatrijskih stanja. Iako su pojava organizacija roditelja i destigmatizacija ASD-a u djetinjstvu duboko utjecale na naš pogled na autizam<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15365889</ref>, roditelji nastavljaju osjećati socijalnu stigmu u situacijama kada drugi ljudi vide ponašanje njihovog autističnog djeteta kao negativno<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18297387</ref> i mnogi ljekari u ambulantama i medicinski specijalisti još uvijek ispoljavaju neka vjerovanja koja su dosljedna danas prevaziđenim istraživanjima autizma.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16119473</ref> [[Internet]] je, također, pomogao osobama s autizmom u zaobilaženju neverbalnog i emocionalnog dijeljenja koja su njima teško ostvariva; on im pruža mogućnost osnivanja ''online'' društava i udaljeni rad. Razvili su se [[sociološki i kulturni aspekti autizma]]; dok jedni u društvu traže lijek za autizam, drugi vjeruju kako je autizam jednostavno drugi način življenja.<ref>http://www.nytimes.com/2004/12/20/health/20autism.html?_r=1</ref> == Također pogledajte == * [[Spektar autizma]] * [[Pervazivni razvojni poremećaj]] * [[Uzroci autizma]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Autism}} * [http://www.autizam.hr ''Autizam.hr''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331212726/http://www.autizam.hr/ |date=31. 3. 2018 }} * [http://www.autizam.net Udruga za autizam Zagreb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226032900/http://autizam.net/ |date=26. 2. 2021}} * [https://web.archive.org/web/20081216010855/http://www.medicina.hr/clanci/Autizam.htm Autizam] na ''medicina.hr'' * [https://web.archive.org/web/20110929152756/http://www.zdravlje.hr/clanak.php?id=12893 Autizam] na ''zdravlje.hr'' {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Autizam| ]] [[Kategorija:Neurorazvojni poremećaji]] [[Kategorija:Razvojna psihologija]] [[Kategorija:Mentalni, bihevioralni ili neurološki razvojni poremećaji]] [[Kategorija:Poteškoće u učenju]] 28foyanw6w6krop7cf61e9722bgefer 10 30060 3925496 3309143 2026-09-18T22:04:15Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Stalin_Full_Image.jpg datotekom [[:File:Joseph_Stalin_in_1937_with_his_pipe_smoking.jpg|Joseph_Stalin_in_1937_with_his_pipe_smoking.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c 3925496 wikitext text/x-wiki <!--Kratko uputstvo (Pomoć [[Wikipedia:Na današnji dan]]): *Između 5 i 8 (pazite na veličinu šablona na početnoj strani) informacija i jedna slika *Po mogućnosti jedno rođenje i jedna smrt *Pune rečenice *Slike ovako ubacivati (bez okvira - thumb): <div style="float:right; padding-left:0.5em">[[Datoteka:Datoteka|85px|Opis]]</div>----> <!------------------------------------------------------------------------------> <div style="float:right; padding-left:0.5em">[[Datoteka:Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg|95px|Staljin]]</div> * [[1737]] – Umro [[Antonio Stradivari]], [[italija]]nski graditelj [[violina]] i drugih [[gudački instrumenti|gudačkih instrumenata]]. * [[1865]] – Ratifikacijom [[13. amandman Ustava SAD-a|13. ustavnog amandmana]] u [[SAD]]-u ukinuto [[ropstvo]]. * [[1878]] – Rođen [[SSSR|sovjetski]] [[političar]] i državnik [[Josif Staljin]] ''(na slici)''. * [[1940]] – Vođa [[Nacizam|nacističke]] [[Njemačka|Njemačke]] [[Adolf Hitler]] naredio generalštabu njemačke armije da pripremi invaziju na [[Rusija|Rusiju]] prema tajnom planu pod šifrom ''[[Operacija Barbarossa]]''. * [[1970]] – U [[Italija|Italiji]] stupio na snagu zakon o [[razvod]]u [[brak]]a, uprkos protivljenju [[rimokatolička crkva|rimokatoličke crkve]]. <!------------------------------------------------------------------------------> {{Na današnji dan-podnožje|dan=18|mjesec-en=December}}<noinclude> [[Kategorija:Izabrani događaji po datumu|C-18]] </noinclude> 4tay81lyduhhujzpm3a78e2i0ily28e 0 41521 3925509 3781444 2026-09-19T02:26:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925509 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:David Jewitt.jpg|mini|desno|200px|David C Jewitt]] '''David C. Jewitt''' (Engleska, [[1958]]. - ), je [[Velika Britanija|britanski]] astronom. David C. Jewitt je profesor [[Astronomija|astronomije]] na institutu za astronomiju univerziteta [[Hawaii]] (University of Hawaii). Diplomirao je [[1979]]. na Londonskom univerzitetu (University of London), a magistrirao ([[1980]].) i doktorirao ([[1983]].) na [[Kalifornija|Kalifornijskom]] institutu za tehnologiju (California Institute of Technology). Područja istraživanja Davida Jewita su [[Sunčev sistem]] i to izvan putanje [[Neptun]]a. Također je istraživao i nastanak Sunčevog sistema i fizičke karakteristike kometa. David Jewitt je poznat i po svojim otkrićima i ko-otkrićima brojnih satelita gasonih džinova Sunčevog sistema, te [[Asteroidi|asteroida]]. ==Vanjski linkovi== * [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/cv.pdf Curriculum vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721221707/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/cv.pdf |date=21. 7. 2017 }} * [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/bib.html Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218114252/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/bib.html |date=18. 2. 2012 }} * [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/David_Jewitt.html David Jewitt website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125215349/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/David_Jewitt.html |date=25. 1. 2021 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=B1W4NTmI5Bk Video intervju] na YouTube o [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]], [[Pan-STARRS]], i ledenim kometama == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola|VIAF=39624601}} {{DEFAULTSORT:Jewitt, David}} [[Kategorija:Britanski astronomi]] [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, London]] q8cg7gx8orbqkehy8us2l1ydg8c91jr 0 64772 3925478 3833375 2026-09-18T13:47:10Z RudnikU 108643 /* */ 3925478 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine | godina osnivanja = 5. maj 2004. | predsjednik = [[Nikola Raguž]] | sjedište = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | politička_pozicija = [[Krajnja desnica]]<ref name="P&E in FBiH">{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Parties and elections in Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=2020-02-18|archive-date=2020-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}</ref> | ideologija = [[Hrvatski nacionalizam]]<ref name="P&E in FBiH"/><br>[[Neofašizam]] | boje = {{colorbox|black}} | izvorno_ime = | logo = Logo of HSP-BiH.svg | veb-sajt = [http://hsp-bih.ba/ www.hsp-bih.ba] }}'''Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine''' je slijednica [[Hrvatska stranka prava|Hrvatske stranke prava]] i ideologije [[Ante Starčević]]a. HSP BiH je demokratska stranka, demokršćanskog, narodnog usmjerenja, desnog centra i izrazito konzervativnog političkog programa. Jedan od poznatijih članova ove stranke je bio [[Blaž Kraljević]], koji je organizovao paravojne jedinice [[HOS]]-a u BiH 1992. godine u [[Hercegovina|Hercegovini]]. Za vrijeme [[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna|HZ Herceg-Bosne]] stranka je potpuno zamrla, ali je njen rad obnovljen 1996. godine. Stranka se zalaže za očuvanje cjelovitosti Bosne i Hercegovine, i stranka je protiv dijeljenja na dva entiteta. HSP BiH je parlamentarna stranka u Federaciji BiH. 2004. ime stranke je promijenjeno u ''Hrvatska stranka prava Đapić-dr.Jurišić'' ali je 2010. vraćen stari naziv ''Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine''. == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] * [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)]] == Vanjski linkovi == * [http://hsp-bih.ba Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704081856/http://hsp-bih.ba/ |date=4. 7. 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20110208122333/http://hsp-ljubuski.com/ HSP Ljubuški] * [https://web.archive.org/web/20110717231748/http://www.hsp-grude.org/ HSP Grude] * [https://web.archive.org/web/20111014193651/http://www.hsp-europa.net/ HSP Austrije, Bavarske i Švicarske] * [http://hsp.hr HSP Hrvatske] [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 2004.]] [[Kategorija:Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Srbofobija]] [[Kategorija:Neofašizam]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam]] [[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatske nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Hrvatske političke stranke]] [[Kategorija:Hrvatske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Hrvatska stranka prava|Bosna i Hercegovina]] nd0x3yjz3ex6u84d8m47d0ugrxods87 0 73257 3925487 641183 2026-09-18T17:39:17Z GeNeLeX03 109495 3925487 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Polimer]] Polimeri su složene organske supstance koje se dobijaju hemijskom sintezom jednostavnijih jedinjenja poznatih pod nazivom monomeri. Polimeri se karakterišu manjom ili većom tvrdoćom, ljepljivošću, sposobnošću omekšavanja na povišenim temperaturama, odredjenim stepenom prozirnosti, pa stoga vrlo mnogo podsjećaju na prirodne materije za koje je u upotrebi opšti naziv „smole“ (vosak, bitumen, prirodni kaučuk i dr.). Polimeri pripadaju kategoriji tzv. visokomolekularnih jedinjenja, tj. jedinjenja čiji se molekuli sastoje od nekoliko stotina ili nekoliko hiljada atoma međusobno spojenih valentnim vezama. Ovako veliki molekuli nazivaju se makromolekulama. Makromolekule se sastoje od velikog broja strukturnih jedinica koje se višekratno ponavljaju. Broj ponavljanja se označava sa „n“ što predstavlja stepen polimerizacije. Polimerizacija predstavlja reakciju dobijanja polimera iz odgovarajućih monomera. Razlikuju se dvije osnovne vrste reakcija polimerizacije: adiciona i kondenzaciona polimerizacija. Adiciona polimerizacija podrazumijeva čistu adiciju (povezivanje) istih ili različitih vrsta monomera. U slucaju adicione polimerizacije dobijaju se visokomolekularna jedinjenja bez ostataka tj. bez izdvajanja nekih sporednih produkata. Adiciona polimerizacija se može inicirati povećanom temperaturom, povećanim pritiskom ili korištenjem određenih katalizatora. Kondenzaciona polimerizacija predstavlja reakciju između dva monomera pri kojoj se dobija polimer koji se po hemijskom sastavu potpuno razlikuje od sastava ishodnih monomera. Osim polimera, kao rezultat ove reakcije javljaju se i odredeni niskomolekularni nusprodukti : voda, hlorovodik i neka druga jedinjenja. Struktura polimera je u opštem slućaju amorfna. Kod polimera se kao čestice javljaju makromolekuli koji po obliku mogu biti lineami, razgranati i mrežasti. Polimeri kod kojih jedan dio makromolekula ima jasno uređen poredak (orijentaciju), što znači da se u ovakvim slučajevima uporedo sa amorfnom strukturom pojavljuje i kristalna struktura se nazivaju kristalnim polimerima ili kristalitima. Linearna ili mrežasta struktura naročito se odražava na ponašanje polimera pri zagrijavanju. U vezi sa ovim ponašanjem polimeri se najčešće dijele na termoplastične (termoplaste) i termostabilne (reaktoplaste) polimere. Prema postanku polimeri se mogu podijeliti na prirodne ili sintetičke (umjetne), a po hemijskom sastavu dijele se na organske i anorganske. Prirodni polimerni materijali mogu se podijeliti na modificirane i nemodificirane. Najvažniji nemodificirani prirodni polimerni materijal je celuloza, zatim slijedi svila, vuna, pamuk i drugi. Prema jednoj proširenoj podjeli, koja se temelji na njihovom ponašanju pri povišenim temperaturama, polimerni materijali mogu biti plastomeri, elastomeri i duromeri. Posebna skupina materijala su elastoplastomeri. Termoplastični polimeri su polimeri koji se pri zagrijavanju razmekšavaju, a zatim i tope, pri čemu nakon hlađenja ponovo očvršćavaju zadržavajući osnovna svojstva. Ovakvo ponašanje uglavnom imaju linearni polimeri kod kojih povećanje temperature uslovljava kako veću pokretljivost između pojedinih segmenata u okviru makromolekula, tako i slabljenje veze izmedu samih makromolekula tj. fizička stanja linearnih polimera bitno zavise od temperature. Termostabilni polimeri su polimeri koji se u fazi dobijanja također sastoje od linearnih ili razgranatih makromolekula, ali koji zagrijavanjem mogu samo jednom da omekšaju (pređu u plastično stanje), pošto kod njih na povišenim temperaturama dolazi do povezivanja makromolekula u poprečnom pravcu. Ovakvi polimeri se nazivaju umreženi polimeri. Umreženi polimeri gube sposobnost rastvaranja u rastvaračima i sposobnost prelaza u plastično stanje pri ponovnom zagrijavanju, oni dobijaju veću tvrdoću i čvrstoću i pokazuju manje deformacije tečenja pod uticajem konstantnih statičkih opterećenja. Na povišenim temperaturama trpe deformacije koje su u saglasnosti sa konkretnim vrijednostima termičkih koeficijenata linearnog širenja, pri čemu na visokim temperaturama trpe destrukciju i sagorijevaju. Kao pokazatelj mehaničkih svojstava polimera najčešće služe čvrstoće pri zatezanju, pritisku i savijanju, zatim relativna izduženja pri prekidu koja se dobijaju nakon završetka ispitivanja na zatezanje, kao i moduli elastičnosti. Za primjenu u građevinarstvu termoplastični polimeri se ispituju isključivo na temperaturama koje odgovaraju području staklastog stanja, a to su najčešće temperature od -20 do 40 °C. VRSTE TERMOPLASTIČNIH POLIMERA: Polietilen se dobiva polimerizacijom monomer etilena. Polietilen je tvrd rožnat materijal, bijele boje. Proizvodi se u vidu granula 3-5 cm ili u vidu praha. Upijanje vode je neznatno. Otpornost na mraz je dobra. Podnosi T<130°C. Koristi se za proizvodnju hidroizolacionih materijala, cijevi, sanitarne opreme i dr. Polivinilhorid je bijeli ili žućkasti prah bez mirisa i ukusa. Koristi se do T<60°C. Otporan je na kiseline, baze, benzin, ulja. Upotrebljava se za podove (linoleum), hidroizolacije, cijevi i dr. Pri višim temperaturama javlja se veliki pad čvrstoće. Deformacije tečenja su znatne. Polistirol nastaje polimerizacijom stirola. Tvrd je i prozračan. Proizvodi se u granulama 6-10 mm i u prahu. Nepropustljiv je za vodu i otporan za mnoge hemijske agense. Koristi se za proizvodnju pločica za oblaganje, cijevi i dr., te kao sirovina za termoizolacione porozne materijale (stiropor). VRSTE TERMOSTABILNIH POLIMERA: Fenolaldehidi se dobivaju polimerizacijom fenola i aldehida. Epoksidi se isporučuju u tečnom stanju, a očvršćavanje se reguliše dodatkom očvršćivača Otporni su do 150°C. Koriste se kao ljepkovi za drvo, beton, keramiku, staklo i metale, zatim kao veziva za epoksidne maltere i betone, kao industrijski podovi i hidroizolacioni materijali, za sanacije betonskih konstrukcija i dr. Epoksidi su otporni prema većini hemijskih agenasa. Kada se epoksidna smola i učvršćivač pomiješaju, pokreće se hemijska reakcija koja proizvodi toplotu (egzotermička reakcija). Temperature okoline u kojoj se epoksidna hemijska reakcija odigrava utiče na brzinu ove reakcije. Više temperature ubrzavaju, dok niže temperature usporavaju vrijeme reakcije. Ako je reakcija previše spora, iako se epoksid može stvrdnuti, ne može u procesu očvršćavanja postići očekivane (deklarisane) vrijednosti fizičko-mehaničkih svojstava. Temperatura ima veoma veliki uticaj na radne osobine neočvrslog epoksida. Promjene okoline temperature u veoma velikoj mjeri utiču na viskoznost (gustinu) epoksida, hladniji epoksid postaje gušći, značajno gubeći svoju tečljivost. Poliesteri se široko koriste, zbog niske cijene, za pokrivanje krovova, za sanitarnu opremu, za dobivanje ljepkova, fasadnih boja, lakova. Poliuretani se koriste kao ekspandirani termoizolacioni materijal. Postoje mekši i tvrđi poliuretan. nykp606nn5cbbf1804z2muw6upywt9e 0 74436 3925502 3924898 2026-09-18T23:12:51Z Bosancica by MK 173186 Neadekvatna izmjena 3925502 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Starost}} {{Infokutija univerzitet | naziv = Univerzitet u Banjoj Luci | slika = [[Datoteka:Univerzitet u banjoj luci.png|135px|Logo Univerziteta u Banjoj Luci]] | latinsko_ime = | moto = | motobos = | osnovan = 7. novembar 1975. | vrsta = [[Javni univerzitet]] | krovna = | vjerska_pripadnost = | akademska_pripadnost = | izdaci = | budžet = | rukovodilac = | chairman = | chairperson = | chancellor = | predsjednik = | potpredsjednik = | vice_chancellor = | rektor = Radoslav Gajanin<ref>{{cite web |title=Управа и стручне службе - Ректор |url=https://unibl.org/sr/univerzitet/uprava-i-strucne-sluzbe/rektor |website=UNIBL |access-date=30. 4. 2023 |language=sr}}</ref> | prorektor = | dekan = | direktor = | vođa_titula = | akademsko_osoblje = 1.270 | admin_osoblje = 450 | studenti = cca 20.000 | dodipl = | dipl = | doktorat = | ostali = | lokacija = | grad = [[Banja Luka]] | savezna_država = | provincija = | država = [[Bosna i Hercegovina]] | koor = | kampus = | prijašnja_imena = | slobodna_oznaka = | boje = | atletika = | sportovi = | nadimak = | maskota = | udruženja = [[Asocijacija univerziteta Evrope]] | web-sajt = {{URL|unibl.org}} | logo = | pushin_map = | fusnote = }} '''Univerzitet u Banjoj Luci''' jedan je od najvećih univerziteta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] te jedan od dva [[Javni univerzitet|javna univerziteta]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Osnovan je 7. novembra 1975. i ima 16 fakulteta, Akademiju umjetnosti i Institut za genetičke resurse.<ref>{{Cite web|url=https://www.unibl.org/sr-lat/clanice|title=Чланице|last=Београду|first=Рачунски центар, Електротехнички факултет, Универзитет у|website=UNIBL|language=sr-lat|access-date=24. 11. 2025}}</ref> Većina ih je u [[kampus]]u na desnoj obali [[Vrbas]]a. Univerzitetom upravlja [[rektor]] i Senat i Upravni odbor. Najviše akademsko tijelo je Senat. Član je Evropske univerzitetske asocijacije (EUA) i Akros alijanse, a aktivno sarađuje s univerzitetima u Srbiji i širom svijeta. == Elektrotehnički fakultet == Elektrotehnički odsjek Tehničkog fakulteta u Banjoj Luci osnovan je 1962, a izdvaja se u samostalan fakultet 1975. Prema podacima iz 2021. diplomiralo je više od 2.000 studenata.<ref>{{cite web |title=О Факултету |url=https://etf.unibl.org/fakultet/o-fakultetu.html |website=etf.unibl.org |access-date=30. 4. 2023}}</ref> Sastoji se od sljedećih odsjeka: # Računarstvo i informatika # Elektronika i telekomunikacije # Elektroenergetski i industrijski sistemi == Tehnološki fakultet == {{Proširiti sekciju}} == Mašinski fakultet == Osnovan je 1971. kao odjeljenje Mašinskog fakulteta u Sarajevu, a od 1975. djeluje kao Mašinski fakultet Univerziteta u Banjoj Luci. Do aprila 2008. diplomiralo je 1446 diplomiranih inženjera mašinstva i 304 inženjera mašinstva, a odbranjeno 30 doktorskih disertacija i 30 magistarskih radova. Na fakultetu djeluju sljedeći odsjeci: # Proizvodno mašinstvo # Energetsko i saobraćajno mašinstvo # Industrijsko inžinjerstvo i menadžment # Inžinjerstvo zaštite na radu # Mehatronika == Pravni fakultet == Prvi studij prava u Banjoj Luci organizovan je [[1960]]. godine kao odjeljenje Pravnog fakulteta u Sarajevu i pod kontrolom Radničkog univerziteta. Od 1975. djeluje kao Pravni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci. Do aprila 2008. na fakultet se upisao 20.221 student redovnog studija, 595 studenata magistarskog studija i 123 studenta na specijalističkim studijama. == Ekonomski fakultet == Osnovan je 1975. Do 2005. na njega se upisalo 7750, a završilo ga je 2760 studenata. Na fakultetu djeluju sljedeći odsjeci: # Finansije, bankarstvo i osiguranje ## Smjer: Računovodstvo i revizija ## Smjer: Finansijsko upravljanje, računovodstvo i revizija # Poslovna ekonomija ## Smjer: Međunarodna ekonomija ## Smjer: Menadžment i preduzetništvo == Medicinski fakultet == # Opća medicina # Stomatologija # Farmacija # Zdravstvena njega == Poljoprivredni fakultet == Osnovan je 1992. Na fakultetu djeluju tri odsjeka i pet instituta. Odsjeci su: # Biljna proizvodnja # Animalna proizvodnja # Agrarna ekonomija i ruralni razvoj == Šumarski fakultet == Osnovan je 1992. Na fakultetu djeluje jedan smjer, smjer šumarstva. == Filozofski fakultet == {{Proširiti sekciju}} == Arhitektonsko-građevinskо-geodetski fakultet == Osnovan je 1996. Sastoji se od sljedećih odsjeka: # Arhitektonski # Građevinski # Geodetski == Prirodno-matematički fakultet == Osnovan je 1996, a ima prethodnike u Višoj pedagoškoj školi, kasnije Pedagoškoj akademiji, u Banjoj Luci osnovanoj 1950. Na fakultetu djeluju sljedeći odsjeci: # Biologija # Geografija # Matematika # Fizika # Hemija # Ekologija i zaštita životne sredine # Prostorno planiranje == Akademija umjetnosti == Osnovana je 1999. Obrazuje kadrove iz oblasti muzičke, likovne i dramske umjetnosti. Podijeljena je na tri odsjeka, a odsjeci su podijeljeni na smijerove # Odsjek muzičke umjetnosti ## Smjer za kompoziciju ## Smjer za solo pjevanje ## Smjer za dirigovanje ## Smjer za klavir i gitaru ## Smjer za gudačke instrumente ## Smjer za duvačke instrumente ## Smjer za muzikologiju i etnomuzikologiju ## Smjer za muzičku pedagogiju # Odsjek likovne umjetnosti ## Smjer za slikarstvo ## Smjer za grafiku ## Smjer za animaciju ## Smjer za dizajn # Odsjek dramske umjetnosti ## Smjer za glumu ## Smjer za dramaturgiju ## Smjer za pozorišnu režiju ## Smjer za televiziju ### Studijska grupa za montažu ### Studijska grupa za režiju ### Studijska grupa za kameru == Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta == Formiran je 2001. izdvajanjem iz Filozofskog fakulteta. Na fakultetu djeluju sljedeći odsjeci: # Opći odsjek # Odsjek sporta. == Također pogledajte == * [[Spisak univerziteta u Bosni i Hercegovini]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|University of Banja Luka}} * [http://www.unibl.org/ Zvanični sajt] {{Univerziteti u BiH}} [[Kategorija:Univerzitet u Banjoj Luci|*]] [[Kategorija:Asocijacija univerziteta Evrope]] [[Kategorija:Javni univerziteti]] [[Kategorija:Obrazovanje u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1975.]] [[Kategorija:Univerziteti u Bosni i Hercegovini|Banja Luka]] [[Kategorija:Visoko obrazovanje u Bosni i Hercegovini]] oxwf7vr2wnqi8nrsv71fvq7mqv2a84s 8 75172 3925486 3924928 2026-09-18T16:23:04Z WikiBayer 111096 3925486 wikitext text/x-wiki == pregledanje == * Navigation_popups[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util|type=general]|popups.js|navpop.css * ReferenceTooltips[default|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|type=general]|ReferenceTooltips.js|ReferenceTooltips.css * JustifyParagraphs|JustifyParagraphs.css * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * Pgnviewer[default]|Pgnviewer.js * RedirectLinks|RedirectLinks.css * removeAccessKeys[dependencies=mediawiki.util]|removeAccessKeys.js * switcher[default]|switcher.js == uredjivanje == * HotCat[rights=edit]|HotCat.js * Cat-a-lot[dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.js * charinsert [default |actions=edit] |charinsert.js * charinsert-core [hidden |dependencies=jquery.textSelection, user, mediawiki.storage] |charinsert-styles.css |charinsert-core.js * wikEdDiff|wikEdDiff.js * Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * refToolbar[dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * edittop[dependencies=user.options,mediawiki.util|type=general]|edittop.js|edittop.css == interfejs == * LiveClock|LiveClock.js * NewImageThumb[skins=vector]|NewImageThumb.css * dark-mode[targets=desktop,mobile|skins=vector,monobook,modern,minerva]|dark-mode.css * Markadmins|markadmins.js * gtrazi[dependencies=mediawiki.util]|gtrazi.js * edittools-size|edittools-size.js * coloresdiscu[type=general]|coloresdiscu.js|coloresdiscu.css * Main-lang[type=general]|Main-lang.js|Main-lang.css * checkVoteRights[dependencies=mediawiki.util]|checkVoteRights.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js == napredno == * CleanDeleteReasons [rights=delete]|CleanDeleteReasons.js * contribsrange[dependencies=mediawiki.util,jquery.spinner]|contribsrange.js ojyf83o24pe01dnwwdwam9g3nwr97g1 0 84477 3925519 3639113 2026-09-19T10:26:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925519 wikitext text/x-wiki U [[matematika|matematici]], '''Gaussova konstanta''',<ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/|title=Gauss's Constant|last=Weisstein|first=Eric W.|website=mathworld.wolfram.com|language=en|access-date=14. 7. 2024}}</ref> oznake ''G'', se definiše kao [[recipročno|recipročna vrijednost]] [[aritmetičko-geometrijska sredina|aritmetičko-geometrijske sredine]] od [[1 (broj)|1]] i [[kvadratni korijen od 2|kvadratnog korijena od 2]]: : <math> G = \frac{1}{\mathrm{agm}(1, \sqrt{2})} = 0.8346268\dots</math> [[Mathmatička konstanta|Konstanta]] je dobila naziv po [[Carl Friedrich Gauss|Carlu Friedrichu Gaussu]], koji je dana [[30. maj]]a [[1799]]. godine otkrio da je : <math> G = \frac{2}{\pi}\int_0^1\frac{dx}{\sqrt{1 - x^4}} </math> tako da je : <math> G = \frac{1}{2\pi}\beta(\begin{matrix} \frac{1}{4}\end{matrix}, \begin{matrix}\frac{1}{2}\end{matrix})</math> gdje &beta; označava [[beta funkcija|beta funkciju]]. == Veze sa drugim konstantama == Gaussova konstanta može se koristiti kao izraz zatvorenog oblika za [[Gama funkcija|gama funkciju]] za [[partikularne vrijednosti gama funkcije|argument 1/4]]: : <math> \Gamma( \begin{matrix} \frac{1}{4} \end{matrix}) = \sqrt{ 2G \sqrt{ 2\pi^3 } } </math> a pošto su &pi; i &Gamma;(1/4) [[algebarska nezavisnost|algebarski nezavisne]], Gaussova konstanta je [[transcendentalan broj|transcendentalna]]. == Druge formule == Formula za ''G'' preko [[teta funkcija|Jacobijevih teta funkcija]] data je sa : <math>G = \vartheta_{01}^2(e^{-\pi}) </math> kao i red koji brzo konvergira : <math>G = \sqrt[4]{32}e^{-\frac{\pi}{3}}\left (\sum_{n = -\infty}^{\infty} (-1)^n e^{-2n\pi(3n+1)} \right )^2.</math> Kontanta se može dati i preko [[beskonačni proizvod|beskonačnog proizvoda]] :<math>G = \prod_{m = 1}^\infty \tanh^2 \left( \frac{\pi m}{2}\right).</math> Gaussova konstanta ima [[neprekidni razlomak]] [0, 1, 5, 21, 3, 4, 14, ...]. [[Datoteka:Lemniscate_of_Bernoulli.svg|mini|Lemniskata Bernulija]] U [[Matematika|matematici]], '''konstanta lemniskate''' {{Mvar|ϖ}}<ref>{{Cite book|last=Gauss|first=C. F.|url=https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN235999628|title=Werke (Band III)|publisher=Herausgegeben der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen|year=1866|language=Latin, German|access-date=14. 7. 2024|archive-date=16. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816044546/https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN235999628|url-status=dead}} p. 404</ref>{{Sfn|Cox|1984}}<ref name="EL">{{Cite book|last=Eymard|first=Pierre|title=The Number Pi|url=https://archive.org/details/numberpi0000eyma|last2=Lafon|first2=Jean-Pierre|publisher=American Mathematical Society|year=2004|isbn=0-8218-3246-8}} p. 199</ref><ref>{{Cite book|last=Bottazzini|first=Umberto|title=Hidden Harmony – Geometric Fantasies: The Rise of Complex Function Theory|last2=Gray|first2=Jeremy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-5724-4|doi=10.1007/978-1-4614-5725-1|author-link=Umberto Bottazzini|author-link2=Jeremy Gray}} p. 57</ref><ref>{{Cite book|last=Arakawa|first=Tsuneo|title=Bernoulli Numbers and Zeta Functions|last2=Ibukiyama|first2=Tomoyoshi|last3=Kaneko|first3=Masanobu|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-4-431-54918-5}} p. 203</ref> je [[Transcendentalni broj|transcendentalna]] matematička konstanta koja je omjer [[Perimetar|perimetra]] [[Bernoullijeva lemniskata|Bernoullijeve lemniskate]] i njenog [[prečnik]]a, analogno definiciji [[Pi|{{Pi}}]] za kružnicu. Ekvivalentno, perimetar lemniskate <math>(x^2+y^2)^2=x^2-y^2</math> je {{Math|2''ϖ''}}. Lemniskatna konstanta je blisko povezana sa [[Lemniskatne eliptičke funkcije|lemniskatnim eliptičkim funkcijama]] i približno je jednaka 2,62205755.<ref name="Finch">{{Cite book|last=Finch|first=Steven R.|url=https://books.google.com/books?id=Pl5I2ZSI6uAC|title=Mathematical Constants|date=18. 8. 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81805-6|page=420|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Applications of generalized trigonometric functions with two parameters|last=Kobayashi|first=Hiroyuki|last2=Takeuchi|first2=Shingo|website=Communications on Pure & Applied Analysis|year=2019|pages=1509–1521}}</ref><ref>{{Citation|title=Elliptic Gauss Sums and Hecke L-values at s=1|last=Asai|first=Tetsuya|year=2007}}</ref><nowiki><ref>{{Cite web|url=http://</nowiki> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{mathWorld|urlnaziv=GausssConstant|naslov=Gaussova konstanta}} * http://oeis.org/A014549 * http://oeis.org/A062539 {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Matematičke konstante]] [[Kategorija:Transcendentalni brojevi]] is3gd8pcluatgr6mp1l1anc79nt9qyy 0 88018 3925510 3665214 2026-09-19T03:39:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925510 wikitext text/x-wiki '''Direktni sistem transliteracije [[Bugarski jezik|bugarske ćirilice]]''' ([[Engleski jezik|eng.]] ''Streamlined System''; [[Bugarski jezik|bug.]] ''Обтекaемa системa'') osmislio je [[Ljubomir Ivanov]] s Matematičkog instituta [[Bugarska akademija nauka|Bugarske akademije nauka]] 1995.<ref>L. L. Ivanov, [[wikisource:Toponymic Guidelines for Antarctica|Toponymic Guidelines for Antarctica]], Antarctic Place-names Commission of Bulgaria, Sofia, 1995.</ref><ref>M. Gaidarska, The Current State of the Transliteration of Bulgarian Names into English in Popular Practice, Contrastive Linguistics, XXII, 1998, 112, pp. 69-84.</ref><ref>[http://www.lac-bac.gc.ca/obj/040006/f2/040006-14-f.pdf Inventaire des outils de romanisation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216235258/http://www.lac-bac.gc.ca/obj/040006/f2/040006-14-f.pdf |date=16. 2. 2016 }} Bibliothèque et Archives Canada. Ottawa 2006.</ref> Ovaj sistem koristi se za lična imena i geografske nazive od 2000<ref>L. L. Ivanov, [https://web.archive.org/web/20121019221152/http://members.multimania.co.uk/rre/Romanization.html On the Romanization of Bulgarian and English], Contrastive Linguistics, XXVIII, 2003, 2, pp. 109-118. ISSN: 0204-8701; ''Errata, id.'', XXIX, 2004, 1, p. 157.</ref><ref>[https://bg.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80а%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B7%D0%B0_%D0%B8%D0%B7%D0%B4а%D0%B2а%D0%BD%D0%B5_%D0%BD%D0%B0_%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3а%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D1%81а%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82 Pravila izdavanja Bugarske lične karte i pasoša], Državne novine broj 14, 2000.</ref> i 2006,<ref>[https://web.archive.org/web/20090902035608/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/9th-UNCSGN-Docs/E-CONF-98-CRP-71.pdf United Nations Document E/CONF.98/CRP.71.] 17. 8. 2007.</ref><ref>G. Selvelli. [http://www.fupress.net/index.php/ss/article/download/17975/16784 Su alcuni aspetti ideologici dei sistemi di traslitterazione degli alfabeti cirillici nei Balcani.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624122917/http://www.fupress.net/index.php/ss/article/download/17975/16784 |date=24 Juni 2016 }} ''Studi Slavistici'' XII (2015). pp. 159–180.</ref>, a 2009. postao je osnova posebnog bugarskog [[wikisource:bg:Зaкон за трaнслитерaциятa|Zakona o transliteraciji]]:<ref>[http://dv.parliament.bg/DVWeb/fileUploadShowing.jsp?&idFileAtt=79168&allowCache=true Državne novine broj 19, 13 mart 2009.]</ref><ref>L. Ivanov, D. Skordev and D. Dobrev. [http://www.fmi.uni-sofia.bg/fmi/logic/skordev/B1-Ivanov-Skordev-Dobrev.pdf The New National Standard for the Romanization of Bulgarian.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210095151/http://www.fmi.uni-sofia.bg/fmi/logic/skordev/B1-Ivanov-Skordev-Dobrev.pdf |date=10. 2. 2016 }} ''Mathematica Balkanica''. New Series Vol. 24, 2010, Fasc. 1-2. pp.121-130. ISSN 0205-3217</ref> {| align=center cellpadding=6 cellspacing=0 style="text-align:center;" |- |'''А'''<br />A||'''Б'''<br />B||'''В'''<br />V||'''Г'''<br />G||'''Д'''<br />D||'''Е'''<br />E||'''Ж'''<br />ZH||'''З'''<br />Z||'''И'''<br />I||'''Й'''<br />Y |- |'''К'''<br />K||'''Л'''<br />L||'''М'''<br />M||'''Н'''<br />N||'''О'''<br />O||'''П'''<br />P||'''Р'''<br />R||'''С'''<br />S||'''Т'''<br />T||'''У'''<br />U |- |'''Ф'''<br />F||'''Х'''<br />H||'''Ц'''<br />TS||'''Ч'''<br />CH||'''Ш'''<br />SH||'''Щ'''<br />SHT||'''Ъ'''<br />A||'''Ь'''<br />Y||'''Ю'''<br />YU||'''Я'''<br />YA |} Direktni sistem usvojen je od strane [[UN]]-a 2012<ref>[http://www.eki.ee/wgrs/rom1_bg.htm Bulgarian.] Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names. Compiled by the UNGEGN Working Group on Romanization Systems. Version 4.0, February 2013.</ref> i, za službenu upotrebu u [[SAD]]-u i [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]], od BGN-a i PCGN-a 2013.<ref>[https://web.archive.org/web/20160210101058/http://geonames.nga.mil/gns/html/Romanization/Romanization_Bulgarian.pdf Romanization System for Bulgarian: BGN/PCGN 2013 System.] National Geospatial-Intelligence Agency, September 2014.</ref> Ivanov predlaže da se njegov pristup transliteraciji iskoristi i za druga ćirilična pisma, posebno rusko.<ref>Ivanov, L. [https://web.archive.org/web/20170928102542/https://www.researchgate.net/publication/318402098_Streamlined_Romanization_of_Russian_Cyrillic Streamlined Romanization of Russian Cyrillic.] ''Contrastive Linguistics''. XLII (2017) No. 2. pp. 66-73. {{ISSN|0204-8701}}</ref> Ovaj sistem sličan je starom sistemu BGN/PCGN iz 1952. za romanizaciju [[Bugarski jezik|bugarskog jezika]] koji, međutim, transliterira [[Ćirilica|ćirilična slova]] '''Х''', '''Ь''' i '''Ъ''' kao ''KH'', ''’'' (apostrof) i ''Ŭ'', dok prvi sistem koristi ''H'', ''Y'' i ''A'' u tu svrhu.<ref>USBGN, [https://web.archive.org/web/20110515101904/http://gort.ucsd.edu/edocs/fed/USBGN_romanization.pdf ''Romanization Systems and Roman-Script Spelling Conventions''], 1994, pp.15-16.</ref> == Ilustracija == :Primjer (Član 1. [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima]]): {| cellpadding=0 cellspacing=0 |- style="vertical-align: top;" | Всички хорa се рaждат свободни и рaвни<br /> по достойнство и прaвa. Те са надарени<br /> с рaзум и съвест и следвa да се отнасят<br /> помежду си в дух на брaтство. | width=15 | | Vsichki hora se razhdat svobodni i ravni<br /> po dostoynstvo i prava. Te sa nadareni<br /> s razum i savest i sledva da se otnasyat<br /> pomezhdu si v duh na bratstvo. |} == Također pogledajte== * [[Ćirilica]] * [[Latinica]] * [[Bugarski jezik]] == Reference == {{refspisak|2}} [[Kategorija:Alfabet]] [[Kategorija:Pisma]] my94ifxad665g7wab81b1x6x0g4dqco 0 91983 3925503 3924895 2026-09-18T23:27:32Z Bosancica by MK 173186 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/Canercana|Canercana]] i vraćeno na izmjenu 3554325 korisnika WumpusBot 3925503 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | naziv = Bačvice | naselje_vrsta = Gradski kotar | slika_skyline = Bacvice.jpg | slika_veličina = 300px | slika_opis = Plaža Bačvice | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|Hrvatska}} | podjela_vrsta1 = Županija | podjela_ime1 = [[Splitsko-dalmatinska županija|Splitsko-dalmatinska]] | podjela_vrsta2 = Grad | podjela_ime2 = [[Split]] | površina_ukupno_km2 = 1,19 | stanovništvo_ukupno = 3.347 | stanovništvo_gustoća_km2 = 2.812 | vođa_titula = Predsjednik vijeća | vođa_ime = Edo Unković }} '''Bačvice''' su stambena četvrt i gradski kotar grada [[Split]]a, [[Hrvatska]], ali i ime plitke pješčane [[plaža]] odnosno [[uvala|uvale]] po kojoj je predio poznat.<ref>{{Cite web|url=https://punkufer.dnevnik.hr/clanak/zanimljivosti/zanimljivosti-o-splitskim-kvartovima---681409.html|title=Koliko znate o Splitu? Zanimljivosti o kvartovima najlipšeg grada na svitu|website=Punkufer.hr|access-date=11. 11. 2023}}</ref> Gradski kotar Bačvice smješten je između [[more|mora]] i Zvonimirove ulice, zatim omeđen Poljičkom cestom sa [[sjever]]a, Bušićevom ulicom, Zajčevom ulicom i Putem Trstenika sa [[istok]]a te gradskom lukom sa [[zapad]]a. Uvala Bačvice duga je 600 [[m]] od kojeg pješčani dio zauzima 180 m, a ostatak uvale čini [[beton]]irano [[šetalište]]. Plaža na Bačvicama je kultno [[picigin]]sko igralište na kojem se svake godine održava [[Svjetsko prvenstvo u piciginu]]. Tokom proljeća 2009. gradska uprava je odlučila nasuti još malo materijala na ovu poznatu pješčanu plažu, što je zaustavljeno negodovanjem građana, ali šteta na plaži je već učinjena, prekrasan pijesak je uništen. [[Datoteka:Wise decisionin Split.jpg|mini|left|300px|Nasipanje Bačvica]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Plaže]] [[Kategorija:Split]] ttd1wlqw8ufxf7lj5aq3uhmca6buoeg 0 110866 3925524 3921192 2026-09-19T11:32:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925524 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fertilizer applied to corn field.jpg|mini|desno|200px|Savremeni uređaj za nanošenje gnojiva]] '''Gnojivo''' ili '''đubrivo''' jest smjesa tvari koja se koristi u [[Poljoprivreda|poljoprivredi]] ili [[vrtlarstvo|vrtlarstvu]] za poboljšanje rasta [[biljke|biljki]]. Obično se primjenjuje na [[zemljište|poljoprivrednim zemljištima]]. Gnojiva se grubo mogu podijeliti na organska i anorganska (mineralna), gdje je osnovna razlika izvor iz kojeg je gnojivo nastalo, a ne nužno sastav nutrijenata. Organska gnojiva i neka neorganska gnojiva dobivena iz [[ruda]], su se koristila stoljećima, dok su se hemijski sintetizirana neorganska gnojiva počela razvijati tokom [[industrijska revolucija|industrijske revolucije]]. Poboljšano razumijevanje djelovanja i početak upotrebe gnojiva bili su važni koraci u pred-industrijskoj i [[zelena revolucija|zelenoj revoluciji]] 20. stoljeća. [[Datoteka:Results of Fertilizer test field Tennessee Valley Authority 1942.gif|mini|desno|200px|Demonstracija djelovanja gnojiva (Tennessee, 1942)]] Gnojiva tipično sadrže sljedeće elemente (u varijabilnim [[proporcija]]ma): * tri primarna makronutrijenta: [[dušik]], [[fosfor]] i [[kalij]] * tri sekundarna makronutrijenta: [[kalcij]], [[sumpor]], [[magnezij]] * mikronutrijente ili mineralne elemente u tragovima: [[Bor (element)|bor]], [[hlor]], [[mangan]], [[željezo]], [[cink]], [[bakar]], [[molibden]] i [[selen]]. Makronutrijenti su elementi koji se troše u većim količinama i prisutni su u tkivu biljaka u količini 0,2% do 4% (izraženo na suhu materiju). Mikronutrijenti se troše u manjim količinama i prisutni su u biljnom tkivu u količinama koje su reda veličine 5 - 200 [[ppm]] ili manje od 0,02% suhe mase gnojiva.<ref>{{Cite web |url=http://aesl.ces.uga.edu/publications/plant/Nutrient.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219114737/http://aesl.ces.uga.edu/publications/plant/Nutrient.htm |archive-date=19. 2. 2010 |url-status=dead }}</ref> == Označavanje gnojiva == Makronutrijenti u gnojivu označavaju se na osnovu “NPK” analize, a također i kao “N-P-K-S” u Australiji<ref name="Draft Code of Practice for Fertilier Description and Labeling">{{cite web|url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:CgW191hwEBIJ:www.fifa.asn.au/files/pdf/regulation/Draft%2520Code%2520of%2520Practice%2520for%2520Fertilizer%2520Description%2520%26%2520Labelling.pdf+labeling+of+fertilizer&hl=en&gl=us&sig=AHIEtbSJjp1liw8XbwDLtw2aqua-xK0n1g|title=Draft Code of Practice for Fertilier Description and Labeling|date=15. 9. 2008|publisher=Fertilizer Industry Federation Association (FIFA)|access-date=3. 2. 2010}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Primjer označavanja za gnojivo [[potaša]], koje ima omjer 1:1 kalija prema [[karbonat]]u ili 47% kalija i 53% karbonata u masenim postocima (što se dobije uzimajući u obzir razlike u [[molekularna težina|molekularnoj težini]] između kalija i karbonata). Tradicionalna analiza 100g soli bi dala 60g K₂O. Procentualni prinos K₂O iz originalnih 100 g gnojiva predstavlja broj prikazan na oznaci. Kalijevo gnojivo u ovom slučaju imalo bi oznaku 0-0-60, a ne 0-0-52. == Anorganska (vještačka) gnojiva == Gnojiva se mogu grubo podijeliti u organska gnojiva (sastavljena od obogaćene organske materije – biljnog ili životinjskog porijekla) i anorganska gnojiva (sastavljena od vještačkih supstanci i/ili minerala). Anorganska gnojiva često se sintetiziraju tokom [[Haber–Boschov proces|Haber–Boschovog procesa]], koji se koristi za sintezu [[amonijak]]a. Amonijak se koristi kao sirovina za stočnu hranu i druga dušična gnojiva, npr. [[amonij-nitrat]] i [[urea]]. Ovi koncentrovani proizvodi mogu se razblaživati [[voda|vodom]], pri čemu se dobija koncentrovano tečno gnojivo. Amonijak se može kombinovati s [[fosfat]]nim [[stijena]]ma i fosfatnim gnojivom (Odda proces), pri čemu nastaje “kombinovano gnojivo”. Upotreba vještačkih dušičnih gnojiva se konstantno povećava u posljednjih 50 godina, i dostigla je gotovo 20 puta veću količinu te iznosi otprilike milijardu [[tona]] dušika godišnje. <ref name="glass">{{cite journal|last=Glass|first=Anthony |date=septembar 2003|title=Nitrogen Use Efficiency of Crop Plants: Physiological Constraints upon Nitrogen Absorption |journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=22|issue=5|url=http://www.ingentaconnect.com/content/tandf/bpts/2003/00000022/00000005/art00003|doi=10.1080/713989757}}</ref> Upotreba fosfatnih gnojiva također se povećala s devet miliona tona 1960. na 40 miliona tona u 2000. godini. Količina od šest do devet tona [[kukuruz]]a u zrnu po [[hektar]]u zahtijeva upotrebu 30–50&nbsp;kg fosfatnog gnojiva, dok [[soja]] zahtijeva 20–25&nbsp;kg po hektaru.<ref>{{cite journal |last= Vance |coauthors=Uhde-Stone & Allan|year=2003|title=Phosphorous acquisition and use: critical adaptations by plants for securing a non renewable resource. |journal=New Phythologist|volume=157|pages=423–447|url=http://www.jstor.org/pss/1514050}}</ref> [[Yara International]] najveći je svjetski proizvođač dušičnih gnojiva.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/businessfinance/displaystory.cfm?story_id=15549105|title=Mergers in the fertiliser industry |date=18. 2. 2010|publisher=The Economist|access-date=21. 2. 2010}}</ref> {| align="left" class="wikitable" |+ Najveći svjetski potrošači dušičnih gnojiva<ref>[ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/010/a0701e/a0701e03.pdf United Nations ][[Food and Agriculture Organization]]<span>, Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options, Table 3.3 retrieved 29 Jun 2009 </span></ref> |- ! Država ! Udio ukupne potrošnje N(%) ! Količina (1000 t/godina) |- | [[SAD]] |51 | 4697 |- | [[Kina]] | 16 | 2998 |- | [[Francuska]] | 52 | 1317 |- | [[Njemačka]] | 62 | 1247 |- | [[Kanada]] | 55 | 897 |- | [[Velika Britanija]] | 70 | 887 |- | [[Brazil]] | 40 | 678 |- | [[Španija]] | 42 | 491 |- | [[Meksiko]] | 20 | 263 |- | [[Turska]] | 17 | 262 |- | [[Argentina]] | 29 | 126 |} === Upotreba === Vještačka gnojiva najčešće se upotrebljavaju kod uzgoja kukuruza, ječma, šećerne trske, soje i suncokreta. Jedna studija pokazala je da primjena dušičnih gnojiva na usjev preostao izvan sezone, povećava biomasu i povoljno utječe na sadržaj dušika u glavnom usjevu, koji se sije u ljetnom periodu.<ref>[http://newswise.com/articles/view/544836/ Nitrogen Applied] Newswise, Retrieved on October 1, 2008.</ref> === Problemi s upotrebom === ==== Trošenje elemenata u tragovima ==== Mnoga anorganska gnojiva ne zamjenjuju elemente u tragovima u zemljištu, te zemljište postaje postepeno osiromašeno pri uzgajanju usjeva. Ovo trošenje je u vezi sa studijama koje su pokazale opadanje sadžaja (do 75%) količine elemenata u tragovima u voću i povrću.<ref>{{cite book | first=Felicity | last=Lawrence | year=2004 | title=Not on the Label | url=https://archive.org/details/notonlabelwhatre0000lawr | chapter=214 | editor=Kate Barker | pages=[https://archive.org/details/notonlabelwhatre0000lawr/page/213 213] | publisher=Penguin | isbn=0-14-101566-7 }}</ref> Ipak, iz nedavne analize 55 naučnih studija zaključeno je da "nema dokaza da postoji razlika u kvalitetu nutrijenata između hrane proizvedene organskim i konvencionalnim postupkom." <ref>Dangour et al. 2009. Nutritional quality of organic foods: a systematic approach. Am. J. Clin. Nutr.</ref> Nasuprot tome, jedna dukoročna studija koju je finansirala Evropska Unija<ref name="Organic produce 'better for you'">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7067100.stm|title=Organic produce 'better for you'|date=29. 10. 2007|publisher=BBC News|access-date=2. 2. 2010}}</ref><ref name="Organic milk higher in antioxidants, lower in saturated fatty acids">{{cite journal|last=Butler|first=Gillian|coauthors=Nielsen, Jacob H; Slots, Tina; Seal, Chris; Eyre, Mick D; Sanderson, Roy; Leifert, Carlo|date=juni 2008|title=Fatty acid and fat-soluble antioxidant concentrations in milk from high- and low-input conventional and organic systems: seasonal variation|journal=Journal of the Science of Food and Agriculture|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|volume=88|issue=8|pages=1431–1441(11)|url=http://www.ingentaconnect.com/content/jws/jsfa/2008/00000088/00000008/art00018|access-date=1. 2. 2010|archive-date=23. 11. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123020901/http://www.ingentaconnect.com/content/jws/jsfa/2008/00000088/00000008/art00018|url-status=dead}}</ref><ref name="Effects of agricultural production systems and their components on protein profiles of potato tubers">{{cite journal|last=Lehesranta1|first=Satu|year=2007|title=Effects of agricultural production systems and their components on protein profiles of potato tubers|journal=Proteomics|volume=7|pages=597–604|url=http://74.125.155.132/scholar?q=cache:LhAhZUENG7YJ:scholar.google.com/+Carlo+Leifert+organic+wheat&hl=en&as_sdt=2000|access-date=1. 2. 2010}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> je pokazala da organski-proizvedeno [[mlijeko]] sadrži značajno veći sadržaj antioksidanata (npr. karotenoida i alfa-linolenske kiseline) nego konvencionalno proizveden proizvod. ==== Prekomjerna upotreba ==== [[Datoteka:Fertilizer-Burn.jpg|lijevo|mini|100px|Efekti prekomjerne upotrebe gnojiva]] Prekomjerna upotreba gnojiva može biti jednako štetna kao i premala količina.<ref>{{Cite web |url=http://hubcap.clemson.edu/~blpprt/nitrofer.html |title=Nitrogen Fertilization: General Information<!-- Bot generated title --> |access-date=4. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629000817/http://hubcap.clemson.edu/~blpprt/nitrofer.html |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> “Sagorijevanje” može se dogoditi kada se primijeni previše gnojiva, što rezultira sušenjem korijena i oštećenjem ili čak odumiranjem biljke.<ref>[http://www.improve-your-garden-soil.com/fertilizer-burn.html Avoiding Fertilizer Burn<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== Prevelika potrošnja energije ==== Proizvodnja “vještačkog” amonijaka trenutno troši oko 5% globalne potrošnje [[prirodni gas|prirodnog gasa]], što je nešto ispod 2% svjetske energetske proizvodnje.<ref name="ifa">[http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp IFA - Statistics - Fertilizer Indicators - Details - Raw material reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424083111/http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp |date=24. 4. 2008 }} (2002-10; accessed 2007-04-21)</ref> Troškovi korištenja prirodnog gasa u proizvodnji amonijaka predstavljaju 90% troškova proizvodnje amonijaka.<ref name="Sawyer2001">{{cite journal |author=Sawyer JE |url=http://www.ipm.iastate.edu/ipm/icm/2001/1-29-2001/natgasfert.html |title=Natural gas prices affect nitrogen fertilizer costs |journal=IC-486 |volume=1 |pages=8 |year=2001 |access-date=4. 5. 2010 |archive-date=25. 7. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725101213/http://www.ipm.iastate.edu/ipm/icm/2001/1-29-2001/natgasfert.html |url-status=dead }}</ref> Porast cijene prirodnog plina u prošloj deceniji doprinio je porastu cijene gnojiva.<ref>{{Cite web |url=http://www.ers.usda.gov/Data/FertilizerUse/ |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306075446/http://www.ers.usda.gov/Data/FertilizerUse/ |archive-date=6. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref>. ==== Dugoročna održivost ==== Anorganska gnojiva trenutno se proizvode na način koji je nemoguće koristiti beskonačno. Kalij i fosfor dolaze iz rudnika (ili slanih voda, kao što je Mrtvo more) i takvi izvori su ograničeni. Atmosferski nevezani dušik je efektivno neograničen izvor (više od 70% sastava atnosfere čini dušik), ali je u takvom obliku neupotrebljiv za biljke. Da bi taj dušik postao upotrebljiv biljkama, potrebna je fiksacija (prevođenje atmosferskog dušika u oblik koji biljke mogu koristiti). Vještačka dušična gnojiva tipično se sintetiziraju koristeći fosilna goriva, kao što su prirodni [[plin]] i [[ugalj]], koji predstavljaju ograničene izvore. == Organska gnojiva == [[Datoteka:HomeComposting Roubaix Fr59.JPG|mini|Proizvodnja organskog gnojiva manjeg obima]] [[Datoteka:Krechty kompostarna.jpg|mini|Velika komercijalna proizvodnja komposta]] Organska gnojiva sadrže prirodne organske materijale (npr. đubre, kompost) i prirodno prisutne mineralne depozite (npr. šalitra – natrij-nitrat). === Poređenje s anorganskim gnojivima === Organska gnojiva tipično imaju manji sadržaj nutrijenata, [[rastvorljivost]] i brzinu oslobađanja nutrijenata u odnosu na anorganska gnojiva.<ref>{{Cite web |url=http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=644_20 |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-date=24. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061726/http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=644_20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ag.arizona.edu/pubs/garden/mg/soils/organic.html |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005659/http://ag.arizona.edu/pubs/garden/mg/soils/organic.html |url-status=dead }}</ref>. Jedna studija je pokazala da u periodu od 140 dana, nakon sedam ispiranja nutrijenata da: * Organska gnojiva oslobađaju između 25% i 60% sadržaja dušika * gnojiva s kontrolisanim oslobađanjem imala su relativno konstantnu brzinu oslobađanja nutrijenata * Rastvorljiva gnojiva oslobodila su najveću količinu dušika u prvom ispiranju. Generalno, nutrijenti u organskim gnojivima više su razblaženi i manje dostupni biljkama. Prema UC IPM, sva “organska gnojiva” klasifikuju se kao gnojiva sa sporim oslobađanjem i ne mogu prouzrokovati sagorijevanje dušikom.<ref>{{Cite web |url=http://www.ipm.ucdavis.edu/TOOLS/TURF/SITEPREP/amenfert.html |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-date=20. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020090756/http://www.ipm.ucdavis.edu/TOOLS/TURF/SITEPREP/amenfert.html |url-status=dead }}</ref> Organska gnojiva dobijena iz komposta i drugih izvora, mogu znatno varirati od jednog lota do drugog.<ref>{{Cite web |url=http://www.msuorganicfarm.com/Compost.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-date=1. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601224138/http://www.msuorganicfarm.com/Compost.pdf |url-status=dead }}</ref> Bez ispitivanja lota nije moguće precizno znati sadržaj nutrijenata. === Izvori organskih gnojiva === ==== Životinjski izvori ==== [[Datoteka:Hestemøj.jpg|mini|Raspadajući životinjski izmet, izvor organskog gnojiva]] [[Urea]] životinjskog porijekla je pogodna za upotrebu u organskoj poljoprivredi, dok vještačka urea nije pogodan izvor.<ref>{{Cite web |url=http://www.ecochem.com/t_natfert.html |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-date=29. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829150115/http://www.ecochem.com/t_natfert.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cababstractsplus.org/abstracts/Abstract.aspx?AcNo=20023145231 |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611205845/http://www.cababstractsplus.org/abstracts/Abstract.aspx?AcNo=20023145231 |archive-date=11. 6. 2010 |url-status=dead }}</ref>. Često se “organska” poljoprivreda definiše kao minimalna upotreba procesiranja, a također i upotreba prirodnih bioloških procesa (npr.stvaranje komposta). Otpadni mulj ima veoma ograničenu upotrebu u organskoj poljoprivrednoj proizvodnji u [[SAD]], zbog zabrane njegove upotrebe (zbog akumulacije toksičnih [[Metal (hemija)|metal]]a, između ostalih faktora) <ref>http://www.epa.gov/oecaagct/torg.html</ref><ref>http://www.ewg.org/reports/sludgememo</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.calorganicfarms.com/news/full.php?id=22 |title=Arhivirana kopija |access-date=5. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504000436/http://www.calorganicfarms.com/news/full.php?id=22 |archive-date=4. 5. 2011 |url-status=dead }}</ref>. USDA sada zahtijeva certificiranje od treće strane za gnojiva s visokim sadržajem dušika, koja se prodaju u SAD-u.<ref name="USDA certification of high-nitrogen liquid fertilizer">{{cite web|url=http://www.organicconsumers.org/articles/article_17001.cfm|title=USDA Toughens Oversight of Organic Fertilizer: Organic fertilizers must undergo testing |last=Schrack|first=Don|date=23. 2. 2009|publisher=The Packer |access-date=19. 11. 2009}}</ref> ==== Biljni izvori ==== Da bi se zemljište obogatilo fiksacijom dušika iz atmosfere, često se uzgajaju usjevi koji služe kao zeleno gnojivo.<ref>{{Cite web |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6#page |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 5. 2010 |archive-date=1. 8. 2013 |archive-url=https://archive.today/20130801121349/http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6%23page#page |url-status=dead }}</ref> Ovi usjevi mogu također povećati i sadržaj fosfora (mobilizacijom nutrijenata).<ref>http://books.google.com/books?id=XO3pio5Opy8C&pg=PA564&lpg=PA564&dq=phosphorus+addition+fava+bean&source=bl&ots=Rjkls81sXS&sig=KpWCnyWUNvcB9eKX4tNLsrB98o4&hl=en&ei=_LzZSfyvKJKatAPx4oiwCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1</ref> == Reference == {{refspisak|2}} {{Commonscat|Fertilizers}} [[Kategorija:Gnojiva]] kv83n3aome00xa6gsxjf9fnnx5r708i 0 137711 3925485 3925148 2026-09-18T16:14:21Z A09 129231 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-49993-37|~2026-49993-37]] ([[User talk:~2026-49993-37|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:AnToni|AnToni]] 3916686 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Female and male genitalia.png|mini|Ženski i muški spolni organi]] '''Spolni organi''' su dijelovi anatomije čovjeka i drugih živih bića koji su uključeni i koji se koriste pri razmnožavanju i time sačinjavaju reproduktivni sistem kompleksnih organizama: Termin genitalije se koristi za vanjski, vidljivi dio spolnih organa: penis i mošnje kod [[muškarac]]a, [[velike usne|velike]], [[male usne]] i [[klitoris]] u [[žena]].<ref name="Clark">{{cite book|last1=Clark|first1=Robert K.|title=Anatomy and Physiology: Understanding the Human Body|url=https://books.google.com/?id=4idMNpe04qgC&pg=PA268&lpg=PA268&dq=primary+sex+organ#v=onepage&q=primary%20sex%20organ&f=false|publisher=Jones & Bartlett Learning|access-date=19. 2. 2018|language=en|date=2005|isbn=9780763748166}}</ref> Svi ostali označavaju se kao '''sekundarni spolni organi''' i pripadajuće '''sekundarne spolne oznake''', podeljene na '''vanjske spolne organe''' – '''genitalije''' ili '''genitale''', vidljive pri rođenju u oba spola – i '''unutrašnje spolne organe'''.<ref name="Clark"/> [[datoteka:CharaV3.jpg|thumb|right|Spolni organi [[zelene alge]] ''[[Chara]]'' su muškkr [[Anteridija|antheridije]] (crveno) i ženske [[Arhegonija|arhegonije]] (smeđe).]] [[Mahovine]], [[paprati]] i neke slične biljke, kao reproduktivne organe, imaju [[gametangija|gametangije]], koje su dio [[gametofit]]a.<ref>{{cite web |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/Bio106/mosses.htm |title=Mosses and Ferns |publisher=Biology.clc.uc.edu |date=16. 3. 2001 |access-date=1. 8. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728014926/http://biology.clc.uc.edu/courses/Bio106/mosses.htm |archive-date=28. 7. 2012 |df=dmy-all }}</ref> [[Cvjetovi]] [[cvjetnica]] proizvode [[polen]] i [[jajna ćelija|jajne ćelije]],<ref>{{cite web |url=http://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/BIOBK/BioBookflowers.html |title=Flowering Plant Reproduction |publisher=Emc.maricopa.edu |date=18. 5. 2010 |access-date=1. 8. 2012 |archive-date=16. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816184313/http://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookflowers.html |url-status=dead }}</ref> ali sami spolni organi nalaze se unutar gametofita u polenu i [[jajna ćelija|ovulama]]. [[četinari|Crnogorične biljke]] takođe proizvode svoje reproduktivne strukture unutar gametofita sadržane u [[šišarka]]ma i polenu. Šišarke i polen nisu sami seksualni organi. == Terminologija== '''Primarni spolni organi''' su [[gonada|gonade]], spolni organi, tačnije [[testis]]i u [[mužjak]]a ili [[jajnici]] u ženki. Kao primarni spolni organi, gonade stvaraju reproduktivne [[gamet]]e koji sadrže nasljedne molekule [[DNK]]. Oni također proizvode većinu primarnih [[hormon]]a koji utiču na seksualni razvoj, te reguliraju druge spolne organe i seksualno diferencirano [[ponašanje]]. '''Sekundarni spolni organi''' odnose se na ostatak reproduktivnog sistema, bilo da je unutrašnji ili vanjski. [[Latinski]] izraz "genitalije", ponekad skraćen kao "genitali", koristi se za opisivanje spoljašnjih spolnih organa: kod muških sisara, [[penis]] i [[skrotum]]; a kod ženki sisara [[vulva]] i njeni organi. Općenito u zoologiji, s obzirom na veliku raznolikost organa, fiziologija ponašanja uključenih u [[kopulacija|kopulaciju]], muški genitalije su strože definirane kao "sve muške strukture koje se umeću u ženku ili koje se drže u blizini njenog [[gonopor]]a tokom prenosa sperme "; ženske genitalije definiraju se kao "oni dijelovi ženskog reproduktivnog trakta koji ostvaruju izravan kontakt s muškim genitalijama ili muškim proizvodima ([[spermatozoid]]i, spermatofore)" tokom ili neposredno nakon kopulacije ".<ref>Eberhard, W.G., 1985. Sexual Selection and Animal Genitalia. Harvard University Press</ref> ==Sisari == === Vanjski i unutrašnji organi === {{glavni|Reproduktivni sistem čovjeka}} Vidljivi dio genitalija sisavaca kod muškaraca sastoji se od [[skrotum]] i [[penis]] a kod žena se sastoji od [[vulva]] ([[labia]], [[klitoris]] itd.) i [[vagina]]. U [[amniota|placentnih sisara]], ženke imaju dva genitalna otvora, vaginu i uretru, dok mužjaci imaju samo jedan, [[Vanjski otvor uretre (mužjak)|uretre]]..<ref name="Wake1992">{{cite book|author=Marvalee H. Wake|title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy|url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA583|access-date=6. 5. 2013|date=15. 9. 1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87013-7|pages=583}}</ref> Muške i ženske genitalije imaju mnogo nervnih završetaka, što rezultira ugodnim i vrlo osjetljivim dodirom.<ref>[https://books.google.com/books?id=gbsZyQ1_muUC&pg=PT13&dq=&hl=en&sa=X&ei=tUF7T_LBIYaL8gPv9-SkCA&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q=&f=false Sexual Intimacy in Marriage] William Cutrer</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=I9xrbK6CwzUC&pg=PA9&dq=&hl=en&sa=X&ei=oD97T8mgD-Or0QX0_d2uCQ&ved=0CEoQ6AEwBA#v=onepage&q=&f=false Daphne's Dance: True Tales in the Evolution of Woman's Sexual Awareness] Brigitta Olsen</ref> U većini ljudskih društava, posebno u [[socijalni konzervativizam|konzervativnim]], izlaganje genitalija smatra se [[javna nepristojnost|javnom nepristojnošću]].<ref>[https://books.google.com/books?id=fxYhR6hqc3QC&pg=PA219&dq=&hl=en&sa=X&ei=_-IzT8-4N4bN0QXNwcm0Ag&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false Unpopular Privacy: What Must We Hide?] retrieved 9 February 2012</ref> Kod [[sisar]]a, spolni organi uključuju: {| class="wikitable" |- ! [[Mužjak]] ! [[Ženka]] |- | *[[Bulbouretralne žlijezde]] *[[Epididimis]] *[[Penis]] **[[Prepucij]] **[[Frenulum penisa]] **[[Glans penisa]] *[[Prostata]] *[[Skrotum]] *[[Sjemenski kanalić]]i *[[Testis]]i [[Datoteka:ShortForeskin.jpg|thumb|center|Muški vanjski spolni organi bez stidnih dlaka]] | *[[Bartholinova žlijezda]] *[[Fallopijeva tuba]] *[[Jajnici]] *[[Skeneova žlijezda]] *[[Maternica]] **[[Cerviks]] *[[Vagina]] *[[Vulva]] **[[Himen]] **[[Klitoris]] ***[[Klitorisni frenulum]] ***[[Klitorisni glans]] (glans clitoridis) *** [[Klitorisna kapuljača]] ** [[Labia]] *** [[Labia majora]] *** [[Labia minora]] **** [[Frenulum labia minora]]<ref name="Anne Fausto Sterling">{{cite book|last=Fausto Sterling|first=Anne|title=Sexing The Body|year=2000|publisher=New York|location=New York|pages=44–77}}</ref><ref>Hosken, David J., and Paula Stockley. "[http://www.sexologia.ulusofona.pt/biblio/Indice_files/Sexual%20selection%20and%20genital%20evolution.pdf Sexual selection and genital evolution]." {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012045147/http://www.sexologia.ulusofona.pt/biblio/Indice_files/Sexual%20selection%20and%20genital%20evolution.pdf# |date=12. 10. 2017 }} Trends in Ecology & Evolution 19.2 (2004): 87-93.</ref><ref>Arnqvist, Göran. "[http://heart.sdsu.edu/~website/biology_307/pdfs/genitalia.pdf Comparative evidence for the evolution of genitalia by sexual selection]." {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127135826/http://heart.sdsu.edu/~website/Biology_307/pdfs/genitalia.pdf# |date=27. 1. 2012 }} Nature 393.6687 (1998): 784.</ref><ref>Schilthuizen, M. 2014. [https://books.google.nl/books?id=xqM7AgAAQBAJ&pg=PT2&dq=nature%27s+nether+regions&hl=nl&sa=X&ei=iV3xVOmpLob7PJaagRA&ved=0CCQQ6AEwAA#v=onepage&q=nature's%20nether%20regions&f=false Nature's Nether Regions: What the Sex Lives of Bugs, Birds, and Beasts Tell Us About Evolution, Biodiversity, and Ourselves]. Penguin USA</ref> Stoga se među životinjama može naći velika raznolikost genitalnih oblika i funkcija. [[Datoteka:Vulva with tiny labia minora.jpg|thumb|uspravno |center| Slika vanjskih spolnih organa čovjeka (obrijana stidna dlaka)]] |} == Također pogledajte == * [[Seksualnost]] * [[Seks]] == Reference == {{refspisak}} ==Dopunska literatura== *{{cite book|authors=Leonard, Janet L. and Alex Córdoba-Aguilar|title=The Evolution of Primary Sexual Characters in Animals|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0199717033|url=https://books.google.com/books?id=PgtXj5R6OfMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} ==Vanjski linkovi== {{commons category|Sexual anatomy}} {{ženski reproduktivni sistem}} {{muški reproduktivni sistem}} {{DEFAULTSORT:Sex Organ}} [[Kategorija:Anatomija]] [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Ženski reproduktivni sistem]] owzsf2q5x80rm1edc09pwaoxi981r7l 0 385157 3925476 3608983 2026-09-18T11:59:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925476 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teniski turnir | naziv = ATP Istanbul | vrsta = ATP | turnir_u_toku = | logo = | veličina_loga = | službeni_naziv = ''TEB BNP Paribas Istanbul Open'' | turneja = | sponzor = | osnovan = | obustavljen = | lokacija = [[Istanbul]], [[Turska]] | stadion = ''Koza World of Sports'' | kategorija = [[ATP 250]] | podloga = [[Zemljana podloga|zemlja]] | žrijeb = 28S / 16D / 32K | nagradni_fond = 439.405 € | najviše_pojedinačnih_titula = | trenutni_prvak = | veb-sajt = [http://istanbulopen.org/ istanbulopen.org] | napomene = | posljednji_završeni_turnir = | pojedinačno = | parovi = | muškarci_pojedinačno = | žene_pojedinačno = | muški_parovi = | ženski_parovi = }} '''ATP Istanbul''' ili '''''TEB BNP Paribas Istanbul Open''''' bio je profesionalni muški [[tenis]]ki turnir. Spadao je u kategoriju [[ATP 250]] (pobjednik je dobijao 250 bodova na [[Asocijacija teniskih profesionalaca|ATP]]-ovoj rang-listi). Igrao se na zemljanoj podlozi.<ref>{{cite web | url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Tournaments/Istanbul.aspx | title=ATP tournament info | access-date=18. 2. 2015}}</ref> To je bio prvi turnir u Turskoj iz serije [[ATP World Tour]]. Inauguralno izdanje održano je od 27. aprila do 3. maja 2015, a prvi pobjednik postao je [[Roger Federer]]. Igralo se na terenima teniskog kompleksa "Koza World of Sports", koji se promovira kao najveća teniska akademija na svijetu. Centralni teren ima pomični krov i kapacitet 7.500 gledalaca. Dva dodatna terena imaju kapacitet po 1.000 mjesta. Turnir nije bio dugog vijeka – ukinut je nakon izdanja za 2018.<ref>{{cite web |title= ATP 2019 calendar: Córdoba replaces Quito and the Istanbul tournament disappears |url= https://www.barcelonaopenbancsabadell.com/en/news/atp-2019-calendar-cordoba-replaces-quito-and-istanbul-tournament-disappears?language=ca |website= BarcelonaOpenBancSabadell.com |date= 13. 11. 2018 |access-date= 12. 9. 2020 |archive-date= 30. 4. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190430032345/https://www.barcelonaopenbancsabadell.com/en/news/atp-2019-calendar-cordoba-replaces-quito-and-istanbul-tournament-disappears%3Flanguage%3Dca |url-status= dead |archive-date= 30. 4. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190430032345/https://www.barcelonaopenbancsabadell.com/en/news/atp-2019-calendar-cordoba-replaces-quito-and-istanbul-tournament-disappears%3Flanguage%3Dca }}</ref><ref>{{cite web |author1=Luigi Gatto |title=ATP 2019 Calendar released: Istanbul is not there! |url=https://www.tennisworldusa.org/tennis/news/Tennis_Stories/51517/atp-2019-calendar-released-istanbul-is-not-there/ |website=Tennis World |date=31. 1. 2018}}</ref> == Pobjednici == === Pojedinačno === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !Godina !width="200"|Pobjednik !width="200"|Finalist !width="125"|Rezultat |- |[[ATP Istanbul 2015.|2015.]] |{{ZD|ŠVI}} '''[[Roger Federer]]''' |{{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas]] |6–3, 7–6¹¹ |- |[[ATP Istanbul 2016.|2016.]] |{{ZD|ARG}} '''[[Diego Schwartzman]] |{{ZD|BUG}} [[Grigor Dimitrov]] |6–7⁵, 7–6⁴, 6–0 |- |[[ATP Istanbul 2017.|2017.]] |{{ZD|HRV}} '''[[Marin Čilić]]''' |{{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić]] |7–6³, 6–3 |- |[[ATP Istanbul 2018.|2018.]] |{{ZD|JAP}} '''[[Taro Daniel]]''' |{{ZD|TUN}} [[Malek Jaziri]] |7–6⁴, 6–4 |} === Parovi === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !Godina !width="200"|Pobjednici !width="200"|Finalisti !width="125"|Rezultat |- |[[ATP Istanbul 2015.|2015.]] |{{ZD|MOL}} '''[[Radu Albot]]''' <br/> {{ZD|SRB}} '''[[Dušan Lajović]]''' |{{ZD|ŠVE}} [[Robert Lindstedt]] <br/> {{ZD|AUT}} [[Jürgen Melzer]] |6–4, 7–6² |- |[[ATP Istanbul 2016.|2016.]] |{{ZD|ITA}} '''[[Flavio Cipolla]] <br/> {{ZD|IZR}} [[Dudi Sela]] |{{ZD|ARG}} [[Andrés Molteni]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Diego Schwartzman]] |6–3, 5–7, [10–7] |- |[[ATP Istanbul 2017.|2017.]] |{{ZD|ČEŠ}} '''[[Roman Jebavý]]''' <br/> {{ZD|ČEŠ}} '''[[Jiří Veselý]]''' |{{ZD|TUR}} [[Tuna Altuna]] <br/> {{ZD|ITA}} [[Alessandro Motti]] |6–0, 6–0 |- |[[ATP Istanbul 2018.|2018.]] |{{ZD|VB}} '''[[Dominic Inglot]]''' <br/> {{ZD|ŠVE}} '''[[Robert Lindstedt]]''' |{{ZD|JAP}} [[Ben McLachlan]] <br/> {{ZD|SAD}} [[Nicholas Monroe]] |3–6, 6–3, [10–8] |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://istanbulopen.org/ Zvanični sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327122006/http://istanbulopen.org/ |date=27. 3. 2022 }} * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Tournaments/Istanbul.aspx ATP-profil turnira] {{ATP 250}} [[Kategorija:ATP Istanbul]] [[Kategorija:Sport u Istanbulu]] [[Kategorija:Teniski turniri u Turskoj]] [[Kategorija:Teniski turniri na zemlji]] 4ucozfy8nnoz43p5ovylqf4xs575t2x 0 387006 3925514 3892256 2026-09-19T07:10:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925514 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2016. | slika = Služeni logo Eurosonga 2016.jpg | veličina_slike = 300px | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 10. maj 2016. | drugo_polufinale = 12. maj 2016. | drugi_pokušaj = | finale = 14. maj 2016. | mjesto_održavanja = [[Ericsson Globe]], [[Stockholm]], [[Švedska]] | voditelji = {{unbulleted list|[[Petra Mede]]|[[Måns Zelmerlöw]]}} | dirigent = | režiser = [[Sven Stojanović]] | izvršni_nadzornik = [[Jon Ola Sand]] | izvršni_producent = {{unbulleted list|Johan Bernhagen|Martin Österdahl}} | emiter = [[Sveriges Television]] (SVT) | uvodni_čin = {{unbulleted list |'''1. polufinale:''' "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]", pjesma [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] |'''2. polufinale:''' "That's Eurovision"<ref name="SF2 Opening Number">{{cite web|last1 = Bayley|first1 = Matheson|title = That's Eurovision – Music by Matheson Bayley, Lyric by Matheson Bayley, Edward af Sillén and Daniel Réhn|url = http://www.mathesonbayley.com/thats_eurovision.php|access-date = 13. 5. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160514120338/http://www.mathesonbayley.com/thats_eurovision.php|archive-date=14. 5. 2016|url-status = dead}}</ref> (tj. "Story of ESC"/"Story of Eurovision"), izveli Petre Mede i Månsa Zelmerlöwa |'''Finale''': "Parade of Flags": počast švedskom modnom dizajnu i dance-muzici}} | međučin = {{unbulleted list |'''1. polufinale:''' "The Grey People", koreografirao [[Fredrik Rydman]] |'''2. polufinale:''' "Man vs Machine", koreografirao Fredrik Rydman |'''Finale:''' "[[Rock Your Body]]" i "[[Can't Stop the Feeling!]]", pjesme [[Justin Timberlake|Justina Timberlakea]] |"Love Love Peace Peace", parodija pobjednikā Eurosonga |"Lynda Woodruff", skeč [[Sarah Dawn Finer]] |"[[Fire in the Rain]]" i "Heroes", pjesme Månsa Zelmerlöwa}} | reprizni_čin = | slogan = ''Come Together'' ({{bs|Zbližimo se}}) | broj_učesnika = 42. zemlje | debitiranje = | povratak = {{unbulleted list|{{Esc|Bosna i Hercegovina}}|{{Esc|Bugarska}}|{{Esc|Hrvatska}}|{{Esc|Ukrajina}}}} | odustajanje = {{unbulleted list|{{Esc|Portugal}}|{{Esc|Rumunija}}}} | karta = ESC 2016 Map.svg | veličina_karte = 300px | zeleno = Države učesnice | crveno = Države koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Države koje su ranije učestvovale, a nisu 2016. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje po dva niza bodova (1–8, 10 i 12 bodova) svojim omiljenim pjesmama: jedan niz bodova dodjeljuje profesionalni žiri, a drugi publika. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{unbulleted list|{{Esc|Ukrajina}}<br /> "[[1944 (pjesma)|1944]]"}} | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2015.|2015]] | ovo_takmičenje = 2016 | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2017.|2017]] }} '''Eurosong 2016.''' bio je 61. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Ericsson Globe]]u u [[Stockholm]]u ([[Švedska]]) zahvaljujući pobjedi [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] [[Eurosong 2015.|2015.]] u [[Beč]]u ([[Austrija]]) s pjesmom "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]". Ovo je bio treći put da se takmičenje održalo u Stockholmu; takmičenja [[Eurosong 1975.|1975]]. i [[Eurosong 2000.|2000]]. održana su u ovom gradu, s tim da je takmičenje 2000. također održano u Globeu. Polufinalne večeri održane su 10. i 12. maja, dok je finalna večer održana 14. maja. Voditelji sve tri večeri bili su Måns Zelmerlöw i [[Petra Mede]]. Pobijedila je [[Ukrajina|ukrajinska]] predstavnica [[Džamala]] s pjesmom "[[1944 (pjesma)|1944]]". Ovo je druga pobjeda Ukrajine nakon [[Ruslana|Ruslaninog]] uspjeha [[Eurosong 2004.|2004]]. Ovo je bilo prvo takmičenje od uvođenja profesionalnog žirija 2009. na kojem je sveukupnim pobjednikom proglašena pjesma koja nije pobijedila ni po glasovima žirija ni po glasovima publike; plasirala se na 2. mjesto po rezultatima oba glasanja. Glasove žirija osvojila je australska predstavnica [[Dami Im]] s pjesmom "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]", dok je glasove publike osvojio ruski predstavnik [[Sergej Lazarev]] s pjesmom "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]". Ovo je prva pobjednička pjesma koja sadrži stihove na [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarskom]]. Na takmičenju su učestvovale 42 zemlje. Nakon odsustva s nedavnih takmičenja, vratile su se [[Bosna i Hercegovina]], [[Bugarska]], [[Hrvatska]] i [[Ukrajina]], dok se vratila i Australija koja je bila poseban gost na Eurosongu 2015. [[Portugal]] se povukao s takmičenja jer im nacionalni emiter nije dovoljno promovirao muzički sadržaj, dok se [[Rumunija]] morala povući s takmičenja zbog duga [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropskoj radiodifuzijskoj uniji]] (EBU-u). Ovo je bio prvi put od 1975. da se značajno promijeni sistem glasanja i to na sljedeći način: prvo su predstavljeni rezultati samo nacionalnog žirija svake države (s tim da se umjesto čitanja 8, 10 i 12 bodova, čitalo samo 12 bodova), a nakon toga su, obrnutim redoslijedom, predstavljeni rezultati publike iz svih zemalja učesnica. U finalu se plasiralo 26 zemalja, koje je po prvi put uživo prikazano u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. [[Češka]] se plasirala u finale takmičenja nakon pet neuspješnih pokušaja, dok se Bosna i Hercegovina i [[Grčka]] po prvi put nisu plasirale u finale. Australija se u finalu plasirala na 2. mjesto i time poboljšala svoj plasman u odnosu na [[Eurosong 2015.|prošlogodišnje takmičenje]] na kojem se ujedno i prvi put pojavila, dok se [[Bugarska]] plasirala na 4. mjesto i time poboljšala svoj plasman otkad se počela takmičiti, 2005. [[Justin Timberlake]] je izveo pjesme "[[Rock Your Body]]" i "[[Can't Stop the Feeling!]]" tokom čina u pauzi finala takmičenja. Takmičenje je pratilo 204 miliona gledalaca širom svijeta, čime je oboren rekord prošlogodišnjeg takmičenja za 5 miliona gledalaca. == Mjesto održavanja == {{detalji|tema=zemlji domaćinu|Švedska}} [[Datoteka:Globen September 2014 02.jpg|mini|lijevo|250px|Ericsson Globe u Stockholmu (Švedska), mjesto održavanja Eurosonga 2016.]] === Arena === Nakon pobjede [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] [[Eurosong 2015.|2015.]] u [[Beč]]u s pjesmom "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]", takmičenje je održano u [[Ericsson Globe]]u u [[Stockholm]]u. Arena može ugostiti 16.000 osoba. Ovo je bio drugi put da se u njoj održava takmičenje; prvi put je bila domaćin [[Eurosong 2000.|2000]].<ref name="eurovision.tv">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest|title=Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest|work=Eurovision.tv|access-date=8. 7. 2015}}</ref> === Faza nadmetanja === {{location map+ |Švedska |float=right |width=150 |caption=Prikazano je šest gradova koji se se konkurirali; plavom bojom označen je izabrani grad domaćin.|places= <small>{{location map~ |Švedska |lat=59.329444 |long=18.068611 |label=<big>'''[[Stockholm]]'''</big>|mark=Blue pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=57.7 |long=11.966667 |label=[[Göteborg]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=58.4158 |long=15.6253 |label=[[Linköping]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=60.616667 |long=16.783333 |label=[[Sandviken]] i [[Gävle]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=63.290833 |long=18.715556 |label=[[Örnsköldsvik]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~ |Švedska |lat=55.583333 |long=13.033333 |label=[[Malmö]]|mark=Red pog.svg}}</small> }} Dana 24. maja, odmah nakon švedske pobjede na Eurosongu 2015, [[Sveriges Television]] (SVT) najavio je da im je [[Tele2 Arena]] u Stockholmu prvi izbor za mjesto održavanja Eurosonga 2016. Međutim, pozvani su drugi gradovi i arene, te su svi oni koji su htjeli predati aplikacijsku ponudu SVT-u mogli to učiniti u roku od 3 sedmice. Dana 1. juna, SVT je objavio sljedeće zahtjeve koje zainteresovane dvorane i gradovi moraju ispoštovati kako bi bili domaćin takmičenja:<ref name="Bidding Cities">{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Malmö to host Eurovision again?|url=http://esctoday.com/104452/eurovision-2015-malmo-to-host-eurovision-again/|website=esctoday,com|publisher=ESCToday|access-date=1. 6. 2015|date=1. 6. 2015}}</ref> * SVT mora imati pristup mjestu održavanja najmanje 4–6 sedmica prije takmičenja kako bi pripremili binu, osvjetljenje i ostale tehničke detalje. * Centar za medije specifične veličine mora biti obezbijeđen. * Specifičan broj hotela i hotelskih soba mora biti u neposrednoj blizini mjesta održavanja. * Grad domaćin mora biti blizu većeg aerodroma. Očekivalo se da će SVT sredinom ljeta objaviti gdje će se takmičenje održati,<ref name="expressen.se_29May" /><ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Preparations in full swing in Sweden|url=http://www.esctoday.com/104336/eurovision-2016-preparations-in-full-swing-in-sweden/|publisher=esctoday.com|access-date=29. 5. 2015|date=26. 5. 2015}}</ref> što je i uradio 8. jula izabravši Ericsson Globe.<ref name="LocationChosen">{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2015/07/08/esc16-stockholm-to-host-eurovision-2016/|title=ESC’16: Stockholm To Host Eurovision 2016|publisher=eurovoix.com|access-date=8. 7. 2015|date=8. 7. 2015}}</ref> '''Legenda''' {{colorbox|#ccccff|{{dvostruki bodež}}&nbsp;}} Izabrano mjesto održavanja {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Grad<ref name="Bidding Cities"/> ! Arena ! Kapacitet ! Napomene |- | rowspan=2|[[Göteborg]] | [[Scandinavium]] | 14.000 | Domaćin [[Eurosong 1985.|1985]]. |- | [[Ullevi]] | 75.000 | Prijedlog je zavisio od toga hoće li izgradnja krova za stadion biti odobrena. Ideja je kasnije propala zbog prekomjernih troškova.<ref name="UlleviWithdrawal">{{cite web|url=http://www.gp.se/kulturnoje/1.2744807-inget-eurovision-pa-ullevi|title=Inget Eurovision på Ullevi|website=Göteborgs-Posten|access-date=13. 6. 2015|date=12. 6. 2015|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614032337/http://www.gp.se/kulturnoje/1.2744807-inget-eurovision-pa-ullevi|archive-date=14. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> |- | [[Linköping]] | [[Saab Arena]] | 11.500 | – |- | [[Malmö]]<ref name="MalmöWithdrawal">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/11/esc16-malmo-withdraws-its-bid-to-host/|title=ESC’16: Malmö Withdraws Its Bid To Host|publisher=eurovoix.com|access-date=11. 6. 2015|date=11. 6. 2015}}</ref> | [[Malmö Arena]] | 15.500 | Domaćin [[Eurosong 2013.|2013]]. Povukao je kandidaturu 11. juna 2015. navodeći da arena neće biti dostupna prije samog takmičenja tokom nekoliko sedmica namijenjenih za probu.<ref name="MalmöWithdrawal"/> |- | [[Örnsköldsvik]]<ref>{{cite web|title=Örnsköldsvik enters the race with Fjällräven Center|url=http://esctoday.com/104692/eurovision-2016-ornskoldsvik-enters-the-race-with-fjallraven-center/|access-date=12. 6. 2015}}</ref> | [[Fjällräven Center]] | 9.800 | – |- |[[Sandviken]] i [[Gävle]]<ref>{{cite web|title = Eurovision Eurovision 2016: Sandviken enters the host city race with Göransson Arena!|url = http://esctoday.com/104533/eurovision-2016-sandviken-enters-the-host-city-race-with-goransson-arena/|access-date = 2. 6. 2015}}</ref> |[[Göransson Arena]] |10.000 | Da je izabrana ova opcija, Sandviken bi bio domaćin polufinala i finala koja bi se održala u Göransson Areni, dok bi se u Gävleu održali satelitski događaji poput manjih koncerata i drugih programa.<ref>{{cite web|title = ESC '16: Gävle & Sandviken Submit Joint Bid|url = http://eurovoix.com/2015/06/09/esc16-gavle-sandviken-submit-joint-bid/|access-date = 9. 6. 2015}}</ref> |- |rowspan=5|'''[[Stockholm]]'''<ref name="StockholmBid">{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/12/eurovision-2016-host-city-stockholm-globen-area/97994/|title=Eurovision 2016 Host City: Stockholm applies with Globen Area, not Friends Arena|publisher=wiwibloggs.com|access-date=12. 6. 2015|date=12. 6. 2015|last=Xifaras|first=Billy}}</ref> | [[Annexet]] | 4.000 | – |- style="background:#ccf;" | '''[[Ericsson Globe]]''' {{dvostruki bodež}} | 16.000 | Domaćin [[Eurosong 2000.|2000]]. i finala [[Melodifestivalen]]a od [[Melodifestivalen 2002.|2002]]. do [[Melodifestivalen 2012.|2012]]. |- | [[Friends Arena]] | 65.000 | Domaćin finala Melodifestivalena od [[Melodifestivalen 2013.|2013]]. Friends Arena je najveći nogometni stadion i arena zatvorenog tipa u Švedskoj i ostalim [[Nordijska regija|nordijskim zemljama]]. Međutim, na kraju se ispostavilo da stadion nije bio dio stokholmske ponude.<ref name="StockholmBid" /><ref name="NoBigArena">{{cite web|url=http://www.dn.se/kultur-noje/melodifestivalen/friends-och-tele2-ute-ur-eurovision-leken/|title=Friends och Tele2 ute ur Eurovision-leken|work=Dagens Nyheter|access-date=5. 7. 2015|date=2. 6. 2015|language=sv|trans-title=Friends and Tele2 out of the Eurovision-game}}</ref> |- |[[Hovet]] |9.000 |– |- | [[Tele2 Arena]] | 45.000 | Dana 24. maja 2015. SVT je objavio da mi je prvi izbor za mjesto održavanja bila Tele2 Arena.<ref name=expressen.se_29May>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Olausson|first2=Mathilda|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|work=Expressen|access-date=29. 5. 2015|language=sv|trans-title=Ovo je arena u kojoj SVT želi organizirati Eurosongu|date=24. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016-what-do-we-know-so-far/|title=Eurovision 2016: What do we know so far?|publisher=escdaily.com|access-date=26. 6. 2015|date=26. 5. 2015|archive-date=15. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015064934/http://www.escdaily.com/eurovision-2016-what-do-we-know-so-far/|url-status=dead}}</ref> Međutim, arenu nije bilo moguće koristiti zbog SVT-ovih zahtjeva da arena bude dostupna najmanje 4–6 sedmica prije samog takmičenja, što bi utjecalo na domaćinske utakmice švedskog nogometnog tima [[Hammarby Fotboll]].<ref name="NoBigArena" /> Dana 14. marta 2016. EBU je objavio da će Tele2 Arena biti domaćin događaja ''Eurovision The Party'' i da će rezultati švedskog žirija biti objavljeni uživo s ovog događaja.<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholms_tele2_arena_to_host_eurovision_the_party|title=Stockholm's Tele2 Arena to host Eurovision The Party|website=Eurovision.tv|language=en|access-date=15. 3. 2016}}</ref> |} == Format == Preliminarne datume održavanja takmičenja objavili su šefovi delegacije 16. marta 2015. u [[Beč]]u. Odlučeno je da će se polufinala održati 10. i 12. maja, a finale 14. maja 2016.<ref>{{cite web|last1=Corner|first1=Natalie|title=When is Eurovision 2016? Date, location, entry details|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/eurovision-2016-date-location-entry-5751430|work=Daily Mirror|access-date=24. 5. 2015|date=24. 5. 2015}}</ref> Bilo je moguće da se datumi promijene zavisno od [[SVT]]-a,<ref>{{cite web|last1=Brey|first1=Marco|title=Heads of Delegations meet in Vienna|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=follow_live_heads_of_delegations_meet_in_vienna|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=16. 3. 2015|date=16. 3. 2015}}</ref> ali su kasnije potvrđeni kad je objavljeno da je [[Stockholm]] odabran za grada domaćina.<ref name="LocationChosen"/> Godine 2014, [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) i [[Azijskopacifička difuzijska unija]] (ABU) vodili su razgovore oko gostovanja izvođača s televizijskog takmičenja u pjevaju kojeg organizira ABU. Dana 16. jula 2015. EBU je potvrdio da razmatra o prijedlogu o kojem se raspravljalo na generalnoj skupštini ABU-a prethodne godine.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=EBU to look at possibility of Asian guest star|url=http://eurovoix.com/2015/07/16/eurovision-ebu-to-look-at-possibility-of-asian-guest-star/|publisher=eurovoix.com|access-date=8. 8. 2015|date=16. 7. 2015}}</ref> Dana 9. septembra 2015. SVT je predložio da se vrijeme početka takmičenja pomjeri sa 21:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] na 20:00 CEST tvrdeći da bi se ovim promoviralo gledanje takmičenja s porodicom, pogotovo u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] gdje takmičenje zna trajati do kasnih noćnih sati.<ref name="dnse-budget">{{cite news|title = SVT kapar Eurovisionbudget|url = http://www.dn.se/kultur-noje/melodifestivalen/svt-kapar-eurovisionbudget/|access-date = 19. 9. 2015|work = Dagens Nyheter|language = sv|trans-title=SVT smanjila budžet Eurosonga}}</ref> Međutim, EBU je 28. oktobra objavio službena pravila takmičenja u kojima je navedeno da se vrijeme početka neće promijeniti.<ref>{{cite web|url = http://www.eurovision.tv/upload/press-downloads/2016/2015-10-28_2016_ESC_rules_PUBLIC_EN.pdf|title = Public Rules of the 61st Eurovision Song Contest|date = 28. 10. 2015|access-date = 21. 1. 2016|website = |publisher = EBU|last = |first = }}</ref> Dana 23. septembra, EBU je objavio da će prikazati produžene klipove sa proba svih šest numera koje su se automatski kvalificirale u finale ("[[Velika petorka]]" i [[Švedska]]) umjesto da koriste klipove iz službenih videozapisa kao što je to ranije rađeno.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=big_five_and_host_country_more_prominently_in_the_semi-finals|title='Big Five' and host country more prominently in the Semi-Finals|work=Eurovision.tv|access-date=23. 9. 2015}}</ref> Dana 26. oktobra, SVT i EBU objavili su ključne osobe zadužene za takmičenje. Izvršni producenti bili su [[Johan Bernhagen]] i [[Martin Österdahl]], dok je šef produkcije bio [[Tobias Åberg]]. Tri emisije uživo [[Režiser|režirao]] je [[Sven Stojanović]], a producent takmičenja bio je [[Christer Björkman]], koji je ujedno šef švedske delegacije.<ref name="Core Team">{{cite web|last1 = Escudero|first1 = Victor M|title = Meet the core team for 2016|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=meet_the_core_team_for_2016|website = eurovision.tv|publisher = EBU|access-date = 18. 11. 2015|date = 26. 10. 2015}}</ref> === Novi sistem glasanja === Dana 18. februara 2016. EBU je objavio da će glasanje po prvi put dobiti značajne promjene nakon [[Eurosong 1975.|1975]]. Prema novom sistemu, koji se temelji na sistemu glasanja [[Melodifestivalen]]a, svaka zemlja dodjeljivat će po dva skupa od 1 do 8, 10 i 12 bodova; jedan skup sastojat će se od glasova profesionalnih žirija, a drugi od glasova publike. Nakon što publika dā svoje glasove, prikazat će se glasovi profesionalnih žirija. Umjesto da se na ekranu prikažu bodovi od 1 do 7, ove godine prikazat će se od 1 do 8 i "velikih" 10 bodova, te će nacionalni glasnogovornik objaviti jedino državu koja je dobila 12 bodova. Nakon što se prikažu svi glasovi profesionalnih žirija, glasovi publike iz svih zemalja učesnica spojit će se tako da će svaka pjesma dobiti dodatan broj bodova proporcionalan udjelu glasova publike. Bodovi će se brzo dodati onim zemljama koje se plasiraju između 11. i 26. mjesta prema glasovima publike, tako da će se voditelji zadržati samo na rezultatima zemalja koje su se plasirale među prvih 10. Novi sistem glasanja koristio se u objema polufinalnim večerima s tim da su se, kao i ranije, rezultati pročitali nasumično.<ref name="voting changes">{{cite web|last=Jordan|first=Paul|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=biggest_change_to_eurovision_song_contest_voting_since_1975|title=Biggest change to Eurovision Song Contest voting since 1975|publisher=eurovision.tv|access-date=18. 2. 2016|date=18. 2. 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.eurovision.de/news/ESC-Finale-Barbara-Schoeneberger-ist-Spokesperson,schoeneberger768.html|title=Barbara Schöneberger verliest ESC-Punkte|last=Norddeutscher Rundfunk|date=7. 4. 2016|website=eurovision.de|language=de|access-date=7. 4. 2016|quote=Die Punkte für die Länder, die in der Zuschauer-Wertung die Plätze 11 bis 26 belegen, werden auf der Tafel eingeblendet. Die Top Ten des Publikums-Votings werden von den ESC-Moderatoren - in diesem Jahr Måns Zelmerlöw und Petra Mede - verkündet.|trans-title=ESC: Barbara Schöneberger je glasnogovornica}}</ref> Budući da novi sistem glasanja daje jednaku vrijednost glasovima žirija i publike, ne mogu se koristiti rezultati nacionalnih žirija i publike u slučaju da dođe do pogrešnih rezultata. Ako zemlja ne može dostaviti važeće rezultate glasova žirija i publike, zamijenit će se izračunavanjem rezultata žirija i publike prethodno izabrane grupe zemalja koje je referentna grupa takmičenja odobrila. Kritiku novog sistema glasanja uputio je direktor [[Radiotelevizija San Marina|sanmarinske radiotelevizije]], Carlo Romeo, rekavši da novi sistem umanjuje prikaz sanmarinskih i drugih glasova [[mikrodržava]] jer San Marino jedino koristi glasove žirija. EBU-u je uputio kritiku jer ih nisu kontaktirali prije donošenja odluke o novom sistemu glasanja.<ref>{{cite web|url=http://www.smtvsanmarino.sm/programmi/speciali/eurovision-2016/news|title=ESC 2016: Press Release: Serhat & San Marino go Disco in Stockholm!|website=SMTV San Marino|access-date=27. 2. 2016|date=27. 2. 2016}}</ref><ref name="San Marino voting controversy">{{cite web|last1=Gallagher|first1=Robin|title=San Marino: SMRTV claims new voting system is "unacceptable"|url=http://wiwibloggs.com/2016/02/23/san-marino-rtv-claims-new-voting-system-is-unacceptable/127735/|website=Wiwibloggs|publisher=Wiwibloggs.com|access-date=27. 2. 2016}}</ref> === Drugi događaji === Dana 14. marta 2016. EBU je objavio da će [[Tele2 Arena]] u Stockholmu biti domaćin događaja ''Eurovision The Party'' koji je održan u isto vrijeme kad i finale takmičenja, tj. 14. maja.<ref name=":2" /> Ovo je omogućilo obožavateljima takmičenja da finale prate na velikom ekranu, vide sadržaj iz bekstejdža poput ekskluzivnih intervijua. Vodila ga je [[Sanna Nielsen]]. [[Gina Dirawi]] objavila je rezultate švedskog žirija s ovog događaja. Održani su tulumi prije i poslije takmičenja na kojima su se pojavili prethodni pobjednici takmičenja poput [[Carola|Carole]] i [[Loreen]].<ref name="expressen.se">{{cite web|url=http://www.expressen.se/kvallsposten/sanna-nielsen-leder-mellon--vid-sidan-av/|title=Sanna Nielsen leder Mellon – vid sidan av|work=Expressen|access-date=14. 3. 2016}}</ref><ref name="expressen.se1">{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/sanna-nielsens-nya-jobb-under-eurovision/|title=Sanna Nielsens nya jobb under Eurovision|work=Expressen|access-date=14. 3. 2016|date=14. 3. 2016|language=sv|trans-title=Novi posao Sanne Nielsen na Eurosongu}}</ref> Izvršni producent takmičenja, [[Johan Bernhagen]], izjavio je da ovaj događaj nadopunjava slične koje se održavaju u Eurovision Villageu i EuroClubu i da se nada da će ''Eurovision The Party'' postati godišnja manifestacija u gradu domaćinu takmičenja.<ref name=":2" /> === Voditelji === [[Datoteka:ESC2016 Hosts 01 (crop).jpg|mini|Voditelji Eurosonga 2016. bili su [[Måns Zelmerlöw]] i [[Petra Mede]].]] Nakon pobjede na 2015, [[Måns Zelmerlöw]] izrazio je želju da vodi naredni Eurosong.<ref>{{cite web|last1=Lindqvist|first1=Anton|title=Måns Zelmerlöw öppnar för att leda Eurovision Song Contest 2016|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/mans-zelmerlow-oppnar-for-att-leda-eurovision-song-contest-2016|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=24. 5. 2015|language=sv|trans-title=Mans Zelmerlöw izrazio želju da vodi Eurosong 2016.|date=24. 5. 2015|archive-date=29. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629000541/http://www.svt.se/melodifestivalen/mans-zelmerlow-oppnar-for-att-leda-eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref> Ranije je vodio [[Melodifestivalen 2010.|Melodifestivalen 2010]].<ref>{{cite web|last1=Linndqvist|first1=Anton|title=Måns Zelmerlöw – Heroes|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2015/mans-zelmerlow-heroes|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=25. 5. 2015|language=sv|date=21. 11. 2014|archive-date=9. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509143639/http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2015/mans-zelmerlow-heroes|url-status=dead}}</ref> i SVT-ovu emisiju ''[[Allsång på Skansen]]''.<ref>{{cite web|last1=Lindqvist|first1=Anton|title=Följ med på Allsångshistoria|url=http://www.svt.se/allsang/folj-med-pa-allsangshistoria|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=25. 5. 2015|language=sv|trans-title=Slijedite historiju pjesmama|date=17. 6. 2013|archive-date=5. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705102434/http://www.svt.se/allsang/folj-med-pa-allsangshistoria|url-status=dead}}</ref> [[Christer Björkman]] je 25. maja za švedske novine ''[[Expressen]]'' izjavio da su potencijalni kandidati za voditelje Gina Dirawi, [[Petra Mede]] i Sanna Nielsen.<ref>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Färsjö|first2=Therese|title=Måns öppnar för nytt jobb efter ESC-succén|url=http://www.expressen.se/noje/mans-oppnar-for-nytt-jobb-efter-esc-succen/|work=Expressen|access-date=25. 5. 2015|language=sv|trans-title=Måns otvoren za novi posao nakon uspjeha na ESC-u|date=24. 5. 2015}}</ref> Dana 1. juna, novine su objavile da SVT razmatra da [[Dolph Lundgren]] vodi emisiju sa Zelmerlöwom.<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/02/eurovision-2016-dolph-lundgren-host-mans-zelmerlow/97275/|title=Eurovision 2016: Dolph Lundgren to host alongside Måns Zelmerlöw|author=William Lee Adams|work=Eurovision 2015 Predictions, Polls, Odds, Rankings – wiwibloggs|access-date=2. 6. 2015}}</ref> Dana 19. augusta, ''Expressen'' je izvijestio da su Mede i Zelmerlöw bili prvi izbor za voditelje takmičenja.<ref>{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/svt-vill-att-mede-och-zelmerlow-leder-esc/|title=SVT vill att Mede och Zelmerlöw leder ESC|work=Expressen|access-date=26. 8. 2015}}</ref> Na konferenciji za novinare 14. decembra, SVT je potvrdio da će voditelji takmičenja biti Måns Zelmerlöw i Petra Mede.<ref>{{cite web|title = Petra Mede and Måns Zelmerlöw to host in Stockholm!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=petra_mede_and_mans_zelmerloew_to_host_in_stockholm|website = Eurovision.tv|access-date = 14. 12. 2015}}</ref> Voditelji konferencije za novinare bili su [[Jovan Radomir]] i [[Catarina Rolfsdotter-Jansson]]. Dana 8. maja 2016. duo je također komentirao na događaju crvenog tepiha ispred [[Kraljevska palača u Stockholmu|Kraljevske palače u Stockholmu]], neposredno prije službenog koktela dobrodošlice u [[Gradska vijećnica Stockholma|Gradskoj vijećnici Stockholma]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/jovan-radomir-och-catarina-rolfsdotter-jansson-modererar-presskonferenserna-for-eurovision-song-contest-2016|title=Få mer av Eurovision – se presskonferenserna live|trans-title=Dobijte još Eurovizije – gledajte konferenciju za novinare uživo|last=Albinsson|first=Mathilde|date=2. 5. 2016|work=Sveriges Television|language=sv|access-date=8. 5. 2016|archive-date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509034751/http://www.svt.se/melodifestivalen/jovan-radomir-och-catarina-rolfsdotter-jansson-modererar-presskonferenserna-for-eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/19/details-opening-ceremony-revealed/|title=Details of opening ceremony revealed|last=Davies|first=Megan|date=19. 4. 2016|work=Eurovoix|access-date=8. 5. 2016}}</ref> === Žrijeb za polufinale === Žrijeb za polufinale održan je 25. januara 2016. u Gradskoj vijećnici Stockholma, a vodili su ga [[Alexandra Pascalidou]] i Jovan Radomir.<ref>{{cite web|title = Semi-Final Allocation Draw on Monday, pots revealed|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=semi-final_allocation_draw_on_monday_pots_revealed|website = Eurovision.tv|access-date = 21. 1. 2016}}</ref> Prvi dio žrijeba odlučio je u kojem će polufinalu "Velika petorka" i Švedska moći glasati. U drugom dijelu žrijeba, odlučeno je u kojoj će polovini svaka zemlja učestvovati, s tim da će producenti kasnije odrediti tačan redoslijed takmičenja. EBU je prvobitno najavio da će se tačan redoslijed takmičenja znati 5. aprila;<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/04/01/ebu-confirms-semi-final-running-order-will-revealed-tuesday/136512/|title=EBU confirms semi-final running order to be revealed on Tuesday|last=Gallagher|first=Robyn|website=wiwibloggs.com|publisher=Wiwibloggs|access-date=1. 4. 2016|date=1. 4. 2016}}</ref> međutim, datum je odgođen na 8. april zbog nepoznatog razloga.<ref>{{cite web|last1=Van Eersel|first1=Dennis|title=Eurovision 2016 running order revealed this Friday|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016-running-order-revealed-next-tuesday/|publisher=ESCDaily|access-date=5. 4. 2016|date=4. 4. 2016|archive-date=1. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401142536/http://www.escdaily.com/eurovision-2016-running-order-revealed-next-tuesday/|url-status=dead}}</ref> U prvom polufinalu učestvovalo je 18 zemalja, dok je prvobitno planirano da njih 19 učestvuje u drugom; međutim, 22. aprila ovaj broj je smanjen na 18 zemalja jer se [[Rumunija]] morala povući s takmičenja. U finalu će učestvovati 26 zemalja, odnosno 20 zemalja koje su se plasirale u polufinalima, "Velika petorka" i Švedska. Polufinalisti su bili podijeljeni u 6 šešira koje je EBU objavio 21. januara, formiranih na osnovu historijata razmjene bodova koje je izračunao [[Digame]], službeni partner takmičenja. Izvlačenje iz različitih šešira smanjuje šanse da će doći do "komšijskog glasanja" i povećava neizvjesnost u polufinalima. EBU je odobrio zahtjeve švedskog i njemačkog emitera koji su zatražili da Švedska nastupa i glasa u prvom, a [[Njemačka]] u drugom polufinalu.<ref>{{cite web|last1=Van Eersel|first1=Dennis|title=Eurovision 2016: Semi-finals Allocation Draw on 25th of January|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016/|publisher=ESCDaily.com|access-date=2. 1. 2016|date=23. 12. 2015|archive-date=25. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225063105/http://www.escdaily.com/eurovision-2016/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{cite web|title = Allocation Draw: The results!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=allocation_draw_the_results|website = Eurovision.tv|access-date = 25. 1. 2016}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Šešir broj 1 ! Šešir broj 2 ! Šešir broj 3 ! Šešir broj 4 ! Šešir broj 5 ! Šešir broj 6 |- | valign="top"| * {{Esc|Albanija}} * {{Esc|Bosna i Hercegovina}} * {{Esc|Hrvatska}} * {{Esc|Makedonija}} * {{Esc|Crna Gora}} * {{Esc|Srbija}} * {{Esc|Slovenija}} | valign="top"| * {{Esc|Danska}} * {{Esc|Estonija}} * {{Esc|Finska}} * {{Esc|Island}} * {{Esc|Latvija}} * {{Esc|Norveška}} | valign="top"| * {{Esc|Armenija}} * {{Esc|Azerbejdžan}} * {{Esc|Bjelorusija}} * {{Esc|Gruzija}} * {{Esc|Rusija}} * {{Esc|Ukrajina}} | valign="top"| * {{Esc|Australija}} * {{Esc|Belgija}} * {{Esc|Bugarska}} * {{Esc|Kipar}} * {{Esc|Grčka}} * {{Esc|Nizozemska}} | valign="top"| * {{Esc|Češka}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Litvanija}} * {{Esc|Malta}} * {{Esc|Poljska}} * {{Esc|San Marino}} | valign="top"| * {{Esc|Austrija}} * {{Esc|Mađarska}} * {{Esc|Izrael}}{{ref|a|1}} * {{Esc|Moldavija}} * {{Esc|Rumunija}}{{ref|b|2}} * {{Esc|Švicarska}} |} === Činovi === [[Datoteka:Justin Timberlake Cannes 2013.jpg|mini|150px|Justin Timberlake izveo je pjesmu "[[Can't Stop the Feeling!]]"]] Dana 1. maja 2016. objavljeno je da će čin otvaranja prvog polufinala biti Zelmerlöwa izvedba pjesme "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]",<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/05/01/eurovision-2016-sneak-peak-first-rehearsals-inside-globen-arena/139865/|title=Eurovision 2016: Sneak peek of first rehearsals inside Globen Arena|publisher=Wiwibloggs|website=wiwibloggs.com|date=1. 5. 2016|last=Kavaler|first=Ron}}</ref> dok će čin otvaranja drugog polufinala biti komični mjuzikl [[Matheson Bayley|Mathesona Bayleyja]] pod nazivom "That's Eurovision" (doslovno "To je Eurovizija") u izvedbi Zelmerlöwa i Petre Mede. Slično početnim ceremonijama počev od [[Eurosong 2013.|Eurosonga 2013]], potvrđeno je da će čin otvaranja finala također biti parada [[zastava]] finalista. Tematika čina bila je počast švedskom [[Modni dizajn|modnom dizajnu]] i [[Dance-muzika|dance-muzici]]. Učesnici su predstavljeni tako što su zastave finalista projektirane na modele koji su hodali po [[Modna pista|modnoj pisti]] obučeni u 26 haljina koje je dizajnirala [[Bea Szenfeld]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|title=Så blir öppningsnumret i finalen av Eurovision 2016 – en hyllning till svensk design och dansmusik|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004043/http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|url-status=dead}}</ref> Činovi u pauzi oba polufinala bili su skečevi u koreografiji [[Fredrik Rydman|Fredrika Rydmana]]: "The Grey People" (doslovno "Sivi ljudi") u prvom polufinalu i "Man Meets Machine" (doslovno "Čovjek upoznaje mašinu"). Dana 9. maja, EBU je objavio da će jedan od činova u pauzi biti svjetska premijera nastupa uživo pjesama "[[Can't Stop the Feeling]]" i "[[Rock Your Body]]" [[Justin Timberlake|Justina Timberlakea]].<ref>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Justin Timberlake makes world premiere live performance in the Eurovision Song Contest!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=justin_timberlake_makes_world_premiere_live_performance_in_the_eurovision_song_contest|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=9. 5. 2016|date=9. 5. 2016}}</ref> Bio je prva "globalna megazvijezda" da nastupa u jednom od činova u pauzi.<ref>{{cite web|author=Alice Vincent |url=http://www.telegraph.co.uk/tv/2016/05/14/why-is-justin-timberlake-at-eurovision-and-what-will-he-perform/ |title=Justin Timberlake was too slick and soulless at Eurovision - review |publisher=Telegraph.co.uk |date=15. 5. 2016 |access-date=15. 5. 2016}}</ref> Također je izveden i skeč pod nazivom "Love Love Peace Peace" (doslovno "Ljubav ljubav mir mir") koji je zapravo mješavina prethodnih pjesama s Eurosonga u kojem su se pojavili [[Charlotte Perrelli]], [[Lordi]] i [[Alexander Rybak]], pobjednici [[Eurosong 1999.|Eurosonga 1999]], [[Eurosong 2006.|2006]] i [[Eurosong 2009.|2009]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/bombastiskt-humornummer-driver-med-eurovision-i-eurovision|title=Rybak, tanter och hamsterhjul – bombastiskt humornummer driver med Eurovision|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004039/http://www.svt.se/melodifestivalen/bombastiskt-humornummer-driver-med-eurovision-i-eurovision|url-status=dead}}</ref> Bio je i skeč s [[Lynda Woodruff|Lyndom Woodruff]], koju je glumila [[Sarah Dawn Finer]], a Zelmerlöw je izveo pjesme "Heroes" i "[[Fire in the Rain]]" s njegovog najnovijeg albuma ''[[Perfectly Damaged]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/sa-blir-finalen-i-eurovision-song-contest-2016-minut-for-minut|title=Så blir finalen i Eurovision Song Contest 2016 – minut för minut|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004045/http://www.svt.se/melodifestivalen/sa-blir-finalen-i-eurovision-song-contest-2016-minut-for-minut|url-status=dead}}</ref> Timerlakeova izvedba nije bila prikazana na [[Logo TV]]-u u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. Izvršni nadzornik takmičenja, [[Jon Ola Sand]], objasnio je u interviju za britanske novine ''[[The Guardian]]'', da nastup nisu mogli prikazati zbog problema s autorskim pravima, te je umjesto izvedbe prikazan skeč "The Grey People" s prve polufinalne večeri.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/may/12/how-eurovision-finally-cracked-america-justin-timberlake|title=How Eurovision finally cracked America|last=Qvist|first=Bella|date=15. 5. 2015|website=The Guardian|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=16. 5. 2016}}</ref> == Zemlje učesnice == [[Datoteka:ESC 2016 Semi-Finals.svg|mini|{{legend|#D40000|Učestvovale u prvom polufinalu}} {{legend|#FFAAAA|Automatski se kvalificirale u finale, ali su mogle glasati u prvom polufinalu}} {{legend|#000080|Učestvovale u drugom polufinalu}} {{legend|#99CCFF|Automatski se kvalificirale u finale, ali su mogle glasati u drugom polufinalu}}]] Zainteresovani učesnici mogli su se prijaviti do 15. septembra 2015, a iz takmičenja su se mogli povući do 10. oktobra 2015. bez da snose bilo kakve finansijske sankcije.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Stockholm 2016: How many countries will join us in Stockholm?|url=http://esctoday.com/105590/eurovision-2016-how-many-countries-will-join-us-in-stockholm/|publisher=esctoday.com|access-date=11. 9. 2015|date=10. 9. 2015}}</ref> EBU je prvobitno objavio da će 43 zemlje učestvovati na takmičenju, što je bio identičan broj učesnika kao [[Eurosong 2008.|2008]]. i [[Eurosong 2011.|2011]].<ref name=Participants>{{cite web|first=Paul|last=Jordan|title=43 countries represented in Stockholm!|url=https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=26. 11. 2015|date=26. 11. 2015}}</ref> Međutim, [[Rumunija]] se morala povući s takmičenja 22. aprila 2016, što je smanjilo broj učesnika na 42.<ref name="romanian_disqualification" /> Na ovogodišnje takmičenje vratile su se [[Bosna i Hercegovina]] (nakon trogodišnjeg odsustva), [[Bugarska]] i [[Hrvatska]] (nakon dvogodišnjeg odsustva) i [[Ukrajina]] (nakon jednogodišnjeg odsustva). Nakon gostovanja na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]], [[Australija]] je ponovo pozvana da učestvuje u ovogodišnjem takmičenju jer je njihov nacionalni emiter, SBS, pridruženi član [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]]. Međutim, za razliku od prethodne godine kad se automatski kvalificirala u finale i imala pravo glasanja tokom sve tri večeri, ove godine nastupala je u drugom polufinalu i imala pravo glasanja tokom te i finalne večeri. Portugal se povukao s takmičenja navodeći da im se nacionalni emiter nije dovoljno potrudio promovirati muzičke medije i da im je proces odabira predstavnika za Eurosong loše urađen.<ref name="Portugal">{{cite web|last1=Kiernan|first1=Emma|title=Portuguese websites call for changes to Portugal's 2016 Eurovision selection|url=http://escreporter.com/portuguese-websites-call-changes-2016-eurovision-selection/|publisher=escreporter.com|access-date=19. 7. 2015|date=9. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721191505/http://escreporter.com/portuguese-websites-call-changes-2016-eurovision-selection/|archive-date=21. 7. 2015|url-status=dead}}</ref> Rumunija se morala povući s takmičenja 22. aprila 2016. zbog dugova u iznosu od 16 miliona [[Švicarski franak|švicarskih franaka]].<ref name="romanian_disqualification">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> === Izvođači koji su učestvovali ranije === Sedam izvođača vratilo se na takmičenje. [[Deen]] je ranije predstavljao Bosnu i Hercegovinu [[Eurosong 2004.|2004]]. s pjesmom "[[In The Disco]]" koja mu je donijela 9. mjesto u finalu.<ref>{{cite web |last1=Fuster |first1=Luis |title=Eurovision 2016: Deen and Dalal will sing for Bosnia & Herzegovina |url=https://wiwibloggs.com/2015/11/25/deen-and-dalal-to-represent-bosnia-herzegovina-at-euroivison-2016/108522/ |website=wiwibloggs |access-date=7. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607162149/http://wiwibloggs.com/2015/11/25/deen-and-dalal-to-represent-bosnia-herzegovina-at-euroivison-2016/108522/ |archive-date=7. 6. 2021 |date=25. 11. 2015 |url-status=live}}</ref> [[Kaliopi]] je ranije predstavljala [[Makedonija|Makedoniju]] na [[Eurosong 2012.|Eurosongu 2012]]. s pjesmom "[[Crno i belo]]" koja joj je donijela 13. mjesto u finalu. Također je trebala predstavljati Makedoniju [[Eurosong 1996.|1996]]. s pjesmom "[[Samo ti]]", ali nije prošla kvalifikacijsku rundu.<ref name="Macedonia">{{cite web|last1 = Jordan|first1 = Paul|title = Kaliopi returns for FYR Macedonia!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=kaliopi_returns_for_fyr_macedonia|website = eurovision.tv|access-date = 24. 11. 2015}}</ref> [[Poli Genova]] je predstavljala Bugarsku na Eurosongu 2011. s pjesmom "[[Na inat]]" koja joj je donijela 12. mjesto u drugom polufinalu.<ref name="Bulgaria">{{cite web|last1 = Brey|first1 = Marco|title = Bulgaria: Poli Genova returns to Eurovision|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=190113|website = eurovision.tv|publisher = EBU|access-date = 19. 2. 2016|date = 19. 2. 2016}}</ref> [[Bojan Jovović]], član grupe [[Highway]], ranije je predstavljao [[Srbija i Crna Gora|Srbiju i Crnu Goru]] kao član grupe [[No Name]] [[Eurosong 2005.|2005]]. s pjesmom "[[Zauvijek moja]]" koja im je donijela 7. mjesto u finalu.<ref>{{cite web|title = Montenegro: No Name member Bojan Jovovic joins Highway|url = http://wiwibloggs.com/2015/12/18/montenegro-no-name-member-highway/111425/|website = Eurovision 2016 Predictions, Polls, Odds, Rankings {{!}} wiwibloggs|access-date = 21. 1. 2016|last = Mario}}</ref> [[Ira Losco]] je ranije predstavljala [[Malta|Maltu]] [[Eurosong 2002.|2002]]. s pjesmom "[[7th Wonder]]" koja joj je donijela 2. mjesto u finalu.<ref>{{cite web|title=Ira Losco wins the 2016 Malta Eurovision Song Contest|url=http://www.tvm.com.mt/mt/eurovision/news/ira-losco-wins-the-2016-malta-eurovision-song-contest/|website=tvm.com.mt|publisher=TVM|access-date=23. 1. 2016|date=23. 1. 2016|archive-date=8. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108043024/https://www.tvm.com.mt/mt/eurovision/news/ira-losco-wins-the-2016-malta-eurovision-song-contest/|url-status=dead}}</ref> [[Donny Montell]] je predstavljao Litvaniju na Eurosongu 2012. s pjesmom "[[Love Is Blind (Donny Montell)|Love Is Blind]]" koja mu je donijela 14. mjesto.<ref name="Lithuania">{{cite web|last=Leon|first=Jakov|title=It's Donny Montell for Lithuania!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_donny_montell_for_lithuania|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=12. 3. 2016|date=12. 3. 2016}}</ref> [[Greta Salóme]] i [[Jónsi]] predstavljali su [[Island]] 2012. s pjesmom "[[Never Forget (Greta Salóme i Jónsi)|Never Forget]]" koja im je donijela 20. mjesto u finalu.<ref name="Iceland">{{cite web|last=Escudero|first=Victor|title=Greta Salome to represent Iceland!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=greta_salome_to_represent_iceland|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=20. 2. 2016|date=20. 2. 2016}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === U prvom polufinalu nastupalo je 18 država. Glasati su također mogle Francuska, Španija i Švedska.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Istaknute su države koje su se kvalificirale u finale.<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=We have our first ten finalists|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=50we_have_our_first_ten_finalists|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=10. 5. 2016|date=10. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! #<ref name=semis_draw>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Running order of the Semi-Finals revealed|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=running_order_of_the_semi-finals_revealed|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=8. 4. 2016|date=8. 4. 2016}}</ref> ! Država<ref name=Semi1>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 First Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2123|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=28. 1. 2016}}</ref> ! Jezik ! Izvođač<ref name=Semi1 /> ! Pjesma<ref name=Semi1 /> ! Prijevod ! Plasman<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 - First Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/stockholm-2016/semi-final-1|website=Eurovision|access-date=14. 5. 2016}}</ref> ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Finska}} | [[engleski jezik|engleski]] | [[Sandhja]] | "[[Sing It Away]]" | Samo pjevaj |15. |51 |- | 2. | {{Esc|Grčka}} | engleski, [[grčki jezik|grčki]]{{Ref|c|3}} | [[Argo (grupa)|Argo]] | "[[Utopian Land]]" | Zemlja utopije |16. |44 |- | 3. | {{Esc|Moldavija}} | engleski | [[Lidia Isac]] | "[[Falling Stars (pjesma)|Falling Stars]]" | Zvijezde padalice |17. |33 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 4. | {{Esc|Mađarska}} | engleski | [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | "[[Pioneer (pjesma)|Pioneer]]" | Pionir |4. |197 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 5. | {{Esc|Hrvatska}} | engleski | [[Nina Kraljić]] | "[[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]]" | Svjetionik |10. |133 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 6. | {{Esc|Nizozemska}} | engleski | [[Douwe Bob]] | "[[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]]" | Uspori |5. |197 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 7. | {{Esc|Armenija}} | engleski | [[Iveta Mukučjan]] | "[[LoveWave]]" | Ljubavni talas |2. |243 |- | 8. | {{Esc|San Marino}} | engleski | [[Serhat (pjevač)|Serhat]] | "[[I Didn't Know]]" | Nisam znao |12. |68 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 9. | {{Esc|Rusija}} | engleski | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | Ti si jedina |1. |342 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 10. | {{Esc|Češka}} | engleski | [[Gabriela Gunčíková]] | "[[I Stand (pjesma)|I Stand]]" | Stojim |9. |161 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 11. | {{Esc|Kipar}} | engleski | [[Minus One (grupa)|Minus One]] | "[[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]]" | Alter ego |8. |164 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 12. | {{Esc|Austrija}} | [[francuski jezik|francuski]] | [[Zoë (austrijska pjevačica)|Zoë]] | "[[Loin d'ici]]" | Daleko odavde |7. |170 |- | 13. | {{Esc|Estonija}} | engleski | [[Jüri Pootsmann]] | "[[Play (Jüri Pootsmann)|Play]]" | Pusti |18. |24 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 14 | {{Esc|Azerbejdžan}} | engleski | [[Samra Rahimli|Samra]] | "[[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]]" | Čudo |6. |185 |- | 15. | {{Esc|Crna Gora}} | engleski | [[Highway]] | "[[The Real Thing (Highway)|The Real Thing]]" | Prava stvar |13. |60 |- | 16. | {{Esc|Island}} | engleski | [[Greta Salóme Stefánsdóttir|Greta Salóme]] | "[[Hear Them Calling]]" | Čuj ih kako dozivaju |14. |51 |- | 17. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[bosanski jezik|bosanski]] | [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] i [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] i [[Jasmin Fazlić Jala|Jala]] | "[[Ljubav je]]" |– |11. |104 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 18. | {{Esc|Malta}} | engleski | [[Ira Losco]] | "[[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]]" | Hodati po vodi |3. |209 |} === Drugo polufinale === U drugom polufinalu nastupalo je 18 država. Glasati su također mogle Njemačka, Italija i Ujedinjeno Kraljevstvo.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=ESC'16: Big 5 & Sweden Will Perform in the Semi Finals|url=http://eurovoix.com/2015/09/23/esc16-big-5-sweden-will-perform-in-the-semi-finals/|publisher=eurovoix.com|access-date=23. 9. 2015|date=23. 9. 2015}}</ref> Planirano je da u drugom polufinalu nastupa i Rumunija, ali se morala povući zbog dugova tako da su sve države koje su trebale nastupati 13. pa nadalje pomjerene za jedno mjesto.<ref name="romanian_disqualification" /> Istaknute su države koje su se kvalificirale u finale.<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=10 more finalists through to the Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=10_more_finalists_through_to_the_grand_final|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=12. 5. 2016|date=12. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! #<ref name=semis_draw /> ! Država<ref name=Semi2>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Second Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2133|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=28. 1. 2016}}</ref> ! Jezik ! Izvođač<ref name=Semi2 /> ! Pjesma<ref name=Semi2 /> ! Prijevod ! Plasman<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 - Second Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/stockholm-2016/semi-final-2|website=Eurovision|access-date=14. 5. 2016}}</ref> ! Bodovi |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 1. | {{Esc|Latvija}} | engleski | [[Justs Sirmais|Justs]] | "[[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]]" | Otkucaj srca |8. |132 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 2. | {{Esc|Poljska}} | engleski | [[Michał Szpak]] | "[[Color of Your Life]]" | Boja tvog života |6. |151 |- | 3. | {{Esc|Švicarska}} | engleski | [[Rykka]] | "[[The Last of Our Kind]]" | Posljednji naše vrste |18. |28 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 4. | {{Esc|Izrael}} | engleski | [[Hovi Star]] | "[[Made of Stars]]" | Stvoreni od zvijezda |7. |147 |- | 5. | {{Esc|Bjelorusija}} | engleski | [[Aleksandar Ivanov (pjevač)|Ivan]] | "[[Help You Fly]]" | Pomoći ću ti letjeti |12. |84 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 6. | {{Esc|Srbija}} | engleski | [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | "[[Goodbye (Shelter)]]" | Doviđenja (Sklonište) |10. |105 |- | 7. | {{Esc|Irska}} | engleski | [[Nicky Byrne]] | "[[Sunlight (pjesma Nickyja Byrnea)|Sunlight]]" | Sunčev zrak |15. |46 |- | 8. | {{nowrap|{{Esc|Makedonija}}}} | [[makedonski jezik|makedonski]] | [[Kaliopi]] | "[[Dona (pjesma)|Dona]]" (Дона) |– |11. |88 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 9. | {{Esc|Litvanija}} | engleski | [[Donny Montell]] | "[[I've Been Waiting for This Night]]" | Čekao sam ovu noć |4. |222 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 10. | {{Esc|Australija}} | engleski | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | Zvuk tišine |1. |330 |- | 11. | {{Esc|Slovenija}} | engleski | [[ManuElla]] | "[[Blue and Red]]" | Plavo i crveno |14. |57 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 12. | {{Esc|Bugarska}} | engleski, [[bugarski jezik|bugarski]] | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | Da je ljubav zločin |5. |220 |- | 13. | {{Esc|Danska}} | engleski | [[Lighthouse X]] | "[[Soldiers of Love (Lighthouse X)|Soldiers of Love]]" | Vojnici ljubavi |17. |34 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 14. | {{Esc|Ukrajina}} | engleski, [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]] | [[Jamala]] | "[[1944 (pjesma)|1944]]" |– |2. |287 |- | 15. | {{Esc|Norveška}} | engleski | [[Agnete Johnsen|Agnete]] | "[[Icebreaker (pjesma)|Icebreaker]]" | Ledolomac |13. |63 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 16. | {{Esc|Gruzija}} | engleski | [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | "[[Midnight Gold]]" | Ponoćno zlato |9. |123 |- | 17. | {{Esc|Albanija}} | engleski | [[Eneda Tarifa]] | "[[Fairytale (Eneda Tarifa)|Fairytale]]" | Bajka |16. |45 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 18. | {{Esc|Belgija}} | engleski | [[Laura Tesoro]] | "[[What's the Pressure]]" | Čemu pritisak |3. |274 |} === Finale === Redoslijed finala predstavljen je nakon što je završena konferencija za novinare drugog polufinala.<ref>{{cite web|title=Running order for Grand Final revealed|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=113running_order_for_grand_final_revealed|website=Eurovision.tv|access-date=13. 5. 2016}}</ref> Pobjednik je istaknut zlatnom bojom. {| class="sortable wikitable" |- ! # ! Država<ref name=grandfinal /> ! Jezik ! Izvođač<ref name=grandfinal>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=2. 2. 2016}}</ref> ! Pjesma<ref name=grandfinal /> ! Prijevod ! Plasman ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Belgija}} | engleski | [[Laura Tesoro]] | "[[What's the Pressure]]" | Čemu pritisak | 10. | 181 |- | 2. | {{Esc|Češka}} | engleski | [[Gabriela Gunčíková]] | "[[I Stand (pjesma)|I Stand]]" | Stojim | 25. | 41 |- | 3. | {{Esc|Nizozemska}} | engleski | [[Douwe Bob]] | "[[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]]" | Uspori | 11. | 153 |- | 4. | {{nowrap|{{Esc|Azerbejdžan}}}} | engleski | [[Samra Rahimli|Samra]] | "[[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]]" | Čudo | 17. | 117 |- | 5. | {{Esc|Mađarska}} | engleski | [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | "[[Pioneer (pjesma)|Pioneer]]" | Pionir | 19. | 108 |- | 6. | {{Esc|Italija}} | [[italijanski jezik|italijanski]], engleski | [[Francesca Michielin]] | "[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]" | {{nowrap|Nijedan stepen razdvajanja}} | 16. | 124 |- | 7. | {{Esc|Izrael}} | engleski | [[Hovi Star]] | "[[Made of Stars]]" | Stvoreni od zvijezda | 14. | 135 |- | 8. | {{Esc|Bugarska}} | engleski, bugarski | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | Da je ljubav zločin | 4. | 307 |- | 9. | {{Esc|Švedska}} | engleski | [[Frans Jeppsson Wall|Frans]] | "[[If I Were Sorry]]" | Da mi je žao | 5. | 261 |- | 10. | {{Esc|Njemačka}} | engleski | [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie-Lee]] | "[[Ghost (Jamie-Lee Kriewitz)|Ghost]]" | Duh | 26. | 11 |- | 11. | {{Esc|Francuska}} | francuski, engleski | [[Amir Haddad|Amir]] | "[[J'ai cherché]]" | Tražio sam | 6. | 257 |- | 12. | {{Esc|Poljska}} | engleski | [[Michał Szpak]] | "[[Color of Your Life]]" | Boja tvog života | 8. | 229 |- | 13. | {{Esc|Australija}} | engleski | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | Zvuk tišine | 2. | 511 |- | 14. | {{Esc|Kipar}} | engleski | [[Minus One (grupa)|Minus One]] | "[[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]]" | Alter ego | 21. | 96 |- | 15. | {{Esc|Srbija}} | engleski | [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | "[[Goodbye (Shelter)]]" | Doviđenja (Sklonište) | 18. | 115 |- | 16. | {{Esc|Litvanija}} | engleski | [[Donny Montell]] | {{nowrap|"[[I've Been Waiting for This Night]]"}} | Čekao sam ovu noć | 9. | 200 |- | 17. | {{Esc|Hrvatska}} | engleski | [[Nina Kraljić]] | "[[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]]" | Svjetionik | 23. | 73 |- | 18. | {{Esc|Rusija}} | engleski | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | Ti si jedina | 3. | 491 |- | 19. | {{Esc|Španija}} | engleski | [[Barei (pjevačica)|Barei]] | "[[Say Yay!]]" | Kaži da! | 22. | 77 |- | 20. | {{Esc|Latvija}} | engleski | [[Justs Sirmais|Justs]] | "[[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]]" | Otkucaj srca | 15. | 132 |- style="font-weight: bold; background: gold;" | 21. | {{Esc|Ukrajina}} | engleski, krimskotatarski | [[Jamala]] | "[[1944 (pjesma)|1944]]" |– | 1. | 534 |- | 22. | {{Esc|Malta}} | engleski | [[Ira Losco]] | "[[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]]" | Hodati po vodi | 12. | 153 |- | 23. | {{Esc|Gruzija}} | engleski | [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | "[[Midnight Gold]]" | Ponoćno zlato | 20. | 104 |- | 24. | {{Esc|Austrija}} | [[francuski jezik|francuski]] | [[Zoë (austrijska pjevačica)|Zoë]] | "[[Loin d'ici]]" | Daleko odavde | 13. | 151 |- | 25. | {{Esc|UK|link=Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu}} | engleski | [[Joe i Jake|Joe & Jake]] | "[[You're Not Alone (Joe i Jake)|You're Not Alone]]" | Nisam sama | 24. | 62 |- | 26. | {{Esc|Armenija}} | engleski | [[Iveta Mukučjan]] | "[[LoveWave]]" | Ljubavni talas | 7. | 249 |} == Bodovna lista == Podebljane su države koje su dodijelile svih 24 boda (po 12 bodova profesionalnog žirija i publike). === Prvo polufinale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u 1. PF<ref>{{cite web|title=2016 First Semi-Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2123#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Rusija}} | 194 | {{Esc|Malta}} | 155 |- | 2. | {{Esc|Austrija}} | 133 | {{Esc|Rusija}} | 148 |- | 3. | {{Esc|Mađarska}} | 119 | {{Esc|Armenija}} | 127 |- | 4. | {{Esc|Armenija}} | 116 | {{Esc|Češka}} | 120 |- | 5. | {{Esc|Nizozemska}} | 95 | {{Esc|Nizozemska}} | 102 |- | 6. | {{Esc|Kipar}} | 93 | {{Esc|Azerbejdžan}} | 92 |- | 7. | {{Esc|Azerbejdžan}} | 93 | {{Esc|Hrvatska}} | 80 |- | 8. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | 78 | {{Esc|Mađarska}} | 78 |- | 9. | {{Esc|Malta}} | 54 | {{Esc|Kipar}} | 71 |- | 10. | {{Esc|Hrvatska}} | 53 | {{Esc|Crna Gora}} | 46 |- | 11. | {{Esc|San Marino}} | 49 | {{Esc|Austrija}} | 37 |- | 12. | {{Esc|Češka}} | 41 | {{Esc|Finska}} | 35 |- | 13. | {{Esc|Island}} | 24 | {{Esc|Island}} | 27 |- | 14. | {{Esc|Grčka}} | 22 | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | 26 |- | 15. | {{Esc|Finska}} | 16 | {{Esc|Moldavija}} | 24 |- | 16. | {{Esc|Estonija}} | 15 | {{Esc|Grčka}} | 22 |- | 17. | {{Esc|Crna Gora}} | 14 | {{Esc|San Marino}} | 19 |- | 18. | {{Esc|Moldavija}} | 9 | {{Esc|Estonija}} | 9 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| {{legenda|#FFFFFF|Glasovi žirija|boja_linije=#AAAAAA}}{{legenda|#A4D1EF|Glasovi publike|boja_linije=#AAAAAA}}</td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] |- ! rowspan="36" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Finska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 51 | 35 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || 2 || 8 || || || 7 || || 2 || || || || || || 5 || || 3 || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 16 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 1 || || || || || || || || || 7 || || || 2 || || || || || 6 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Grčka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 44 | 22 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || 3 || || 7 || || 3 || || || 6 || 3 || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 22 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || 7 || || 3 || || '''12''' || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Moldavija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 33 | 24 || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 6 || || 6 || || || || || 5 || || || || 4 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 9 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 5 || || 2 || || || || || || || || 2 || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Mađarska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''197''' | 78 || || 7 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 3 || || || 4 || '''12''' || 6 || || 5 || 8 || 1 || 2 || 4 || || 5 || 10 || |-style="background:#A4D1EF;" | 119 || 4 || 7 || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 6 || 6 || 7 || 6 || 6 || 6 || 8 || 5 || 7 || 6 || 6 || 1 || 8 || 7 || 5 || 4 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Hrvatska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''133''' | 80 || 5 || || 5 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || 2 || 1 || 1 || 6 || 7 || 7 || 3 || || 7 || 7 || 5 || || 6 || || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 53 || 2 || 4 || 2 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 3 || || 4 || 2 || 1 || 6 || || || 8 || || '''12''' || || 1 || 2 || 1 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Nizozemska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''197''' | 102 || '''12''' || 1 || 4 || 6 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || '''12''' || || 10 || || 6 || '''12''' || || 2 || '''12''' || 1 || || 8 || 4 || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | 95 || 6 || 2 || || 6 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || 6 || || 3 || 4 || 10 || 10 || 4 || || 10 || || 7 || 4 || 6 || 10 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Armenija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''243''' | 127 || 7 || 10 || 10 || 5 || 5 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || || 10 || 5 || 2 || || '''12''' || 5 || 7 || '''12''' || 3 || '''12''' || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 116 || 1 || 8 || 8 || 2 || 3 || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || '''12''' || '''12''' || 7 || 4 || 1 || || 3 || 3 || 3 || 4 || '''12''' || 10 || 3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| San Marino | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 68 | 19 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 3 || || || 10 || 6 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 49 || 3 || 6 || 4 || 5 || || 4 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 5 || 4 || 10 || 2 || 1 || || 5 || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Rusija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''342''' | 148 || 6 || '''12''' || '''12''' || 10 || 6 || 1 || 7 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || 8 || 1 || '''12''' || 8 || 10 || 8 || 10 || 2 || 8 || '''12''' |-style="background:#A4D1EF;" | '''194''' || 8 || 10 || 10 || 10 || 10 || 8 || '''12''' || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 10 || 7 || '''12''' || '''12''' || 10 || '''12''' || 7 || '''12''' || 8 || 8 || 8 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Češka''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''161''' | 120 || 10 || || 8 || 8 || '''12''' || 4 || 5 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 10 || 6 || 2 || 4 || 8 || '''12''' || 3 || 1 || 6 || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 41 || || 3 || 3 || 3 || 4 || 2 || 2 || 2 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || || 3 || 1 || || 4 || 2 || 3 || 7 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Kipar''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''164''' | 71 || || 8 || 7 || 2 || 10 || 10 || || 8 || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || 1 || || 8 || 4 || 1 || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 93 || 7 || '''12''' || || 7 || 2 || 3 || 8 || 5 || 8 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || 6 || 1 || 5 || 5 || 2 || 6 || 5 || 3 || 2 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Austrija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''170''' | 37 || 3 || 2 || || || || 6 || || || || 5 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 4 || || 1 || '''12''' || || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 133 || 10 || 5 || 7 || 8 || 7 || 10 || 5 || 3 || 10 || 5 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || 6 || || 8 || 6 || 1 || 10 || '''12''' || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Estonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 24 | 9 || 1 || || 2 || || || || || || 2 || || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || || 2 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 15 || '''12''' || || 1 || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Azerbejdžan''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''185''' | 92 || 2 || 5 || || 7 || 3 || 7 || || 6 || 10 || 3 || 4 || 4 || 7 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 3 || 6 || || 7 || 5 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 93 || || || '''12''' || '''12''' || || || || 10 || 7 || 10 || 8 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 7 || 10 || 10 || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Crna Gora | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 60 | 46 || || 6 || || || || || 10 || 10 || 3 || || || || || 7 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 3 || 7 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 14 || || || || || 6 || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 8 || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Island | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 51 | 27 || 4 || || || 1 || 1 || || || 7 || || 4 || 1 || 3 || 4 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 2 || |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || 5 || || || || || || || 1 || || || || 3 || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 3 || || 4 || 5 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bosna i Hercegovina | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 104 | 26 || || || 1 || || 4 || || 1 || 2 || || 2 || || || || 10 || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 78 || || || || || '''12''' || 7 || 1 || 4 || || 7 || || '''12''' || || 5 || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 6 || || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Malta''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''209''' | '''155''' || 8 || 4 || 6 || '''12''' || 7 || 8 || '''12''' || 5 || 8 || 8 || 8 || '''12''' || 8 || 4 || 10 || 6 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || 7 || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 54 || || 1 || 5 || 4 || 1 || 1 || 8 || || 2 || 1 || 5 || || 2 || 10 || 4 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u prvom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 5 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || '''Azerbejdžan''', Kipar, Grčka, Moldavija, Švedska |- | rowspan="2" | 4 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Malta, Crna Gora, '''Rusija''', Španija |- | {{Esccnty|Nizozemska|g=2016}} || Estonija, Finska, Island, San Marino |- | 3 | {{Esccnty|Malta|g=2016}} || Armenija, Austrija, Mađarska |- | 2 | {{Esccnty|Češka|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Hrvatska |- |rowspan="4" | 1 | {{Esccnty|Austrija|g=2016}} || Francuska |- | {{Esccnty|Hrvatska|g=2016}} || Nizozemska |- | {{Esccnty|Mađarska|g=2016}} || Češka |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u prvom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 6 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || Armenija, '''Azerbejdžan''', Estonija, Island, Malta, San Marino |- | rowspan="2" | 4 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Češka, Francuska, Nizozemska, '''Rusija''' |- | {{Esccnty|Bosna i Hercegovina|g=2016}} || Austrija, Hrvatska, Crna Gora, Švedska |- | 2 | {{Esccnty|Azerbejdžan|g=2016}} || Mađarska, Moldavija |- | rowspan="5" | 1 | {{Esccnty|Austrija|g=2016}} || Španija |- | {{Esccnty|Hrvatska|g=2016}} || Bosna i Hercegovina |- | {{Esccnty|Kipar|g=2016}} || Grčka |- | {{Esccnty|Estonija|g=2016}} || Finska |- | {{Esccnty|Grčka|g=2016}} || Kipar |} === Drugo polufinale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u 2. PF<ref>{{cite web|title=2016 Second Semi-Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2133#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Ukrajina}} | 152 | {{Esc|Australija}} | 188 |- | 2. | {{Esc|Australija}} | 142 | {{Esc|Belgija}} | 139 |- | 3. | {{Esc|Belgija}} | 135 | {{Esc|Ukrajina}} | 135 |- | 4. | {{Esc|Poljska}} | 131 | {{Esc|Izrael}} | 127 |- | 5. | {{Esc|Bugarska}} | 122 | {{Esc|Litvanija}} | 104 |- | 6. | {{Esc|Litvanija}} | 118 | {{Esc|Bugarska}} | 98 |- | 7. | {{Esc|Latvija}} | 68 | {{Esc|Gruzija}} | 84 |- | 8. | {{Esc|Makedonija}} | 54 | {{Esc|Latvija}} | 64 |- | 9. | {{Esc|Bjelorusija}} | 52 | {{Esc|Srbija}} | 55 |- | 10. | {{Esc|Srbija}} | 50 | {{Esc|Slovačka}} | 45 |- | 11. | {{Esc|Gruzija}} | 39 | {{Esc|Makedonija}} | 34 |- | 12. | {{Esc|Albanija}} | 35 | {{Esc|Bjelorusija}} | 32 |- | 13. | {{Esc|Norveška}} | 34 | {{Esc|Norveška}} | 29 |- | 14. | {{Esc|Irska}} | 31 | {{Esc|Švicarska}} | 25 |- | 15. | {{Esc|Danska}} | 24 | {{Esc|Poljska}} | 20 |- | 16. | {{Esc|Izrael}} | 20 | {{Esc|Irska}} | 15 |- | 17. | {{Esc|Slovačka}} | 8 | {{Esc|Danska}} | 10 |- | 18. | {{Esc|Švicarska}} | 3 | {{Esc|Albanija}} | 10 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| {{legenda|#FFFFFF|Glasovi žirija|boja_linije=#AAAAAA}}{{legenda|#A4D1EF|Glasovi publike|boja_linije=#AAAAAA}}</td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="36" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Latvija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''132''' | 64 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 6 || 7 || || || 4 || 2 || 7 || || 10 || || 3 || 6 || 2 || 5 || 1 || || 5 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 68 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || || || 5 || || 7 || 7 || '''12''' || 5 || || || 2 || 3 || 3 || 8 || || 3 || 3 || || 5 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Poljska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''151''' | 20 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 1 || || || 3 || || 3 || || || 1 || 4 || 3 || 2 || || || 3 || |-style="background:#A4D1EF;" | 131 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 6 || 6 || 1 || 10 || 1 || 7 || || 4 || 6 || 6 || '''12''' || 10 || 7 || || '''12''' || '''12''' || 10 || 10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Švicarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 28 | 25 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || 5 || || || 1 || 7 || || 2 || || || 7 || || 1 || 1 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Izrael''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''147''' | 127 || 2 || 8 || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 7 || 7 || 6 || 6 || 10 || 4 || 5 || 5 || 7 || 5 || 6 || 4 || 10 || '''12''' || 8 || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 20 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || 2 || || || 6 || || 2 || || 2 || 1 || 1 || || 1 || 2 || || 2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bjelorusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 84 | 32 || 1 || 4 || 1 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || || || 6 || 2 || 6 || || 5 || || || || || 2 || || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 52 || 7 || 8 || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 2 || || 6 || || || 4 || 1 || 10 || || 6 || || || || 1 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Srbija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''105''' | 55 || 5 || 1 || 3 || || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || || 3 || || 8 || || 3 || || || 8 || 2 || || 5 || |-style="background:#A4D1EF;" | 50 || || || '''12''' || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || 2 || '''12''' || 5 || || || || 2 || || || 1 || 6 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Irska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 46 | 15 || || || || 2 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 4 || 2 || 3 || || || || || 2 || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 31 || 1 || 2 || 2 || 1 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || 7 || || || 4 || || 2 || || || 4 || || || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Makedonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 88 | 34 || || || || 8 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 2 || || || || || || || '''12''' || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 54 || || || 4 || 2 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 4 || 10 || 8 || || || || || '''12''' || || || 2 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Litvanija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''222''' | 104 || '''12''' || 3 || 8 || 4 || 10 || 5 || 3 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 1 || 3 || 10 || 8 || 8 || 1 || || 3 || 3 || 1 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 118 || 10 || 3 || || 5 || 10 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || || 3 || 7 || 6 || '''12''' || 10 || 4 || 8 || 4 || 4 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Australija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''330''' | '''188''' || 8 || 10 || '''12''' || '''12''' || 8 || 4 || 6 || 4 || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || '''12''' || '''12''' || '''12''' || '''12''' || 8 || 10 || '''12''' || 7 || '''12''' || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 142 || 8 || 10 || 6 || '''12''' || 7 || 7 || 8 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 7 || 8 || 7 || 8 || 4 || 6 || 10 || 10 || 3 || 6 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Slovenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 53 | 45 || 3 || || || || || 6 || 8 || 7 || 1 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || || || 6 || 7 || || 6 || |-style="background:#A4D1EF;" | 8 || || || || || || 4 || || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 1 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Bugarska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''220''' | 98 || 7 || 5 || 4 || 3 || 4 || 2 || 10 || 8 || 2 || 8 || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || || 10 || || 7 || 6 || 4 || || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 122 || 3 || 4 || 3 || 10 || 8 || 8 || 5 || 8 || 3 || 10 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || 5 || 6 || 5 || 7 || 7 || 7 || 7 || 8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Danska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 34 | 10 || || || || || 3 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || 3 || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || 2 || 1 || 1 || 4 || || || 3 || || || 1 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 5 || || 2 || 5 || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Ukrajina''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''287''' | 132 || 10 || '''12''' || 5 || 10 || 7 || 10 || || 10 || 8 || || 8 || 4 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || '''12''' || 5 || 5 || 6 || 10 || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | '''152''' || '''12''' || '''12''' || 5 || 7 || '''12''' || 6 || 4 || 6 || 10 || 3 || 8 || '''12''' || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || '''12''' || 5 || 6 || 8 || '''12''' || 3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Norveška | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 63 | 29 || || || 2 || || 6 || || || || 4 || 5 || || || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || 4 || || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 34 || || || || || 3 || 3 || || 2 || 2 || || 2 || 1 || 10 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Gruzija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''123''' | 39 || 5 || 7 || || || 2 || 2 || || || 8 || || 1 || || || 8 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 5 || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 84 || 6 || 7 || || 5 || 2 || 3 || 1 || 1 || 10 || || || 7 || || 4 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 8 || 10 || 7 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Albanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 45 | 10 || || || || || || 8 || || || || || || 2 || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 35 || || || 10 || || || || || '''12''' || || || 3 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || 8 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Belgija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''274''' | 139 || 4 || 2 || 7 || 6 || '''12''' || || '''12''' || 3 || 5 || '''12''' || '''12''' || 10 || 8 || 10 || 7 || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 4 || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 135 || 6 || 6 || 8 || 8 || 4 || 10 || 6 || 5 || 4 || '''12''' || 7 || 10 || '''12''' || 3 || 7 || 4 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 5 || 4 |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u drugom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 9 | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || Belgija, Bugarska, Danska, '''Izrael''', Italija, Litvanija, Norveška, Švicarska, Ukrajina |- | 4 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Bjelorusija, Irska, Slovenija |- |rowspan="2" | 2 | {{Esccnty|Makedonija|g=2016}} || '''Albanija''', '''Srbija''' |- | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || '''Gruzija''', '''Poljska''' |- |rowspan="4" | 1 | {{Esccnty|Gruzija|g=2016}} || Ujedinjeno Kraljevstvo |- | {{Esccnty|Izrael|g=2016}} || Njemačka |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Latvija |- | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Makedonija |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u drugom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 6 | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Bjelorusija, Bugarska, '''Gruzija''', Italija, Latvija, '''Poljska''' |- | rowspan="2" | 3 | {{Esccnty|Poljska|g=2016}} || Belgija, Njemačka, Ukrajina |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Irska, Norveška, Ujedinjeno Kraljevstvo |- | rowspan="3" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Danska |- | {{Esccnty|Makedonija|g=2016}} || '''Albanija''', '''Srbija''' |- | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Slovenija, Švicarska |- | rowspan="3" | 1 | {{Esccnty|Albanija|g=2016}} || Makedonija |- | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || '''Izrael''' |- | {{Esccnty|Latvija|g=2016}} || Litvanija |} === Finale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u finalu<ref>{{cite web|title=2016 Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Rusija}} | 361 | {{Esc|Australija}} | 320 |- | 2. | {{Esc|Ukrajina}} | 323 | {{Esc|Ukrajina}} | 211 |- | 3. | {{Esc|Poljska}} | 222 | {{Esc|Francuska}} | 148 |- | 4. | {{Esc|Australija}} | 191 | {{Esc|Malta}} | 137 |- | 5. | {{Esc|Bugarska}} | 180 | {{Esc|Rusija}} | 130 |- | 6. | {{Esc|Švedska}} | 139 | {{Esc|Belgija}} | 130 |- | 7. | {{Esc|Armenija}} | 134 | {{Esc|Bugarska}} | 127 |- | 8. | {{Esc|Austrija}} | 120 | {{Esc|Izrael}} | 124 |- | 9. | {{Esc|Francuska}} | 109 | {{Esc|Švedska}} | 122 |- | 10. | {{Esc|Litvanija}} | 96 | {{Esc|Armenija}} | 115 |- | 11. | {{Esc|Srbija}} | 80 | {{Esc|Nizozemska}} | 114 |- | 12. | {{Esc|Azerbejdžan}} | 73 | {{Esc|Litvanija}} | 104 |- | 13. | {{Esc|Latvija}} | 63 | {{Esc|Italija}} | 90 |- | 14. | {{Esc|Mađarska}} | 56 | {{Esc|Gruzija}} | 80 |- | 15. | {{Esc|Kipar}} | 53 | {{Esc|Latvija}} | 69 |- | 16. | {{Esc|Belgija}} | 51 | {{Esc|Španija}} | 67 |- | 17. | {{Esc|Nizozemska}} | 39 | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 54 |- | 18. | {{Esc|Italija}} | 34 | {{Esc|Mađarska}} | 52 |- | 19. | {{Esc|Hrvatska}} | 33 | {{Esc|Azerbejdžan}} | 44 |- | 20. | {{Esc|Gruzija}} | 24 | {{Esc|Kipar}} | 43 |- | 21. | {{Esc|Malta}} | 16 | {{Esc|Češka}} | 41 |- | 22. | {{Esc|Izrael}} | 11 | {{Esc|Hrvatska}} | 40 |- | 23. | {{Esc|Njemačka}} | 10 | {{Esc|Srbija}} | 35 |- | 24. | {{Esc|Španija}} | 10 | {{Esc|Austrija}} | 31 |- | 25. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 8 | {{Esc|Poljska}} | 7 |- | 26. | {{Esc|Češka}} | 0 | {{Esc|Njemačka}} | 1 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| <div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#FFFFFF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi žirija</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#A4D1EF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi publike</div></td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="26" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Belgija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 181 | 130 || || 4 || '''12''' || 5 || || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || 2 || 8 || || || || 10 || 5 || || || 3 || '''12''' || 6 || || || 5 || 4 || || || 3 || 4 || 5 || || || || || 8 || || || 10 || 10 || |-style="background:#A4D1EF;" | 51 || || || '''12''' || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 8 || || || 4 || || || || || 3 || || 1 || || || || 4 || || || || '''12''' || 2 || || || || 5 || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Češka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 41 | 41|| || 1 || || 4 || || || 1 || 6 || || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || || || || || 2 || 5 || 2 || || || || || || || || || || || 4 || || || || || || 3 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 0 || || || |||| || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Nizozemska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 153 | 114 || || || 3 || || || || 4 || || 2 || || || 7 || 7 || 6 || 10 || 7 || || 4 || || 6 || '''12''' || 8 || || 4 || 3 || || 2 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || || || 4 || 5 || 1 || 3 || 5 || 5 || || |- style="background:#A4D1EF;" | 39 || || || || 6 || || || 10 || || || || || || 7 || || || || || 3 || || 2 || 6 || || || || || || || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || 2 || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Azerbejdžan | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 117 | 44 || || || || || style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || 1 || || || 2 || || || || || || || || 1 || 7 || || || || || || || 1 || || || || 1 || || || 10 || || || || 2 || 10 || || 7 || |-style="background:#A4D1EF;" | 73 || || || || || style="background:#AAAAAA;" | || 8 || || 8 || 1 || || || 6 || || || || || 7 || || || || 1 || || 2 || || 3 || || || 6 || 8 || 7 || || || || 6 || || || || || || || 10 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Mađarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 108 | 52 || 1 || || || || 4 || || || || || 5 || 4 || 10 || || || || || || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || 7 || || || || 1 || 2 || || 3 || 10 || || || 2 || |-style="background:#A4D1EF;" | 56 || 1 || 3 || || || 7 || 3 || || 1 || || 3 || 4 || 3 || || || || || 2 || || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 2 || || 5 || || 3 || || || 6 || || 1 || 10 || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Italija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 124 | 90 || 8 || || || || || || 10 || || || 3 || 3 || || || || 2 || '''12''' || || 3 || || || || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 8 || || || 6 || '''12''' || || || 10 || || || 5 || || 2 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 34 || 10 || || || || || || || || || || || || || || || || || 1 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 1 || 7 || || 4 || || || || || || || 1 || 3 || || 7 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Izrael | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 135 | 124 || 3 || || 10 || || 3 || || 2 || || || 7 || 5 || || 2 || || 7 || || 3 || '''12''' || || || || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 2 || 6 || 5 || 1 || || || 7 || 3 || 7 || || || 7 || 2 || 1 || || 8 || 6 || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 11 || || || || || 6 || || || || 2 || || || || || || || 3 || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bugarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 307 | 127 || 4 || 7 || 8 || || 8 || 1 || 6 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 6 || || || 10 || || || || || || 10 || 7 || || 1 || 2 || 10 || 10 || || 2 || || 8 || 3 || || || 4 || 10 || || || 1 || 1 || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 180 || 8 || || 10 || 5 || 8 || 4 || 5 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || '''12''' || 5 || || || 4 || 5 || 3 || 4 || 7 || 4 || || 5 || 7 || 7 || 1 || || 10 || 8 || 2 || 5 || 1 || 5 || 3 || || 3 || 8 || 2 || '''12''' || 4 || || 2 || 8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Švedska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 261 | 122 || || || || 8 || || 8 || || || || || || '''12''' || 4 || '''12''' || '''12''' || 5 || 6 || 10 || || 4 || 6 || 5 || || 2 || 8 || || || || 6 || || 10 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 4 || |-style="background:#A4D1EF;" | 139 || 3 || 2 || || 7 || || 2 || 1 || || 3 || 7 || 1 || 2 || '''12''' || 10 || 10 || 2 || || 8 || || 7 || '''12''' || 2 || || || 7 || 7 || || || || || 2 || 7 || 10 || 2 || 4 || 1 || 5 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || 1 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Njemačka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 11 | 1 || || || || || || || || || || || || || || || || || 1 || style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 10 || || || || 2 || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 8 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Francuska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 257 | 148 || 10 || '''12''' || 6 || 7 || || || 8 || 7 || || 8 || 7 || 5 || || 1 || 1 ||style="background:#AAAAAA;"| || 4 || || 6 || || 2 || 3 || 8 || 7 || || 1 || || 6 || || 5 || 5 || || 1 || 7 || || || || 7 || 8 || || || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | 109 || || 7 || 7 || 1 || 4 || || 8 || 4 || || 2 || 6 || || 2 || 2 || 3 || style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || 1 || 5 || || '''12''' || 5 || || 3 || || 2 || 6 || 1 || 4 || 1 || || 3 || || || || 10 || 3 || 3 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Poljska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 229 | 7 || || || || || 2 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || 1 || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 222 || 5 || 1 || || '''12''' || 3 || 6 || '''12''' || || 6 || 4 || 2 || 7 || 5 || 1 || 5 || 7 || 4 || 10 || 3 || 8 || 10 || 10 || 4 || 10 || 5 || 6 || 2 || || || || 10 || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 7 || || 4 || 5 || 10 || 5 || 8 || 10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Australija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 511 | '''320''' || '''12''' || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || 7 || 6 || '''12''' || 10 || 8 || '''12''' || 10 || || 10 || 10 || 8 || 6 || 8 || 6 || 7 || '''12''' || 10 || || 10 || 6 || 5 || '''12''' || 8 || 3 || 10 || 4 || '''12''' || 10 || 10 || 2 || || 6 || 6 || 8 || '''12''' || '''12''' || 5 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 191 || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || 2 || 1 || 4 || 3 || 5 || 5 || 5 || 1 || 10 || 4 || 7 || || 1 || 5 || 5 || 3 || 8 || 6 || 5 || || 6 || 5 || 3 || '''12''' || 5 || || 5 || 8 || 7 || 4 || 5 || 6 || 3 || 4 || '''12''' || 1 || 4 || 6 |- | colspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| <div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#FFFFFF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi žirija</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#A4D1EF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi publike</div></td> ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="26" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Kipar | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 96 | 43 || || 6 || || || || || || || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || || || || 8 || || || || || 1 || || || || 5 || 2 || || || || || 4 || 5 || || || || || || || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 53 || || 6 || || || || || || || 7 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 1 || || || || '''12''' || 5 || || || || 6 || || || || || || || || || 1 || 7 || || 3 || || || || || || 2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Srbija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 115 | 35 || || || || || || || || 8 || 5 || 2 || || || || || || || || || || || || || || || || || 7 || || || 6 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || || || || || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 80 || || || || 4 || || || || '''12''' || || '''12''' || || || || || || || || || || || || || || 4 || || || '''12''' || || || '''12''' || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || || || '''12''' || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Litvanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 200 | 104 || || || 7 || 1 || 5 || 10 || || || 1 || || || 3 || 5 || 5 || 6 || || 5 || 1 || || 3 || || || 1 || || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || || 2 || 2 || || || 8 || || || 2 || 7 || '''12''' || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 96 || 4 || || 1 || || || || || || || || 3 || || 6 || 5 || || || 5 || || || || 4 || '''12''' || || 2 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 2 || || '''12''' || || || 8 || || || || 6 || || 3 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Hrvatska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 73 | 40 || || || 1 || 6 || || || || 4 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 8 || || || || || 2 || || || || 7 || || 3 || || || || 6 || || 1 || || || || || || || || || || || || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 33 || || || || || || || || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || 5 || || || 6 || || || || || || 4 || 8 || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Rusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 491 | 130 || 7 || 2 || || 3 || '''12''' || '''12''' || || 5 || 6 || 6 || '''12''' || || || || || 1 || || || '''12''' || || 8 || || || || 7 || || || 4 || 7 || 8 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 1 || || 4 || 6 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | '''361''' || 7 || '''12''' || 5 || 8 || '''12''' || '''12''' || 6 || 6 || '''12''' || 8 || 10 || 10 || 4 || '''12''' || 8 || 6 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 7 || 8 || 10 || 8 || '''12''' || 8 || 8 || 10 || '''12''' || 10 || 3 || 6 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || '''12''' || 10 || 8 || 8 || 6 || '''12''' || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Španija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 77 | 67 || 6 || 3 || 5 || || 1 || || || || 4 || || || || 1 || || || 3 || || || || 5 || || || 4 || '''12''' || || || || 2 || 8 || || || 7 || 5 || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 10 || || || 2 || || || || || || || || || || || || || 1 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 2 || || 4 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Latvija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 132 | 69 || || || || || || || || || || || || 1 || || 8 || || || 7 || 2 || || 8 || || 1 || 5 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 3 || || || || || || 6 || 3 || || || 7 || || || 3 || 8 || |-style="background:#A4D1EF;" | 63 || || || || || || 5 || || || || || || || || 7 || 2 || || 6 || || || || || 7 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || || || 1 || || || 3 || 5 || 1 || 6 || || || || || || 5 || 3 |- | style="text-align:left; background:gold;" rowspan=2| '''Ukrajina''' | style="text-align:right; background:gold;" rowspan=2| '''534''' | 211 || || || 2 || || 10 || 7 || 3 || '''12''' || || || || || '''12''' || 7 || || || 12 || 7 || 2 || || || || '''12''' || 10 || '''12''' || 8 || '''12''' || || '''12''' || || 3 || 4 || '''12''' || || '''12''' || '''12''' || '''12''' || || || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 323 || 6 || 10 || 8 || 10 || 10 || 10 || 2 || 7 || 10 || 10 || 7 || '''12''' || 3 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 6 || 6 || '''12''' || || 4 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 6 || 4 || 10 || 8 || 7 || 4 || '''12''' || 10 || '''12''' || 7 || 7 || 7 || 7 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Malta | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 153 | 137 || 2 || 8 || || 10 || 6 || 5 || || || 7 || || 6 || 6 || || 2 || 5 || 4 || || || 4 || 10 || 4 || || || 5 || 4 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || '''12''' || || || || 8 || 3 || 10 || || 6 || 7 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 16 || || 5 || 6 || || 5 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Gruzija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 104 | 80 || || 10 || || || || || 7 || || 3 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 5 || || || || || 3 || || 10 || || || || || || || 8 || 5 || 6 || || || || || || 3 || '''12''' |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || || 8 || || || 1 || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || 3 || 2 || 4 || || || || || || || || || || || || || || || 6 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Austrija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 151 | 31 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 5 || || || || || || || || 4 || 8 || || || || || 1 || || || || || || || || || || 8 || || || || 1 || || || || || 4 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 120 || || 4 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 5 || 4 || 6 || || 4 || 1 || 6 || 6 || 8 || || 7 || 1 || 6 || 2 || 1 || 3 || || 4 || 1 || || || 4 || || 6 || || 4 || 8 || || || 6 || 2 || 5 || 10 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Ujedinjeno Kraljevstvo | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 62 | 54 || 5 || || 4 || || || || || || || || || 4 || 3 || 3 || || || || || || || || 7 || || || || || || '''12''' || || || || || || 6 || 8 || 2 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | |-style="background:#A4D1EF;" | 8 || || || 4 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || || || 1 || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Armenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 249 | 115 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 2 || || 3 || || 2 || '''12''' || 4 || 8 || || || || || 2 || || || 10 || 1 || || || 2 || || 6 || 4 || || 7 || 5 || 10 || 2 || || || '''12''' || || 3 || 4 || '''12''' || 4 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 134 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 7 || 7 || || 8 || || 8 || 8 || || || || '''12''' || '''12''' || 2 || 8 || || || || 6 || 1 || || || 7 || || 7 || || 8 || || 2 || '''12''' || 2 || 2 || || 6 || || || 7 || |- |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u finalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 11 | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Danska, Gruzija, Izrael, Latvija, Makedonija, Moldavija, '''Poljska''', '''San Marino''', Srbija, Slovenija |- | 9 | '''{{Esccnty|Australija|g=2016}}''' || '''Albanija''', Austrija, Belgija, Hrvatska, Mađarska, Litvanija, Nizozemska, '''Švedska''', Švicarska |- | 4 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || '''Azerbejdžan''', '''Bjelorusija''', Kipar, Grčka |- |rowspan="2" | 3 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Bugarska, '''Rusija''', Španija |- | {{Esccnty|Švedska|g=2016}} || Češka, Estonija, Finska |- |rowspan="2" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Irska |- | {{Esccnty|Italija|g=2016}} || Francuska, Norveška |- |rowspan="8" | 1 | {{Esccnty|Francuska|g=2016}} || Armenija |- | {{Esccnty|Gruzija|g=2016}} || Ujedinjeno Kraljevstvo |- | {{Esccnty|Izrael|g=2016}} || Njemačka |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Ukrajina |- | {{Esccnty|Malta|g=2016}} || Crna Gora |- | {{Esccnty|Nizozemska|g=2016}} || Island |- | {{Esccnty|Španija|g=2016}} || Italija |- | {{Esccnty|Ujedinjeno Kraljevstvo|g=2016}} || Malta |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u finalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 10 | '''{{Esccnty|Rusija|g=2016}}''' || Armenija, '''Azerbejdžan''', '''Bjelorusija''', Bugarska, Estonija, Njemačka, Latvija, Moldavija, Srbija, Ukrajina |- | rowspan="2" | 6 | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Makedonija, Crna Gora, Slovenija, Švicarska |- | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Češka, Finska, Mađarska, Italija, '''Poljska''', '''San Marino''' |- | rowspan="3" | 3 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Francuska, Gruzija, '''Rusija''' |- | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || '''Albanija''', Malta, '''Švedska''' |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Irska, Norveška, Ujedinjeno Kraljevstvo |- | rowspan="4" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Nizozemska |- | {{Esccnty|Bugarska|g=2016}} || Kipar, Španija |- | {{Esccnty|Poljska|g=2016}} || Austrija, Belgija |- | {{Esccnty|Švedska|g=2016}} || Danska, Island |- |rowspan="3" | 1 | {{Esccnty|Kipar|g=2016}} || Grčka |- | {{Esccnty|Francuska|g=2016}} || Izrael |- | {{Esccnty|Latvija|g=2016}} || Litvanija |} Iako nijedna država nije otišla s takmičenja s nula bodova kad se kombiniraju oba niza bodova, Češka je prema glasovima publike dobila nula bodova. == Druge zemlje == Učestvovati u Eurosongu mogu samo one zemlje čiji je nacionalni emiter aktivan član [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]] i može prenositi takmičenje preko Eurovizijske mreže.<ref name=Eligibility>{{cite web|title=Which countries? FAQs|url=http://www.eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which_countries?|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 5. 2014}}</ref> EBU je pozvao svih 56 aktivnih članova i pridruženu članicu [[Australija|Australiju]], dok je njih 43 potvrdilo da će učestvovati na takmičenju.<ref name=Participants /> [[Maroko]], [[Tunis]] i još pet zemalja nisu objavili razloge za odbijanje učestvovanja, dok su sljedeće zemlje odbile učestvovati i navele razloge: === Aktivni članovi EBU-a === * {{Esc|Andora}}&nbsp;– 2. septembra 2015. [[Ràdio i Televisió d'Andorra]] (RTVA) objavila je da Andora neće učestvovati.<ref>{{cite web|title=Andorra: RTVA will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105482/andorra-rtva-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=2. 9. 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=2. 9. 2015|publisher=esctoday.com}}</ref> * {{Esc|Liban}}&nbsp;– Još od 15. oktobra 2016. [[Télé Liban]] (TL) objavio je da nije isključeno da se Liban pridruži takmičenju navodeći: "Još uvijek nismo sigurni; međutim, radimo na tome i obavještavat ćemo vas".<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/15/lebanon-not-ruled-out-2016-participation/|title=Lebanon: Not Ruled Out 2016 Participation|work=Eurovoix|access-date=30. 10. 2015}}</ref> Međutim, Liban nije bio na završnoj listi učesnika koju je EBU objavio 26. novembra. * {{Esc|Luksemburg}}&nbsp;– 4. septembra 2015. [[RTL Télé Lëtzebuerg]] (RTL) objavio je da Luksemburg neće učestvovati na takmičenju zbog finansijskih i organizacijskih troškova takmičenja i poprilično oskudnog budžeta.<ref>{{cite news|last1=Jiandani|first1=Sanjay|url=http://esctoday.com/105539/luxembourg-rtl-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|title=Luxembourg: RTL will not return to Eurovision in 2016|date=4. 9. 2015|publisher=esctoday.com|access-date=4. 9. 2015}}</ref> * {{Esc|Monako}}&nbsp;– 21. jula 2015. [[Télé Monte Carlo]] (TMC) objavio je da Monako neće učestvovati na takmičenju.<ref>{{cite web|title=Monaco: TMC will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105110/monaco-tmc-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=21. 7. 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=21. 7. 2015|publisher=esctoday.com}}</ref> * {{Esc|Portugal}}&nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] (RTP) podstakli su gledaoce da im predlože promjene sistema za odabir portugalskog predstavnika na Eurosongu. Većina portugalske javnosti smatra da je za neuspješnu kvalifikaciju Portugala počev od [[Eurosong 2010.|2010]]. zaslužan trenutni format odabira pjesme, [[Festival da Canção]].<ref name="Portugal" /> Sestra [[Cristiano Ronaldo|Cristiana Ronalda]], Kátia Aveiro, pokrenula je akciju na [[Twitter]]u tražeći od obožavatelja da joj podrže ponudu da predstavlja Portugal.<ref>{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldos-sister-launches-bid-6248411|title=Mirror — Cristiano Ronaldo's sister launches bid to represent Portugal in Eurovision Song Contest|access-date=28. 11. 2015}}</ref> Međutim, 7. oktobra 2015. RTP je objavio da Portugal neće učestvovati, dodavši da se raduju učestvovati na [[Eurosong 2017.|idućem Eurosongu]] nakon što rekonstruiraju svoj sistem za odabir predstavnika.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Portugal: Withdraws From Eurovision 2016|url=http://eurovoix.com/2015/10/07/portugal-withdraws-from-eurovision-2016/|publisher=Eurovoix.com|access-date=7. 10. 2015}}</ref> RTP-jev [[Jaime Fernandes]], kasnije je dodao da ovo nije jedini razlog za povlačenje, već je za povlačenje zaslužna i slaba promocija muzičkog sadržaja na RTP-u.<ref>{{cite web|last1=Carrilho|first1=Nuno|title=[VÍDEO] Retirada da RTP do Festival da Eurovisão em destaque no 'A Voz da Cidadão'|url=http://www.escportugal.pt/2015/11/video-retirada-da-rtp-do-festival-da.html|publisher=ESC Portugal|access-date=7. 11. 2015}}</ref> * {{Esc|Rumunija}}&nbsp;– Rumunija je isprva potvrdila učešće u takmičenju s pjesmom "[[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]]" u izvedbi [[Ovidiu Anton|Ovidiua Antona]]. Budući da je rumunski emiter EBU-u bio dužan 16 miliona švicarskih franaka, EBU im je postavio krajnji rok do 20. aprila 2016. da plate zaostali dug, što nisu učinili, te ih je EBU diskvalificirao 22. aprila.<ref>{{cite web|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|publisher=EBU|website=eurovision.tv|date=22. 4. 2016|access-date=22. 4. 2016}}</ref> Odluka je poprilično negativno primljena.<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/om-esc/efter-uteslutningen-av-rumanien-i-eurovision-song-contest-2016-nu-rasar-fansen|title=Efter uteslutningen av Rumänien i Eurovision – nu rasar fansen|trans-title=Nakon rumunske diskvalifikacije – Obožavatelji su bijesni|language=sv|last=Albinsson|first=Mathilde|access-date=18. 5. 2016|archive-date=24. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424065009/https://www.svt.se/melodifestivalen/om-esc/efter-uteslutningen-av-rumanien-i-eurovision-song-contest-2016-nu-rasar-fansen|url-status=dead}}</ref> * {{Esc|Slovačka}}&nbsp;– [[Rozhlas a televízia Slovenska]] (RTVS) vratila se na Festival mladih plesača Eurovizije 2015. RTVS je ovu odluku objasnio rekavši da se time podstiče proizvodnja domaće muzike i promovira nacionalna kultura na evropskom nivou. Dana 28. septembra 2015. RTVS je objavio da Slovačka neće učestvovati na takmičenju.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Slovakia: RTVS will not participate in Eurovision 2016|url=http://esctoday.com/105438/slovakia-rtvs-will-not-participate-in-eurovision-2016/|publisher=esctoday.com|access-date=28. 9. 2015|date=28. 9. 2015}}</ref> Osoba zadužena za odnose s javnošću, [[Juraj Kadáš]], kasnije je objasnio da se Slovačka nije povukla zbog loših rezultata već zbog troškova učešća.<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/13/slovakia-eurovision-attractive-project/|title=Slovakia: "Eurovision is an attractive Project"|website=Eurovoix|access-date=13. 4. 2016}}</ref> * {{Esc|Turska}}&nbsp;– Uprkos špekulacijama da će učestvovati, EBU je 2. oktobra 2015. izjavio da [[Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu]] (TRT) još uvijek nije donijela odluku hoće li Turska učestvovati ili ne.<ref>{{cite web|title = Turkey : TRR yet to decide on Eurovision participation|url = http://eurovoix.com/2015/10/02/turkey-trt-yet-to-decide-on-eurovision-participation/}}</ref> Međutim, TRT je 3. novembra potvrdio da Turska neće učestvovati, dodavši da nisu zadovoljni novim sistemom glasanja i automatskom kvalifikacijom "Velike petorke" u finale.<ref>{{cite web|title = It’s now official: Turkey will not be in Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016/|website = Eurovoix|access-date = 14. 12. 2015|first = Mustafa Fidan • 1 month|last = ago|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110222655/http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016|archive-date=10. 11. 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|title = Eurovision Turkey: TRT confirms non participation in Eurovision 2016|url = http://esctoday.com/105436/turkey-trt-confirms-non-participation-in-eurovision-2016/|publisher = esctoday.com|access-date = 14. 12. 2015|language = en}}</ref> === Pridruženi članovi EBU-a === * {{Esc|Kazahstan}}&nbsp;– 18. decembra 2015. EBU je objavio da će od 1. januara 2016. medijska [[agencija Khabar]] dobiti status pridruženog člana EBU-a. Međutim, Kazahstan neće moći učestvovati na takmičenju jer nemaju nacionalnog emitera koji je aktivni član EBU-a. === Zemlje koje nisu članice EBU-a === * {{Esc|Farska Ostrva}}&nbsp;– Farska publikacija ''Portal'' izvijestila je 9. juna 2015. da je [[Kringvarp Føroya]] (KVF) podnio zahtjev da bude aktivni član EBU-a, što je jedan od zahtjeva za učestvovanje na Eurosongu. Međutim, zahtjev je odbijen jer je ostrvo dio [[Dansko kraljevstvo|Danskog kraljevstva]]. Farski ministar obrazovanja, [[Bjørn Kalsø]], podržao je učešće Farskih Ostrva rekavši: "Razlog za odbijanje koji nam je dosad dan bio je da [[Ujedinjene nacije]] zemlju moraju priznati kao nezavisnu da bismo mogli učestvovati. Međutim, ne sumnjam da ne bismo mogli prevazići ove prepreke kada bismo u potpunosti bili odlučni dostići ovaj cilj … odluka je u potpunosti na Kringvarpiðu … da redovito obnavlja prijave i da pokaže EBU-u da su Farska Ostrva ravnopravan rival drugim zemljama kada je u pitanju Eurosong."<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Faroe Islands: Wants To Participate In The Eurovision Song Contest|url=http://eurovoix.com/2015/06/10/faroe-islands-wants-to-participate-in-the-eurovision-song-contest/|publisher=eurovoix.com|access-date=10. 6. 2015|date=10. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/09/faroe-islands-participate-eurovision/97791/|title=The Faroe Islands want to participate in Eurovision|publisher=wiwibloggs|last=Kristjans|first=Kristian|access-date=10. 6. 2015|date=9. 6. 2015}}</ref> * {{Esc|Kina}}&nbsp;– Dana 22. maja 2015. Hunan TV potvrdio je zainteresovanje da Kina učestvuje na takmičenju. EBU je odgovorio rekavši da su "otvoreni za nove učesnike i da su im novi elementi na Eurosongu dobrodošli".<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/05/22/china-hunan-tv-eurovision-participation/96106/|title=China: Exclusive: China’S Hunan TV exploring Eurovision participation|publisher=wiwibloggs|last=Lee Adams|first=William|access-date=22. 5. 2015|date=22. 5. 2015}}</ref> Međutim, EBU je 3. juna izjavio da Kina neće učestvovati.<ref name="KosChn" /> * {{Esc|Kosovo}}&nbsp;– 23. maja 2015. kosovski ministar vanjskih poslova, [[Petrit Selimi]], na [[Twitter]]u je objavio da će [[Kosovo]], koga ne priznaje 15 zemalja u Evropi i nema nacionalnog emitera koji je član EBU-a, učestvovati na takmičenju. Na Twitteru je dodao da zna da će Kosovo učestvovati, ali nije objasnio kako.<ref>{{cite web|last1=Milani|first1=Nash|title=Let's kick of June with highlights of Eurovision news|url=http://oikotimes.com/2015/06/01/lets-kick-of-june-with-highlights-of-eurovision-news/|website=Oikotimes|publisher=fotiskonstantopoulos/|access-date=1. 6. 2015|date=1. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602133302/http://oikotimes.com/2015/06/01/lets-kick-of-june-with-highlights-of-eurovision-news/|archive-date=2. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> Međutim, EBU je 3. juna 2015. izjavio da Kosovo neće učestvovati na takmičenju jer [[Radiotelevizija Kosova]] (RTK) nije aktivni niti pridruženi član EBU-a.<ref name="KosChn">{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Eurovision 2016: EBU denies Kosovo and China rumours|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/03/ebu-denies-china-or-kosovo-debut-at-2016-song-contest/97374/|publisher=wiwibloggs.com|access-date=4. 6. 2015|date=3. 6. 2015}}</ref> * {{Esc|Lihtenštajn}}&nbsp;– 16. septembra 2015. [[1 Fürstentum Liechtenstein Television]] (1FLTV) objavio je da Lihtenštajn neće učestvovati na takmičenju jer nemaju dovoljno novca za članstvo u EBU-u.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Liechtenstein: 1 FL TV will not debut in Stockholm|url=http://esctoday.com/105715/liechtenstein-1-fl-tv-will-not-debut-in-stockholm/|publisher=esctoday.com|access-date=16. 9. 2015|date=16. 9. 2015}}</ref> == Kontroverze == === Povlačenje Rumunije s takmičenja === Dana 19. aprila 2016. pojavili su se članci govoreći da je rizično hoće li [[Rumunija]] učestvovati na takmičenju zbog nakupljenih dugova od januara 2007. u iznosu od 16 miliona [[Švicarski franak|švicarskih franaka]].<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-20/romania's-eurovision-dream-buried-by-mounting-debt/7341702|title=Romania's Eurovision dream buried by mounting debt|work=ABC News|access-date=19. 4. 2016|date=19. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://escxtra.com/2016/04/22/breaking-news-romania-will-not-participate-in-the-eurovision-2016/|title=Breaking news: Romania will not participate in the Eurovision 2016.|website=escXtra|first=Matteo|last=Manta|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) zatražila je da rumunska vlada plati preostali dug najkasnije do 20. aprila ili će biti izbačeni s takmičenja. Dana 22. aprila, EBU je izjavio da, budući da rumunska vlada nije uspjela platiti preostali dug do zadanog roka, rumunski emiter TVR bit će prisiljen da se povuče iz EBU-a, te će se samim time Rumunija također morati povući s takmičenja.<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/131857/romania-tvr-will-not-participate-eurovision-2016/|title=Romania: TVR will not participate in Eurovision 2016|website=esctoday|last=Jiandani|first=Sanjay|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://metro.co.uk/2016/04/22/romania-expelled-from-the-eurovision-song-contest-5833623/|title=Romania expelled from the Eurovision Song Contest|website=Metro|first=Benny|last=Royston|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> Direktorica EBU-a, [[Ingrid Deltenre]], izjavila je sljedeće: "Žao nam je što smo bili prisiljeni da ovo uradimo […] Kontinuirana zaduženost TVR-a ugrožava finansijsku stabilnost samog EBU-a."<ref>{{cite web|url=http://www3.ebu.ch/news/2016/04/ebu-withdraws-member-services-fr|title=EBU withdraws member services from Televiziunea Română (TVR) following repeated non-payment of debt|website=EBU|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016|archive-date=26. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126171232/https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|url-status=dead}}</ref> Međutim, budući da je službeni album takmičenja produciran prije rumunskog povlačenja, planirana rumunska pjesma, "[[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]]" u izvedbi [[Ovidiu Anton|Ovidiua Antona]], ostat će na digitalnom i CD-izdanju albuma.<ref name="romanian_disqualification" /> Pjesma je napisana nakon [[Požar u noćnom klubu Colectiv|požara u noćnom klubu "Colectiv"]] u oktobru 2015.<ref>{{cite web|url=http://stirileprotv.ro/stiri/actualitate/eurovision-2016-ovidiu-anton-va-reprezenta-romania-la-eurovision-cu-piesa-moment-of-silence.html|title=Eurovision 2016: Ovidiu Anton a castigat Selectia nationala, reactia dura a lui Mihai Traistariu la adresa juriului|date=7. 3. 2016|publisher=Știrile Pro TV|language=ro|trans-title=Eurosong 2016: Ovidiu Anton pobijedio je na nacionalnom odabiru, oštre reakcije Mihaia Traistariua prema žiriju|access-date=17. 5. 2016|work=stirileprotv.ro}}</ref> === Zamjena njemačkog izvođača === Dana 19. novembra 2015, njemački javni emiter [[Norddeutscher Rundfunk]] (NDR) objavio je da će [[Njemačka|Njemačku]] predstavljati [[Xavier Naidoo]]. Međutim, ovaj odabir oštro je kritiziran zbog Xavierovih krajnje desničarskih političkih stavova i upitnih stihova. Na skupu u 2014. održao je govor u kojem je [[Reichsbürgerbewegung|izjavio]] da [[Treći rajh|Njemački rajh]] i dalje postoji unutar granica prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Širio je [[Teorija zavjere|teorije zavjere]] o [[Napadi 11. septembra 2001.|napadima 11. septembra 2001]]. i [[Svjetska finansijska kriza od 2007.|svjetskoj finansijskoj krizi od 2007]]. U jednoj od svojih pjesama, [[Baron Rothschild|Barona Rothschilda]] nazvao je "Baronom Deadschildom" i "mamlazom". Kontroverze mu je donijela još jedna pjesma, koju je napisao u saradnji s [[Kool Savas|Koolom Savasom]], pod nazivom "Wo sind sie jetzt?" (doslovno "Gdje su oni sada?") jer sadrži [[Homofobija|homofobične]] stihove i povezuje [[homoseksualnost]] s [[Pedofilija|pedofilijom]]. Između ostalih, odluku su kritizirali njemački političar [[Johannes Kahrs]], koji je odluku nazvao "neopisivom i sramotnom", [[Zadužbina Amadeu Antonio|zadužbina "Amadeu Antonio"]] i tabloid ''[[Bild]]''.<ref name="billboard-xaiverpulled">{{cite news|title=Controversial Contestant Xavier Naidoo Withdrawn As Germany's Contestant for 2016 Eurovision Song Contest|url=http://www.billboard.com/articles/news/6770402/xavier-naidoo-withdrawn-germany-contestant-eurovision-song-contest|access-date=14. 2. 2016|work=Billboard}}</ref><ref name="wp-naidoo">{{cite news|title=Germany drops its pick for Eurovision 2016 over allegations of anti-Semitism and homophobia|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2015/11/22/germany-drops-its-pick-for-eurovision-2016-over-allegations-of-anti-semitism-and-homophobia/|access-date=14. 2. 2016|work=Washington Post}}</ref><ref name="nyt-naidoopulled">{{cite news|title=Germany Will Not Send the Singer Xavier Naidoo to Eurovision|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2015/11/23/germany-xavier-naidoo-eurovision/?_r=0|access-date=14. 2. 2016|work=New York Times}}</ref><ref name="dw-naiwoo">{{cite news|title=Germany's pick for Eurovision Song Contest 2016 causes controversy|url=http://www.dw.com/en/germanys-pick-for-eurovision-song-contest-2016-causes-controversy/a-18862746|access-date=14. 2. 2016|agency=DW}}</ref> S obzirom na negativnu reakciju javnosti i zbog potrebe da se brzo osmisli novi proces odabira predstavnika, NDR je 21. novembra povukao prijedlog da Xaviera pošalje na takmičenje. ARD-ov koordinator, [[Thomas Schreiber]], izjavio je sljedeće: "Xavier Naidoo je sjajan pjevač i, po mom mišljenju, nije [[Rasizam|rasist]] niti homofob. Bilo nam je jasno da će njegova nominacija polarizirati mišljenja javnosti, ali smo baš iznenađeni ovakvom negativnom reakcijom. Eurosong je zabavan događaj u kojem centar pažnje trebaju imati muzika i međusobno razumijevanje [[Evropljani|Evropljana]]. Ovo se obilježje mora čuvati pod svaku cijenu."<ref name="wp-naidoo" /><ref>{{cite web|last=Escudero|first=Victor M|title=Xavier Naidoo withdrawn to represent Germany|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=xavier_naidoo_withdrawn_to_represent_germany|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=21. 11. 2015|date=21. 11. 2015}}</ref> === Glasovi ruskog žirija === Dana 10. maja 2016. EBU je objavio da su dobili prijave mogućeg kršenja pravila nakon što je članica ruskog žirija, [[Anastasija Stotskaja]], prethodnog dana tokom probe prvog polufinala takmičenja, [[Streaming|uživo prenosila]] glasanje ruskog žirija uz pomoć aplikacije [[Periscope]].<ref>{{cite web|url=http://escnorge.net/esc2016/russisk-juryskandale-i-anmarsj-ebu-etterforsker|title=Russisk juryskandale i anmarsj? EBU etterforsker|last=Hagen|first=Eirik|date=10. 5. 2016|website=escNorge|language=no|trans-title=Približava se skandal ruskog žirija? EBU će istražiti|access-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610045005/http://escnorge.net/esc2016/russisk-juryskandale-i-anmarsj-ebu-etterforsker|archive-date=10. 6. 2016|url-status=dead}}</ref> Na videozapisu mogao se vidjeti član žirija kako ne obraća pažnju na [[Nizozemska|nizozemski]] nastup, dok je članica žirija, tokom [[Armenija|armenskog]] nastupa, izjavila da će podržati tu zemlju "jer [joj] je muž Armenac". Na videozapisu mogli su se vidjeti članovi žirija na mobitelima kako ne obraćaju pažnju na druge nastupe, te su se letimice mogli vidjeti Stotskajini glasovi i bilješke u kojima je ocjenjivala nastupe. Pravila takmičenja zahtijevaju da svi članovi žirija zasebno ocjenjuju sve nastupe bez da drugim članovima žirija govore za koga će glasati, što ruski žiri jasno nije uradio.<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/05/10/ebu-investigate-russian-jury-video/141647/|title=EBU to investigate Russian jury vote video|last=Gallagher|first=Robyn|date=10. 5. 2016|website=wiwibloggs|access-date=10. 5. 2016}}</ref> Nakon razgovora s ruskim emiterom [[Rusija-1]] gdje je predloženo da se Stotskaja izbaci iz žirija, EBU je izjavio da će poništiti njene rezultate i da će za finale pronaći zamjenskog člana žirija. Razjasnili su da su rezultati drugih članova žirija važeći. Također su dodali da se prijenos glasanja žirija ne smatra kršenjem pravila uz uslov da se ne smiju prikazivati pojedinačni i/ili kombinirani rezultati žirija. Za Stotskajevu su izjavili da se "ne drži duha takmičenja i da su njeni postupci mogli biti štetni jer je bilo moguće da se slučajno otkriju rezultati glasanja".<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=ebu_issues_statement_about_jury_voting_in_russia|title=EBU issues statement about jury voting in Russia|work=Eurovision.tv|access-date=18. 5. 2016}}</ref> === Protesti zbog zastava === Dana 29. aprila 2016. EBU je objavio službena pravila o zastavama kako bi se osigurala sigurnost takmičara i obezbijedio apolitički karakter takmičenja. U pravilima se nalazio spisak zabranjenih zastava. Predsjednik autonomne zajednice [[Baskija (autonomna zajednica)|Baskije]], [[Iñigo Urkullu]], i [[Španija|španski]] ministar vanjskih poslova, [[José Manuel García-Margallo]], protestirali su jer se [[zastava Baskije]] nalazila na spisku pored drugih nepriznatih zemalja, prije svega [[Islamska Država|Islamske Države]]. Pozvali su organizatore takmičenja da ovaj problem isprave.<ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.es/20160429/furore-as-eurovision-bans-basque-flag-alongside-isis|title=Eurovision bans Basque flag alongside that of Isis terrorists|last1=Jones|first1=Jessica|website=thelocal.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/pais-vasco/2016/04/29/57231ecce5fdea00208b45cb.html|last1=Segovia|first1=Mikel|title=Urkullu y García-Margallo instan a Eurovisión a rectificar la prohibición de la ikurriña|website=elmundo.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref> [[Radiotelevizija Španije]] (RTVE) također je izrazila zabrinutost i od EBU-a zahtijevala da spisak isprave.<ref name="EBU Flag ban">{{cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160429/rtve-pide-se-elimine-ikurrina-entre-banderas-prohibidas-eurovision-2016/1347564.shtml|title=Eurovisión rectifica tras las explicaciones solicitadas por RTVE y pide disculpas|website=RTVE.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref> EBU je odgovorio rekavši da zastava Baskije nije izričito zabranjena, već je samo primjer zabranjene zastave. Dodali su sljedeće: "Dozvoljene su samo službene nacionalne zastave 42 učesnice, zastave zemalja koje su nedavno učestvovale, službene nacionalne zastave bilo koje članice [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], te da su izričito dozvoljene zastave [[Evropska unija|Evropske unije]] i [[zastava duginih boja]]".<ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/pais-vasco/2016/04/29/5723446de5fdea2e158b45f8.html|last1=Segovia|first1=Mikel|title=Eurovisión dice que todas las banderas locales están prohibidas y la ikurriña solo "es un ejemplo"|website=elmundo.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/29/esc16-kosovo-spain-challenge-flag-rules/|last1=Granger|first1=Anthony|title=ESC'16 Kosovo and Spain challenge flag rules|website=eurovoix.com|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016}}</ref> EBU je istog dana objavio zvanično saopćenje da im nije bila namjera stvoriti ovakvu situaciju kad su objavili dokument, te su priznali da nije bilo delikatno objaviti nekoliko zastava organizacija i teritorija budući da je svaka od njih "vrlo različite prirode". Izvinili su se ako su pravila o zastavama bilo koga uvrijedila. EBU je od Ericsson Globea i službenog partnera za prodaju ulaznica AXS-a zatražio da ažuriraju pravila o zastavama tako da ne sadrže primjere zabranjenih zastava.<ref name="EBU Flag ban" /> Dana 6. maja, EBU je objavio još jedno zvanično saopćenje navodeći da su organizatori, nakon razgovora s nekoliko delegacija, odlučili da "popuste službena pravila i da dozvole nacionalne, regionalne i lokalne zastave učesnika" poput [[Zastava Velsa|zastave Velsa]] (jer je [[Joe i Jake|Joe Woolford]], jedan od predstavnika [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]], [[Velšani]]n) i [[Zastava Sami naroda|zastave Sami naroda]] (jer je Agnete, predstavnica [[Norveška|Norveške]], [[Laponci|Laponka]]). EBU je predložio tolerantnija pravila o drugim zastavama koja bi omogućila da se te zastave koriste uz uslov da nosioci zastava ne pokušavaju namjerno ometati kamere. Referentna grupa takmičenja odobrila je ovaj prijedlog.<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/06/esc16-sami-flag-no-longer-banned-audience/|title=ESC'16: Sami Flag No Longer Banned From Audience|last=Granger|first=Anthony|date=6. 5. 2016|website=Eurovoix|access-date=6. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nrk.no/sapmi/esc-kommer-ikke-til-a-nekte-bruk-av-sameflagg-1.12933749|title=Sameflagget er et respektert flagg|last=Pettersen|first=Monica Falao|last2=Andersen|first2=Johnny|date=6. 5. 2016|website=Norsk rikskringkasting|language=no|trans-title=Zastava Sami naroda ugledna je zastava|access-date=6. 5. 2016}}</ref> Dana 15. maja, [[španska ambasada]] u Stockholmu podnijela je formalnu žalbu švedskoj policiji nakon što je španskom državljaninu osiguranje oduzelo baskijsku zastavu i zatražilo da on i dvojica drugih sunarodnjaka napuste arenu. Nakon hitne intervencije španskog konzula, koji su bili prisutni u areni, prisutnima je zastava vraćena i dozvoljeno im je da se vrate u arenu.<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2016/05/15/actualidad/1463323012_748414.html?id_externo_rsoc=FB_CM|title=España denuncia a Eurovisión por impedir el acceso con la ikurriña|last=Orzamabal|first=Mikel|date=15. 5. 2016|website=El País|language=es|trans-title=Spain osudila Eurosong zbog zabrane ulaska s baskijskom zastavom|access-date=15. 5. 2016}}</ref> ==== Zastava Nagornog Karabaha ==== Uprkos tome što je EBU objavio službena pravila o zastavama u kojima je navedeno da su dozvoljene jedino "nacionalne, regionalne i lokalne zastave učesnika" i zabranivši [[Zastava Nagornog Karabaha|zastavu Nagornog Karabaha]],<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2016/05/02/palestinians-condemn-eurovison-song-contest-for-flag-ban/|title=Palestinians condemn Eurovision Song Contest for flag ban|date=2. 5. 2016|website=Euronews.net|publisher=Euronews|access-date=13. 5. 2016}}</ref> tokom rezimiranja glasanja prvog polufinala 10. maja, u green roomu je snimljena armenska izvođačica [[Iveta Mukučjan]] kako drži spomenutu zastavu. Ovo su osudili [[azerbejdžan]]ski mediji.<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2016/05/12/armenia-faces-eurovision-ban-for-flag-waving/|title=Armenia faces Eurovision ban for flag-waving|date=12. 5. 2016|website=Euronews.net|publisher=Euronews|access-date=13. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/iveta-mukuchyan-fran-armenien-med-kansliga-flaggan-i-eurovision-song-contest-2016-kan-vara-regelbrott|title=Iveta från Armenien med känsliga flaggan i Eurovision 2016 – kan vara regelbrott|last=Dahlander|first=Gustav|date=11. 5. 2016|publisher=Sveriges Television|language=sv|trans-title=Iveta iz Armenije s delikatnom zastavom na Eurosongu 2016 – moguće kršenje pravila|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016}}</ref> Situacija se eskalirala tokom konferencije za novinare prvog polufinala kad je azerbejdžanski novinar kritizirao [[Armenija|armensku]] delegaciju i EBU jer su dozvolili da se zastava prikaže.<ref>{{Citation|title=Eurovision Song Contest 2016 - Semi-Final 1 - Qualifiers Press Conference|date=10. 5. 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=QHIb_vD4UVw|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=17. 5. 2016}}</ref> Švedski tabloid ''[[Aftonbladet]]'' pitao je Mukučjan o incidentu, a ona je izjavila: "Moje su misli s domovinom. Želim mira svuda."<ref>{{cite web|title=Iveta Mukuchyan Commented on Why She Raised Artsakh Flag|url=http://en.168.am/2016/05/11/6809.html|work=168.am|date=11. 5. 2016|access-date=11. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603133045/http://en.168.am/2016/05/11/6809.html|archive-date=3. 6. 2016|url-status=dead}}</ref> Azerbejdžanska izvođačica Samra Rahimli komentirala je rekavši: "Eurosong je takmičenje o pjevanju i sve je o muzici".<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/wiwibloggs/status/730159341018460160|title=wiwibloggs|work=Twitter|date=10. 5. 2016|access-date=14. 5. 2016}}</ref> Dana 11. maja, EBU i referentna grupa takmičenja objavili su zajedničku saopćenje oštro osuđujući Mukučjanine postupke dodavši da su "štetni" ukupnom ugledu takmičenja. Referentna grupa sankcionirala je armenskog emitera (AMPTV) navodeći da su prekršili pravilo prema kojem "nisu dozvoljene poruke koje promoviraju organizacije, institucije, političke i druge povode". Referentna grupa napomenula je da bi daljnje kršenje pravila moglo dovesti do diskvalifikacije s ovog, ili s budućih takmičenja. Glasnogovornik azerbejdžanskog ministarstva vanjskih poslova, [[Hikmet Hajiyev]], nazvao je Mukučjanine postupke "provokativnim" i neprihvatljivim navodeći da "armenska strana namjerno spada na ovakve mjere kako bi podsticali i promovirali nelegalne tvorevine u okupiranim azerbejdžanim teritorijama".<ref>{{cite web|url=http://www.azernews.az/aggression/96432.html|title=Armenian provocation prevented at Eurovision Song Contest|last=Shirinov|first=Rashid|date=11. 5. 2016|website=azernews.az|publisher=AzerNews|access-date=17. 5. 2016}}</ref> === Rezultat danskog žirija === Dana 15. maja 2016. danski tabloid ''[[BT (danski tabloid)|BT]]'' ukazao je da je članica danskog žirija, [[Hilda Heick]], u finalu pogrešno dostavila svoju rang listu.<ref>{{cite web|url=http://www.bt.dk/melodi-grand-prix/graedefaerdig-hilda-heick-efter-eurovision-bommert-slut-med-grandprix|title=Grædefærdig Hilda Heick efter Eurovision-bommert: Slut med grandprix!|last=Madsen|first=Fie West|date=15. 5. 2016|website=bt.dk|publisher=BT|language=da|trans-title=Hilda Heick zaplakala nakon velike greške na Eurosongu: ništa od Grand Prixa!|access-date=15. 5. 2016}}</ref> Svoju omiljenu pjesmu rangirala je na 26. mjesto, a pjesmu koja joj se najmanje svidjela rangirala je na 1. mjesto.<ref name="eurovisionworld.com">{{cite web|url=http://eurovisionworld.com/?esc=danish-jury-member-gave-wrong-points|title=Danish jury member gave wrong points|date=15. 5. 2016|work=Eurovisionworld|access-date=15. 5. 2016}}</ref> Da su se uračunali tačni bodovi, bodovi danskog žirija bili bi drugačiji:<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/15/denmark-incorrect-12-points-to-ukraine/|title=Denmark: Incorrect 12 Points To Ukraine|last=Granger|first=Anthony|date=15. 5. 2016|website=Eurovoix|access-date=15. 5. 2016}}</ref> * Australija bi dobila 12, umjesto 10 bodova. * Nizozemska bi dobila 10, umjesto 7 bodova. * Litvanija bi dobila 1, umjesto 5 bodova. * Švedska bi dobila 7, umjesto 4 boda. * Izrael bi dobio 4, umjesto 2 boda. * Španija bi dobila 5, umjesto 1 boda. * Francuska i Rusija dobili bi po 2, odnosno 3 boda, umjesto 0 bodova. [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Ukrajina]] ne bi dobili nijedan bod od danskog žirija. Iako se ukupni rezultat ne bi promijenio, razlika u bodovima između drugoplasirane Australije i prvoplasirane Ukrajine smanjila bi se sa 23 na svega 9 bodova.<ref>{{cite web|title=DENMARK: INCORRECT 12 POINTS TO UKRAINE|url=http://eurovoix.com/2016/05/15/denmark-incorrect-12-points-to-ukraine/|first=Anthony|last=Granger|date=15. 5. 2016|access-date=18. 5. 2016}}</ref> === Peticija za poništenje rezultata === {| class="rquote floatright" role="presentation" style="border-collapse:collapse; border-style:none; float:right; margin:0.5em 0.75em; width:33%;" |- style="text-align:left; vertical-align:top;" | style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; padding:4px 2px 2px; width:0.5em; line-height: 1em;"| “ | style="padding:0 10px;"| Ukrajina jest, i ostat će, pobjednik Eurosonga 2016. Bez obzira slažete li se ili ne, tražimo od svih koji su potpisali peticiju da prihvate rezultat, koji je važeći u skladu s pravilima takmičenja, kako bismo nastavili voditi konstruktivni dijalog o tom kako ćemo dalje ojačati i poboljšati Eurosong. | style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; padding:4px 2px 2px; text-align:right; vertical-align:bottom; width:0.5em; line-height: 1em;"| ” |- | class="rquotecite" colspan="3" style="padding-top:10px; font-size:smaller; line-height:1em; text-align:right;"| – [[EBU]]<ref name="EBU Response"/> |} Dana 15. maja 2016. pokrenuta je peticija na stranici ''Change.org'' u kojoj se od EBU-a i organizatora takmičenja tražilo da ponište rezultate finale jer se pobjednica plasirala na 2. mjesto po rezultatima žirija i publike.<ref>{{cite web|url=https://www.rt.com/news/343282-eurovision-votes-revision-petition/|title=Euro-revision? Over 300,000 sign petition demanding recount for Eurovision 2016 Song Contest|date=17. 5. 2016|website=RT International|language=en|access-date=17. 5. 2016}}</ref> EBU je kasnije odgovorio da su žiriji s profesionalcima iz [[Muzika|muzičke industrije]] i publika odabrali Jamalu za pobjednicu takmičenja. Dodali su da će Ukrajina ostati pobjednica bez obzira na stav podnosioca peticije.<ref name="EBU Response">{{cite web|last1=Weaver|first1=Jessica|title=Eurovision 2016: EBU responds to results revision petition|url=http://esctoday.com/136086/eurovision-2016-ebu-responds-results-revision-petition/|publisher=ESCToday|access-date=17. 5. 2016|date=17. 5. 2016}}</ref> == Ostale nagrade == Nagrada "Marcel Bezençon", anketa OGAE-a i nagrada "Barbara Dex" nagrade su koje se, pored glavnog trofeja, dodjeljuju učesnicima Eurosonga 2016. === Nagrada "Marcel Bezençon" === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[Nagrada "Marcel Bezençon"|Nagrada 'Marcel Bezençon']]&thinsp;"}} Ovu nagradu, kojom se nastojalo dati počast najboljim pjesmama u finalu, prvi put su primili učesnici [[Eurosong 2002.|Eurosonga 2002]]. u [[Tallinn]]u ([[Estonija]]). Osnovali su je [[Christer Björkman]] (švedski predstavnik na [[Eurosong 1992.|Eurosongu 1992]]. i trenutni šef švedske delegacije) i Richard Herrey (član švedske pop-grupe [[Herreys]] i pobjednik [[Eurosong 1984.|Eurosonga 1984]]), dok se nagrada dobila ovaj naziv po svom tvorcu, [[Marcel Bezençon|Marcelu Bezençonu]].<ref>{{cite web|title=Marcel Bezençon Award – an introduction|url=http://poplight.zitiz.se/marcelbezenconaward/en|publisher=Poplight.se|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017033001/http://poplight.zitiz.se/marcelbezenconaward/en |archive-date=17. 10. 2013|access-date=15. 7. 2012}}</ref> Nagrada je podijeljena u tri kategorije: medijsku nagradu, umjetničku nagradu i kompozitorsku nagradu. Pobjednici su proglašeni nedugo nakon finala.<ref>{{cite web|last1=Albinsson|first1=Mathilde|title=De prisades redan innan Eurovision Song Contest 2016 – vann Marcel Bezençon Award|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/ryssland-australien-och-ukraina-prisades-redan-innan-eurovision-song-contest-2016-vann-marcel-bezen-on-award|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=14. 5. 2016|language=sv|date=14. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Kategorija ! Država ! Pjesma ! Izvođač(i) ! Kompozitor(i) |- | Umjetnička nagrada | {{Esc|Ukrajina|g=2016}} | "[[1944 (pjesma)|1944]]" | [[Jamala]] | Jamala |- | Kompozitorska nagrada | {{Esc|Australija|g=2016}} | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | [[Dami Im]] | Anthony Egizii, David Musumeci |- | Medijska nagrada | {{Esc|Rusija|g=2016}} | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | [[Sergej Lazarev]] | [[Filip Kirkorov]], [[Dimitris Kontopoulos]], John Ballard, Ralph Charlie |} === OGAE === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[OGAE]]"}} Međunarodnu organizaciju Organisation Générale des Amateurs de l'Eurovision (poznatiju po skraćenici OGAE) osnovao je [[Jari-Pekka Koikkalainen]] 1984. u [[Savonlinna|Savonlinni]] ([[Finska]]).<ref name="OGAE Clubs">{{cite web|title=Eurovision Fanclub Network|url=http://www.ogae.net/|website=ogae.net|publisher=OGAE|author=OGAE|date=15. 6. 2012|access-date=15. 6. 2012}}</ref> Organizaciju čini mreža od preko 40 klubova obožavatelja Eurosonga širom [[Evropa|Evrope]] pa i šire. Nevladina je, nepolitička i neprofitna organizacija.<ref name=Members>{{cite web|url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content&view=section&id=8&Itemid=41|title=Klubi-info: Mikä ihmeen OGAE?|publisher=OGAE Finland|access-date=17. 6. 2012|date=5. 6. 2012|language=fi|trans-title=Info o klubu: Šta je zaboga OGAE?|archive-url=https://www.webcitation.org/69pBkveFx?url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content|archive-date=10. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> Godišnja je tradicija da se obavi anketa svih klubova, koja obožavateljima omogućava da glasaju za svoje omiljene pjesme. Počela je 4. aprila 2016, a završila se 2. maja 2016. Ispod su prikazani rezultati.<ref name="Poll results 2016">{{cite journal|author1=OGAE International|title=OGAE International ESC Poll Results 2016|url=http://www.ogaeinternational.com/index.php?option=com_content&view=article&id=88&Itemid=72|access-date=15. 3. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Država ! Izvođač(i) ! Pjesma ! Bodovi<ref name="OGAE 2016 Poll">{{cite news|title=OGAE Poll Results 2016|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1KpygQFFQ40TidKhZT6rP3pLtnJjQP9lSAirMB1hZ5bQ/edit#gid=0|access-date=6. 4. 2016|agency=OGAE|publisher=Google Docs}}</ref> |- style="background:gold;" | {{Esc|Francuska|g=2016}} | [[Amir Haddad|Amir]] | "[[J'ai cherché]]" | style="text-align:center;"| 425 |- style="background:silver;" | {{Esc|Rusija|g=2016}} | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | style="text-align:center;"| 392 |- style="background:#c96;" | {{Esc|Australija|g=2016}} | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | style="text-align:center;"| 280 |- | {{Esc|Bugarska|g=2016}} | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | style="text-align:center;"| 175 |- | {{Esc|Italija|g=2016}} | [[Francesca Michielin]] | "[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]" | style="text-align:center;"| 170 |} {{smaller|* Tabela sadrži rezultate 45 OGAE-ovih klubova s tim da su se dva kluba (OGAE Bugarska i OGAE Moldavija) suzdržala od glasanja na ovogodišnjoj anketi.}} === Nagrada "Barbara Dex" === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[Nagrada "Barbara Dex"|Nagrada 'Barbara Dex']]&thinsp;"}} Ovo je humoristična nagrada koju svake godine počev od 1997. dodjeljuje veb-sajt ''House of Eurovision''. Nagrađuje se najgore obučeni izvođač. Ime je dobila po [[Belgija|belgijskoj]] umjetnici [[Barbara Dex|Barbari Dex]], koja se na [[Eurosong 1993.|Eurosongu 1993]]. pojavila u haljini koju je sama dizajnirala.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php|title=Barbara Dex Award|last=Thillo|first=Edwin|publisher=Eurovision House|access-date=24. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507232212/http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php|archive-date=7. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! #<ref name="Barbara Dex Award 2016">{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=Nina Kraljić wins the Barbara Dex Award 2016|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=nina_kraljic_wins_the_barbara_dex_award_2016|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 5. 2016|date=22. 5. 2016}}</ref> ! Država<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> ! Izvođač(i)<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> ! Bodovi<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> |- style="background:gold;" | 1. | {{Esc|Hrvatska|g=2016}} | [[Nina Kraljić]] | 770 |- style="background:silver;" | 2. | {{Esc|Njemačka|g=2016}} | [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie Lee]] | 335 |- style="background:#c96;" | 3. | {{Esc|Švicarska|g=2016}} | [[Rykka]] | 201 |- | 4. | {{Esc|Bugarska|g=2016}} | [[Poli Genova]] | 140 |- | 5. | {{Esc|Bosna i Hercegovina|g=2016}} | [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] & [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] & [[Jala Brat|Jala]] | 127 |- |} == Međunarodni prijenosi i glasanje == Izviješteno da je takmičenje pratilo 204 miliona gledalaca širom svijeta, čime je oboren rekord prošlogodišnjeg takmičenja za 5 miliona gledalaca.<ref>{{cite web|last1=McMillen|first1=Steve|title=Eurovision Song Contest attracts 204 million viewers|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_song_contest_attracts_204_million_viewers|website=www.eurovision.tv|access-date=24. 5. 2016}}</ref> === Glasanja i objavljivači rezultata === Sljedeće osobe objavile su 12 bodova i to sljedećim redoslijedom:<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=The 42 spokespersons for the 2016 Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_42_spokespersons_for_the_2016_grand_final|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=14. 5. 2016|date=14. 5. 2016}}</ref> {{div col|cols=2}} # {{Esc|Austrija}}&nbsp;– [[Katharina Bellowitsch|Kati Bellowitsch]] # {{Esc|Island}}&nbsp;– Unnsteinn Manúel Stefánsson # {{Esc|Azerbejdžan}}&nbsp;– Tural Asadov # {{Esc|San Marino}}&nbsp;– Irol MC # {{Esc|Češka}}&nbsp;– Daniela Písařovicová # {{Esc|Irska}}&nbsp;– Sinéad Kennedy # {{Esc|Gruzija}}&nbsp;– [[Nina Sublatti]] <small>(gruzijska predstavnica na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Bosna i Hercegovina}}&nbsp;– Ivana Crnogorac # {{Esc|Malta}}&nbsp;– Ben Camille # {{Esc|Španija}}&nbsp;– Jota Abril # {{Esc|Finska}}&nbsp;– Jussi-Pekka Rantanen # {{Esc|Švicarska}}&nbsp;– [[Sebalter]] <small>(švicarski predstavnik na [[Eurosong 2014.|Eurosongu 2014]])</small> # {{Esc|Danska}}&nbsp;– [[Ulla Essendrop]] # {{Esc|Francuska}}&nbsp;– [[Élodie Gossuin]] # {{Esc|Moldavija}}&nbsp;– Olivia Furtună # {{Esc|Armenija}}&nbsp;– Arman Margaryan # {{Esc|Kipar}}&nbsp;– Loukas Hamatsos # {{Esc|Bugarska}}&nbsp;– Ana Angelova # {{Esc|Nizozemska}}&nbsp;– [[Trijntje Oosterhuis]] <small>(nizozemski predstavnik na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Latvija}}&nbsp;– Toms Grēviņš # {{Esc|Izrael}}&nbsp;– Ofer Nachshon # {{Esc|Bjelorusija}}&nbsp;– [[Uzari]] <small>(bjeloruski predstavnik na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Njemačka}}&nbsp;– [[Barbara Schöneberger]] # {{Esc|Rusija}}&nbsp;– [[Njuša]] # {{Esc|Norveška}}&nbsp;– [[Elisabeth Andreassen]] <small> (norveška predstavnica na [[Eurosong 1985.|Eurosongu 1985]], [[Eurosong 1994.|1994]]. i [[Eurosong 1996.|1996]]; pobjednica Eurosonga 1985. kao član grupe [[Bobbysocks!]]; švedska predstavnica na [[Eurosong 1982.|Eurosongu 1982]]. kao član grupe [[Chips (grupa)|Chips]])</small> # {{Esc|Australija}}&nbsp;– [[Lee Lin Chin]] # {{Esc|Belgija}}&nbsp;– Umesh Vangaver # {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}}&nbsp;– [[Richard Osman]] # {{Esc|Hrvatska}}&nbsp;– Nevena Rendeli # {{Esc|Grčka}}&nbsp;– [[Constantinos Christoforou]] <small>(kiparski predstavnik na [[Eurosong 1996.|Eurosongu 1996]], [[Eurosong 2005.|2005]]. i [[Eurosong 2002.|2002]]. kao član grupe [[One (grupa)|One]])</small> # {{Esc|Litvanija}}&nbsp;– Ugnė Galadauskaitė # {{Esc|Srbija}}&nbsp;– Dragana Kosjerina # {{Esc|Makedonija}}&nbsp;– Dijana Gogova # {{Esc|Albanija}}&nbsp;– [[Andri Xhahu]] # {{Esc|Estonija}}&nbsp;– Daniel Levi Viinalass # {{Esc|Ukrajina}}&nbsp;– [[Verka Serdjučka]] <small>(ukrajinska predstavnica na [[Eurosong 2007.|Eurosongu 2007]])</small> # {{Esc|Italija}}&nbsp;– [[Claudia Andreatti]] # {{Esc|Poljska}}&nbsp;– Anna Popek # {{Esc|Slovenija}}&nbsp;– Marjetka Vovk <small>(slovenska predstavnica na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]]. kao član dua [[Maraaya]])</small> # {{Esc|Mađarska}}&nbsp;– Csilla Tatár # {{Esc|Crna Gora}}&nbsp;– [[Danijel Alibabić]] <small>(predstavnik Srbije i Crne Gore na Eurosongu 2005. kao član grupe [[No Name (grupa)|No Name]])</small> # {{Esc|Švedska}}&nbsp;– [[Gina Dirawi]] s ''Eurovision The Partya'' iz Tele2 Arene {{div col end}} === Komentatori === {{div col|cols=2}} * {{ZID|Albanija}}&nbsp;– Andri Xhahu ([[Radiotelevizija Albanije|TVSH]], [[Radiotelevizija Albanije|RTSH HD]], RTSH Muzikë i [[Radiotelevizija Albanije#Radio|Radio Tirana]], polufinala i finale)<ref name=":5">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/24/albania-andri-xhahu-eurovision-2016-spokesperson/|title=Albania: Andri Xhahu is Eurovision 2016 Spokesperson|last=Granger|first=Anthony|date=24. 4. 2016|website=Eurovoix|access-date=24. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Lako|first1=Niko|title=Andri Xhahu konfirmohet si komentues dhe prezantues i pikëve të Shqipërisë në Eurovision 2016|url=http://www.imalbania.com/andri-xhahu-konfirmohet-si-komentues-dhe-prezantues-i-pikeve-te-shqiperise-ne-eurovision-2016/|website=imalbania.com|publisher=Infomedia Albania|access-date=24. 4. 2016|language=sq|trans-title=Potvrđeno je da će Andri Xhahu biti komentator i objavljivač rezultata Albanije na Eurosongu 2016|date=24. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Australija}}&nbsp;– [[Julia Zemiro]] i [[Sam Pang]] ([[SBS (australski TV-kanal)|SBS]] i [[SBS Radio]] 4, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Dami Im named as Australia's 2016 Eurovision Artist|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/article/2016/03/03/dami-im-named-australias-2016-eurovision-artist|website=sbs.com.au|publisher=SBS|access-date=3. 3. 2016|date=3. 3. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=SBS Eurovision Radio Launches on 1 May|url=http://www.sbs.com.au/aboutus/news-media-releases/view/id/1071/h/SBS-Eurovision-Radio-Launches-on-1-May|website=sbs.com.au|publisher=SBS|access-date=26. 4. 2016|date=26. 4. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120411/http://www.sbs.com.au/aboutus/news-media-releases/view/id/1071/h/SBS-Eurovision-Radio-Launches-on-1-May|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Austrija}}&nbsp;– [[Andi Knoll]] ([[ORF eins]], polufinala i finale)<ref name=Austrian_commentator>{{cite web|title=Startnummer 12 für Österreich im ersten ESC-Semifinale am 10. Mai|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160408_OTS0148/startnummer-12-fuer-oesterreich-im-ersten-esc-semifinale-am-10-mai|website=ots.at|access-date=29. 4. 2016|language=de|date=8. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Azerbejdžan}} – Azer Suleymanli (İTV, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title="Eurovision 2016" yarışmasının 1-ci yarımfinalı İTV-də canlı yayımlanacaq|url=http://az.trend.az/azerbaijan/culture/2531336.html|website=trend.az|publisher=Trend News Agency|access-date=10. 5. 2016|language=az|date=10. 5. 2016|archive-date=13. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513021635/http://az.trend.az/azerbaijan/culture/2531336.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cavadsoy|first1=Şahin|title=Azərbaycan dilində "Eurovision"u o, şərh edəcək|url=http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/|website=primetime.az|publisher=PrimeTime|access-date=12. 5. 2016|language=az|date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910132429/http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/|archive-date=10. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Belgija}}&nbsp;– ''nizozemski'': [[Peter Van de Veire]] ([[één]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurovisiesongfestival: tegen wie neemt Laura het op?|url=http://www.vrt.be/nieuws/2016/04/eurovisiesongfestival-tegen-wie-neemt-laura-het-op|website=vrt.be|publisher=VRT|access-date=28. 4. 2016|language=nl|date=28. 4. 2016}}</ref> ''francuski'': Jean-Louis Lahaye i [[Maureen Louys]] ([[La Une]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision de la chanson Demi-finale 1|url=http://www.rtbf.be/tv/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954645668&idschedule=56ec1df00f7134282827872b9be237ba|website=rtbf.be|publisher=RTBF|access-date=28. 4. 2016|language=fr}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovision de la chanson Demi-finale 2|url=https://www.rtbf.be/tv/laune/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954933668&idschedule=93afac2c9263a7a2542da76979c21927|website=rtbf.be|publisher=RTBF|access-date=28. 4. 2016|language=fr}}</ref> * {{ZID|Bjelorusija}}&nbsp;– Jevgenij Perlin ([[Bjelorusija-1]] i [[Bjelorusija 24]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=IVAN выступит на "Евровидении" во втором полуфинале под 5-м номером|url=http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|website=tvr.by|publisher=BTRC|access-date=19. 4. 2016|language=ru|trans-title=IVAN će nastupati 5. u drugom polufinalu Eurosonga|date=8. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=БТ: выступление Иванова никак не дискредитирует Беларусь|url=http://sputnik.by/culture/20160425/1022031474.html|website=sputnik.by|publisher=Sputnik|access-date=26. 4. 2016|language=ru|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Bosna i Hercegovina}} – Dejan Kukrić ([[BHRT|BHT 1]], BHT HD i [[BHRT|BH Radio 1]], polufinala i finale) * {{ZID|Bugarska}} – Elena Rosberg i Georgi Kušvalijev ([[BNT 1]] i [[BNT HD]], polufinala i finale) * {{ZID|Crna Gora}} – Dražen Bauković i Tijana Mišković ([[TVCG 1]] i TVCG SAT, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurosong 2016|url=http://www.rtcg.me/tv/tvcg-1/ostalo/128195/eurosong-2016.html|website=rtcg.me|publisher=RTCG|access-date=10. 5. 2016|date=10. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title="Highway" bez finala|url=http://www.rtcg.me/eurosong/eurosong-2016/128197/highway-bez-finala.html|website=rtcg.me|publisher=RTCG|access-date=11. 5. 2016|date=11. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Češka}}&nbsp;– Libor Bouček ([[ČT2]], polufinala; [[ČT1]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 opět s účastí České republiky|url=http://www.satcentrum.com/clanky/22944/eurovision-song-contest-2016-opet-s-ucasti-ceske-republiky/|website=satcentrum.com|publisher=satCentrum|access-date=19. 4. 2016|language=cs|trans-title=Eurosong 2016. opet s učešćem Češke|date=12. 3. 2016|archive-date=3. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403020323/http://www.satcentrum.com/clanky/22944/eurovision-song-contest-2016-opet-s-ucasti-ceske-republiky/|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Danska}}&nbsp;– [[Ole Tøpholm]] ([[DR1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Christensen|first1=Kasper Madsbøll|title=Uventet afgørelse giver Danmark fordel i Melodi Grand Prix|url=http://www.dr.dk/event/melodigrandprix/nyheder/uventet-afgoerelse-giver-danmark-fordel-i-melodi-grand-prix|website=dr.dk|publisher=DR|access-date=10. 5. 2016|language=da|date=3. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Armenija}}&nbsp;– [[Avet Barsegjan]] ([[Armenia 1]] i [[Javni radio Armenije]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Իվետա Մուկուչյանը "Եվրատեսիլ"-ի եզրափակչում ելույթ կունենա 26-րդ համարի ներքո|url=http://www.eurovision.am/hy/eurovision/news/2016/05/13/%D4%BB%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1-%D5%84%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B9%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D4%B5%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%AB%D5%AC%D5%AB-%D5%A5%D5%A6%D6%80%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%B9%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9-%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5%D5%B6%D5%A1-26-%D6%80%D5%A4-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D6%84%D5%B8/507|website=eurovision.am|access-date=13. 5. 2016|trans-title=Iveta Mukučjan će nastupiti 26. na finalu Eurosonga|date=13. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Estonija}}&nbsp;– ''estonski'': [[Marko Reikop]] (ETV, polufinala i finale);<ref name=EE_commentary>{{cite web|title=Eurovisiooni lauluvõistlus 2016: Finaal|url=http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|website=err.ee|publisher=ERR|access-date=1. 5. 2016|language=et|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506065816/http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|archive-date=6. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> Mart Juur i [[Andrus Kivirähk]] (Raadio 2, prvo polufinala i finale); ''ruski'': Aleksandar Hobotov ([[ETV+]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Евровидение вместе с ETV+|url=http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|website=err.ee|publisher=ERR|access-date=1. 5. 2016|language=ru|date=19. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810111704/http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|archive-date=10. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Finska}}&nbsp;– ''finski'': Mikko Silvennoinen ([[Yle TV2]] i TV Suomi, polufinala i finale);<ref name="Finland">{{cite web|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/04/29/viisukommentaattori-mikko-silvennoinen|title=Viisukommentaattori Mikko Silvennoinen|date=29. 4. 2016|access-date=29. 4. 2016|website=yle.fi|publisher=Yle|language=fi}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Semifinaali 1|url=http://areena.yle.fi/1-3257835|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=29. 4. 2016|language=fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428051254/http://areena.yle.fi/1-3257835|archive-date=28. 4. 2016|url-status=dead}}</ref> Sanna Pirkkalainen i Jorma Hietamäki ([[Yle Radio Suomi]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurovision laulukilpailu 2016: Ensimmäinen semifinaali|url=http://areena.yle.fi/1-3409781|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=2. 5. 2016|language=fi|date=2. 5. 2016}}</ref> ''švedski'': Eva Frantz i Johan Lindroos ([[Yle TV2]], TV Suomi, [[Yle Radio Vega]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Eklund|first1=Monica|title=Sandhja sätter ribban högt|url=http://svenska.yle.fi/artikel/2016/05/04/sandhja-satter-ribban-hogt|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=9. 5. 2016|language=sv|date=4. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Francuska}}&nbsp;– [[Marianne James]] i Jarry ([[France 4]], polufinala); Marianne James i [[Stéphane Bern]] ([[France 2]], finale)<ref>{{cite web|last1=Omelyanchuk|first1=Olena|title=Amir is the French choice for Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=29. 2. 2016|date=29. 2. 2016}}</ref> * {{ZID|Grčka}}&nbsp;– Maria Kozakou i [[Giorgos Kapoutzidis]] ([[ERT1]], [[ERT HD]], [[ERT World]], ERA 2 i VoC, polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Zacharis|first1=Thomas|title=Eurovision 2016: Οι Ημιτελικοί και ο Τελικός στην ΕΡΤ|url=http://www.ert.gr/eurovision-2016-i-imiteliki-ke-o-telikos-stin-ert/|website=ert.gr|publisher=ERT|access-date=12. 5. 2016|language=el|date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516184623/http://www.ert.gr/eurovision-2016-i-imiteliki-ke-o-telikos-stin-ert/|archive-date=16. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Gruzija}}&nbsp;– Tuta Čkeidže i Nika Katsia ([[Prvi kanal (gruzijski TV-kanal)|GPB 1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=2016 წლის ევროფესტივალის პირდაპირ ეთერს პირველ არხზე თუთა ჩხეიძე გაუძღვება|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|website=eurovision-georgia.ge|publisher=GPB|access-date=5. 5. 2016|language=ka|date=27. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120507/http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|archive-date=14. 5. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=ევროვიზია 2016. პირველი ნახევარფინალი|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=story&id=163419|website=eurovision-georgia.ge|publisher=GPB|access-date=13. 5. 2016|language=ka|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Nizozemska}}&nbsp;– [[Jan Smit (pjevač)|Jan Smit]] i [[Cornald Maas]] ([[NPO 1]] i [[BVN]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Week van het Eurovisie Songfestival bij NPO|url=http://spreekbuis.nl/week-van-het-eurovisie-songfestival-bij-npo|website=spreekbuis.nl|publisher=Spreekbuis.nl|access-date=9. 5. 2016|language=nl|date=9. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovisie Songfestival 2016 finale|url=http://www.bvn.tv/programma/Eurovisie_Songfestival_2016_finale|website=bvn.tv|publisher=BVN|access-date=3. 5. 2016|language=nl|archive-url=https://archive.today/20160510142935/http://www.bvn.tv/programma/Eurovisie_Songfestival_2016_finale|archive-date=10. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> [[Douwe Bob]] ([[NPO 1]] i [[BVN]], drugo polufinale)<ref>{{cite web|title=Douwe Bob zorgt voor commentaar bij Songfestival|url=http://www.telegraaf.nl/prive/songfestival16/25783859/__Douwe_Bob_laat_van_zich_horen__.html|website=telegraaf.nl|publisher=De Telegraaf|access-date=13. 5. 2016|language=nl|date=12. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Hrvatska}}&nbsp;– Duško Ćurlić ([[HRT|HRT 1]], polufinala i finale); Zlatko Turkalj Turki ([[Radio Zagreb|HR 2]], polufinala i finale)<ref name=HR_delegation>{{cite web|title=Otkriveni posljednji detalji uoči odlaska na Eurosong: "Nina Kraljić stvorena za velike pozornice"|url=http://www.index.hr/black/clanak/otkriveni-posljednji-detalji-uoci-odlaska-na-eurosong-nina-kraljic-je-stvorena-za-velike-pozornice/889389.aspx|website=index.hr|publisher=Index.hr|access-date=25. 4. 2016|language=hr|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Irska}}&nbsp;– [[Marty Whelan]] ([[RTÉ2]], polufinala; [[RTÉ One]], finale); Neil Doherty i [[Zbyszek Zalinski]] ([[RTÉ Radio 1]], drugo polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=TV Preview: TEN shows you shouldn't miss|url=http://www.rte.ie/ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|website=rte.ie|publisher=RTÉ|access-date=10. 5. 2016|date=6. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Island}}&nbsp;– Gísli Marteinn Baldursson ([[RÚV (TV-kanal)|RÚV]] i [[Rás 2]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/gisli-marteinn-kynnir-eurovision-a-ny|title=Gísli Marteinn kynnir Eurovision á ný|date=15. 4. 2016|website=RÚV.is|publisher=Ríkisútvarpið|language=is|trans-title=Gísli Marteinn ponovo će predstavljati Eurosong|access-date=22. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Italija}}&nbsp;– Filippo Solibello i Marco Ardemagni ([[Rai 4]], polufinala; [[Rai Radio 2]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|title=Italy: Rai 4 to broadcast both semi finals|url=http://eurovoix.com/2016/02/10/italy-rai-4-to-broadcast-both-semi-finals/|publisher=Eurovoix|website=eurovoix.com|access-date=10. 2. 2016|date=10. 2. 2016}}</ref> [[Flavio Insinna]] i [[Federico Russo]] ([[Rai 1]], finale)<ref>{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Movin’ on up: Italy migrates Eurovision to main channel RAI 1|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/italy-eurovision-rai-1/103696/|publisher=wiwibloggs.com|access-date=2. 10. 2015|date=2. 10. 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/04/italy-flavio-insinna-federico-russo-announced-commentators/|title=Italy: Flavio Insinna & Federico Russo Announced As Commentators|date=4. 4. 2016|access-date=4. 4. 2015|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Izrael}} – ''hebrejski'': Podnatpisi ([[Kanal 1 (Izrael)|Kanal 1]], drugo polufinala i finale (uživo), prvo polufinale (sa zakašnjenjem)); Kobi Menora, Or Vaxman i Nancy Brandes (88 FM, drugo polufinala i finale); ''arapski'': Podnatpisi ([[Kanal 33 (Izrael)|Kanal 33]], drugo polufinala i finale)<ref name=broadcast_IBA>{{cite web|url=http://www.iba.org.il/spokesman/spokesman.aspx?entity=1157916&type=1|script-title=he:נבחרו חברי צוות השיפוט הישראלי לאירוויזיון|date=3. 5. 2016|website=iba.org.il|publisher=IBA|access-date=5. 5. 2016|language=he}}</ref> * {{ZID|Kipar}}&nbsp;– Melina Karageorgiou ([[RIK 1]], RIK SAT, RIK HD i Trito Programma, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Στην τελική ευθεία οι προετοιμασίες για τον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision|url=http://www.foni-lemesos.com/agenda/politismos/23476-stin-teliki-eftheia-oi-proetoimasies-gia-ton-diagonismo-tragoudioy-tis-eurovision.html|website=foni-lemesos.com|publisher=I Foni tis Lemesou|access-date=6. 5. 2016|language=el|date=5. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Latvija}}&nbsp;– [[Valters i Kaža|Valters Frīdenbergs]] ([[Latvijas Televīzija|LTV1]], polufinala i finale); Toms Grēviņš ([[Latvijas Televīzija|LTV1]], finale)<ref>{{cite web|title=TIEŠRAIDE! Starptautiskais Eirovīzijas dziesmu konkurss. 1. pusfināls|url=http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|website=ltv.lsm.lv|publisher=Latvijas Televīzija|access-date=10. 5. 2016|language=lv|archive-date=3. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603062347/http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Zināmi pirmie desmit 'Eirovīzijas' finālisti; Igaunija no cīņas izstājas|url=http://www.delfi.lv/izklaide/popmuzika/melomanija/zinami-pirmie-desmit-eirovizijas-finalisti-igaunija-no-cinas-izstajas.d?id=47420389|website=delfi.lv|publisher=Delfi|access-date=11. 5. 2016|language=lv|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Litvanija}} – Darius Užkuraitis ([[LRT televizija|LRT]], LRT HD i [[LRT Radijas]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Pabiržis|first1=Dovaidas|title="Eurovizija": loterija be pralaimėjimo|url=http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|website=veidas.lt|publisher=Veidas|access-date=10. 5. 2016|language=lt|date=9. 5. 2016|archive-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510101336/http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Mađarska}}&nbsp;– Gábor Gundel Takács ([[Duna TV|Duna]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Jövő héten kezdetét veszi az Eurovíziós Dalfesztivál! Kattints bővebb infókért!|url=http://music-daily.hu/2016/05/05/jovo-heten-kezdetet-veszi-az-eurovizios-dalfesztival-kattints-bovebb-infokert/|website=music-daily.hu|publisher=Music Daily|access-date=9. 5. 2016|language=hu|date=5. 5. 2016|archive-date=4. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604045118/http://music-daily.hu/2016/05/05/jovo-heten-kezdetet-veszi-az-eurovizios-dalfesztival-kattints-bovebb-infokert/|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Makedonija}} – Karolina Petkovska ([[MRT 1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Официјален почеток на „Избор за песна на Евровизија“- Стокхолм 2016|url=http://mrt.com.mk/node/32180|website=mrt.com.mk|publisher=MRT|access-date=10. 5. 2016|language=mk|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Malta}} – Arthur Caruana ([[TVM (Malta)|TVM]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Flask|first1=Wayne|title=Ira Losco takes Malta to the Eurovision Song Contest finals|url=http://www.maltatoday.com.mt/arts/music/65090/live_blogging_the_eurovision_semifinal_as_ira_sings_for_maltas_glory#.VzM_24QrKHs|website=maltatoday.com.mt|publisher=Malta Today|access-date=11. 5. 2016|date=11. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Moldavija}} – Gloria Gorceag ([[Moldavija 1]], [[Radio Moldavija]], Radio Moldavija Muzical i [[Radio Moldavija Tineret]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Ceremonia de deschidere a Eurovision 2016: Lidia Isac a strălucit pe covorul roşu|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|website=trm.md|publisher=TRM|access-date=9. 5. 2016|language=ro|date=9. 5. 2016|archive-date=31. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731043257/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=PRIMA Semifinală Internaţională "Euvision Song Contest" 2016. Partea I-a|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|website=trm.md|publisher=TRM|access-date=12. 5. 2016|language=ro|date=10. 5. 2016|archive-date=31. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731035436/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Njemačka}}&nbsp;– [[Peter Urban]] ([[EinsFestival]] i [[Phoenix (njemački TV-kanal)|Phoenix]], polufinala; [[Das Erste]], finale)<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Phoenix to broadcast both semi-finals|url=http://eurovoix.com/2016/04/05/germany-phoenix-broadcast-semi-finals/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|access-date=6. 4. 2016|date=5. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=ESC 2016: Sendetermine im Fernsehen und Online|url=https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|website=eurovision.de|publisher=ARD|access-date=24. 4. 2016|language=de|date=22. 4. 2016|archive-date=22. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422170702/https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Norveška}}&nbsp;– Olav Viksmo Slettan ([[NRK1]], polufinala i finale);<ref>{{cite news|url=https://tv.nrk.no/serie/eurovision-song-contest/MUHU12006316/14-05-2016|title=NRK TV – Eurovision Song Contest 2016 – Finale – 14.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|trans-title=NRK TV – Eurosong 2016 – Finale – 14. maja 2016|access-date=24. 4. 2016}}</ref> Ronny Brede Aase, Silje Reiten Nordnes i Markus Ekrem Neby ([[NRK3]], finale);<ref>{{cite news|url=https://tv.nrk.no/serie/p3morgens-store-eurovisions-fest/MYNR50200216/14-05-2016|title=NRK TV – P3morgens store Eurovision-fest – 14.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|trans-title=P3morgenov odlični Eurovizijski tulum|access-date=24. 4. 2016}}</ref> Ole Christian Øen ([[NRK P1]], drugo polufinala i finale)<ref>{{cite news|url=https://radio.nrk.no/serie/eurovision-song-contest-radio/MUHR42770116/12-05-2016|title=NRK Radio – Eurovision Song Contest 2016 – semifinale – 12.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|access-date=9. 5. 2016|archive-date=6. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806173523/https://radio.nrk.no/serie/eurovision-song-contest-radio/MUHR42770116/12-05-2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Poljska}}&nbsp;– [[Artur Orzech]] ([[TVP 1]] i [[TVP Polonia]] (uživo); [[TVP Rozrywka]] i [[TVP HD]] (idućeg dana), polufinala i finale)<ref>{{cite web|url=http://centruminformacji.tvp.pl/25116985/eurowizyjna-rywalizacja-w-tvp|title=Eurowizyjna rywalizacja w TVP|date=29. 4. 2016|access-date=6. 5. 2015|website=tvp.pl|publisher=TVP|language=pl|trans-title=Eurovizijsko rivalstvo na TVP-u|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602002736/http://centruminformacji.tvp.pl/25116985/eurowizyjna-rywalizacja-w-tvp|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Rusija}}&nbsp;– [[Dmitrij Gubernijev]] i Ernest Mackevičijus ([[Rusija-1]] i Rusija HD, sve emisije)<ref>{{cite web|last1=Belikova|first1=Jekaterina|title=Лайфу стали известны имена российских комментаторов конкурса "Евровидение-2016"|url=https://life.ru/t/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/406384/laifu_stali_izviestny_imiena_rossiiskikh_kommientatorov_konkursa_ievrovidieniie-2016|website=life.ru|publisher=Life.ru|access-date=6. 5. 2016|language=ru|date=5. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|San Marino}}&nbsp;– Lia Fiorio i Gigi Restivo ([[SMtv San Marino (TV-kanal)|SMtv San Marino]] i [[SMtv San Marino|Radio San Marino]], polufinala i finale)<ref>{{cite news|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/01/13/eurovision-2016-san-marino-rtv-conferma-al-commento-duo-fiorio-restivo/|title=Eurovision 2016: San Marino RTV conferma al commento il duo Fiorio-Restivo|date=13. 1. 2016|website=eurofestivalnews.com|publisher=Eurofestival News|language=it|access-date=19. 4. 2016|trans-title=Eurosong 2016: San Marino RTV potvrdio je da će komentatori biti Fiorio i Restivo}}</ref> * {{ZID|Slovenija}}&nbsp;– Andrej Hofer ([[Radiotelevizija Slovenije|RTV SLO2]], polufinala; RTV SLO1, finale; [[Radio Val 202]], drugo polufinala i finale; Radio Maribor, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Evrovizijski teden na Televiziji Slovenija|url=http://www.rtvslo.si/sporocila-za-javnost/evrovizijski-teden-na-televiziji-slovenija/391496|website=rtvslo.si|publisher=Radiotelevizija Slovenija|access-date=26. 4. 2016|trans-title=Eurovizijska sedmica na Radioteleviziji Slovenije|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Srbija}}&nbsp;– Dragan Ilić ([[RTS 1]], [[Radiotelevizija Srbije|RTS HD]] i [[RTS Sat]], prvo polufinale); [[Duška Vučinić-Lučić|Duška Vučinić]] (RTS 1, RTS HD i RTS Sat, drugo polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, polufinale 1, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/sr/story/20/rts-1/2308255/.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=10. 5. 2016|language=sr}}</ref><ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, polufinale 2, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/sr/story/20/rts-1/2311272/prenos-evrovizije-2016-polufinale-2-prenos.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=10. 5. 2016|language=sr}}</ref><ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, Finale, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/rts-1/2316494/.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=13. 5. 2016|language=sr}}</ref> * {{ZID|Španija}}&nbsp;– [[José María Íñigo]] i [[Julia Varela]] ([[La 2 (Španija)|La 2]], polufinala; [[La 1 (Španija)|La 1]], finale)<ref>{{cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|title=José María Iñigo y Julia Varela repiten como comentaristas de Eurovisión 2016 para TVE|language=es|trans-title=José María Iñigo i Julia Varela ponovo će biti komentatori Eurosonga 2016. za TVE|work=rtve.es|access-date=13. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Švedska}}&nbsp;– [[Lotta Bromé]] ([[SVT1]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/lotta-brome-kommenterar-eurovision-song-contest-2016-det-ar-lite-av-en-drom|title=Lotta Bromé kommenterar Eurovision Song Contest 2016: ”Det är lite av en dröm”|language=sv|trans-title=Lotta Bromé komentirat će Eurosong 2016: "Ovo mi je pomalo san"|work=sverigesradio.se|access-date=13. 4. 2016}}</ref> [[Carolina Norén]] i [[Björn Kjellman]] ([[SR P4]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurovisionfesten kan börja – här är Sveriges Radios bevakning|url=http://sverigesradio.se/sida/gruppsida.aspx?programid=4922&grupp=22873&artikel=6415442|website=sverigesradio.se|publisher=Sveriges Radio|access-date=28. 4. 2016|language=sv|date=20. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Švicarska}}&nbsp;– ''njemački'': [[Sven Epiney]] ([[SRF zwei]], polufinala; [[SRF 1]], finale); Peter Schneider i Gabriel Vetter ([[SRF 1]] i [[Radio SRF 3]], finale)<ref>{{cite web|title=«Eurovision Song Contest» 2016 – Der Countdown|url=http://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2016-der-countdown|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=19. 4. 2016|language=de|trans-title=Eurosong 2016 – odbrojavanje|date=18. 4. 2016}}</ref> ''francuski'': [[Jean-Marc Richard]] i Nicolas Tanner ([[RTS Deux]], drugo polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurosong 2016 Finale internationale|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120554/http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|archive-date=14. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> ''italijanski'': Clarissa Tami ([[RSI La 2]], drugo polufinale);<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 La semifinale|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1952833898|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=it}}</ref> Clarissa Tami i Michele "Cerno" Carobbio ([[RSI La 1]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Spettacoli|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1954458265|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=it}}</ref> * {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}&nbsp;– [[Scott Mills]] i [[Mel Giedroyc]] ([[BBC Four]], polufinala); [[Graham Norton]] ([[BBC One]], finale); [[Ken Bruce]] ([[BBC Radio 2]], finale)<ref>{{cite web|last1=Palmer|first1=Siobhan|title=When is Eurovision 2016 and how can I watch it?|url=http://www.telegraph.co.uk/tv/2016/04/04/when-is-eurovision-2016-and-how-can-i-watch-it/|website=telegraph.co.uk|publisher=The Daily Telegraph|access-date=21. 4. 2016|date=4. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Radio 2 info and Q&A with Ken Bruce|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/mediapacks/eurovision2016/ken|website=bbc.co.uk|publisher=BBC|access-date=28. 4. 2016|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Ukrajina}}&nbsp;– [[Timur Mirošničenko]] i Tetijana Terekhova (UA:Prvi, polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Джамала виступить 15-ю у другому півфіналі Євробачення-2016|url=http://1tv.com.ua/news/channel/78211|website=1tv.com.ua|publisher=NTU|access-date=19. 4. 2016|language=uk|trans-title=Jamala će nastupiti 15. u drugom polufinalu Eurosonga 2016.|date=8. 4. 2016|archive-date=25. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425161825/http://1tv.com.ua/news/channel/78211|url-status=dead}}</ref> Olena Zelinčenko ([[Radio Ukrajine]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Українське радіо транслюватиме Міжнародний пісенний конкурс «Євробачення-2016»|url=http://schedule.nrcu.gov.ua/news.html?newsID=24437|website=nrcu.gov.ua|access-date=6. 5. 2016|language=uk|date=4. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120607/http://schedule.nrcu.gov.ua/news.html?newsID=24437|url-status=dead}}</ref> {{div col end}} === Zemlje koje nisu učestvovale === {{div col|cols=2}} * {{ZID|Kazahstan}}&nbsp;– Dijana Snjegina i Kaldibek Žajsanbaj (Khabar, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=«Хабар» покажет прямую трансляцию первого полуфинала конкурса Eurovision-2016|url=http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|website=khabar.kz|publisher=Khabar Agency|access-date=11. 5. 2016|language=ru|date=11. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525222415/http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|archive-date=25. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Kina}}&nbsp;– [[Kubert Leung]] i Wu Zhoutong ([[Hunan TV]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/25/china-hunan-television-broadcast-eurovision-live-tv/|title=China: Hunan Television to broadcast Eurovision live on TV|date=25. 4. 2016|access-date=26. 4. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Kosovo}}&nbsp;– ''Nije poznato'' ([[Radiotelevizija Kosova|RTK]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/05/05/kosovo-broadcasting-61st-eurovision-song-contest/|title=Kosovo: Broadcasting 61st Eurovision Song Contest|date=5. 5. 2016|access-date=5. 5. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Novi Zeland}}&nbsp;– ''Bez komentatora'' (BBC UKTV, finale) * {{ZID|Portugal}}&nbsp;– Hélder Reis ([[Radiotelevizija Portugala|RTP]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/15/portugal-rtp-will-now-broadcast-eurovision-2016/|title=Portugal: RTP will now broadcast Eurovision 2016|date=15. 4. 2016|access-date=15. 4. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dn.pt/media/interior/rtp-volta-atras-afinal-habemus-eurovisao-5128565.html|title=RTP volta atrás. Afinal, "habemus" Eurovisão!|trans-title=RTP, vrati se nazad. Nakon svega toga, "imamo" Eurosong!}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.escportugal.pt/2016/04/esc2016-helder-reis-sera-o-comentador.html|title=Hélder Reis será o comentador da RTP|trans-title=Hélder Reis bit će komentator RTP-a}}</ref> * {{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&nbsp;– [[Carson Kressley]] i [[Michelle Collins (komičarka)|Michelle Collins]] ([[Logo TV]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 – About the Show|url=http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|website=logotv.com|publisher=Logo TV|access-date=2. 5. 2016|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602193932/http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/music/see-kim-chi-bob-the-drag-queen-and-naomi-smalls-173047105.html|title=See Kim Chi, Bob the Drag Queen, and Naomi Smalls Serve ‘Realness’ in Exclusive ‘RuPaul’s Drag Race’ Music Video Preview|last=Parker|first=Lyndsey|date=9. 5. 2016|work=Yahoo!|access-date=11. 5. 2016}}</ref> {{div col end}} === Prijenos na međunarodnom znakovnom jeziku === Dana 22. aprila 2016. SVT je objavio da će gluhonijemim osobama omogućiti prijenos sve tri večeri na [[Međunarodni znakovni jezik|međunarodnom znakovnom jeziku]]. Producent sve tri večeri bila je Julia Kankkonen.<ref>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Eurovision 2016 to be broadcast with international sign performances|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2016_to_be_broadcast_with_international_sign_performances|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=10. 5. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> Nastupe svih učesnika prevelo je 10, dok je dijalog voditelja prevelo 3 osobe.<ref name=SE_broadcast>{{cite web|last1=Martinsson|first1=Niclas|title=Dansande händer i Eurovision|url=http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|website=dovastidning.se|publisher=Dövas Tidning|access-date=10. 5. 2016|language=sv|date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222841/http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|archive-date=17. 10. 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vivien Batory: Ser frem til at tolke den internationale Eurovision Song Contest|url=http://loud.land/2016/05/vivien-batory-ser-frem-til-at-tolke-den-internationale-eurovision-song-contest/|website=loud.land|publisher=Lound.land|access-date=14. 5. 2016|language=da|date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510040122/http://loud.land/2016/05/vivien-batory-ser-frem-til-at-tolke-den-internationale-eurovision-song-contest/|archive-date=10. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> Ispod se nalazi spisak svih prevodioca. {{div col|cols=2}} * Ebru Bilen Basaran (Danska) * Laith Fathulla (Švedska) * Rafael-Evitan Grombelka (Njemačka) * Amina Ouahid (Švedska) * Tommy Rangsjö (Švedska) * Pavel Rodionov (Rusija) * Laura Levita Valyte (Litvanija) * Kolbrún Völkudóttir (Island) * Xuejia Rennie Zacsko (Švedska) * Amadeus Lantz (Švedska) * Georg Marsh (Austrija) * Markus Aro (Finska) * Vivien Batory (Danska) {{div col end}} Sve tri večeri na međunarodnom znakovnom jeziku bile su dostupne na [[internet]]u,<ref name=SE_broadcast /> dok su ih sljedeće zemlje prenosile na televiziji: {{div col|cols=2}} * {{ZID|Austrija}}&nbsp;– [[ORF 2]] (finale)<ref>{{cite web|title="Eurovision Song Contest": ZOE glänzt in mintgrüner Traumrobe am Roten Teppich|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160509_OTS0073/eurovision-song-contest-zoe-glaenzt-in-mintgruener-traumrobe-am-roten-teppich|website=ots.at|publisher=OTS|access-date=10. 5. 2016|language=de|date=9. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Danska}}&nbsp;– [[DR Ramasjang]] (polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Dohrmann|first1=Jan|title=Grand Prix-fest for døve på Ramasjang|url=http://www.dr.dk/om-dr/nyheder/grand-prix-fest-doeve-paa-ramasjang|website=dr.dk|publisher=DR|access-date=10. 5. 2016|language=da|date=9. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Litvanija}}&nbsp;– [[LRT Kultūra]] (polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=LRT KULTŪRA transliuos "Euroviziją" kurtiesiems|url=http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|website=lrt.lt|publisher=LRT|access-date=10. 5. 2016|language=lt|date=28. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222505/http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|archive-date=17. 10. 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Norveška}}&nbsp;– [[NRK1 Tegnspråk]] (polufinala i finale) * {{ZID|Švedska}}&nbsp;– [[SVT24]] (polufinala i finale)<ref name=SE_broadcast /> {{div col end}} == Službeni album == {{Infokutija album | kurzivan naslov = ne | Ime = Eurovision Song Contest: Stockholm 2016 | Tip izdanja = komplikacija | Artist = [[Eurosong]]a | Cover = ESC 2016 album cover.jpg | Background = #8FBC8F | Izdat = 15. 4. 2016. | Produciran = | Žanr = [[Pop-muzika|Pop]] | Dužina = {{unbulleted list|65:26 (1. CD)|62:56 (2. CD)}} | Kuća = [[Universal Music Group|Universal]] | Producent(i) = | Ton majstor = | Snimljen = | Fotografija = | Dizajn = | Kritike = | Prošli album = ''[[Eurosong 2016.#Službeni album|Eurovision Song Contest: Vienna 2015]]''<br>(2015) | Ovaj album = '''''Eurovision Song Contest: Stockholm 2016''''' (2016) | Sljedeći album = ''[[Eurosong 2017.#Službeni album|Eurovision Song Contest: Bit će određeno 2017]]''<br>(2017) }} '''''Eurovision Song Contest: Stockholm 2016''''' je službeni kompilacijski album takmičenja. Sastavila ga je [[Evropska radiodifuzijska unija]], a objavio [[Universal Music Group|Universal]]. Digitalna verzija objavljena je 15. aprila, a CD-verzija 22. aprila.<ref name="iTunes">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/eurovision-song-contest-2016/id1098144806|title=Eurovision Song Contest 2016 Stockholm by Various Artists on iTunes|work=iTunes|access-date=13. 4. 2016}}</ref> Album sadrži 42. numere svih zemalja učesnica, pa i Rumunije koja se morala povući s takmičenja zbog dugova.<ref name="romanian_disqualification" /><ref>{{cite web|title=Official Eurovision Song Contest 2016 CD + FREE Coaster Set|url=https://shop.eurovision.tv/default/collectibles/cd/the-official-eurovision-song-contest-cd-2016.html|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=29. 3. 2016|date=29. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402112500/https://shop.eurovision.tv/default/collectibles/cd/the-official-eurovision-song-contest-cd-2016.html|archive-date=2. 4. 2016|url-status=dead}}</ref> {{Spisak pjesama | naslov = 1. CD | dodatna_kolona = Izvođač | ukupno_trajanje = 65:26 | dodatna1 = [[Eneda Tarifa]] | naziv1 = [[Fairytale (Eneda Tarifa)|Fairytale]] | bilješka1 = {{Esccnty|Albanija}} | trajanje1 = 3:00 | dodatna2 = [[Iveta Mukučjan]] | naziv2 = [[LoveWave]] | bilješka2 = {{Esccnty|Armenija}} | trajanje2 = 2:58 | dodatna3 = [[Zoë Straub|Zoë]] | naziv3 = [[Loin d'ici]] | bilješka3 = {{Esccnty|Austrija}} | trajanje3 = 3:00 | dodatna4 = [[Dami Im]] | naziv4 = [[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]] | bilješka4 = {{Esccnty|Australija}} | trajanje4 = 3:03 | dodatna5 = [[Samra Rahimli|Samra]] | naziv5 = [[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]] | bilješka5 = {{Esccnty|Azerbejdžan}} | trajanje5 = 3:00 | dodatna6 = [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] i [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] i [[Jasmin Fazlić Jala|Jala]] | naziv6 = [[Ljubav je]] | bilješka6 = {{Esccnty|Bosna i Hercegovina}} | trajanje6 = 3:00 | dodatna7 = [[Laura Tesoro]] | naziv7 = [[What's the Pressure]] | bilješka7 = {{Esccnty|Belgija}} | trajanje7 = 2:52 | dodatna8 = [[Poli Genova]] | naziv8 = [[If Love Was a Crime]] | bilješka8 = {{Esccnty|Bugarska}} | trajanje8 = 2:59 | dodatna9 = [[Aleksandar Ivanov (pjevač)|Ivan]] | naziv9 = [[Help You Fly]] | bilješka9 = {{Esccnty|Bjelorusija}} | trajanje9 = 3:02 | dodatna10 = [[Rykka]] | naziv10 = [[The Last of Our Kind]] | bilješka10 = {{Esccnty|Švicarska}} | trajanje10 = 3:00 | dodatna11 = [[Minus One (grupa)|Minus One]] | naziv11 = [[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]] | bilješka11 = {{Esccnty|Kipar}} | trajanje11 = 3:00 | dodatna12 = [[Gabriela Gunčíková]] | naziv12 = [[I Stand (pjesma)|I Stand]] | bilješka12 = {{Esccnty|Češka}} | trajanje12 = 3:00 | dodatna13 = [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie-Lee]] | naziv13 = [[Ghost (Jamie-Lee Kriewitz)|Ghost]] | bilješka13 = {{Esccnty|Njemačka}} | trajanje13 = 2:55 | dodatna14 = [[Lighthouse X]] | naziv14 = [[Soldiers of Love (Lighthouse X)|Soldiers of Love]] | bilješka14 = {{Esccnty|Danska}} | trajanje14 = 3:00 | dodatna15 = [[Jüri Pootsmann]] | naziv15 = [[Play (Jüri Pootsmann)|Play]] | bilješka15 = {{Esccnty|Estonija}} | trajanje15 = 3:00 | dodatna16 = [[Barei (pjevačica)|Barei]] | naziv16 = [[Say Yay!]] | bilješka16 = {{Esccnty|Španija}} | trajanje16 = 2:57 | dodatna17 = [[Sandhja]] | naziv17 = [[Sing It Away]] | bilješka17 = {{Esccnty|Finska}} | trajanje17 = 2:59 | dodatna18 = [[Amir Haddad|Amir]] | naziv18 = [[J'ai cherché]] | bilješka18 = {{Esccnty|Francuska}} | trajanje18 = 3:00 | dodatna19 = [[Joe i Jake|Joe & Jake]] | naziv19 = [[You're Not Alone (Joe i Jake)|You're Not Alone]] | bilješka19 = {{Esccnty|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | trajanje19 = 2:50 | dodatna20 = [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | naziv20 = [[Midnight Gold]] | bilješka20 = {{Esccnty|Gruzija}} | trajanje20 = 2:56 | dodatna21 = [[Argo (grupa)|Argo]] | naziv21 = [[Utopian Land]] | bilješka21 = {{Esccnty|Grčka}} | trajanje21 = 2:55 | dodatna22 = [[Nina Kraljić]] | naziv22 = [[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]] | bilješka22 = {{Esccnty|Hrvatska}} | trajanje22 = 3:00 }} {{Spisak pjesama | naslov = 2. CD | dodatna_kolona = Izvođač | ukupno_trajanje = 62:56 | dodatna1 = [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | naziv1 = [[Pioneer (pjesma)|Pioneer]] | bilješka1 = {{Esccnty|Mađarska}} | trajanje1 = 2:59 | dodatna2 = [[Nicky Byrne]] | naziv2 = [[Sunlight (pjesma Nickyja Byrnea)|Sunlight]] | bilješka2 = {{Esccnty|Irska}} | trajanje2 = 2:59 | dodatna3 = [[Hovi Star]] | naziv3 = [[Made of Stars]] | bilješka3 = {{Esccnty|Izrael}} | trajanje3 = 3:01 | dodatna4 = [[Greta Salóme Stefánsdóttir|Greta Salóme]] | naziv4 = [[Hear Them Calling]] | bilješka4 = {{Esccnty|Island}} | trajanje4 = 2:57 | dodatna5 = [[Francesca Michielin]] | naziv5 = [[No Degree of Separation]] | bilješka5 = {{Esccnty|Italija}} | trajanje5 = 3:08 | dodatna6 = [[Donny Montell]] | naziv6 = [[I've Been Waiting for This Night]] | bilješka6 = {{Esccnty|Litvanija}} | trajanje6 = 3:03 | dodatna7 = [[Justs Sirmais|Justs]] | naziv7 = [[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]] | bilješka7 = {{Esccnty|Latvija}} | trajanje7 = 2:57 | dodatna8 = [[Lidia Isac]] | naziv8 = [[Falling Stars (pjesma)|Falling Stars]] | bilješka8 = {{Esccnty|Moldavija}} | trajanje8 = 2:57 | dodatna9 = [[Highway]] | naziv9 = [[The Real Thing (Highway)|The Real Thing]] | bilješka9 = {{Esccnty|Crna Gora}} | trajanje9 = 3:01 | dodatna10 = [[Kaliopi]] | naziv10 = [[Dona (pjesma)|Dona]] | bilješka10 = {{Esccnty|Makedonija}} | trajanje10 = 3:01 | dodatna11 = [[Ira Losco]] | naziv11 = [[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]] | bilješka11 = {{Esccnty|Malta}} | trajanje11 = 3:03 | dodatna12 = [[Douwe Bob]] | naziv12 = [[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]] | bilješka12 = {{Esccnty|Nizozemska}} | trajanje12 = 2:45 | dodatna13 = [[Agnete Johnsen|Agnete]] | naziv13 = [[Icebreaker (pjesma)|Icebreaker]] | bilješka13 = {{Esccnty|Norveška}} | trajanje13 = 2:54 | dodatna14 = [[Michał Szpak]] | naziv14 = [[Color of Your Life]] | bilješka14 = {{Esccnty|Poljska}} | trajanje14 = 3:00 | dodatna15 = [[Ovidiu Anton]] | naziv15 = [[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]] | bilješka15 = {{Esccnty|Rumunija}} | trajanje15 = 2:59 | dodatna16 = [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | naziv16 = [[Goodbye (Shelter)]] | bilješka16 = {{Esccnty|Srbija}} | trajanje16 = 3:03 | dodatna17 = [[Sergej Lazarev]] | naziv17 = [[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]] | bilješka17 = {{Esccnty|Rusija}} | trajanje17 = 3:06 | dodatna18 = [[Frans Jeppsson Wall|Frans]] | naziv18 = [[If I Were Sorry]] | bilješka18 = {{Esccnty|Švedska}} | trajanje18 = 3:04 | dodatna19 = [[ManuElla]] | naziv19 = [[Blue and Red]] | bilješka19 = {{Esccnty|Slovenija}} | trajanje19 = 2:57 | dodatna20 = [[Serhat (pjevač)|Serhat]] | naziv20 = [[I Didn't Know (pjesma)|I Didn't Know]] | bilješka20 = {{Esccnty|San Marino}} | trajanje20 = 3:01 | dodatna21 = [[Jamala]] | naziv21 = [[1944 (pjesma)|1944]] | bilješka21 = {{Esccnty|Ukrajina}} | trajanje21 = 3:01 }} === Ljestvice === {| style="text-align:center" class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | Ljestvica (2016) ! scope="col" | Najbolji<br>plasman |- ! scope="row" | Australski albumi ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=australian-charts.com - Australian charts portal|last=Hung|first=Steffen|website=www.australian-charts.com|access-date=28. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> | 9. |- ! scope="row" | Austrijski albumi ([[Ö3 Austria Top 40]])<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=Das österreichische Hitparaden- und Musik-Portal|last=Hung|first=Steffen|website=austriancharts.at|language=de|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 3. |- ! scope="row" | Britanski kompilacijski albumi ([[Official Charts Company|OCC]])<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/4/%7B%7B%7Bdate%7D%7D%7D|title=Official Compilations Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 9. |- ! scope="row" | Finski albumi ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/Eurovision+Song+Contest/Stockholm+2016|title=Eurovision Song Contest: Stockholm 2016|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|language=fi|access-date=28. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> | 31. |- ! scope="row" | Francuski albumi ([[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]])<ref>{{cite web|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=lescharts.com - Les charts français|last=Hung|first=Steffen|website=www.lescharts.com|access-date=25. 8. 2016}}</ref> | 81. |- ! scope="row" | Norveški albumi ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=norwegiancharts.com - Norwegian charts portal|last=Hung|first=Steffen|website=www.norwegiancharts.com|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 30. |- ! scope="row" | Švicarski albumi ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{cite web|url=http://www.swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=The Official Swiss Charts and Music Community|last=Hung|first=Steffen|website=www.swisscharts.com|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 2. |- |} == Galerija == <gallery mode="packed"> Datoteka:ESC2016 - Australia 09.jpg|Dami Im izvodi "Sound of Silence" (Australija) Datoteka:ESC2016 - Austria 07.jpg|Zoë izvodi "Loin d'ici" (Austrija) Datoteka:ESC2016 - Bulgaria 05.jpg|Poli Genova izvodi "If Love Was a Crime" (Bugarska) Datoteka:ESC2016 - Czech Republic 16.jpg|Gabriela Gunčíková izvodi "I Stand" (Češka) Datoteka:ESC2016 - Armenia 03.jpg|Iveta Mukučjan izvodi "LoveWave" (Armenija) Datoteka:ESC2016 - France 07.jpg|Amir izvodi "J'ai cherché" (Francuska) Datoteka:ESC2016 - Netherlands 12.jpg|Douwe Bob izvodi "Slow Down" (Nizozemska) Datoteka:ESC2016 - Hungary 03.jpg|Freddie izvodi "Pioneer" (Mađarska) Datoteka:ESC2016 - Germany 04.jpg|Jamie-Lee izvodi "Ghost" (Njemačka) Datoteka:ESC2016 - Poland 02.jpg|Michał Szpak izvodi "Color of Your Life" (Poljska) Datoteka:ESC2016 - Russia 02.jpg|Sergej Lazarev izvodi "You Are the Only One" (Rusija) Datoteka:ESC2016 - Sweden 02.jpg|Frans izvodi "If I Were Sorry" (Švedska) Datoteka:ESC2016 - United Kingdom 19.jpg|Joe i Jake izvode "You're Not Alone" (Ujedinjeno Kraljevstvo) Datoteka:ESC2016 - Ukraine 03.jpg|Jamala izvodi "1944" (Ukrajina) Datoteka:ESC2016 Grand Final Interval Act 14.jpg|Måns i Petra izvode "Love Love Peace Peace" (čin u pauzi) </gallery> == Također pogledajte == * [[Dječji Eurosong 2016.]] == Napomene i reference == === Napomene === # {{Note|a}}Izraelu, koji je bio smješten u 6. šeširu, dodijeljeno je da nastupa u drugom polufinalu jer se datum prvog polufinala poklapao s državnim praznikom. # {{Note|b}}Rumunija, koja je prvobitno trebala nastupati u drugom polufinalu, morala se povući s takmičenja zbog dugova. # {{Note|c}}Pjesma sadrži neke riječi na [[pontski jezik|pontskom]], dijalektu [[grčki jezik|grčkog]] koji se govori u [[Sjeverna Grčka|Sjevernoj Grčkoj]].<ref name=":1">{{cite web|title = Greece: Argo to Stockholm|url = http://eurovisionworld.com/?esc=greece-argo-to-stockholm|website = Eurovisionworld|access-date = 13. 2. 2016|language = en}}</ref> === Reference === {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Eurovision Song Contest 2016}} * {{URL|www.eurovision.tv|Službeni sajt}} * [https://www.youtube.com/watch?v=nRR3ppOqBzw Prvo polufinale] na [[YouTube]]u * [https://www.youtube.com/watch?v=F-or2LKrAHM Drugo polufinale] na YouTubeu * [https://www.youtube.com/watch?v=no1v1-2HZ6g Finale] na YouTubeu {{Eurosong}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Eurosong]] [[Kategorija:2016. u Švedskoj]] [[Kategorija:2016. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Švedskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2016.|*]] qc5zof9cj0gxa60263zg52gu7dz5kek 0 451480 3925516 3871003 2026-09-19T07:46:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925516 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometni klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #FF0000 | Ime kluba = '''FK Panevėžys''' | Puno ime = Futbolo klubas Panevėžys | Grb = | Nadimak = ''Raudoni-mėlyni (Crveni-žuto)'' | Osnovan = [[2015.]] (zvanično) | Raspušten = | Lokacija = [[Panevėžys]]<br>[[Litvanija]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|red}} | Federacija = [[Nogometni savez Litvanije|LFF]] | Konfederacija = | Liga = [[TOPLYGA]] | Stadion = [[Aukštaitija Stadion]] | Kapacitet = 4.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = {{flagicon|LTU}} Dainius Gleveckas | Menadžer = | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto ([[A lyga]]) | Prethodna sezona = [[A lyga 2025.|2025.]] | Webstranica = [http://fk-panevezys.lt/ panevėžys] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whiteline | uzorak_t1 = _whitecollar | uzorak_dr1 = _whiteline | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = FF0000 | tijelo1 = FF0000 | desna ruka1 = FF0000 | šorc1 = FF0000 | čarape1 = FF0000 | uzorak_lr2 = _whiteline | uzorak_t2 = _whitecollar | uzorak_dr2 = _whiteline | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = 0000FF | tijelo2 = 0000ff | desna ruka2 = 0000FF | šorc2 = 0000ff | čarape2 = 0000ff | }} '''FK Panevėžys''' je profesionalni nogometni klub iz [[Panevėžys]], [[Litvanija]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Litvanije|Prvoj nogometnoj ligi Litvanije]]. Klub je osnovan 2015. godine (zvanično). Tradicionalne boje su crvena i žuto. Domaće utakmice igra na [[Aukštaitija Stadion]]u. ==Uspjesi== *'''[[Prva nogometna liga Litvanije|A liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2023 *'''[[Pirma liga]] (D2)''' : 1. mjesto: 2018 *'''[[Kup Litvanije u nogometu|Nacionalni kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2020, 2025<ref>[https://lietuvosfutbolas.lt/rungtynes/fk-panevezys-fc-hegelmann-22618155/ Lietuvosfutbolas.lt]</ref><ref>[https://int.soccerway.com/match/fc-hegelmann-nmpJqEeg/fk-panevezys-E1ffSpX7/ Soccerway.com]</ref> *'''[[Superkup Litvanije u nogometu|Superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 2021, 2024 == Sezona (2015. – ...) == {|class="wikitable" ! Sezona ! Div. ! Liga ! Mjesto ! web |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2015.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2017.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2018.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2019.|2019.]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Boje kluba == * Crvena/plava. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; border=1 cellspacing=0" |- | style="background:red;color:white" width="150" height="50" |'''Panevėžys''' | style="background:blue;color:white" width="150" height="50" |'''Panevėžys''' |} == Trenutni sastav == ''Posljednja izmjena: 14. 2. 2026'' [https://toplyga.lt/komanda/panevezys toplyga.lt FK Panevėžys] {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 1|nac=LIT|ime=[[Vytautas Černiauskas]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=LIT|ime=Arijus Bražinskas|poz=GK}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=TUN|ime= Rayen Mzoughi|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=TAN|ime=Miano Danilo van den Bos|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=CYP|ime=Strahinja Kerkez|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=LIT|ime=Justinas Januševskij|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=LIT|ime=Rokas Rasimavičius|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=45|nac=GER|ime=Milan Delević|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=50|nac=BEL|ime=Laurit Krasniqi|poz=DF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Nogometna ekipa igrač|br= 6|nac=LIT|ime=Matas Ramanauskas|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 7|nac=LIT|ime=Ernestas Veliulis|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 8|nac=CIV|ime=Salomon Kouadio|poz=MF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=LIT|ime=Edvinas Puikis|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=NED|ime=Jesse Adah|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=LIT|ime=Domantas Vaičekauskas|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=GHA|ime=Kwadwo Asamoah|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=LIT|ime=Ernestas Burdzilauskas|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=LIT|ime=Isaac Asante|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=SLO|ime=Lovro Grajfoner|poz=MF}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Nogometna ekipa igrač|br= 9|nac=LUX|ime=Edvin Muratović|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=SRB|ime=Marko Bačanin|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=UKR|ime=Oleksandr Kurtsev|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=NGR|ime=Job Okpanachi|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=80|nac=BRA|ime=Eliveton|poz=FW}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Poznati igrači== * {{flagicon|LIT}} Paulius Janušauskas ([[2018.]]–[[2021.]]) * {{flagicon|LTU}} [[Linas Klimavičius]] ([[2022.]]–[[2025.]])<ref>[https://fk-panevezys.lt/finisavo-puiki-l-klimaviciaus-karjera/ Finišavo puiki L. Klimavičiaus karjera]{{Mrtav link}}</ref> ==Menadžeri== * {{flagicon|LIT}} Virginijus Liubšys ([[2015.]]–[[2017.]]) * {{flagicon|LIT}} Mantas Savėnas ([[2017.]]) * {{flagicon|LIT}} Albertas Klimavičius ([[2017.]])<ref>{{Cite web |url=http://fk-panevezys.lt/2018/01/08/fk-panevezys-padekojo-a-klimaviciui-uz-darba/ |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 1. 2019 |archive-date=4. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404133712/http://fk-panevezys.lt/2018/01/08/fk-panevezys-padekojo-a-klimaviciui-uz-darba/ |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|MOL}} [[Alexandru Curteian]] ([[2018.]]–[[2020]].)<ref>https://www.futbolas.lt/naujiena/402580/a-klimaviciu-panevezyje-keicia-specialistas-is-moldovos</ref> * {{flagicon|LIT}} Valdas Urbonas ([[2021.]]–[[2022.]]) * {{Flagicon|ITA}} [[Gino Lettieri]] ([[2022.]]–[[2024.]])<ref>https://alyga.lt/naujiena/panevezys-pristate-naujaji-stratega/7858</ref> * {{flagicon|BEL}} [[Stijn Vreven]] ([[2024]].) * {{flagicon|GER}} [[Roland Vrabec]] ([[2024]].–2026.)<ref>[https://fk-panevezys.lt/atsisveikinta-su-strategu-r-vrabecu/ Atsisveikinta su strategu R. Vrabecu]{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://fk-panevezys.lt/ Službena stranica] {{TOPLYGA}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Litvaniji|Panevėžys]] t4pchcsv8m098vmm0h93smioxjlm1p0 0 457189 3925511 3923820 2026-09-19T04:26:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925511 wikitext text/x-wiki {{nedostaju izvori}} {{Infokutija muzičar | ime = Dragana Mirković | slika = Dragana Mirković (2015).jpg | slika_veličina = | alt = | opis = Mirković (2015) | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1968|1|18}} | mjesto_rođenja = [[Kasidol]], [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbija]], [[SFR Jugoslavija]] | porijeklo = Srbija | žanr = pop-folk | zanimanje = pjevačica | instrument = vokal | karijera = 1984–danas | izdavač = [[City records]] | povezani_umjetnici = | veb-sajt = {{URL|http://www.dragana.at/}} }} '''Dragana Mirković''' (rođena 18. januara 1968) [[srbija]]nska je pjevačica [[pop-folk]] muzike. Jedna je od najvećih [[Balkansko poluostrvo|balkanskih]] zvijezda svog žanra i uopšte,<ref name="Billboard">{{cite web|last=Gary|first=Graff|date=3. 7. 2014|url=https://www.billboard.com/music/music-news/jose-feliciano-new-single-music-grammys-6150201/|title=Jose Feliciano Records New Single With ‘The Madonna or Lady Gaga of Serbia’|website=www.billboard.com|publisher=[[Billboard]] Media, LLC|access-date=23. 2. 2023}}</ref><ref name="opera-17">[http://www.opera-17.com/music/folk-music/extra-dragana-mirkovic-skromno-priznala-ponosna-sam-na-nagradu-najpopularnije-pevacice-na-balkanu Opera-17: DRAGANA MIRKOVIĆ SKROMNO PRIZNALA: PONOSNA SAM NA NAGRADU NAJPOPULARNIJE PEVAČICE NA BALKANU!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701234333/http://www.opera-17.com/music/folk-music/extra-dragana-mirkovic-skromno-priznala-ponosna-sam-na-nagradu-najpopularnije-pevacice-na-balkanu |date=1. 7. 2016}}. Pristupljeno 4. 6. 2014.</ref><ref name="Srbija Danas">[http://www.srbijadanas.com/clanak/austrijski-mediji-poludeli-za-njom-draganu-mirkovic-hvale-i-postuju-30-05-2015 Srbija Danas: AUSTRIJSKI MEDIJI POLUDELI ZA NJOM: Draganu Mirković HVALE i POŠTUJU!]. Pristupljeno 30. 5. 2015.</ref><ref name="Pink.rs">[http://www.pink.rs/showbiz/pokorila-evropu-dragana-mirkovic-dobila-veliku-cast-u-austriji-foto/ Pink.rs: POKORILA EVROPU Dragana Mirković dobila veliku ČAST u Austriji!]. Pristupljeno 5. 7. 2016.</ref> te sa skoro 10 miliona prodatih nosača zvuka i slike najprodavanija pjevačica 1990-ih na prostoru bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] (plus [[Bugarska]]), ali i najprodavanija pjevačica 1980-ih (uz [[Lepa Brena|Lepu Brenu]]). Popularna je kako u svojoj tako i u susjednim zemljama, te jedina srbijanska pjevačica koja je rasprodala koncerte na velikim stadionima u Bugarskoj, [[Rumunija|Rumuniji]]<ref name="TV Prva">[http://www.youtube.com/watch?v=DWMP1P31A58 TV Prva:Dragana Mirković – Koncert u Rumuniji]. Pristupljeno 4. 7. 2013.</ref><ref name="DM Sat">[http://www.youtube.com/watch?v=KMz8pHLUHUo DM Sat: Dragana Mirković – Reportaža sa koncerta u Rumuniji]. Pristupljeno 24. 7. 2013.</ref> i [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]];<ref name="DM Sat2">[http://www.youtube.com/watch?v=DsLQYqgyzQE Estradne vesti: Dragana Mirković – Koncert na stadionu Kiseljak u Sarajevu]. Pristupljeno 25. 7. 2013.</ref> također predstavlja jedinu srbijansku pjevačicu koja je održala veći solistički koncertni nastup u [[Turska|Turskoj]].<ref>{{Cite web |url=https://glossy.espreso.rs/poznati/vesti/51185/dragana-mirkovi-nekad-i-sad |title=glossy.espreso.rs |access-date=12. 11. 2019 |archive-date=12. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112055210/https://glossy.espreso.rs/poznati/vesti/51185/dragana-mirkovi-nekad-i-sad |url-status=dead }}</ref><ref>[https://depo.ba/clanak/128779/pogledajte-kako-je-dragana-mirkovic-nekada-izgledala-u-odnosu-na-danas depo.ba]</ref> Poznata je i po originalnim, skupim i domišljatim videospotovima te zahtjevnim koreografijama u stilu [[Janet Jackson]].<ref name="luceizksdl">[https://zena.blic.rs/puls-poznatih/od-luceta-iz-kasidola-do-beckog-dvorca-posle-ogromnih-uspeha-ljubav-sa-milionerom-je/dm2pc1y zena.blic.rs]</ref> Imala je uloge u tri filma, od kojih je najpoznatiji ''[[Slatko od snova]]'' (u kojem je bila glavna uloga). Televizija "DM Sat" sa sjedištem u [[Požarevac|Požarevcu]] je u njenom vlasništvu.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> Ugledni američki časopis ''[[Billboard]]'' objavio je tekst gdje je Mirković nazvana "srbijanskom [[Madonna|Madonnom]] ili [[Lady Gaga|Lady Gagom]]",<ref name="Billboard"/> a mediji je nazivaju i "kraljicom srbijanske estrade"<ref name="Eksluziva">[http://www.ekskluziva.ba/Dragana-Mirkovic-pokorila-austrijski-Garsten-Sa-kraljicom-estrade-pjevala-prepuna-sala-/79940.html Ekskluziva: Dragana Mirković pokorila austrijski Garsten: Sa kraljicom estrade pjevala prepuna sala!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222050952/http://www.ekskluziva.ba/Dragana-Mirkovic-pokorila-austrijski-Garsten-Sa-kraljicom-estrade-pjevala-prepuna-sala-/79940.html |date=22. 12. 2017 }}. Pristupljeno 2. 11. 2015.</ref> ili "lučetom iz Kasidola",<ref name="luceizksdl"/><ref name="puls"/> pa je svoj album iz 2006. godine nazvala ''Luče moje''. Živi u [[Beč]]u s porodicom.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> == Biografija == Rođena je 18. januara 1968. u [[Požarevac|Požarevcu]]. Odrasla je u šestočlanoj porodici u [[Kasidol]]u, mjestu blizu Požarevca.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19">{{cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/muzika/koncert-dragane-mirkovic-u-studiju-n-bhrt-a-508328|title=Koncert Dragane Mirković u Studiju N BHRT-a|website=www.oslobodjenje.ba|publisher=Oslobođenje d.o.o|date=19. 9. 2019|access-date=21. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121191059/https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/muzika/koncert-dragane-mirkovic-u-studiju-n-bhrt-a-508328|archive-date=21. 11. 2019|url-status=live}}</ref><ref name=puls/> Sa muzikom se upoznala zahvaljujući svom djedu Dragutinu, kojeg je slušala kada je svirao [[harmonika|harmoniku]]. Sa pet godina naučila je svoju prvu pjesmu, "Devojka sokolu zulum učinila". Njen muzički talenat je uskoro primijećen, jer je učestvujući na lokalnim takmičenjima privukla pažnju utjecajnih ljudi iz [[Diskos]]a koji su joj dali ponudu da snimi [[gramofonska ploča|ploču]].<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/dragana-mirkovic/|title=Dragana Mirković Biografija|date=2. 2. 2019|website=Biografija.org|language=sr-RS|access-date=25. 1. 2021}}</ref> Završila je srednju trgovačku školu.<ref>[https://www.pulsonline.rs/puls-poznatih/zvezde-a-imaju-osam-razreda-osnovne-skole/fclx6m6 pulsonline.rs]</ref><ref>[https://zena.blic.rs/puls-poznatih/dragana-mirkovic-sve-sam-ostavila-zbog-tonija/7nc4ssl zena.blic.rs]</ref> Dugo vremena je bila u vezi sa [[Zoran Bašanović|Zoranom Bašanovićem]] (koji je bio i njen menadžer),<ref>{{Cite web|url=https://www.espreso.rs/showbiz/zvezde/612335/bio-je-prva-ljubav-dragane-mirkovic-policija-ga-privodila-vise-puta-svi-ga-znate-a-ljubio-je-jos-jednu-pevacicu|title=BIO JE PRVA LJUBAV DRAGANE MIRKOVIĆ, POLICIJA GA PRIVODILA VIŠE PUTA! Svi ga znate, a ljubio je još jednu pevačicu|website=espreso.rs|language=sr|access-date=25. 1. 2021}}</ref> ali se kasnije udala za Tonija Bjelića – poslovnog čovjeka koji živi u [[Beč]]u,<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> te rodila dvoje djece: Marka (2001) i Manuelu (2002).<ref name="puls">{{Cite web|url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/267/dragana-mirkovic-luce-iz-kasidola|title=Dragana Mirković - Luče iz Kasidola|website=www.pulsonline.rs|language=sr-RS|access-date=23. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119111828/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/267/dragana-mirkovic-luce-iz-kasidola|archive-date=19. 1. 2013|url-status=dead}}</ref> Nakon udaje se povukla na određen period iz javnosti.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> Nakon četiri godine pauze snimila je album za povratak, ''[[Trag u vremenu]]'' (2004). Tokom karijere imala je šest održanih solističkih turneja i prodala je 1,5 miliona ulaznica (ovo je manje jedino od Lepe Brene). == Karijera == === Muzički počeci i prva ploča === [[Imam dečka nemirnog|Prvi album]] izdala je aprila 1984. sarađujući sa [[Novica Urošević|Novicom Uroševićem]]. Njen talenat kod publike bio je primijećen od početka, što dokazuje činjenica da je prvijenac prodat u 160.000 primjeraka.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> Prvi televizijski nastup imala je krajem 1984, u emisiji ''Novogodišnja folk parada''; nastupila je sa 12 tada najviše popularnih pjevača folk muzike. Sljedeće, 1985. godine, izdala je [[Umiljato oko moje|drugi studijski album]] – također u saradnji sa Uroševićem; publika je album prihvatila isto tako dobro kao i debi album. === Sa Južnim vetrom === Kao član sastava [[Južni vetar]], pjevala je na turnejama širom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]]; na koncertu na [[Tašmajdan]]u je nastupila pred 11.000 ljudi<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> (tadašnji rekord). Prekida saradnju sa Uroševićem i sljedeće, 1986. godine, prelazi u Južni vetar i izdaje treći studijski album pod imenom "[[Spasi me samoće]]"; naslovna pjesma postala je evergreen, kao i pjesma "Kad bi znao kako čeznem"; sa ovim albumom otišla je na veliku jugoslavensku turneju Južnog vetra, sa još četvero tada popularnih pjevača ovog benda: [[Šemsa Suljaković|Šemsom Suljaković]], [[Sinan Sakić|Sinanom Sakićem]], [[Mile Kitić|Miletom Kitićem]] i [[Kemal Malovčić|Kemalom Malovčićem]]. Sljedeće, 1987. godine, objavila je [[Ruže cvetaju samo u pesmama|novi album]], moderniji od prethodnih; sa samo 19 godina počela je da pjeva pjesme koje stilom odgovaraju zrelim izvođačima. Godinu dana poslije, 1988, izdala je [[Najlepši par|album]] sa kojim je zasjenila prethodne; momentalno su se izdvojile pjesme "Kolo sreće", "Još ljubavi ima" i balada "Milo moje, što te nema"; iste godine održala je prvi solistički koncert u [[Dom sindikata (Beograd)|Domu sindikata]] u [[Beograd]]u; štampani mediji prenijeli su: "Tri uzastopne večeri za koncert Dragane Mirković u Domu sindikata tražena je karta više." Također započinje i saradnju sa menadžerom Rakom Đokićem. Godine 1989. izdala je najtiražniji album sa Južnim vetrom, ''[[Simpatija (muzički album)|Simpatija]]'', koji je prodat u 500.000 primjeraka; na albumu se našlo više hitova, a među njima opet i evergreen: "Sto ću čuda učiniti". Iste godine izdala je prvu videokasetu sa spotovima i dobila prvi [[Oskar popularnosti]] za Hit godine (za pjesmu "Simpatija"). Sredinom augusta 1990. objavila je posljednji [[Pomisli želju|album]] sa Južnim vetrom; tada je izjavila: "Bez TV spota, bez ostale reklame ploča je do sada prodata u 300.000 primjeraka, reklama tek treba da krene, što znači da mogu da prodajem visoke tiraže i bez reklame."; pored toga, bila je stava da album nije dovoljno dobar za njenu publiku – s tim razlogom je napustila Južni vetar. Iste godine snimila je svoj prvi šouprogram pod nazivom ''Veče sa Draganom Mirković''; ovdje ugošćuje najveću jugoslavensku zvijezdu [[Lepa Brena|Lepu Brenu]]. U svom šouprogramu promovisala je nove pjesme, ali se premijerno oprobala i u stranoj muzici otpjevavši hit Martike "I feel the Earth move"; isto tako snimila je i duet "E, moj doktore" sa grupom [[Zana (muzički sastav)|Zana]] i dobila drugi Oskar popularnosti za pjevačicu godine. === 1990-e === Dragana je '90-ih prešla prvo u [[PGP-RTB]] (danas PGP-RTS), a onda u [[ZaM]] i snimila ploču ''[[Dolaze nam bolji dani]]''. Svake godine imala je najprodavaniji album bez da iko proda više ploča od nje u tom razdoblju. Pjesme su bile u folk-rok i folk-pop žanru, a istakle su se "Pitaju me u mom kraju", "Umirem majko", "Baš tebe volim ja", "Biću njegova", "Crni leptir", "Opojni su zumbuli", "Poslednje veče" i dr. Pjesma "Plači zemljo" iz 1995. najprodavanija je srbijanska pjesma na bugarskom [[iTunes]]u u historiji i uvijek je bila među 200 najprodavanijih. Osim Dragane Južni vetar napustili su i Perica Zdravković i Sava Bojić, koji formiraju novi bend pod nazivom "Žar". Zajedno sa "Žarom", "Futa" i "Zlaja" bendom izdaje novi [[Dobra devojka|album]]. Izdavač albuma bio je tadašnji RTB PGP; Draganin novi album predstavili su riječima: "Prodala je više od 2.000.000 ploča i kaseta. 1989. i 1990. godine dva puta uzastopno pobjeđuje na Poselu 202, najpopularnijoj folk manifestaciji i osvaja dva Oskara popularnosti RTV Revije. Sada vam je predstavljamo novim albumom sa pjesmama za koje mislimo da će Vam se dopasti." Žar je uložio trud da modernizuje Draganin novi album, što im je i pošlo za rukom, ali se svejedno osjetio utjecaj Južnog vetra. Pjesmu "Dobra devojka", koju joj je ponudila [[Marina Tucaković]], nije bila sigurna da li da snimi ili ne; nije joj bilo logično da pjeva o samoj sebi kako je dobra djevojka. Pjesma "Poklanjam ti svoju ljubav" (1991) dobila je remiks verziju, što je istovremeno postao i prvi remiks na Balkanu. Angažuje se dosta i oko scenskog nastupa i koreografije, pa tako započinje saradnju sa plesnom grupom [[Đogani|Đogani Fantastiko]]; izdaje i videokasetu sa spotovima i tako postaje (i do dan-danas ostaje) jedna od najaktivnijih pjevačica što se tiče snimanja videospotova. Godine 1992. održala je koncert u [[Sofija|Sofiji]] na stadionu [[Stadion Vasil Levski|Levski]], uz posjećenost od 55.000 ljudi. Kada se grupa Žar raspala, sljedeće godine Dragana se vratila na scenu u revolucionarnom duhu. Godine 1992. snimila je [[Dolaze nam bolji dani|deveti studijski album]], koji je bio prvo izdanje nove izdavačke kuće ZaM (današnji Grand). Na albumu se po prvi put našao veći broj pjesama, čak 13, među kojima i evergreeni "Pitaju me u mom kraju", "Umirem majko" i "Dolaze nam bolji dani"; odmah su se istakle i pjesme "Da, da, da i "Dve sudbine", a Dragana je tada izjavila da je u roku od dva mjeseca kaseta prodata u više od 150.000 primjeraka te da na koncertima pjeva čak sedam pjesama, što je inače rijetkost u to vrijeme. Snimila je spotove za 12 pjesama, izdavši također i videokasetu. Tiraž ovog albuma nekoliko puta je proširivan; prodavao se u zemljama bivše Jugoslavije i dijaspori te u Bugarskoj i Rumuniji, pa je prodat preko milion primjeraka. Ovim albumom postala je po tiražu najveća zvijezda u cijeloj bivšoj Jugoslaviji i šire; iako ima duplo manji broj (350.000) prodatih primjeraka od prethodnog (700.000),{{fact}} ovaj album se smatra najuspješnijim u karijeri Dragane Mirković.<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/> Te godine održala je i turneju; u štampanim medijima najavljena je serija od deset koncerata u glavnom gradu: "Ukupno deset večeri zabavljaće publiku u dvorani 'Doma sindikata', ovom druženju sa beogradskim ljubiteljima njene muzike prethodila je uspješna turneja po četrdesetak gradova na ovim prostorima i punih mjesec dana gostovanja po dijaspori." Godine 1993. izdala je jubilarni, deseti album; simbolično ga je nazvala ''[[No. 10]]'', a posvetila ga je svom menadžeru Đokiću koji je krajem godine preminuo. Održala je naročito uspješnu turneju po cijeloj bivšoj Jugoslaviji, sa deset uzastopnih koncerata u Domu sindikata. Izdvojile su se pjesme "Do poslednjeg daha", "Pitam svoje srce" i "Mnogo sam te poželela", za koje je spotove snimila na [[Kipar|Kipru]]; značajna je i turska obrada "Baš tebe volim ja" i "Vetrovi tuge". Na albumu se našlo 12 pjesama, a izdala je i VHS kasetu sa 11 spotova. Iste godine dobila je Oskar popularnosti za desetogodišnju popularizaciju i modernizaciju folk muzike. Nakon ZaM-a prešla je u RTS PGP. U septembru 1994. pojavio se novi [[Nije tebi do mene|album]]. Započela je saradnju sa grupom [[Beat Street]], sa kojom je sarađivala i narednih godina. Ovaj album Draganini fanovi smatraju njenim najboljim u karijeri, a sve pjesme s albuma postale su hitovi. Autori su većinom Tucakovićeva i Futa, dok se [[Aleksandar Milić Mili]] oprobao kao kompozitor i komponovao muziku za baladu "Nisam ni metar od tebe" – koja je evergreen pjesma; dens pjesme "Samo jedan sat" i "Kaži mi" radio je Husa iz grupe Beat Street. Godine 1995. ponovo je otišla na veliku turneju po bivšoj Jugoslaviji; bilo je slučajeva da je pjevala u dva grada u toku istog dana. Nakon turneje 22. i 23. juna održala je solističke koncerte u centru "[[Sava centar|Sava]]", a poslije dužeg vremena otpjevala je i neke pjesme iz perioda kada je bila u saradnji sa Južnim vetrom. Tadašnji štampani mediji prenijeli su: "Dva dana 8.000 obožavalaca uživalo je u Draganinim najvećim hitovima, glamurozno, holivudski, sa besprijekornim ozvučenjem. Njeni gosti: [[Željko Šašić]], [[Nino Rešić|Nino]], [[Divlji kesten (muzička grupa)|Divlji kesten]] i Beat Street također su bili na visini zadatka, tako da je publika zadovoljno napuštala dva dana prepuni Centar 'Sava'." Koncert je direktno prenosila televizija [[RTV Pink|Pink]]. Krajem 1995. godine izdala je [[Plači zemljo|12. studijski album]], a tada je izjavila da je za mjesec i po dana prodato 60.000 kaseta. Na albumu se izdvojila evergreen pjesma "Plači zemljo", koja i otvara album, a pored nje i pjesme "I u dobru i u zlu", "Volela bih da te vidim", "Stani suzo, stani" i hit duet sa Ninom "Divlja devojka"; na ovom i na narednim albumima nije bilo saradnje sa Tucakovićevom i Futom. Sljedeće godine, 1996, izdala je novi [[Nema promene|album]], a izdvojile su se pjesme "Nema promene", "Dušu si mi opio", "Tebi ljubavi", "To nije tvoja stvar", "Brate moj", kao i duet sa Željkom Šašićem "Oči pune tuge"; iste godine dobila je Oskar popularnosti za pjevačicu decenije. Naredne, 1997. godine, izdala je novi [[Kojom gorom|album]] i otpočela saradnju sa [[Dejan Milićević|Dejanom Milićevićem]], koji je uradio efektan spot za evergreen "Poslednje veče". U samom startu izdvojile su se još i pjesme "Kojom gorom", "Biće mi kako kad", "Ko je da je", "Niko nikog ne voli", kao i pjesme "Dolina kestenova" i "Neću pokajanje" koje je komponovao Miroljub Brzaković Brzi. Dana 20. marta 1998. održala je solistički koncert u hali "[[Hala Aleksandar Nikolić|Pionir]]" pred 8.000 posjetilaca i tako započela turneju; koncert je prenosio [[Radio-televizija Srbije|RTS]]. Dragana je na scenu izašla na motoru, bilo je mnogo upečatljive koreografije, efekata, pirotehnike... Pošto je saznala da [[Saša Popović]] i Lepa Brena otvaraju novu izdavačku kuću [[Grand Production|Grand]] odlučila je da naredni [[15 (muzički album)|album]] izda za njih. Album je izdat u februaru 1999. za PGP RTS u koprodukciji sa Grandom, jer je RTS htio da Dragana i dalje ostane u njihovoj izdavačkoj kući. Album je izdat u 130.000 primjeraka; snimila je spot jedino za pjesmu "Danima", dok je ostale promovisala u emisijama Granda i RTS-a. Vrlo često se pojavljivala u Grandovim emisijama, najčešće na kraju pjevajući dvije pjesme. Promocija albuma naglo se prekinula zbog [[NATO-ovo bombardiranje SR Jugoslavije|NATO-ovog bombardovanja SR Jugoslavije]] od marta do juna 1999; i pored toga pjesme su se izdvojile, ali ne onako kako je to bio slučaj ranijih godina, s tim da je pjesma "Još si meni drag" i dan-danas hit. U maju 2000. Mirković je prešla u izdavačku kuću [[Komuna (producentska kuća)|Komuna]] i izdala novi, [[16 (muzički album)|16. studijski album]]. Odabrala je Komunu (sa kojom je sarađivao i [[Zdravko Čolić]], [[Ceca]], [[Oliver Mandić]], [[Vesna Zmijanac]] i druge velike zvijezde Balkana) jer je željela da novi album prate kvalitetni spotovi, pa je tako spotove za pjesme "Sama" i "Ja uspomenu čuvam" snimila u [[Sahara|Sahari]], dok je zanimljiv i unikatan spot za pjesmu "Nemam ja milion sudbina" snimljen u Beogradu. Pjesme su bile sa orijentalnim prizvukom, a to je u to vrijeme bilo u modi. Domišljatost koja je popratila ovaj album bio je i disk posebnog oblika koji je štampan u Švicarskoj. === 2000-e === Iako je izjavila da kada se uda više neće pjevati, ipak je izdala novi album ''[[Trag u vremenu]]'' januara 2004; ''Trag u vremenu'' je posvetila, pored publike, svom suprugu i djeci. Promociju albuma propratila je i promjena izgleda kako je svoj zaštitni znak – crnu kosu – prefarbala u crveno. Bila je nespremna i zatečena novom scenom u Srbiji; album je bio nekomercijalan, sa pjesmama koje u tom momentu nisu težile da postanu hitovi. Snimljen je spot jedino za pjesmu "Evo dobro sam", koja je bila slušana na domaćim prostorima, dok su u dijaspori hitovi bili pjesme "Tamo gde je milo moje" i "Prsten". Pošto je prethodni album bio isuviše nekomercijalan, pjevačica se odlučila na veliki stilski zaokret. Krajem februara 2006. izdala je novi album, koji je nazvala ''[[Luče moje]]'', objavio ga je PGP RTS. Na albumu se nije našla nijedna klasična folk pjesma, već moderne pjesme, a Dragana je odlučila da kao nekada uz koreografije snimi i spotove za gotovo sve pjesme. Pored naslovne, hit su bile i pjesme "Sudbina" i "Na kraju", kao i pjesma "Pečat na usnama" koja je ostala hit. Naredne, 2007. godine, snimila je duet sa [[Danijel Đokić|Danijelom Đokićem]] "Život moj" koji je postao hit premda nije emitovan na kanalima sa nacionalnom frekvencijom već samo na privatnima. U decembru 2008. izdala je album ''[[Eksplozija (album Dragane Mirković)|Eksplozija]]'' za produkcijsku kuću Vujin Records; pored toga što su pjesme bile odlične i kvalitetne, mogle su se čuti uglavnom samo na [[DM SAT]] televiziji, tako da album nije dovoljno promovisan. Za album je snimljeno nekoliko spotova koje je radila DM SAT videoprodukcija, a spotovi za naslovnu numeru i "Jedino moje" snimljeni su u [[Istanbul]]u gdje je održala i koncert. Poslije 12 godina, 30. septembra 2010. održala je koncert u Beogradu u centru "Sava", a koncert je bio humanitarnog karaktera. ==== Od 2011. do danas ==== U aprilu 2011. Mirković je objavila singlove "Jedini" (posvetila ga suprugu Toniju za 10 godina braka), "Drugovi" i "Srce moje". Spot za pjesmu "Drugovi" snimila je u svom dvorcu 'Ebenfurth', dok se u spotu za pjesmu "Jedini" pojavljuju njena djeca. Dana 7. novembra 2012. u [[Zenica|Zenici]] je u [[Arena Zenica|Areni]] održala humanitarni koncert "Dragana i prijatelji za Zenicu";<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XS31aIUVwtg ZENICABLOG: Humanitarni koncert DRAGANA I PRIJATELJI ZA ZENICU]</ref> ovom prilikom joj je uručena prigodna plaketa<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zeZEKbtBb8&t=1m24s YT Plaketa]</ref> kao i zahvalnica i zlatnik u pomen 810 godina od početka državne vladavine [[Kulin ban|Kulina bana]] Bosnom.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=56OlTkHMBLQ&t=4m48s YT Zlatnik]</ref> U decembru 2012. izdaje [[20 (muzički album)|jubilarni 20. album]] sa 20 pjesama u izdanju Vujin Recordsa za BiH i dijasporu dok je izdavač za Srbiju bio Zmex. Godine 2013. u Rumuniji na trgu u [[Rešica|Rešici]] održala je koncert pred 70.000 ljudi. Godine 2014. dobila je poziv od portorikanskog pjevača Josea Feliciana da snime duet, na što je pristala; duet je otpjevan na engleskom i španskom jeziku. Iste godine 3. oktobra održala je veliki solistički koncert u beogradskoj [[Kombank arena|Areni]]. Krajem juna 2016. izdala je stilom različite hit singlove "Lepi moj" i "Zašto me tražiš" (koji zajedno broje skoro 50 miliona pregleda na YouTube-u). Dana 3. oktobra 2014. održala je solistički koncert u Areni u Beogradu, pred oko 20.000 ljudi.<ref>{{Cite web|url=http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/499796/Nakon-sat-vremena-kasnjenja-poceo-koncert-Dragane-Mirkovic |title=Dragana Mirković koncertom u „Areni“ obeležila 30 godina karijere („Blic“, 3. oktobar 2014) |access-date=4. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006140013/http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/499796/Nakon-sat-vremena-kasnjenja-poceo-koncert-Dragane-Mirkovic |archive-date=6. 10. 2014 }}</ref> Sljedeće, 2015. godine, održala je koncert na stadionu u Vrnjačkoj Banji pred više od 20.000 ljudi. Dana 16. decembra 2016. nastupila je u Sofiji, u najvećoj bugarskoj areni Armeec, pred 17.000 ljudi.<ref>{{Cite web |url=https://www.svet.rs/vesti/estrada/dragana-mirkovic-odrzala-spektakularan-koncert-u-sofiji-video |title=Dragana Mirković održala spektakularan koncert u Sofiji! (video) – Svet portal<!-- Botovski generisan naziv --> |access-date=12. 11. 2019 |archive-date=7. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907032537/https://www.svet.rs/vesti/estrada/dragana-mirkovic-odrzala-spektakularan-koncert-u-sofiji-video |url-status=dead }}</ref> U periodu od 2016. do 2017. godine bila je član žirija u popularnom muzičkom takmičenju ''[[Pinkove zvezde]]''. Nakon izlaska svog 21. studijskog albuma ''[[Od milion jedan]]'', koji je u prodaji bio od 25. januara 2017. i oborio relativne domaće rekorde slušanosti (neke numere imaju preko 20 miliona pregleda na YouTube-u), Dragana je započela veliku solističku turneju ''Od milion jedna''. Turneju je otpočela 12. maja 2017. u tuzlanskoj dvorani Mejdan i održala koncert pred 8.000 ljudi.<ref>[http://pink.rs/domaci/26076/od-milion-jedna-dragana-mirkovic-odrzala-koncert-u-tuzli-a-ono-sto-je-tamo-dozivela-pamtice-dok-je-ziva-foto pink.rs | OD MILION JEDNA: Dragana Mirković održala koncert u Tuzli, a ono što je tamo doživela pamtiće DOK JE ŽIVA! (FOTO)<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> Iste godine 7. augusta održala je koncert na [[Svrljig|svrljiškom]] trgu, gdje je oborila rekord posjećenosti, a saobraćaj je te večeri u cijelom Svrljigu bio blokiran.<ref>[http://pink.rs/domaci/35688/blokirala-grad-dragana-mirkovic-napravila-potpuni-haos-foto pink.rs]</ref> Potom je 3. i 15. septembra nastupala u Bugarskoj i Somboru, redom – na gradskom trgu u Banskom pred više od 25.000 ljudi,<ref>[http://www.svetplus.com/vesti/46461/kraljica-balkana-dragana-mirkovic-oborila-rekord-posete-u-banskom-fotovideo Kraljica Balkana: Dragana Mirković oborila rekord posete u Banskom! FOTO+VIDEO – Muzika – Region – Vesti – Svet Plus<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> odnosno u sportskoj dvorani Mostonog ispred 5.000 ljudi.<ref>[http://www.svetplus.com/vesti/46803/dragana-mirkovic-izazvala-euforiju-u-somboru-mnogo-mi-znaci-postovanje-publike-i-kolega-foto Dragana Mirković izazvala euforiju u Somboru: Mnogo mi znači poštovanje publike i kolega! FOTO – Muzika – Region – Vesti – Svet Plus<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> U novembru 2017. je nastavila svoju veliku solističku turneju ''Od milion jedna'', i to u Americi, gdje je nastupala poslije punih 20 godina – 10. novembra nastupala je u Torontu, 11. novembra u [[Chicago|Čikagu]], 17. novembra u [[New York|Njujorku]] i 18. novembra u [[Saint Louis|Sent Luisu]]. U Americi je oborila rekorde posjećenosti.<ref>[http://pink.rs/domaci/44931/posle-punih-20-godina-dragana-mirkovic-odlazi-u-ameriku-razlog-je-prelep-foto pink.rs]</ref> Dana 28. decembra 2017. održala je koncert za pamćenje u hali Luke u [[Bihać]]u ispred više od 3.000 ljudi.<ref>[http://pink.rs/domaci/52112/spektakl-u-bihacu-dragana-mirkovic-na-koncertu-raspametila-fanove-ovim-potezom-foto pink.rs | SPEKTAKL U BIHAĆU: Dragana Mirković na koncertu RASPAMETILA FANOVE OVIM POTEZOM! (FOTO)<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> U 2018. je nastavila svoju turneju i ostvarila enormne uspjehe po čitavoj Evropi. Nastupala je u [[Pariz]]u (9. februara), [[Slovenija|Sloveniji]] (24. februara), [[Njemačka|Njemačkoj]] (3. i 17. marta), [[Švicarska|Švicarskoj]] (24. marta), [[Hrvatska|Hrvatskoj]] ([[Zagreb]]u – 20. aprila i [[Pula|Puli]] – 5. maja). Sredinom aprila 2018. izbacila je pjesmu ''Proklet rođen'' – duet sa [[Vuk Mob|Vukom Mobom]], koji je i odradio tekst, dok je muziku i aranžman uradio [[Marko Moreno]]. Pjesma je za vrlo kratko vrijeme oborila neke rekorde, što govore i pregledi na YouTube-u. U julu i augustu 2018. je nastavila svoju turneju i nastupala prvo u Bosni i Hercegovini, a potom u Hrvatskoj i Crnoj Gori. U Bosni i Hercegovini je 20. jula nastupala u [[Mostar]]u, 21. jula u [[Ljubuški|Ljubuškom]], 27. jula na gradskom stadionu [[Velika Kladuša]], a 31. jula u [[Sanski Most|Sanskom Mostu]]. Potom je augusta nastupala u [[Makarska|Makarskoj]] 3. augusta, a 19. augusta u najvećoj [[Budva]]nskoj diskoteci Top Hill pred 5.000 posjetilaca.<ref>[http://pink.rs/domaci/85221/orila-se-budva-dragana-mirkovic-spektakularno-zatvorila-sezonu-u-crnoj-gori-foto pink.rs | ORILA SE BUDVA! Dragana Mirković spektakularno zatvorila sezonu u Crnoj Gori! (FOTO)<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> Dana 24. augusta nastupala je na gradskom trgu u [[Vranje|Vranju]] na manifestaciji 'Dani Vranja', gdje su organizatori koncerta zaključili da je ovo najposjećeniji koncert otkad postoji manifestacija i da će ući u historiju.<ref>[http://pink.rs/domaci/85845/ovo-ce-uci-u-istoriju-dragana-mirkovic-napravila-spektakl-vranjanci-pali-u-trans-foto pink.rs | OVO ĆE UĆI U ISTORIJU: Dragana Mirković NAPRAVILA SPEKTAKL, Vranjanci pali u TRANS! (FOTO)<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> Nedugo potom, 1. septembra je nastupala u Leskovcu na zatvaranju leskovačke [[Roštiljijada|Roštiljijade]], a koncertu je prisustvovalo oko 40.000 ljudi.<ref>{{cite web | title = Rekordna poseta Roštiljijadi | url = http://rs.n1info.com/a416778/Lifestyle/Lifestyle/Rekordna-poseta-na-Rostiljijadi-i-saobracajni-kolaps.html | website = rs.n1info.com | access-date = 2. 9. 2018 | archive-date = 2. 9. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180902220635/http://rs.n1info.com/a416778/Lifestyle/Lifestyle/Rekordna-poseta-na-Rostiljijadi-i-saobracajni-kolaps.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Na koncertu Dragane Mirković i na Roštiljijadi večeras oko 80.000 ljudi | url = http://jugmedia.rs/na-koncertu-dragane-mirkovic-i-na-rostilijadi-veceras-oko-80-000-ljudi-video/ | website = jugmedia.rs | access-date=2. 9. 2018}}</ref> U oktobru 2018. održala je drugu turneju u Americi za manje od godinu dana i ponovo oborila rekorde posjećenosti. Dana 5. oktobra nastupala je u [[Detroit]]u, 12. oktobra u [[Des Moines|De Mojnu]], 13. oktobra Sent Luisu, 19. oktobra Čikagu i 20. oktobra u [[Atlanta|Atlanti]].<ref>[http://pink.rs/domaci/95617/nize-uspehe-dragana-mirkovic-proslavila-kraj-americke-turneje-u-las-vegasu-foto pink.rs | NIŽE USPEHE: Dragana Mirković proslavila kraj američke turneje u Las Vegasu! (FOTO)<!-- Botovski generisan naziv -->]</ref> Dana 21. novembra 2019. u organizaciji Muzičke produkcije [[BHRT]] održala je jednosatni koncert,<ref name="BHRT koncert"/> koji je nazvala "privatnom zabavom"<ref name="BHRT koncert"/> i koji se mogao pratiti uživo na internetu (AV prijenos na YouTube-u, Facebooku i web stranici sajta radiotelevizije) kao i radiokanalu BH Radio 1 (audio).<ref name="oslobodjenje 2019-09-19"/><ref name="BHRT koncert">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=R2D6pRg6VBw&ab_channel=Muzi%C4%8DkaprodukcijaBHRT|title=Dragana Mirkovic - Studio N (21.11.2019.)|website=YouTube|date=<!--unfit-->|access-date=21. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321075409/https://www.youtube.com/watch?v=R2D6pRg6VBw&ab_channel=Muzi%C4%8DkaprodukcijaBHRT<!--alt.: https://archive.today/EmGbI-->|archive-date=21. 3. 2022|url-status=dead}}</ref> == Nagrade == Udruženje radiostanica Srbije 1993. proglasilo je Draganu Mirković za 'Pjevačicu decenije'.<ref>{{Cite web|url=https://www.dragana.at/index.php/biografija|title=Биографија Драгане Мирковић|website=Драгана|url-status=live}}{{Mrtav link}}</ref> Iste godine, ljudi u dijaspori birali su najpopularniju ličnost treće Jugoslavije. Dragana je zauzela visoko drugo mjesto, iza tadašnjeg predsjednika SRJ [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref>{{Cite web|url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/252004/danas-je-velika-zvezda-na-estradi-prepoznajte-li-pevacicu-sa-fotografije|title=DANAS JE VELIKA ZVEZDA NA ESTRADI! Prepoznajte li pevačicu sa fotografije?|date=5. 1. 2021|website=republika.rs|url-status=live}}</ref> Tri puta zaredom odnijela je pobjedu na nekada najvećoj folk manifestaciji "Poselo 202". Dobitnica je devet Oskara popularnosti. Dobitnica je priznanja "Melka" kao pjevačica koja je obilježila 1995. godinu. Dva puta je dobila nagradu za najbolju pjevačicu svih vremena – BiH Oskar 2006 i Beogradski pobjednik 2007. Godine 2008, gledaoci popularne bugarske televizije Balkanika proglasili su je najpopularnijom pjevačicom na Balkanu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dragana.at/index.php/biografija|title=Biografija|website=www.dragana.at|access-date=25. 1. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> == Festivali == * 1985. [[MESAM]] – "Umiljato oko moje" * 1989. [[Poselo godine 202]] – "Kolo sreće" / "Milo moje što te nema" / "Slađano moje, slađano" * 1990. Poselo godine 202 – "Simpatija" (''prva nagrada na Poselu'') * 1991. Poselo godine 202 – "Kaži mi sunce moje" / "Dobra devojka" (''prva nagrada na Poselu'') * 1992. [[Hit parada]] – "Dobra devojka" * 2019. [[Sabor narodne muzike Srbije|Sabor]], Beograd – Dobitnica estradno-muzičke nagrade Srbije za životno djelo (''najmlađa dobitnica nagrade'') == Multimedijalna umjetnica == Ono što je viđeno samo na [[MTV]]-ju, na snimcima koncerata svjetskih zvijezda, Dragana je primijenila na svojim nastupima. Na koncertu u [[Centar Sava|Centru Sava]] 1995, umjesto klasičnog mikrofona, imala je bubicu koja joj je dozvoljavala punu slobodu pokreta i igranje sa plesnom grupom prema inovativno osmišljenoj i uvježbanoj koreografiji. == ''Slatko od snova'' == Igrala je glavnu ulogu u filmu ''[[Slatko od snova]]'' koji je imao svoju premijeru 12. aprila 1994. Film je bajkovita priča sa elementima komedije o Deni, djevojci koja radi u [[McDonald's]]u, a sanja da postane zvijezda. Dragana je za potrebe filma pjevala na engleskom jeziku. Igrala je sporedne uloge u još dva filma austrijske proizvodnje. Raka Đokić započeo je snimanje filma ''Slatko od snova'' u kojem je Dragana imala glavnu ulogu. Iako nije bila sigurna da li treba da glumi, ipak je pristala, a poslije Rakine smrti nije bilo sigurno hoće li se snimanje nastaviti. Znajući koliko je Raka želio da taj film snimi Dragana – po svaku cijenu ga nastavlja. Svaki vikend imala je nastupe po dijaspori i sama isplaćivala sve troškove filma. Prvi planirani naziv filma (radni naslov) bio je ''Fabrika snova''; međutim, naziv je u posljednji čas promijenjen u ''Slatko od snova''. Dragana u filmu izvodi isključivo pjesme na engleskom koje su rađene za potrebe filma. U filmu su glumila velika srbijanska glumačka imena kao što su [[Bata Živojinović|Velimir Bata Živojinović]], [[Milorad Mandić|Milorad Mandić Manda]], [[Branko Cvejić]], [[Živojin Milenković|Živojin Žika Milenković]], [[Gorica Popović]], [[Zoran Cvijanović]], [[Branka Katić]], [[Ratko Tankosić]]. Premijera filma propraćena je vatrometom i Draganinom koreografijom uz pjesmu "Baby don't you know". == Diskografija == === Albumi === [[File:Empfang_mit_Premierminister_Vucic_crop_(16240186057)_(cropped).jpg|thumb|Mirković (2015)]] * ''[[Imam dečka nemirnog]]'' (1984) – 160.000 prodatih primjeraka * ''[[Umiljato oko moje]]'' (1985) – 250.000 prodatih primjeraka * ''[[Spasi me samoće]]'' (1986) – 400.000 prodatih primjeraka * ''[[Ruže cvetaju samo u pesmama]]'' (1987) – 400.000 primjeraka * ''[[Najlepši par]]'' (1988) – 450.000 prodatih primjeraka * ''[[Simpatija (muzički album)|Simpatija]]'' (1989) – 500.000 prodatih primjeraka * ''[[Pomisli želju]]'' (1990) – 620.000 prodatih primjeraka – najprodavaniji album godine u SFRJ i Bugarskoj * ''[[Dobra devojka]]'' (1991) – 700.000 prodatih primjeraka – najprodavaniji album godine u SFRJ i Bugarskoj * ''[[Dolaze nam bolji dani]]'' (1992) – 350.000 – najprodavaniji album godine u SRJ i najprodavaniji album decenije u SRJ * ''[[No. 10]]'' (1993) – 250.000 prodatih primjeraka – najprodavaniji album godine u SRJ i drugi najprodavaniji album decenije u SRJ * ''[[Nije tebi do mene]]'' (1994) – 250.000 prodatih primjeraka – najprodavaniji album godine u SRJ i treći najprodavaniji album decenije u SRJ * ''[[Plači zemljo]]'' (1995) – 220.000 prodatih primjeraka – najprodavaniji album godine u SRJ * ''[[Nema promene]]'' (1996) – 150.000 prodatih primjeraka * ''[[Kojom gorom]]'' (1997) – 150.000 prodatih primjeraka (najprodavaniji album godine u SRJ – 100.000 prodatih primjeraka za pet dana – rekord u SRJ) * ''[[15 (muzički album)|15]]'' (1999) – 140.000 prodatih primjeraka * ''[[16 (muzički album)|16]]'' (2000) – 200.000 prodatih primjeraka * ''[[Trag u vremenu]]'' (2004) – 200.000 prodatih primjeraka * ''[[Luče moje]]'' (2006) – 250.000 prodatih primjeraka * ''[[Eksplozija (album Dragane Mirković)|Eksplozija]]'' (2008) – ''nema podataka o prodaji'' * ''[[20 (muzički album)|20]]'' (2012) – ''nema podataka o prodaji'' * ''[[Od milion jedan]]'' (2017) – ''nema podataka o prodaji'' ==== Ostali ==== * ''[[Dragana i Južni vetar – No° 1]]'' (1991) – 110.000 prodatih primjeraka * ''[[Dragana i Južni vetar – No° 2]]'' (1991) – 80.000 prodatih primjeraka * ''[[Dragana i Južni vetar – No° 3]]'' (1992) – 30.000 prodatih primjeraka * ''[[Dragana i Južni vetar – Najlepše pesme]]'' (1993) – 30.000 prodatih primjeraka * ''[[Slatko od snova (muzika iz filma)]]'' (1994) – 60.000 prodatih primjeraka * ''[[Jedna je Dragana]]'' (1997) – 25.000 prodatih primjeraka * ''[[Najveći hitovi 1]]'' (1997) – 40.000 prodatih primjeraka * ''[[Najveći hitovi 2]]'' (1992) – 30.000 prodatih primjeraka * ''[[Hitovi 1]]'' (2000) – 70.000 prodatih primjeraka * ''[[Hitovi 2]]'' (2000) – 50.000 prodatih primjeraka * ''[[Balade]]'' (2000) – 30.000 prodatih primjeraka * ''[[Dragana zauvek!]]'' (2003) – 20.000 prodatih primjeraka * ''[[Don't Go Away – No Te Vallas]]'' (2014) – ''nema podataka o prodaji'' === Videografija === {| class="wikitable sortable" |- ! Spot !! Godina !! Režiser |- | ''Imam dečka nemirnog'' || 1984 || - |- | ''Uteši me, tužna sam'' || 1984 || - |- | ''Hej, mladiću, baš si šik'' || 1984 || - |- | ''Oprosti za sve'' || 1986 || - |- | ''Spasi me samoće'' || 1986 || - |- | ''Kad bi znao kako čeznem'' || 1986 || - |- | ''Ne veruj im, srećo'' || 1987 || - |- | ''Ruže cvetaju samo u pesmama'' || 1987 || - |- | ''Treba mi neko'' || 1987 || - |- | ''Ne idi, ostani moj'' || 1988 || - |- | ''Mogu li reći, ne volim te'' || 1988 || - |- | ''Slađano moje, slađano'' || 1988 || - |- | ''Kolo sreće'' || 1988 || - |- | ''Još ljubavi ima'' || 1988 || - |- | ''Milo moje, što te nema'' || 1988 || - |- | ''Najlepši par'' || 1988 || - |- | ''Što te nema'' || 1988 || - |- | ''Simpatija'' || 1989 || - |- | ''Nema sreće bez tebe'' || 1989 || - |- | ''Neću da živim bez tebe'' || 1989 || - |- | ''Sto ću čuda učiniti'' || 1989 || - |- | ''Vatra'' || 1989 || - |- | ''Doviđenja, milo moje'' || 1989 || - |- | ''Čekaj me još malo'' || 1989 || - |- | ''Mamina i tatina'' || 1990 || - |- | ''Jeleni košute ljube'' || 1990 || - |- | ''Cvete moj'' || 1990 || - |- | ''Oprosti što ti smetam'' || 1990 || - |- | ''Hoćeš, hoćeš, pogledaćeš'' || 1990 || - |- | ''Ne plače se za junakom'' || 1990 || - |- | ''Volim te voliš me'' || 1991 || - |- | ''Kaži mi sunce moje'' || 1991 || - |- | ''Hajdemo negde'' || 1991 || - |- | ''Poklanjam ti svoju ljubav'' || 1991 || - |- | ''Umreću zbog tebe'' || 1991 || - |- | ''Svud si oko mene'' || 1991 || - |- | ''Bog srca mog'' || 1991 || - |- | ''Dodaj gas'' || 1991 || - |- | ''Dobra devojka'' || 1991 || - |- | ''Obraše se vinogradi'' || 1991 || - |- | ''Ječam žela kosovka devojka'' || 1991 || - |- | ''Black or White '' || 1991 || - |- | ''Dobro jutro, dobar dan'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Umirem majko'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Pitaju me u mom kraju'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Sedmi dan'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Žensko srce'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Matematika'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Da, da, da'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Dve sudbine'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Stani dušo, stani zlato'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Dolaze nam bolji dani'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Moralo je leto proći'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''O, da li znaš'' || 1992 || Vladimir Živković |- | ''Do poslednjeg daha'' || 1993 ||Vladimir Živković |- | ''Pitam svoje srce'' || 1993 || Vladimir Živković |- | ''Baš tebe volim ja'' || 1993 || Stanko Crnobrnja |- | ''Mnogo sam te poželela'' || 1993 || Vladimir Živković |- | ''Biću njegova'' || 1993 || - |- | ''Zaboravi srce'' || 1993 || - |- | ''Vetrovi tuge'' || 1993 || Stanko Crnobrnja |- | ''Kad za tobom umrem ja'' || 1993 || - |- | ''Halo dragi'' || 1993 || - |- | ''Tebi ljubav meni bol'' || 1993 || Vladimir Živković |- | ''Ne pada mi na pamet'' || 1993 || - |- | ''Nije tebi do mene'' || 1994 || Mihailo Vukobradović |- | ''Crni leptir'' || 1994 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Čarolija'' || 1994 || - |- | ''Varala bih, varala'' || 1994 || Stanko Crnobrnja |- | ''Od kad sam se u tebe zaljubila'' || 1994 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Za mene si ti'' || 1994 || [[Predrag Nikolić (reditelj)|Predrag Nikolić]] |- | ''Tugo mojih dana'' || 1994 || Mihailo Vukobradović |- | ''Opojni su zumbuli'' || 1994 || Marijana Ukraden |- | ''Ljubav se meni dešava'' || 1994 || Marijana Ukraden |- | ''Kaži mi'' || 1994 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Baby Don't You Know'' || 1994 || Vladimir Živković |- | ''Changes'' || 1994 || Vladimir Živković |- | ''Riding through the fire'' || 1994 || Vladimir Živković |- | ''Red Ferrari '' || 1994 || Vladimir Živković |- | ''Plači zemljo'' || 1995 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''I u dobru i u zlu'' || 1995 || Igor Kušić |- | ''Sve me na tebe podseća '' || 1995 || - |- | ''Stani suzo stani'' || 1995 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Jedan život je'' || 1995 || Marijana Ukraden |- | ''Volela bih da te vidim'' || 1995 || Igor Kušić |- | ''Divlja devojka'' || 1995 || Stanko Crnobrnja |- | ''Nema promene'' || 1996 || Mario Bralić |- | ''Dušu si mi opio'' || 1996 || Ratko Kušić |- | ''Zagrli me majko'' || 1996 || Igor Kušić |- | ''Oči pune tuge'' || 1996 || Igor Kušić |- | ''To nije tvoja stvar'' || 1996 || Igor Kušić |- | ''Samo jedan sat'' || 1996 || Igor Kušić |- | ''Poslednje veče'' || 1997 || [[Dejan Milićević]] |- | ''Biće mi kako kad'' || 1997 || Dejan Milićević |- | ''Niko nikog ne voli'' || 1997 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Danima'' || 1999 || Dejan Milićević |- | ''Sama'' || 2000 || Dejan Milićević |- | ''Nemam ja milion sudbina'' || 2000 || Slavoljub Živanović Zli |- | ''Ja uspomenu čuvam'' || 2000 || Dejan Milićević |- | ''Ja imam te a ko da nemam te'' || 2001 || Dejan Milićević |- | ''Srcu nije lako'' || 2001 || CODE |- | ''Evo dobro sam'' || 2004 || Dejan Milićević |- | ''Luče moje'' || 2006 || DM SAT |- | ''Pečat na usnama'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Na kraju'' || 2006 || DM SAT |- | ''Nepoželjna'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Teci mi kroz vene'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Ljubi il′ ubij'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Sudbina'' || 2006 || Studio Vista |- | ''Danak ljubavi'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Depresivan dan'' || 2006 || Dejan Milićević |- | ''Život moj'' || 2007 || DM SAT |- | ''Zemljo okreni se'' || 2008 || DM SAT |- | ''Nauči me'' || 2008 || DM SAT |- | ''Zapaliću srce'' || 2008 || DM SAT |- | ''Eksplozija'' || 2008 || DM SAT |- | ''Jedino moje'' || 2008 || DM SAT |- | ''Ti me rani'' || 2008 || DM SAT |- | ''Laste'' || 2008 || DM SAT |- | ''Sve bih dala da si tu'' || 2008 || DM SAT |- | ''Nešto lepo'' || 2008 || DM SAT |- | ''Jači nego ikad'' || 2008 || DM SAT |- | ''Prsten'' || 2009 || DM SAT |- | ''Rođendan'' || 2009 || DM SAT |- | ''Fobija'' || 2009 || DM SAT |- | ''Gromovi'' || 2009 || DM SAT |- | ''Drugovi'' || 2011 || DM SAT |- | ''Jedini'' || 2011 || DM SAT |- | ''Nema promene'' || 2011 || - |- | ''Mili, mili'' || 2012 || DM SAT |- | ''Ljubavi'' || 2012 || DM SAT |- | ''Ti misliš da je meni lako'' || 2012 || DM SAT |- | ''Kontinent'' || 2013 || DM SAT |- | ''Pucaj pravo u srce'' || 2013 || DM SAT |- | ''Mače'' || 2013 || DM SAT |- | ''Pustinja osećanja'' || 2013 || DM SAT |- | ''Kad nas vide zagrljene'' || 2013 || DM SAT |- | ''Hej, živote'' || 2014 || DM SAT |- | ''Don't Go Away / No Te Vallas'' || 2014 || DM SAT |- | ''Lepi moj'' || 2016 || DM SAT |- | ''Zašto me tražiš'' || 2016 || DM SAT |- | ''Od milion jedan'' || 2017 || DM SAT |- | ''Zagrli opet'' || 2017 || DM SAT |- | ''On i ona'' || 2017 || DM SAT |- | ''Samo mi je dobro'' || 2017 || DM SAT |- | ''Trovanje'' || 2017 || Dejan Milićević |- | ''Idemo jako'' || 2017 || DM SAT |- | ''Proklet rođen'' || 2018 || Nemanja Novaković |- | ''Zamena'' || 2019 || DM SAT |- | ''Sad i zauvek'' || 2021 || Branislav Pećaranin |- | ''Kriva'' || 2023 || Dejan Milićević |- | ''Kad srce stane'' || 2024 || Dejan Milićević |- | ''Ako se volimo'' || 2024 || Luka Jovanović |- | ''Inicijali'' || 2025 || Aleksandar Radonjić |} === Saradnje === * "Nek puknu dušmani" (ft. [[Mile Kitić]], [[Šemsa Suljaković]], [[Sinan Sakić]] i [[Kemal Malovčić]], 1986) * "Svi grešimo" (ft. Sinan Sakić, 1987) * "Dal će moći da se živi" (ft. Sinan Sakić, prateći vokal; 1988) * "Hej, devojko da li imaš momka" (ft. [[Miodrag Jakovljević]], 1989) * "Ja te volim to ne krijem" (ft. Miodrag Jakovljević, 1989) * "E, moj doktore" (ft. [[Zana (muzički sastav)|Zana]], 1990) * "Ako me umiriš sad" (ft. [[Vesna Zmijanac]], prateći vokal; 1992) * "Smej se" (ft. [[Nikola Rešić|Nino]], prateći vokal; 1993) * "Usne vrele kao žar" (ft. Nino, prateći vokal; 1993) * "Kome treba duša ranjena" (ft. Kuki, prateći vokal; 1995) * "Sve je isto samo pesme nisu" (ft. Kuki, prateći vokal; 1995) * "Niko kao ti" (ft. Kuki, prateći vokal; 1995) * "Tražim te u dugim noćima" (ft. Kuki, prateći vokal; 1995) * "Sele moja" (ft. [[Zorica Brunclik]], 1996) * "Divlja devojka" (ft. Nino, 1995) * "Samo jedan sat" (ft. [[Beat Street]], 1996) * "Oči pune tuge" (ft. [[Željko Šašić]], 1996) * "Ona je priča života moga" (ft. Željko Šašić, prateći vokal; 1997) * "Zenico oka mog" (ft. [[Zoran Stračević]], 2000) * "Srcu nije lako" (ft. [[Divlji kesten (grupa)|Divlji kesten]], 2000) * "Ja imam te, a ko da nemam te" (ft. [[Hari Mata Hari]], 2001) * "Život moj" (ft. [[Danijel Đokić]], 2007) * "Jači nego ikad" (ft. Mile Kitić, Šemsa Suljaković, Sinan Sakić i Kemal Malovčić, 2008) – ''ponovno okupljanje Južnog vetra'' * "Gromovi" (ft. [[Boban Rajović]], 2009) * "Kad nas vide zagrljene" (ft. [[Hanka Paldum]], 2013) * "Don't Go Away – No Te Vallas" (ft. [[Jose Feliciano]], 2014) * "Trovanje" (ft. Danijel Đokić, 2017) * "Proklet rođen" (ft. [[Vuk Mob]], 2018) * "Sad i zauvek" (ft. [[Aca Lukas]], 2021) * "Kad srce stane" (ft. [[Ivan Zak]], 2024) * "Ako se volimo" (ft. [[Magla bend]], 2024) == Također pogledajte == {{portal|Biografija|Muzika|SFRJ|Srbija}} * [[Plavi orkestar]]<!--ima zajedničku pjesmu sa Draganom--> {{clear}} == Reference == {{refspisak}} === Opšti izvor === * {{cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/dragana-mirkovic/|title=Biografija: Dragana Mirković|website=www.biografija.org|publisher=Biografija.org|date=2. 2. 2019|access-date=21. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121194820/https://www.biografija.org/muzika/dragana-mirkovic/|archive-date=21. 11. 2019|url-status=live}} == Literatura == * [http://www.dragana.at/index.php/biografija Biografija Dragane Mirković na njenom zvaničnom veb-sajtu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112054549/http://www.dragana.at/index.php/biografija |date=12. 11. 2019 }} {{sr simbol}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Dragana Mirković}} * {{official website|http://www.dragana.at/}} {{sr simbol}} * {{YouTube| channel = UCK7DAxbsanux-w_pJdXb3Eg}} * {{Facebook|DraganaMirkovicOfficial}} * {{Instagram|dragana_mirkovic}} * [http://www.tekstoteka.com/artist-Dragana%20Mirkovic,693.html Tekstovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907071106/http://www.tekstoteka.com/artist-Dragana%20Mirkovic,693.html |date=7. 9. 2018 }} pjesama Dragane Mirković * [http://tekstovi.net/2,61,0.html Tekstovi] pjesama Dragane Mirković * [https://www.dmsat.tv/ DM SAT] – satelitski TV kanal Dragane Mirković {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Mirković, Dragana}} [[Kategorija:Rođeni 1968.]] [[Kategorija:Biografije, Požarevac]] [[Kategorija:Srbijanske pjevačice]] [[Kategorija:Jugoslavenske pjevačice]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 92519nqsvmu79b1l887qxqdbsz10kkp 0 461547 3925490 3924886 2026-09-18T19:46:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925490 wikitext text/x-wiki '''Blagoje Govedarica''' , [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] i bosanskohercegovački [[arheologija|arheolog]] rođen 18. novembra 1949. u mjestu [[Bačko Dobro Polje]], Jugoslavija (danas [[Srbija]]). == Biografija == Diplomirao je na [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskom fakultetu]] u [[Beograd]]u 1973, studij [[Arheologija|arheologije]] i [[Ilirologija|ilirologije]], gdje je i magistrirao 1980. godine. Na istom fakultetu je doktorirao 1988, a habilitaciju je odbranio na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] 2000. godine.<ref name="Leksikon">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/132786670/Arheoloski-leksikon-BIH-tom1 |title=Govedarica |work= Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Od 1973. počinje raditi u [[Centar za balkanološka ispitivanja|Centru za balkanološka ispitivanja]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] u oblastima arheologije, zaštite i očuvanja spomenika kulture, gdje je i danas naučni savjetnik. Predmet njegovih istraživanja su periodi [[Bakarno doba|eneolit]]a, [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[željezno doba|željeznog doba]]. Od 1992. djeluje u [[Njemačka|SR Njemačkoj]], gdje se pored naučnoistraživačkog bavi i pedagoškim radom na univerzitetima u [[Heidelberg]]u i [[Berlin]]u. Od 2001. obavlja dužnost odgovornog urednika časopisa '' [[Godišnjak]]'' u Sarajevu. Dopisni je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] od 2018. i Njemačkog arheološkog instituta.<ref>[http://www.mhrr.gov.ba/iseljenistvo/publikacije/default.aspx?id=1590&langTag=bs-BA Blagoje Govedarica]{{Mrtav link}}</ref> == Istraživačka djelatnost == Obavio je arheološka iskopavanja na više od 50 arheoloških lokaliteta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Njemačka|SR Njemačkoj]], [[Moldavija|Moldaviji]] i [[Ukrajina|Ukrajini]]. * Praistorijsko naselje ([[gradina]]) Klisura u Kadića Brdu kod [[Sokolac|Sokoca]];<ref name="Glasinačka kultura">{{Cite web  |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0  |title= Blagoje Govedarica: Otkriće Glasinačke kulture- Gradine                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin  [                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |access-date= 9. 2. 2016                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |archive-date= 8. 6. 2019  |archive-url= https://web.archive.org/web/20190608073110/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf  |url-status= dead  }}</ref> * Reviziona istraživanja tumula na [[Glasinac|Glasincu]] (Kusače, Podilijak);<ref name="Glasinačka kult">{{Cite web |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |title= Blagoje Govedarica: Glasinac i Glasinačka kultura -Tumuli |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin |access-date= 9. 2. 2016 |archive-date= 15. 4. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210415020402/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |url-status= dead }}</ref> * Sistematska istraživanja gradina u jugozapadnoj Bosni ([[Glamočko polje]], [[Livanjsko polje]] i [[Duvanjsko polje]]) zajedno s [[Alojz Benac|Alojzom Bencem]]. Rezultati sa ovih istraživanja će doprinijeti definisanju Dinarske kulture ([[Posuška kultura]] po [[Borivoj Čović|B. Čoviću]]);<ref name="Govedarica">{{Cite web |url= http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |title= PRILOZI KULTURNOJ STRATOGRAFIJI PRAHISTORIJSKIH GRADINA U JUGOZAPADNOJ BOSNI |work= ANUBIH, Godišnjak 1982 |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 12. 2. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180212202048/http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |url-status= dead }}</ref> * Praistorijske grobne humke ([[tumuli]]) u Kupreškom polju; * Praistorijska gradinska naselja u [[Sinjsko polje|Sinjskom polju]] (Hrvatska); * Praistorijsko naselje i nekropola [[Waltersdorf]] kod Berlina (Njemačka); * Praistorijsko naselje [[Rathsdorf]] kod Prenzlaua (Njemačka); *Praistorijsko naselje [[Cealic]], Oblast Taraclia (Moldavija); *Praistorijska nekropola [[Košary]], Oblast Odesa (Ukrajina); * Višeslojno naselje [[Orlovka-Kartal]], Oblast Odesa (Ukrajina). == Publikovani radovi == Govedarica je do sada objavio preko 100 naučnih radova i dvije monografije, te priredio i izdao veći broj časopisa, zbornika i drugih naučnih izdanja. *Rano bronzano doba na području istočnog Jadrana, Sarajevo, 1989.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Iliri%20u%20JZB-5|[5]]]} *Prilozi kulturnoj stratigrafiji praistorijskih gradina u jugozapadnoj Bosni.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Govedarica-6|[6]]]} *Zepterträger–Herrscher der Steppen (Les porteurs de sceptre - les seigneurs des Steppes). Mainz 2004. *Oscilacije nivoa Crnog Mora i kulturni razvoj jugoistočne Evrope u vrijeme srednjeg holocena (ca. 6000-• 3000 BC). Starinar, Beograd, 53-54/2004, 9-21. *Finds of the Cetina type in the western Balkans hinterland and the issue of cultural and historical interpretation in the prehistoric archaeology. Vjesnik za Arheologiju i Povijest Dalmatinsku 99. Split 2006, 27-41. *Ideološki značaj grobnih tumula i sakralna simbolika kruga, Godišnjak/Jahrbuch 39, Sarajevo 2010, 5-22. *Zentrum und Peripherie im 5. Jt. v. Chr.: zur Entstehung und Ausbreitung der europäischen Kupferzeit. Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 25. Rahden/Westf.: Leidorf 2009, 60-73. *Das Phänomen der balkanischen Kupferzeit.(Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 30. Rahden/Westf.: Leidorf 2016, 11-22. *The stratigraphy of Tumulus 6 in Shtoj and the appearance of violin idols in the south Adriatic region. Godišnjak/Jahrbuch 45. Sarajevo 2016, 32-51. == Reference == {{Refspisak}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:g}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Vrbas]] [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Jugoslavenski arheolozi]] [[Kategorija:Živi ljudi]] i9735u6jf5ivdp9p9t46s1l4vd7bl4f 0 467298 3925513 3917441 2026-09-19T06:43:24Z ~2026-50727-38 185882 3925513 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Martin van Maele - Francion 15.jpg|thumb|[[Martin van Maële]]ova slika ''Francion 15'']] '''Seksualna ili spolna uzbuđenost''' (također '''seksualno uzbuđenje''') obično je [[uzbuđenje]] [[Seksualnaželja|seksualne želje]] tokom ili u iščekivanju [[seksualne aktivnosti čovJeka|seksualne aktivnosti]]. U tijelu i umu javljaju se brojni fiziološki odgovori kao priprema za [[seksualni odnos]] i nastavljaju se tokom odnosa. Muško uzbuđenje dovešće do [[erekcija|erekcije]], a u [[žensko uzbuđenje|ženskom uzbuđenju]] odgovor organizma su nabrekla seksualna tkiva, kao što su [[Erekcija bradavica|bradavice]], [[vulva]], [[klitoris]], [[vagina|zidovi vagine]] i [[podmazivanje vagine]]. Na seksualno uzbuđenje mogu uticati [[Stimulus (psihologija)|mentalni podražaji]] i [[Stimulus (fiziologija)|fizički podražaji]] kao što je dodir i unutrašnje kolebanje [[hormon]]a. [[Datoteka:Sex video.webm | mini | desno]] Seksualno uzbuđenje ima nekoliko faza i ne može dovesti do bilo kakve stvarne seksualne aktivnosti, osim mentalnog uzbuđenja i fizioloških promjena koje ga prate. S obzirom na dovoljnu seksualnu stimulaciju, seksualno uzbuđenje kod ljudi dostiže vrhunac tokom [[orgazam|orgazma]]. Može se slijediti i radi sebe, čak i ako nema orgazma. ==Terminologija== Postoji nekoliko neformalnosti, izraza i termina za opis seksualnog uzbuđenja, uključujući pohotu,<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/horny |title=horny - definition of horny by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=27. 8. 2012}}</ref> paljenje, uspaljenost, napaljenost, uzavrelost, uključivanje, požudu, sladostrašće i druge.<ref>{{cite web|url=http://www.synonyms.net/synonym/aroused |title=aroused synonym. |publisher=Synonyms.net |access-date=27. 8. 2012}}</ref> Stvari koje uzrokuju ljudsko seksualno uzbuđenje nazivaju se "erotskim podražajima" i kolokvijalno poznate kao paljenje ili uspaljenost. ==Erotski podražaji== {{Glavni|Seksualna stimulacija}} Ovisno o situaciji, osobu mogu seksualno izazvati razni faktori, fizički i mentalni. Osobu može seksualno uzburkati druga osoba ili određena obilježja te osobe ili neki objekt. Fizička stimulacija [[erogena zona|erogene zone]] ili djela [[predigra|predigre]] mogu rezultirati uzbuđenjem, posebno ako je praćeno iščekivanjem neposredne seksualne aktivnosti. Seksualnom uzbuđenju može pomoći jedna [[romansa (ljubav)|romantična]] postavka, muzika ili druge umirujuće situacije. Potencijalni podražaji za seksualno uzbuđenje variraju od osobe do osobe i od jednog do drugog vremena, kao i od nivoa uzbuđenja. Stimulusi se mogu klasificirati u skladu sa smislom: [[čulo dodira|somatosenzorni]] (dodir), vizualni i [[miris|olfaktorni]] (mirisi). Slušni stimulansi su takođe mogući, iako se oni općenito smatraju sekundarnim ulogama u odnosu na ostala tri. Erotski podražaji koji mogu rezultirati seksualnim uzbuđenjem mogu uključivati razgovor, čitanje, filmove ili slike ili miris ili podešavanje, od kojih bilo koje može kod ljudi stvoriti erotske misli i asocijacije. S obzirom na pravi kontekst, to može dovesti do osobe koja želi fizički kontakt, uključujući [[poljubac]] [[zagrljaj]] i erotsku zonu). To zauzvrat može učiniti da osoba želi direktnu seksualnu stimulaciju [[dojka|dojke]], [[dojka|bradavice]], [[stražnjica|stražnjice]] i / ili [[spolni organ|genitalija]] i dalje [[seksualna aktivnost|seksualne aktivnosti]]. Erotski podražaji mogu poticati i iz izvora koji nema veze sa objektom kasnijeg seksualnog interesa. Naprimjer, mnogi ljudi za seksualno uzbuđenje mogu pronaći [[golotinja|golotinju]], [[erotika|erotiku]] ili [[pornografija|pornografiju]].<ref>DeVita-Raeburn, Elizabeth. "[http://www.psychologytoday.com/articles/200512/lust-the-long-haul Lust For The Long Haul]". Psychology Today. 2008-12-26</ref> To može podstaći opći seksualni interes koji se zadovoljava seksualnom aktivnošću. Kada se seksualno uzbuđenje postigne upotrebom predmeta ili ovisi o njemu, naziva se [[seksualni fetišizam]] ili u nekim slučajevima [[parafilija]]. Postoji opće uvjerenje da je ženama potrebno više vremena da bi postigle uzbuđenje. Međutim, nedavna naučna istraživanja pokazala su da ne postoji značajna razlika u vremenu u kojem muškarci i žene trebaju biti potpuno uzbuđeni. Naučnici iz institucije ''McGill University Health Center'' u [[Montreal]]u (u Kanadi) koristili su metod termičkog snimanja da bi zabilježili promjenu bazne [[temperatura|temperature]] u području genitalija kako bi odredili vrijeme potrebno za seksualno uzbuđenje . Istraživači su proučavali vrijeme potrebno da osoba dosegne vrhunac seksualnog uzbuđenja dok je gledao seksualno eksplicitne filmove ili slike i došli do zaključka da je prosječno ženama i muškarcima potrebno gotovo isto vrijeme za seksualno uzbuđenje – oko 10 minuta.<ref name=intro/>. Vrijeme potrebno za predigru vrlo je individualno i varira od jednog do drugog, ovisno o mnogim okolnostima.<ref name=intro>{{cite web|url=http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html|title=Your introduction to foreplay|access-date=18. 5. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070618222527/http://edu.love-shop.biz/post/foreplayint.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 18. 6. 2007}}</ref> Za razliku od mnogih drugih [[životinja]], [[ljudi]] nemaju [[sezona parenja|sezonu parenja]], a oba spola potencijalno su sposobna za seksualno uzbuđenje tokom cijele godine. ==Faze uzbuđenja== Seksualno uzbuđenje, manifestuje se na različite načine kod muškaraca i žena, i pri tome prolazi kroz sledeće faze. [[Datoteka:Human_genital_sexual_response.jpg|thumb|250px|U fazi seksualnog uzbuđenja dolazi do povišenog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] u genitalijama. To dovodi do nabreknuća [[penis]]a (gore) ili [[klitoris]]a i [[stidne usne|stidnih usana]] (dno).]] ===Seksualno uzbuđenje muškaraca=== Muškarac može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Kod muškarca nastaje inicijalna faza seksualnog uzbuđenja u vidu erekcije spolnog organa. U nastavku, seksualno uzbuđenje ja praćeno pojavom slabije sekrecije na [[glans penis|glaviću penisa]]. Uz dalje intenziviranje seksualnog uzbuđenja, uz maksimalnu erekciju i seksualne nadražaje muškarac je spreman za seksualni odnos. Tokom penetracije (ili masturbacije) uzbuđenje dodatno raste i osoba postepeno dostiže [[orgazam]].<ref>{{cite journal | last1 = Janssen | first1 = E. | last2 = McBride | first2 = K. R. | last3 = Yarber | first3 = W. | last4 = Hill | first4 = B. J. | last5 = Butler | first5 = S. M. | year = 2008 | title = Factors that influence sexual arousal in men: A focus group study | url = https://www.semanticscholar.org/paper/6d8734ea1333fdcc953fecc21c28650b4508a057| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 37 | issue = 2| pages = 252–265 | doi=10.1007/s10508-007-9245-5 | pmid=18040768}}</ref> ===Seksualno uzbuđenje žena=== Žena također može započeti seskulno uzbuđenje i prije fizičkog kontakta sa partnerom, pogledom partnera ili njegovih genitalija, čitanjem ili gledanjem pornografskih ili erotskih sadržaja i erotskim mislima. Seksualno uzbuđenje kod žene razvija se polahko, načešće nakon poljubaca i stimulacije erogenih zona, [[dojka|dojki]] i [[klitoris]]a Rast osećaja uzbuđenja praćen je dubljim disanjem, stenjanjem i lupanjem srca. U danjem toku uzbuđenja počinje vlaženje [[vagina|vagine]]. Žena počinje da se kreće i pravi senzualnije i izazovne pokrete, kako bi pokazala da je spremna za seksualni akt. Tokom seksualnog čina (ili masturbacije) seksualno uzbuđenje postepeno sve više raste i vodi u [[orgazam]] ili seksualno zadovoljavanje. ==Djelovanje hormona== Na seksualno uzbuđenje utiče nekoliko [[hormon]]a, uključujući [[testosteron]], [[kortizol]], [[estradiol]] i [[peptid]]e. Značaj uticaja testosterona, estradiola i određenih peptida ([[oksitocin]]a, [[endorfin]]a i [[prolaktin]]a) na seksualno uzbuđenje kod ljudi je uglavnom je poznato. Na to su ukazala i dodatna istraživanja ponašanja tokom seksualnog uzbuđenja, na osnovu brojnih snimanja, koja su otkrila raspodjelu gonadalnih steroida u moždanim receptorima. Međutim, specifične uloge ovih hormona nisu sasvim razjašnjene. Testosteron je najčešće proučavani hormon u naukama o seksualnosti. On ima ključnu ulogu u seksualnom uzbuđenju kod muškaraca, sa snažnim efektima na mehanizme centralnog uzbuđenja. Da testosteron ima takvu ulogu kod odraslog muškarca, dokazuju studija sprovedenim na hipogonadnim i eugonadnim muškarcima. Međutim, uloga testosterona u razvoju seksualnog uzbuđenja, kod starijih muškarca, manje je jasna, kao i mogući uticaj testosterona na neseksualne efekate starijih osoba, koji možda indirektno utiču i na seksualno uzbuđenje. Veza između testosterona i seksualnog uzbuđenja je složenija kod žena, a i manje konzistentna. Jedna od mogućih objašnjenja je veća varijabilnost žena u reakciji na testosteron. Istraživanja su pokazala da se razina testosterona povećava kao posljedica seksualnih reakcija kod žena koje ne koriste hormonsku kontracepciju. Također, žene koje učestvuju u poliandrijskim odnosima imaju viši nivo testosterona. Ipak, i dalje je nejasno da li više razine testosterona izaziva povećano uzbuđenje ili učestaliji seksualni odnosi, a seksualna aktivnost sa više partnera uzrokuje povećanje razine testosterona. Nedosljedni rezultati istraživanja upućuju na mogućnost da, iako testosteron može imati ulogu u seksualnosti nekih žena, njegovi efekti mogu biti nejasni, zbog brojnih psiholoških ili afektivnih i drugih faktora. Uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično zbog višestrukih mehanizama i mesta djelovanja većine od njih. Dok izgleda da endorfini imaju oba efekta, i ekscitacijski i inhibitorni, prolaktin je predložen kao inhibicijski faktor koji djeluje direktnom inhibicijom dopaminergične aktivnosti, ali predloženi dokazi za takvo djelovanje su neuverljivi. Dok se tradicijski koncept o dejstvu spolnih hormona, prije svega ulozi testosterona i estradiola u seksualnom uzbuđenju može prihvatiti kao ispravan, uloga peptida je nedovoljno jasna jer oni vjerovatno imaju kompleksniju ulogu. U tom smislu, uloga peptida u seksualnom uzbuđenju ostaje neizvesna do daljeg, delimično i zbog višestrukih uticaja i mjesta djelovanja većine od njih. ==Fiziološke reakcije== {| class=wikitable |- !style="width:50%"| Muškarci !Žene |- |[[Datoteka:Comparison of flaccid and erect penis.jpg|thumb]]<br /><small>Seksualno uzbuđenje muškarca: S lijeve strane su muške genitalije u pravilnom, neuzbuđenom stanju; s desne strane je seksualno uzbuđen muškarac, a [[penis]] mu je postao uspravan </small> * [[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Penis]]na [[nabreklost]] i [[erekcija]] * [[Dorzalna penisna vena|Penisne vene]] mogu postati izraženije * Zatezanje i / ili povlačenje [[prepucij]]a često izlažući [[glans penis]] * Emisija [[preejakulat|preejakulacijske tečnosti]] * Oticanje [[testis]]a * Podizanje testisa * Zatezanje i zadebljanje [[skrotum]]a * Širenje [[zjenica]] | [[Datoteka:Female sexual arousal.JPG|thumb]]<br /><small> Seksualno uzbuđenje žene: Na slici na lijevoj strani ženske genitalije su u normalnom stanju. Na desnoj slici žena je seksualno uzbuđena, vulva je mokra i [[labia]] su blago nabrekle.</small> *[[Stimulacija bradavica|Erekcija bradavica]] * [[Podmazivanje vagine]] * [[Vasokongestija]] zidova [[vagina|vagine]] *[[Nabreklost]] i [[klitoris|erekcija klitorisa]] i [[labia]] * Podizanje [[cerviks]]a i [[materica|maternice]] * [[Efekt šatoracije|Šatoracija]], tj. širenje unutrašnje ⅔ vagine * Promjena oblika, boje i veličine [[velike stidne usne|labia majora]] i [[male stidne usne|labia minora]] *Širenje [[zjenica]] *Širenje [[areola]] |} == Procjena genitalnog uzbuđenja == {{glavni| Psihofiziologija}} Jedan od načina za proučavanje seksualnog uzbuđenja kod žena i muškaraca je provođenje seksualnog psihofiziološkog istraživanja u laboratorijskim uvjetima. Ovo polje istraživanja bavi se fizičkim seksualnim reakcijama, skupa sa mentalnim i emocionalnim iskustvima seksualnog uzbuđenja.<ref>Rosen, R.C., & Beck, J. G. ''Patterns of sexual arousal: Psychophysiological processes and clinical application'', New York: Guilford Press</ref> === Preklapanje varijabli mozga i seksualno uzbuđenje === Iako među neurolozima postoji neslaganje oko toga je li moguće kategorički razlikovati muški mozak i ženski mozak mjerenjem mnogih njegovih varijabli, neurolozi se slažu da sve pojedine varijable u mozgu pokazuju više individualnih varijacija i preklapanja između spolova nego razlike između spolova. Na primjer, muškarci i žene su sposobni klasificirati seksualne radnje kao seksualne, bez obzira na to jesu li im privlačni ili ne, čineći genitalni odgovor na neprivlačne erotske podražaje jednim mehanizmom. Stoga neurolozi tvrde da kategorija specifičnosti genitalnog odgovora na erotske slike, koja je određena jednim ili malim brojem usko povezanih mehanizama mozga i stoga ne podliježe značajnim multivarijantnim efektima, ne može biti podložna tako velikoj spolnoj razlici kao što je to prividno u pletismografskim studijama. Ovi neurolozi navode postojanje značajne hotimične predrasude među muškarcima, ali ne i ženama, u istraživanju erotike, posebno što je pretjerano predstavljanje erektilne disfunkcije, a ipak potcjenjivanje srama povezanog sa seksualnošću kod dobrovoljaca, u skladu s hipotezom da genitalni odgovor i na seksualnu relevantnost i na žalbu omogućava za jaču erektilnu funkciju od reagiranja samo na žalbu i da se većina muške populacije stidi svojih reakcija na neprivlačne podražaje, što objašnjava odstupanje između izvještaja većine heteroseksualnih parova da je muška erekcija brža od ženskog podmazivanja i pojave na pletismografiji volontera da je žensko podmazivanje barem jednako brzo kao i muška erekcija. Oni također tvrde da je pojava veće individualne varijabilnosti u ženskom genitalnom odgovoru nego u muškom konzistentna s reprezentativnim uzorkom žena i muškim uzorkom podložnim pristranosti koja velik dio pojedinačne varijabilnosti ostavlja neistraženim, uz referencu na neurološko promatranje da sve moždane strukture pokazuju značajnu individualnu varijabilnost u oba spola i da nijedna struktura mozga nije promjenjiva samo kod žena, a ne kod muškaraca.<ref>[http://www.pnas.org/content/112/50/15468.full Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic] October 23, 2015</ref><ref>Multivariate revisit to “sex beyond the genitalia”</ref> === Usklađenost === Seksualna uzbuđenost rezultira kombinacijom fizioloških i psiholoških faktora, poput genitalnog seksualnog odgovora i subjektivnog iskustva seksualnog uzbuđenja. Stupanj koji odgovara genitalnom i subjektivnom seksualnom odgovoru naziva se "suglasje". Istraživanje je pokazalo [[pouzdanost (statistika)|pouzdane]] spolne razlike u usklađenosti seksualnog uzbuđenja, tako da muškarci imaju viši nivo usklađenosti između genitalnog i subjektivnog seksualnog odgovora od žena.<ref>{{cite journal | last1 = Suschinsky | first1 = K. D. | last2 = Lalumière | first2 = M. L. | last3 = Chivers | first3 = M. L. | year = 2009 | title = Sex difference in patterns of genital sexual arousal: Measurement artifact or true phenomenon? | url = https://www.semanticscholar.org/paper/5a942da5ac085ab8111fa2cfc339d3038c198727| journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 38 | issue = 4| pages = 559–573 | doi=10.1007/s10508-008-9339-8| pmid = 18343987 }}</ref> Neki istraživači tvrde da se ta razlika u spolovima može pripisati vrsti metoda koji se koristi za procjenu genitalnog odgovora kod žena. Možda postoji razlika u sposobnosti žene da subjektivno opaža [[unutrašnje genitalije|unutrašnje]] u odnosu na [[vanjske genitalije]], mjereno vaginalnom fotopletizmografijom (VPG), ofnosno [[Termografija|termografijom]]. Chivers i kolege<ref>{{cite journal | last1 = Chivers | first1 = M. L. | last2 = Seto | first2 = M. C. | last3 = Lalumière | first3 = M. L. | last4 = Laan | first4 = E. | last5 = Grimbos | first5 = T. | year = 2010 | title = Agreement of self-reported and genital measures of sexual arousal in men and women: A meta-analysis | url = | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 39 | issue = 1| pages = 5–56 | doi = 10.1007/s10508-009-9556-9 | pmid = 20049519 | pmc = 2811244 }}</ref> našli su da je slaganje muškaraca i žena bilo sličnije kada se termografija koristila kao mjera seksualnog uzbuđenja na genitalijama nego kad se koristio VPG. Međutim, provedeno je nekoliko istraživanja koja koriste termografiju i potrebna su dalja istraživanja kako bi se utvrdilo je li razlika u spolu u skladu s artefaktom ili je istinit fenomen. ==Evolucijski modeli == Odnos između gena i ponašanja uopće nije iscrpljen jednosmernim uticajem prvog na drugi. Ponašanje također može da utiče na gene, a ovaj uticaj može se pratiti i u evolucionoj vremenskoj skali i u toku života jednog organizma, pa tako i oblasti seksualnog uzbuđenja. Polazeći od ovoga, smatra se da je kroz evolucijski razvoj, dolazilo i do promjena u oblicima seksualnog odgovora kod živih bića, koji je vremenom postao plastičniji pozitivni modifikator ponašanja povezan sa [[Baldwinov efekt|Baldwinovim efektom]]. Kao najbolji primjer je ispoljavanje sekundarnih spolnih karakteristika kod ljudi, kao što je penisoliko uvećanje klitorisa kod žena tokom uzbuđenja i ginekomastija kod muškaraca, što je nekada bio predmet izučavanja selekcije partnera u evoluciji čoveka. Tako je prisustvo ovih osobina, koje izazivaju seksualno uzbuđenje kod potencijalnih partnera, korišteno u studijama međukulturnih razlika u tom pogledu. Drastičan primer za to su i visoke stope sekundarnih spolnih obilježja – dimorfizma u nekim ljudskim populacijama u jugoistočnoj Aziji.. Slični evolucijskii stimulansi su takođe mogli da dovedu i do pojave novih struktura kao što je pseudopenis ženke [[hijena|pjegave hijene]]. ==Također pogledajte== *[[Spol]] * [[Afrodizijak]] * [[Erektilno tkivo]] * [[Golotinja i seksualnost]] * [[Seksologija]] * [[Seksualna frustracija]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons category|Sexual arousal}} {{DEFAULTSORT:Sexual Arousal}} [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] 4nn2edqytzpxozbggdu92cciemzu25f 0 468802 3925493 3906984 2026-09-18T21:01:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925493 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Bruchova membrana | Latinski = ''Lamina basalis choroideae'' | Image = Buchs membrane.svg | Caption = Detaljizirana ilustracija Bruchove membrane i njenih slojeva | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = [[Čulo vida]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Bruchova membrana''' je najunutrašnjiji sloj [[sidovnjača|sudovnjače]]. Zbog staklastog izgleda pod mikroskopom, naziva se i '''staklasta lamina'''. Debela je 2–4 μm.<ref name=Lee2006>{{cite journal | doi = 10.1016/j.biomaterials.2005.09.008 | last1 = Lee | first1 = Christina J. | last2 = Vroom | first2 = Jonathan A. | last3 = Fishman | first3 = Harvey A. | last4 = Bent | first4 = Stacey F. |date=Mar 2006 | title = Determination of human lens capsule permeability and its feasibility as a replacement for Bruch's membrane | url = https://archive.org/details/sim_biomaterials_2006-03_27_8/page/1670 | journal = Biomaterials | volume = 27 | issue = 8| pages = 1670–1678 | pmid = 16199085}}</ref> == Slojevi == Bruchova membrana sastoji se od pet slojeva (iznutra prema vani):<ref name=Lee2006/><ref>eOptha website: [http://www.eophtha.com/eophtha/Anatomy/anatomyofuvea4.html Anatomy of Uvea by Parthopratim Dutta Majumder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226114652/http://www.eophtha.com/eophtha/Anatomy/anatomyofuvea4.html |date=26. 2. 2015 }}</ref> # [[bazna membrana]] [[rožnjačni pigmentni epitel|rožnjačnog pigmentnog epitela]]; #unutrašnja kolagena zona; #srednja traka elastičnih vlakana; # vanjska kolagena zona; # [[bazna membrana]] [[horiokapilaris]]a Rožnjačni pigmentni epitel transportira metabolički otpad iz [[Fotoreceptorske ćelije|fotoreceptora]], preko Bruchove membrane do rožnjače. == Embriologija == Sredinom razvoja fetusa, Bruchova membrana je prisutna kao elastična folija. == Patologija == Bruchova membrana s godinama zadebljava, usporavajući transport [[metabolit]]a. To može dovesti do stvaranja [[druz]]ova u [[starosna degradacija pjege|starosne degradacije pjege]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/0039-6257(87)90115-9 | last1 = Young | first1 = R.W. |name-list-format=vanc |date=Mar 1987 | title = Pathophysiology of age-related macular degeneration | url = https://archive.org/details/sim_survey-of-ophthalmology_march-april-1987_31_5/page/n14 | journal = Surv Ophthalmol | volume = 31 | issue = 5| pages = 291–306 | pmid = 3299827 | pmc = }}</ref> Tu je i nakupljanje depozita ('''B'''azni '''Lin'''earni '''D''' epoziti, skraćeno BLinD i '''B'''azni '''Lam'''elni '''D'''epoziti, skraćeno BLamD) na i unutar membrane, prvenstveno se sastoji od [[fosfolipid]]a. Nakupljanje lipida veće je u centralnom fundusu nego na periferiji. Čini se da ova nakupina membranu fragmentira u lamelnu strukturu više nalik lisnatom tijestu nego barijeri. Upalni i neovaskularni medijatori tada mogu possticati sudove rožnjače da izrastaju u i izvan fragmentirane membrane. Ova neovaskularna membrana uništava arhitekturu vanjskog slojs mrežnjače i dovodi do naglog gubitka centralnog vida – povezano s mokrim razdobljem [[makulska degeneracija|makulske degeneracije]]. ''[[Pseudoxanthoma elasticum]]'', [[miopija]] i trauma također mogu uzrokovati defekte u Bruchovoj membrani što može dovesti do [[rožnjača|rožnjačnene neovaskularizacije]]. [[Alportov sindrom]], [[genetika|genetički]] poremećaj koji utiče na alfa (IV) lance [[kolagen]]a, također može dovesti do oštećenja Bruchove membrane, kao što je retinopatija zvana "tačka i pjega". [[Angioidne pruge]] uzrokuju kalcifikaciju, zadebljanje i pucanje Bruchove membrane.<ref name="AAO-AS">{{cite web |title=Angioid Streaks - EyeWiki |url=https://eyewiki.aao.org/Angioid_Streaks |website=eyewiki.aao.org |access-date=7. 10. 2020 |archive-date=3. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703140441/https://eyewiki.aao.org/Angioid_Streaks |url-status=dead }}</ref> ==Eponim== Bruchova membrana dobila je ime po njemačkom anatomu [[Karl Wilhelm Ludwig Bruch|Karlu Wilhelmu Ludwigu Bruchu]]. == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://web.archive.org/web/20070513122545/http://www.nei.nih.gov/intramural/imm-path-samples/sample11.asp Pictures] at National Eye Institute {{anatomija oka}} {{DEFAULTSORT:Bruch's Membrane}} [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] peam8q5ybjk6cn09klyw7srzdis089g 0 472104 3925520 3923955 2026-09-19T10:39:45Z ~2026-50606-50 185888 /* Struktura */ 3925520 wikitext text/x-wiki [[Image:PPARg RXRa 3E00.png|thumb|325px|[[Kristalografija|Kristalografska struktura]] heterodimera nuklearnog receptora [[Peroksis-proliferatorom aktivirani receptor gama|PPAR-γ]] (zeleno) i [[Retinoidni X receptor alfa|RXR-α]] (cijan) vezan za dvolančanu [[DNK]] (purpurnocrveno) i dvije molekule [[Koaktivator 2 jedarnog receptora|NCOA2]] koaktivatora (crveno). PPAR-γ- antagonist (GW9662) i antagonist RXR-α [[retinoinska kiselina|retinoinske kiseline]] su u prostorno-popunjavajućim modelima (ugljik = bijelo, kisik = crveno, dušik = plavo, hlor = zeleno).]] U oblast [[molekularna biologija|molekulske biologije]], '''jedarni receptori''' su klasa [[protein]]a u ćelijama i koji su odgovorni za odgovor na [[Steroidni hormon|steroidne]] i [[Tireoidni hormoni|tiroidne]] [[hormon]]e, kao i niz drugih molekula. Nakon aktivacije, ovi receptori, zajedno sa drugim proteinima, učestvuju u regulaciji [[ekspresija gena|ekspresije]] specifičnih [[gen]]a, i na taj način kontroliraju [[embriologija|razviće]], [[Homeostaza|homeostazu]] i [[metabolizam]] organizma. Jedarni receptori imaju sposobnost direktnog vezanja za [[DNK]] i regulacije ispoljavanja obližnjih gena, zbog čega se ovi receptori klasificiraju kao [[transkripcijski faktor]]i.<ref name="Evans_1988"/><ref name="Olefsky_2001"/> Do regulacije ispoljavanja gena pomoću jedarnih receptora općenito dolazi jedino kad je [[ligand]] — molekula koji utiče na ponašanje receptora — prisutan. Specifično, vezanje liganda za jedarni receptor dovodi od [[konformacijski izomerizam|konformacijske]] promjene receptora, što zatim dovodi do aktivacije receptora, a posljedica toga je [[Regulacija genske ekspresije|povišeno ili umanjeno]] ispoljavanje gena. Jedinstveno svojstvo nuklearnih receptora, po kojem se razlikuju od drugih klasa [[receptor (biohemija)|receptora]] je njihova sposobnost da direktno interaguju sa i kontroliraju ekspresiju [[genom]]ske [[DNK]]. Konsekventno tome, jedarni receptori imaju ključne uloge u razviću [[embrion]]a, kao i u [[homeostaza|homeostazi]] odraslih osoba. Kao što je prikazano ispod, nuklearni receptori mogu se klasificirati po mehanizmu djelovanja. == Distribucija po tipovima == Nuklearni receptori su specifični za [[životinja|metazoe]] (višećelijske životinje) i ne nalaze se kod [[protista]], [[alga|algi]], [[gljiva]] ili biljki. Među rano odvojenim životinjskim vrstama sa sekvenciranom genomima, dva su nađena kod [[spužve]] ''[[Amphimedon queenslandica]]'', dva kod [[rebronoše]] ''[[Mnemiopsis leidyi]]'',<ref name="Reitzel_2011"/> četiri kod [[Placozoa|plakozoe]] ''[[Trichoplax adhaerens]]'' i 17 kod [[žarnjaci|žarnjaka]] ''[[Nematostella vectensis]]''.<ref name="Bridgham_2010"/> Postoji 270 nuklearnih receptora kod samih [[nematoda]] vrste ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]''.<ref name="Sluder_2001"/> Ljudi, miševi, i pacovi imaju po 48, 49 i 47 nuklearnih receptora svaki.<ref name="Zhang_2004"/> == Ligandi == [[slika:NR ligands.png|thumb|475px|Strukture nekoliko primjera endogenih liganada jedarnih receptora i nazivi receptora za koje se vežu.]] Ligandi koji se vežu za i aktiviraju nuklearne receptore obuhvataju [[Lipofilnost|lipofilne]] supstance kao što su [[endogen]]i [[hormon]]i, [[Vitamin A|vitamini A]] i [[vitamin D|D]] i [[ksenobiotik|ksenobiotski]] [[endokrini disruptor]]i. Pošto je ekspresija velikog broja gena regulirana nuklearnim receptorima, ligandi koji ih aktiviraju mogu imati dubuke uticaje na organizam. Mnogi od tih reguliranih gena su povezani sa raznim bolestima, što objašnjava zašto su molekulske mete za približno 13% lijekova odobrenih u administraciji za hranu i lijekove (FDA) da su jedarni receptori. Dio nuklearnih receptora se naziva [[Orfanski receptor|orfanskim receptorima]], zato što endogeni ligandi nisu poznati (ili bar ne postoji opći konsenzus). |Neki od tih receptora kao što je [[Farnezoidni X receptor|FXR]], [[Jetreni X receptor|LXR]] i [[PPAR]] vežu brojne metaboličke međuproizvode, kao što su [[masne kiseline]], [[žučna kiselina|žučne kiseline]] i/ili steroli sa relativno niskim afinitetom. Ovi receptori stoga mogu da funkcionišu kao metabolički senzori. Drugi jedarni receptori, kao što su [[konstitutivni androstanski receptor|CAR]] i [[Pregnanski X receptor|PXR]] izgleda da funkcioniraju kao ksenobiotski senzori koji povišavaju ispoljavanje [[Citohrom P450|citohroma P450]], enzima koji metaboliziraju te ksenobiotike.<ref name="Mohan_2003"/> == Struktura == Većina jedarnih receptora ima [[molekulska masa|molekulske mase]] u opsegu između 50.000 i 100.000 [[dalton (jedinica)|daltona]]. Nuklearni receptori imaju modularnu strukturu i sadrže sljedeće [[Proteinski domen|domene]]:<ref name="Kumar_1999"/><ref name="Klinge_2000"/> * '''(A-B)''' [[N-kraj|N-terminalni]] regulatorni domen: Sadrži aktivacjsku funkciju 1 ('''AF-1''') čije dejstvo je nezavisno od prisustva liganda.Aktivacija transkripcije posredstvom AF-1 je normalno veoma slaba i ne manifestira sinergistično dejstvo s AF-2 u E-domenu, da bi proizvela robusnije pojačanje [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. A-B domeni raznih nuklearnih receptora imaju veoma varijabilanu sekvencu. * '''(C)''' [[DNK-vezujući domen]] ('''DBD''') je visoko konzervirani domen koji sadrži [[Cinkov prst|cinkove prste]] za vezanje za specifične sekvence na DNK. One se nazivaju [[elemnt hormonskog odgovora|elementima hormonskog odgovora]] (HRE). * '''(D)''' Hing regija je fleksibilni domen koji povezuje DBD sa LBD. Ovaj domen utiče na unutarćelijsku razmjenu i subćelijsku distribuciju. * '''(E)''' Ligand vezujući domen ('''LBD''') je umjereno konzerviran u pogledu sekvence i visoko strukturno konzerviran. [[tercijarna struktura proteina|Tercijarna struktura]] LBD naziva se [[alfa-heliks]]nim sendvičskim [[Proteinsko savijanje|savijanjem]] u kojem se tri antiparalelna alfa-heliksa ("punjenje sendviča") nalaze između dva alfa-heliksa na jednoj strani i tri na drugoj ("hljeb"). Otvor u kome se veže ligand je unutar LBD i neposredno ispod tri centralna antiparalelna [[alfa-heliks]]a sendviča. Zajedno sa DBD, LBD doprinosi dimerizacijskom sučelju receptora. LBD također veže [[Koaktivacija (transkripcija)|koaktivatorske]] i [[Korepresor (genetika)|korepresorske]] proteine. LBD sadrži aktivacisku funkciju 2 ('''AF-2'''), čije dejstvo je zavisno od prisustva vezanog liganda.<ref name="Wärnmark_2003" /> * '''(F)''' [[C-kraj]]ev domen ima visoko varijabilnu sekvencu. [[N-kraj]] (A/B), DNK-vezujući (C) i ligand vežući (E) domeni su samostalno dobro savijeni i strukturno stabilni, dok hing region (D) i opcijski [[C-kraj]]nji (F) domen mogu da budu konformacijski fleksibilni i neuređeni.<ref name="Weatherman_1999"/> Iz pregleda tri poznate multidomenske strukture proizilazi da su relativne orijentacije domena veoma različite. Dvije od njih vežu se za DR1,<ref name="Chandra_2008"/><ref name="Chandra_2013"/> a jedna za DR4.<ref name="pmid24561505">{{cite journal |vauthors=Lou X, Toresson G, Benod C, Suh JH, Philips KJ, Webb P, Gustafsson JA | title = Structure of the retinoid X receptor α-liver X receptor β (RXRα-LXRβ) heterodimer on DNA | journal = Nat. Struct. Mol. Biol. | volume = 21 | issue = 3 | pages = 277–281 | date = 2014 | pmid = 24561505 | doi = 10.1038/nsmb.2778 }}</ref> {| |- valign=top |[[slika:Nuclear Receptor Structure.png|thumb|415px|'''Strukturna organizacija jedarnih receptora'''<br />'''Gore''' – šematski prikaz 1D [[peptidna sekvenca|aminokiselinske sekvence]] nuklearnog receptora.<br />'''Dolje''' – 3D strukture DBD (vezanog za DNK) i LBD (vezanog za hormon) regiona nuklearnog receptora. Prikazane su strukture [[estrogeni receptor|estrogenog receptora]]. Eksperimentalne strukture [[N-kraj]]evog domena (A/B), hing regiona (D), i [[C-kraj]]nog domena (F) nisu određene, i prikazane su crvenim, ljubičastim, i narandžastim isprekidanim linijama.]] {{infokutija protein | Symbol = zf-C4 | Name = DNK vezujući domen (DBD) | image = PR_DBD_2C7A.png | width = | caption = [[Kristakografija|Kristalografkska struktura]] dimera DNK-vezujućeg domena ljudskog [[progesteroni receptor|progesteronskog]] receptora (ljubičasto i zeleno) u kompleksu sa dvolančanom DNK (purpurnocrveno). Atomi cinka su prikazani kao sive sfere.<ref name="Roemer_2006"/>}} {{infokutija protein | Pfam = PF00105 | InterPro = IPR001628 | SMART = SM00399 | PROSITE = PDOC00031 | SCOP = 1hra | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CDD = cd06916 }} {{infokutija protein | Symbol = Hormone_recep | Name = Ligand-vezujući domen (LBD) | image = RORC_3L0L.png | width = | caption = [[Kristal|Kristalografska struktura]] ligand-vezujućeg domena ljudskog [[RAR-srodni orfan receptor gama|RORγ]] (u bojama duge, [[N-kraj]] = plavo, [[C-kraj]] = crveno) u kompleksu sa 25-hidroksiholesterolom (prostorno-popunjavajući model (ugljenik = belo, kiseonik = crveno) i [[Nuklearno receptorski koaktivator 2|NCOA2]] koaktivatorom (purpurnocrveno).<ref name="Jin_2010"/>}} {{infokutija protein | Pfam = PF00104 | InterPro = IPR000536 | SMART = SM00430 | PROSITE = | SCOP = 1lbd | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CDD = cd06157 }} |} {{Clear}} == Mehanizam djelovanja== [[slika:Nuclear receptor action.png|thumb|475px|'''Mehanizam dejstva jedarnih receptora klase I'''. Nuklearni receptor klase I (NR) je u odsustvu [[ligand]]a lociran u [[citosol]]u. Vezivanje hormona za NR inicira disocijaciju proteina toplotnog udara ([[Protein toplotnog udara|HSP]]), dimerizaciju, i [[Proteinsko sortiranje|translokaciju]] u jedro, gde se NR vezuje za specifičnu sekvencu [[DNK]] poznatu kao [[element hormonskog odgovora|HRE]]). Kompleks nuklearnog receptora i DNK zatim aktiviraju druge [[protein]]e koji su odgovorni za [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] nizvodnog DNK segmenta u [[informacijska RNK|iRNK]], koja se konačno [[translacija (genetika)|prevodi]] u protein, što dovodi do promkena u ćelijskoj funkciji.]] [[slika:Type ii nuclear receptor action.png|thumb|475px|'''Mehanizam djelovanja jedarnih receptora klase II'''. Nuklearni receptor klase II (NR) je, nezavisno od statusa vezanja liganda, lociran u jedru i vezan za DNK. <br>Ovdje je prikazan tiroidni hormonski receptor ([[Receptor tiroidnog hormona|TR]]) koji je heterodimeriziran sa [[Retinoidni X receptor|RXR-om]]. U odsustvu liganda, TR se veže za [[korepresor (genetika)|korepresorski]] protein. Vezanje liganda za TR uzrokuje disocijaciju korepresora i regrutaciju koaktivatorskog proteina, što zatim dovodi do regrutovanja dodatnih proteina kao što su [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] koje su odgovorne za transkripciju u nizvodnom DNK segmentu u iRNK i konačno u protein.]] Nuklearni receptori su multifunkcijski proteini koji [[prijenos signala|prenose signale]] svojih [[ligand|liganada]]. Jedarni receptori (NR) mogu se klasifikovati u dvije široke klase, prema njihovom mehanizmu dejstva i subćelijskoj distribuciji u odsustvu liganda. Male lipofilne supstance kao što su prirodni hormoni prenose se difuzijom kroz memebrane i vež se za nuklearne receptore u [[citosol]]u (tip I NR) ili jedru (tip II NR) ćelije. Vezanje uzrokuje konformacijske promjene receptora koje, u zavisnosti od klase receptora, iniciraju specifičnu kaskadu daljih promjena kojima se usmjerava NR do [[DNK]] mjesta za regulaciju transkripcije. [To dovodi do povišenog ili umanjenog [[ekspresija gena|izražavanja gena]]. Oni općenito funkcioniraju kao homo/heterodimeri.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Amoutzias GD, Pichler EE, Mian N, De Graaf D, Imsiridou A, Robinson-Rechavi M, Bornberg-Bauer E, Robertson DL, Oliver SG | title = A protein interaction atlas for the nuclear receptors: properties and quality of a hub-based dimerisation network | journal = BMC Systems Biology | volume = 1 | pages = 34 | date=jul 2007 | pmid = 17672894 | pmc = 1971058 | doi = 10.1186/1752-0509-1-34 }}</ref> Pored toga, poznate su i dvije dodatne klase: tip IIIkoja je varijanta tipa I i tip IV koja veže DNK kao monomer.<ref name="Mangelsdorf_1995"/> Nuklearni receptori mogu se podijeliti na sliedeće četiri klase:<ref name="Mangelsdorf_1995"/><ref name="Novac_2004"/> === Tip I === Vezanje liganda za jedarne receptore tipa I u [[citosol]]u dovodi do [[Disocijacija (hemija)|disocijacije]] [[Protein toplotnog šoka|proteina toplotnog šoka]], homo[[Proteinski dimer|dimerizacije]], translokacije (npr. [[aktivni transport|aktivnog transporta]]) iz [[citoplazma|citoplazme]] u [[ćelijsko jedro]],i vezanja za specifične [[DNK]] sekvence koje su poznate kao [[element hormonskog odgovora]] (HRE). Nuklearni receptori tipa I vežu se za HRE, koji se sastoje od dva polumjesta razdvojena DNK segmentom varijabilne dužine. Sekvenca drugog polumjesta ima invertiranu sekvencu prvog polumjesta (invertirsano ponavljanje). Nuklearni receptori tipa I obuhvataju članove potporodice 3, kao što su [[androgeni receptor]], [[estrogeni receptor]]i, [[glukokortikoidni receptor]] i [[progesteronski receptor]].<ref name="Linja_2004"/> Poznato je da se neki od nuklearnih receptora potporodice 2 mogu direktno vezati za ponavljanje, umesto HRE [[invertirano ponavljanje|invertiranog ponavljanja]]. Dodatno, pojedini nuklearni receptori vežu se bilo kao monomeri ili [[dimer]]i, pri čemu se samo jedan receptorski domen DNK-vezanja veže za polovinu HRE mjesta. Ti nuklearni receptori su uglavnom [[orfanski receptor]]i, pošto njihovi endogeni ligandi još uvijek nisu poznati. [[Kompleks (hemija)|Kompleks]] jedarnog receptora i DNK zatim aktivira druge proteine koji [[Transkripcija (genetika)|transkribiraju]] nizvodni segment DNK u [[informacijska RNK|iRNK]] i konačno [[protein]], što dovodi do promjena u ćelijskoj funkciji. === Tip II === Receptori tipa II, za razliku od tipa I, zadržavaju se u jedru nezavisno od statusa vezanja liganda. Osim toga, oni se vežu kao heterodimeri (obično sa [[Retinoidni X receptor|RXR]]) za DNK. U odsustvu liganda, nuklearni receptori tipa II su uglavnom u kompleksu sa [[Korepresor (genetika)|korepresorskim]] proteinima. Vezanje liganda za nuklearne receptore uzrokuje disocijaciju korepresora i aktiviranje [[koaktivacija (transkripcija)|koaktivatorskih]] proteina. Dodatni proteini, među kojima su [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] zatim se vežu na NR/DNK kompleks koji transkribira DNK u informacijsku RNK. Nuklearni receptori tipa II obuhvataju prvenstveno potporodicu 1, naprimjer [[receptor retinoinske kiseline]], [[retinoidni X receptor]] i [[receptor tiroidnog hormona]].<ref name="Klinge_1997"/> === Tip III === Nuklearni receptor tipa III (uglavnom NR-potporodica 2) slični su sa tipom I receptora po tome što se obje klase vežu za DNK kao homodimeri. Međutim, receptori tipa III, za razliku od tipa I, vežu se za HRE direktnog ponavljanja, umesto HRE [[invertovano ponavljanje|invertovanog ponavljanja]]. === Tip IV === Jedarni receptori tipa IV vežu se bilo kao monomeri ili dimeri, ali se samo jedan DNK-vezujući domen receptora veže za jednu polovinu HRE mjesta. Primjeri receptora tipa IV nalaze se u većini NR potporodica. == Koregulatorni proteini == {{glavni|Koregulatori jedarnog receptora}} Jedarni receptori vezani za elemente hormonskog odgovora regrutuju znatan broj drugih proteina ([[transkripcijski koregulator|transkripcijskih koregulatora]]) koji olakšavaju ili inhibiraju transkripciju asociranog ciljnog gena u [[iRNK]].<ref name="Glass_2000"/><ref name="Aranda_2001"/> Funkcije tih koregulatora su različite i obuhvataju [[hromatin]]sko remodeliranje (što čini ciljni gen više ili manje dostupnim za transkripciju) ili funkciju premoštavanja, čime se stabilizuje vezanje drugih koregulatornih proteina. Jedarni receptori mogu se specifično vezati za brojne koregulatorske proteine i na tačan mogu uticati na ćelijske mehanizme prijenosa signala direktno, kao i indirektno.<ref name="pmid19382224">{{cite journal |vauthors=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA | title = Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? | journal = BioEssays | volume = 31 | issue = 6 | pages = 629–41 |date = 2009 | pmid = 19382224 | doi = 10.1002/bies.200800138 }}</ref> === Koaktivatori === Vezanje agonista za jedarne receptore inducira konformacije receptora koje preferiraju vezanje za [[koaktivator (genetika)|koaktivatorske]] proteine. Ti proteini često imaju intrinsično [[histonska acetiltransferaza|histonsko acetiltransferazno]] (HAT) dejstvo, kojom se slabi asocijacija [[histon]]a i [[DNK]], čim se pospešuje transkripcija gena. === Korepresori === Vezanje antagonista za jedarne receptore inducira konformacijske promjene receptore koje favoriziraju vezanje [[korepresor (genetika)|korepresorskih]] proteina. Ti proteini, zatim regrutuju [[histonska deacetilaza|histonske deacetilaze]] (HDAC), čime se pojačava asocijacija histona i DNK, a tako se represuje transkribirani gen. == Agonizam – antagonizam == [[slika:NR mechanism.png|thumb|300px|'''Strukturna baza mehanizma djelovanja agonista i antagonista jedarnih receptora.'''<ref name="Brzozowski_1997"/><br> Prikazane strukture su domeni vezanja liganda (LBD) estrogenskog receptora (zeleno) u kompleksu sa agonistom [[dietilstilbestrol]]om (gore, [[PDB|3ERD]]) ili antagonistom [[Afimoksifen|4-hidroksitamoksifenom]] (dolje, [[proteinska banka podataka|PDB2/3ERT]]). Ligandi su prikazani kao prostorno-popunjavajuće sfere (bifelo = ugljik, crveno = kisik). <br>Kada je agonist vezan za nuklearni receptor, [[C-kraj]] [[alfa- heliks]]a LDB (H12; svijetlo plavo) je u takvoj poziciji da se [[koaktivator (genetika)|koaktivatorski]] protein (crveno) može vezati za površinu LBD. <br>Ovdje je prikazan samo mali dio koaktivatorskog proteina, takozvana NR kutija koja sadrži LXXLL motiv aminokiselinske sekvence.<ref name="Shiau_1998"/> <br>Antagonisti zauzimaju isti otvor vezanja liganda jedarnog receptora. Međutim, antagonisti imaju bočno lančani produžetak koji [[lopta|sterno]] dislocira H12 tako da oni zauzimaju dio prostora gdje bi koaktivator trebalo da se veže. Stoga je veznje koaktivatora za LBD blokirano.]] U zavisnosti od receptora, hemijske strukture liganda i tkiva u kojem se proces odvija, ligandi jedarnih receptora mogu imati dramatično različite efekte, koji su u opsegu od agonizma do antagonizma i do inverznog agonizma.<ref name="Gronemeyer_2004"/> === Agonisti === Aktivnost endogenih liganda (kao što su hormoni [[estradiol]] i [[testosteron]]) kad su vezani za korespondirajuće jedarne receptore normalno povećava ekspresiju gena. Ova stimulacija ekspresije gena ligandom naziva se [[agonist]]ičkim odgovorom. Agonistička dejstva endogenih hormona mogu se oponašati pomoću pojedinih sintetskih liganada, naprimjer, agonist [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidnog receptora]] kiji je antiupaknii lijek [[deksametazon]]. Agonisti djeluju induciranjem konformacije receptora koja pogoduje vezanju koaktivatora (pogledajte gornju polovinu slike na desnoj strani). === Antagonisti === Drugi sintetski ligandi jedarnih receptora nemaju očiglednog uticaja na transkripciju gena u odsustvu endogenog liganda. Međutim, blokiraju dejstvo agonista, putem konkurentskog vezanja za isto mjesto u jedarnom receptoru. Ovi ligandi nazivaju se antagonistima. Primjer lijeka koji je antagonist nuklearnog receptora je [[mifepriston]], koji se veže za [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidne]] i [[progesteronski receptor|progesteronske]] receptore i blokira dejstvo endogenih hormona [[kortizol]]a, odnosno [[progesteron]]a. Antagonisti djeluju putem indukcije konformacije receptora koja sprečava vezanje koaktivatora i pospješuje vezanje korepresora (pogledajte donju polovinu slike na desnoj strani). === Inverzni agonisti === Konačno, pojedini jedarni receptori podstiču nizak nivo transkripcije gena, u odsustvu agonista (što se naziva baznom ili konstitutivnom aktivnošću). Sintetski ligandi koji reduciraju taj bazni nivo aktivnosti jedarnih receptora poznati su kao [[inverzni agonist]]i.<ref name="Busch_2004"/> === Selektivni receptorski modulatori === Brojni liekovi koji djeluju preko jedarnih receptora ispoljavaju agonistički odgovor u pojedinim tkivima i antagonistički i drugim tkivima. Takvo ponašanje može biti veoma korisno, pošto može omogućiti zadržavanje željenog korisnog terapetskog dejstva lijeka, uz minimalne neželjene nuspojave. Lijekovi sa ovakvim mješovitim agonističkim/antagonističkim profilom djelovanja nazivaju se selektivnim receptorskim modulatorima (SRM-ovima). Primjeri takvih lijekova obuhvataju selektivne modulatore [[androgen]]og receptora ([[selektivni modulatori androgenog receptora|SARM]]), selektivne modulatore estrogenog receptora ([[selektivni modulatori estrogenog receptora|SERM]]) i selektivne modulatore progesteronskog receptora ([[selektivni modulatori progesteronskog receptora|SPRM]]). Mehanizam djelovanja SRM liganada može varirati, u zavisnosti od njihove hemijske strukture i receptora. Smatra se da mnogi SRM ligandi djeluju putem promoviranja konformacije receptora koja je blisko balansirana između agonizma i antagonizma. U tkivima gde je koncentracija [[koaktivator (genetika)|koaktivatorskih]] proteina viša od [[korepresor (genetika)|korepresorskih]], ravnoteža je pomjerena u pravcu agonista. Nasuprot tome, u tkivima gdje [[korepresor (genetika)|korepresori]] dominiraju, ligand se ponaša kao antagonist.<ref name="Smith_2004"/> == Alternativni mehanizmi == [[slika:Nr alignment tree.jpg|thumb|600px|center|'''[[Filogenetika|Filogenetičko]] stablo ljudskih jedarnih receptora''']] {{clear}} === Transrepresija === Najzastupljeniji mehanizam dejstva nuklearnog receptora je putem direktnog vezanja za [[DNK]] element hormonskog odgovora. Ovaj mehanizam se naziva '''[[transaktivacija]]'''. Međutim, neki jedarni receptori nemaju jedino sposobnost direktnog vezanja za DNK, nego se takođet vežu za druge transkripcijsk faktore. Ovo vezanje često dovodi do deaktivacije drugog transkripcionog faktora u procesu koji je poznat kao '''[[transrepresija]]'''.<ref name="Pascual_2006"/> Primjer nuklearnog receptora koji ima sposobnost transrepresije je [[glukokortikoidni receptor]] (GR). Štaviše, pojedini GR ligandi, poznati kao [[Selektivni agonist glukokortikoidnog receptora|SEGRA]]) imaju sposobnost aktivacije GR na takav način da se GR jače transrepresira nego što se transaktivira. Time se selektivno povisi separacija između željenog [[protivupalni lijek|protivupalnog]] dejstva i neželjenih metaboličkih nuspojava tih selektivnih [[glukokortikoid]]a. === Negenomski efekti === Za klasična direktna dejstva jedarnih receptora na regulaciju gena je normalno potrebno više sati, prije nego što funkcionalni efekati postanu uočljivi u ćelijama. Do zastoja dolazi zbog velikog broja intermedijarnih koraka između aktivacije jedarnog receptora i promjena u nivoima izražavanja proteina. Međutim uočeno je da se mnogi efekti primjene jedarnih hormona, poput promjena aktivnosti ionskih kanala, javljaju nakon nekoliko minuta, što je nekonuistentno sa klasičnim mehanizmom dejstva jedarnih receptora. Iako molekulske mete tih ne[[genom]]skih efekata nuklearnih receptora nisu bile definitivno demonstrirane, pretpostavlja se da postoje varijante nuklearnih receptora koje su asocirane sa membranama, umjesto u [[citosol]]u ili jedru. Isto tako pretpostavlja se da ovi membranski receptori funkcioniraju putem alternativnog mehanizma [[transdukcija signala|transdukcije signala]] koji ne učestvuje u regulaciji gena. Postoje i hipoteze o nekoliko receptora jedarnih hormana koji su vezani za membrane, a poznato je da su za mnoge brze efekte neophodni kanonski jedarni receptori.<ref name="Kousteni_2001"/><ref name="Storey_2006"/> Međutim, testiranje relativnog značaja [[genom]]skih i negenomskih mehanizama ''[[in vivo]]'' bilo je onemogućeno odsustvom specifičnih molekulskih mehanizama za negenomske efekte koji bi mogli da budu blokirani [[mutacija]]ma receptora bez remećenja njegovih direktnih dejstava na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. Molekulski mehanizam negenomske signalizacije preko jedarnih tiroidnih hormonskih receptora [[tiroidni hormonski receptor beta|TRβ]] obuhvata fosfatidilinozitol 3-kinazu ([[PI3K]]).<ref name="Storey_2002"/> Ova signalizacija može se blokirati supstitucijom jednog [[tirozin]]a sa [[fenilalanin]]om u TRβ, bez remećenja direktne regulacije gena.<ref name="Martin_2014"/> Kada su miševi kreirani sa tom jednom konzervativnom aminokiselinskom supstitucijom u TRβ,<ref name="Martin_2014"/> uočeno je da su im [[sinapsa|sinapsna]] sazrijevanja i plastičnost u [[hipokampus]]u umanjeni skoro jednako efektivno kao i kompletnim blokiranjem sinteze tiroidnog hormona.<ref name="Gilbert_2004"/> Postoje indikacije da je ovaj mehanizam konzerviran kod svih [[sisari|sisara]], ali ne kod [[Tiroidni hormonski receptor alfa|TRα]] ili drugih jedarnih receptora. Stoga, fosfotirozin-zavisna asocijacija od TRβ sa PI3K pruža potencijalni mehanizam za integraciju regulacije razvića i metabolizma, putem tiroidnog hormona i receptorskih tirozinskih [[kinaza]]. Dodatno, tiroidna hormonska signalizacija putem PI3K može da promijeni ekspresiju gena.<ref name="Moeller_2011"/> == Članovi porodice == Slijedi spisak 48 poznatih ljudskih jedarnih receptora kao i nekoliko odabranih [[ortolog]]a drugih vrsta<ref name="Zhang_2004"/><ref name="Kaur2015"/> kategorisanih po [[homologija (biologija)|homologiji sekvenci]].<ref name="NRNC_1999"/><ref name="Laudet_1997"/> Na listi se nalaze i odabrani članovi porodice kojima nedostaju ljudski ortolozi (istaknuti žutom bojom). {{Clear}} {| class="wikitable" border="3" style="text-align: center; " |- ! colspan="2" rowspan="2" | Potporodica ! colspan="2" rowspan="2" | Grupa ! colspan="5" | Član |- ! NRNC Simbol<ref name="NRNC_1999"/> ! Skraćenica ! Ime ! Gen ! Ligand(i) |- | rowspan="27" style="width: 25px; background: #CCEEEE" | '''1''' | rowspan="27" style="width: 300px; background: #CCEEEE" | Receptori slični tiroidnom hormonskom receptoru | rowspan="2" style="width: 25px; background: #CCEEEE" | '''A''' | rowspan="2" style="width: 300px; background: #CCEEEE" | [[Tiroidni hormonski receptor]] | style="width: 100px;" style="background: #CCEEEE;" |NR1A1 | style="width: 100px;" style="background: #CCEEEE;" | [[tiroidni hormonski receptor alfa|TRα]] | style="width: 350px;" style="background: #CCEEEE;" | Tiroidni hormonski receptor-α | style="width: 50px;" style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|THRA}} | rowspan="2" style="width: 250px; background: #CCEEEE" | [[Tiroidni hormon]] |- | style="background: #CCEEEE;" |NR1A-beta | style="background: #CCEEEE;" | [[tiroidni hormonski receptor beta|TRβ]] | style="background: #CCEEEE;" | Tiroidni hormonski receptor-β | style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|THRB}} |- | rowspan="3" | '''B''' | rowspan="3" | [[Receptor retinoinske kiseline]] |NR1B1 | [[Receptor retinoinske kiseline alfa|RARα]] | Receptor-α retinoinske kiseline | {{Gene|RARA}} | rowspan="3" align="center"| [[Vitamin A]] i srodni spojevi |- | align="center" |NR1B2 | [[receptor retinoinske kiseline beta|RARβ]] | Receptor-β retinoinske kiseline | {{Gen|RARB}} |- | NR1B3 | [[receptor retinoinske kiseline gama|RARγ]] | Receptor-γ retinoinske kiseline | {{Gen|RARG}} |- style="background: #CCEEEE;" | | rowspan="3" | '''C''' | rowspan="3" | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor]] | align="center" |NR1C1 | [[Peroksizomnim proliferatorom aktivirani receptor alfa|PPARα]] | Peroksizomnim proliferatorom aktivirani receptor-α | {{Gen|PPARA}} | rowspan="3" align="center" | [[Masne kiseline]], [[prostaglandin]]i |- style="background: #CCEEEE;" | NR1C2 | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor delta|PPAR-β/δ]] | Peroksisomnim proliferatorom aktivirani receptor-β/δ | {{Gen|PPARD}} |- style="background: #CCEEEE;" | NR1C3 | [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor gama|PPARγ]] | Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor-γ | {{Gen|PPARG}} |- | rowspan="2" | '''D''' | rowspan="2" |[[Rev-ErbA]] | NR1D1 | [[Rev-ErbA alfa|Rev-ErbAα]] |Rev-ErbAα | {{Gen|NR1D1}} | rowspan="2" | [[Hem]] |- |NR1D2 | [[Rev-ErbA beta|Rev-ErbAβ]] |Rev-ErbAα | {{Gen|NR1D2}} |-style="background: #CCEEEE;" |'''E''' |E78C-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>([[zglavkari]], [[metilj]], [[mehkušci]], [[valjkasti crvi]])</small><ref name="E78-nematoda">{{cite journal | vauthors = Crossgrove K, Laudet V, Maina CV | title = Dirofilaria immitis encodes Di-nhr-7, a putative orthologue of the Drosophila ecdysone-regulated E78 gene | url = https://archive.org/details/molecular-and-biochemical-parasitology_2002-02_119_2/page/169 | journal = Molecular and Biochemical Parasitology | volume = 119 | issue = 2 | pages = 169–77 | date=februar 2002 | pmid = 11814569 | doi = 10.1016/s0166-6851(01)00412-1 }}</ref> |style="background: #FFF8DC;" |NR1E1 | Eip78C | Ekdisonom.inducirani protein 78C | [https://www.uniprot.org/uniprot/P45447 ''Eip78C''] | |- | rowspan="3" | '''F''' | rowspan="3" | [[RAR-srodni orfan receptor]] | align="center" |NR1F1 | [[RAR-srodni orfan receptor alfa|RORα]] |RAR-srodni orfan receptor α | {{Gen|RORA}} | rowspan="3" | [[Holesterol]], [[tretinoin|ATRA]] |- |NR1F2 | [[RAR-srodni orfan receptor beta|RORβ]] | RAR-srodni orfan receptor β | {{Gen|RORB}} |- |NR1F3 | [[RAR-srodni orfan receptor gamaRORγ]] |RAR-srodni orfan receptor γ | {{Gen|RORC}} |- style="background: #CCEEEE;" |'''G''' |CNR14-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>([[nematode]])</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1G1 |Sex-1 | Steroidni hormonski receptor - cnr14<ref name="wb-sex-1">{{cite web |title=sex-1 (gene) |url=https://www.wormbase.org/species/c_elegans/gene/WBGene00004786 |website=WormBase : Nematode Information Resource}}</ref> | [https://www.uniprot.org/uniprot/P41830 ''sex-1''] | |- | rowspan="5" | '''H''' | rowspan="5" | Receptori slični [[Jetreni X receptor|jetrenom X receptoru]] |style="background: #FFF8DC;" |NR1H1 | [[Ekdizonski receptor|EcR]] | Ekdizonski receptor, EcR ([[zglavkari]]) | [https://www.uniprot.org/uniprot/P34021 ''EcR''] | [[Ekdisteroidi]] |- |NR1H2 | [[Jetreni X receptor beta|LXRβ]] | Jetreni X receptor β | {{Gen|NR1H2}} | rowspan="4" | Oksi[[sterol]]i |- |NR1H3 | [[Jetreni X receptor alfa|LXRα]] | Jetreni X receptor-α | {{Gen|NR1H3}} |- | NR1H4 | [[Farnezoidni X receptor|FXR]] | Farnezoidni X receptor | {{Gen|NR1H4}} |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1H5<ref name="pmid12529392">{{cite journal | vauthors = Otte K, Kranz H, Kober I, Thompson P, Hoefer M, Haubold B, Remmel B, Voss H, Kaiser C, Albers M, Cheruvallath Z, Jackson D, Casari G, Koegl M, Pääbo S, Mous J, Kremoser C, Deuschle U | title = Identification of farnesoid X receptor beta as a novel mammalian nuclear receptor sensing lanosterol | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2003-02_23_3/page/864 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 3 | pages = 864–72 | date=februar 2003 | pmid = 12529392 | pmc = 140718 | doi = 10.1128/mcb.23.3.864-872.2003 }}</ref> | [[Farnezoidni X receptor beta|FXR-β]] | Farnezoidni X receptor β<br><small>([[pseudogen]] kod ljudi)</small> | {{Gen|NR1H5P}} |- | rowspan="3" style="background: #CCEEEE;" | '''I''' | rowspan="3" style="background: #CCEEEE;" | Receptori slični receptoru vitamina D | style="background: #CCEEEE;" |NR1I1 | style="background: #CCEEEE;" | [[Receptor vitamina D|VDR]] | style="background: #CCEEEE;" | Vitamin D receptor | style="background: #CCEEEE;" | {{Gen|VDR}} | style="background: #CCEEEE;" | [[Vitamin D]] |- style="background: #CCEEEE;" | NR1I2 | [[Pregnanski X receptor|PXR]] | Pregnanski X receptor | {{Gen|NR1I2}} | [[ksenobiotik|Ksenobiotici]] |- style="background: #CCEEEE;" | NR1I3 | [[Konstitutivni androstanski receptor|CAR]] | Konstitutivni androstanski receptor | {{Gen|NR1I3}} | [[Androstan]] |- | rowspan="3" | '''J''' | rowspan="3" | Holestrolni receptor Hr96-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>(izgubljen kod ljudi)</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1J1 |Hr96/[[Daf-12]] | Jedarni hormonski receptor HR96 | [https://www.uniprot.org/uniprot/Q24143 ''Hr96''] | [[holesterol]]<ref>{{cite web |title=FlyBase Gene Report: Dmel\Hr96 |url=http://flybase.org/reports/FBgn0015240.html |website=FlyBase |access-date=14. 8. 2019}}</ref>/[[Dafahronska kliselina]] |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1J2 | | | | |- |style="background: #FFF8DC;" |NR1J3 | | | | |- | rowspan="1" | '''K''' | rowspan="1" |Hr1-liki<ref name="Kaur2015"/> <small>(izgubljen kod ljudi)</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR1K1 |Hr1 |Jedarni hormonski receptor HR1 | | |-style="background: #CCEECC" | rowspan="13" | '''2''' | rowspan="13" | Receptori slični retinoidnom X receptoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2"| [[Hnf4|Hepatocitni nuklearni faktor-4]] |NR2A1 | [[Hepatocitni nuklearni faktor 4 alfa|HNF4α]] | Hepatocitni nuklearni faktor-4-α | {{Gen|HNF4A}} | rowspan="2" |[[Masne kiseline]] |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR2A2 | [[Hepatocitni nuklearni faktor 4 gama|HNF4γ]] | Hepatocitni nuklearni faktor-4-γ | {{Gen|HNF4G}} |- | rowspan="4" | '''B''' | rowspan="4" | [[Retinoidni X receptor]] | NR2B1 | [[retinoidni X receptor alfa|RXRα]] | Retinoidni X receptor-α | {{Gen|RXRA}} | rowspan="3" | [[Retinoid]]i |- | align="center" |NR2B2 | [[retinoidni X receptor beta|RXRβ]] | Retinoidni X receptor-β | {{Gen|RXRB}} |- | align="center" |NR2B3 | [[retinoidni X receptor gama|RXRγ]] | Retinoidni X receptor-γ | {{Gen|RXRG}} |- |style="background: #FFF8DC;" |NR2B4 | [[Ekdizonski receptor|USP]] | Ultraspirčni protein ([[zglavkari]]) | [https://www.uniprot.org/uniprot/P20153 -''usp''-] | [[Fosfolipid]]i<ref name=Schewabe04/> |- style="background: #CCEECC" | rowspan="2" | '''C''' | rowspan="2" | [[Testikularni receptor]] | NR2C1 | [[Testikularni receptor 2|TR2]] | Testikularni receptor 2 | {{Gen|NR2C1}} | rowspan="2"| |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR2C2 | [[Testikularni receptor 4|TR4]] | Testikularni receptor 4 | {{Gen|NR2C2}} |- | rowspan="2" | '''E''' | rowspan="2" |TLX/PNR |NR2E1 |[[TLX]] | Homolog -''Drosophila berrepnost''- gena | {{Gen|NR2E1}} | rowspan="2" | |- | NR2E3 | [[Jedarni receptor specifičan za fotoreceptorske ćelije|PNR]] | Jedarni receptor specifičan za fotoreceptorske ćelije | {{Gen|NR2E3}} |-style="background: #CCEECC" | rowspan="3"| '''F''' | rowspan="3"| [[Kokošiji ovalbumin uzvodno od promotor-transkripcijskog faktora|COUP]]/EAR |NR2F1-Retinoinska kiselina |[[COUP-TFI]] | Transkirptni faktor kokošijeg ovalbuminskog uzvodnog promotora I | {{Gen|NR2F1}} | |- style="background: #CCEECC" | NR2F2 | [[COUP-TFII]] | Transkirpcijski faktor kokošijeg ovalbuminskog uzvodnog promotora II | {{Gen|NR2F2}} | [[Retinoinska kiselina]] (slab)<ref name="pmid18798693">{{cite journal | vauthors = Kruse SW, Suino-Powell K, Zhou XE, Kretschman JE, Reynolds R, Vonrhein C, Xu Y, Wang L, Tsai SY, Tsai MJ, Xu HE | display-authors = 6 | title = Identification of COUP-TFII orphan nuclear receptor as a retinoic acid-activated receptor | journal = PLoS Biology | volume = 6 | issue = 9 | pages = e227 | date=septembar 2008 | pmid = 18798693 | pmc = 2535662 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060227 | doi-access = free }}</ref> |- style="background: #CCEECC" |NR2F6 | [[V-erbA-srtodni gen|EAR-2]] | [[V-erbA-srodni gen|V-erbA-srodni]] | {{Gen|NR2F6}} | |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="9" | '''3''' | rowspan="9" | Receptori slični estrogenom receptoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2" | [[Estrogeni receptor]] |NR3A1 | [[estrogeni receptor alfa|ERα]] | Estrogeni receptor-α | {{Gen|ESR1}} | rowspan="2" | [[Estrogen]]i |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3A2 | [[estrogeni receptor beta|ERβ]] | Estrogeni receptor-β | {{Gen|ESR2}} |- | rowspan="3" | '''B''' | rowspan="3" | [[Receptor srodan estrogenom receptoru]] |NR3B1 | [[estrogen-srodni receptor alfa|ERRα]] | Receptor srodan estrogenom receptoru α | {{Gen|ESRRA}} | rowspan="3" | |- | align="center" |NR3B2 | [[estrogen-srodni receptor beta|ERRβ]] | Receptor srodan estrogenom receptoru β | {{Gen|ESRRB}} |- | align="center" |NR3B3 | [[estrogen-srodnireceptor gama|ERRγ]] | Receptor srodan estrogenom receptoru γ | {{Gen|ESRRG}} |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="4" | '''C''' | rowspan="4" | 3-Ketosteroidni receptori |NR3C1 | [[Glukokortikoidni receptor|GR]] | Glukokortikoidni receptor | {{Gen|NR3C1}} | [[Kortizol]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C2 | [[Mineralokortikoidni receptor|MR]] | Mineralokortikoidni receptor | {{Gen|NR3C2}} | [[Aldosteron]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C3 | [[Progesteronski receptor|PR]] | Progesteronski receptor | {{Gen|PGR}} | [[Progesteron]] |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR3C4 | [[Androgeni receptor|AR]] | Androgeni receptor | {{Gen|AR}} | [[Testosteron]] |-style="background: #CCEECC" | rowspan="3" | '''4''' | rowspan="3" | Receptori slični nervnom faktoru rasta IB | rowspan="3" | '''A''' | rowspan="3" |NGFIB/NURR1/NOR1 | NR4A1 | [[Nervni faktor rasta IB|NGFIB]] | Nervni faktor rasta IB | {{Gen|NR4A1}} | rowspan="3" style="background: #CCEECC" | |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR4A2 | [[Protein srodan jedarnom receptoru 1|NURR1]] | Protein srodan jedarnom receptoru 1 | {{Gen|NR4A2}} |- style="background: #CCEECC;" | align="center" |NR4A3 | [[Neuronski derivat orfanskog receptora 1|NOR1]] | Neuronski derivat orfanskog receptora 1 | {{Gen|NR4A3}} |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''5''' | rowspan="3" | Receptori slični steroidogenom faktoru | rowspan="2" | '''A''' | rowspan="2" | SF1/LRH1 | NR5A1 | [[Steroidogeni faktor 1|SF1]] | Steroidogeni faktor 1 | {{Gen|NR5A1}} | [[Fosfatidilinozitol]]i |- style="background: #CCEEEE;" | align="center" |NR5A2 | [[Homolog jetrenog receptora-1|LRH-1]] | Homolog jetrenog receptora-1 | {{Gen|NR5A2}} | [[Fosfatidilinozitol]]i |- |- | '''B''' |Hr39-liki |style="background: #FFF8DC;" |NR5B1<ref name="Kaur2015"/> |HR39 | Jedarni hormonski receptor FTZ-F1 beta | [https://www.uniprot.org/uniprot/Q05192 ''Hr39''] | |- style="background: #CCEECC;" | rowspan="1" | '''6''' | rowspan="1" | Receptori slični jedarnom faktoru [[germ-ćelija]] | '''A''' | GCNF |NR6A1 | [[Jedarni faktor ćelija zametka|GCNF]] | Jedarni faktor ćelija zametka | {{Gen|NR6A1}} | |-style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''7''' | rowspan="3" | NRi sa dva DNK vezujuća domena<ref name="Kaur2015">{{cite journal | vauthors = Kaur S, Jobling S, Jones CS, Noble LR, Routledge EJ, Lockyer AE | title = The nuclear receptors of Biomphalaria glabrata and Lottia gigantea: implications for developing new model organisms | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 4 | pages = e0121259 | date=7. 4. 2015 | pmid = 25849443 | pmc = 4388693 | doi = 10.1371/journal.pone.0121259 | doi-access = free | bibcode = 2015PLoSO..1021259K }}</ref><ref name="Wu_2007"/><br/><small>(pljosnati crvi, mekušci, zglavkari)</small> | '''A''' || 2DBD-NRα |style="background: #FFF8DC;"|NR7A1|| || || || |- | '''B''' || 2DBD-NRβ |style="background: #FFF8DC;"|NR7B1 || || || || |- style="background: #CCEEEE;" | '''C''' || 2DBD-NRγ |style="background: #FFF8DC;"|NR7C1|| || [[Zglavkar]]ski „α/β” || || |-style="background: #CCEECC;" | '''8''' |NR8<ref name="pmid25956376">{{cite journal | vauthors = Huang W, Xu F, Li J, Li L, Que H, Zhang G | title = Evolution of a novel nuclear receptor subfamily with emphasis on the member from the Pacific oyster Crassostrea gigas | journal = Gene | volume = 567 | issue = 2 | pages = 164–72 | date=avgust 2015 | pmid = 25956376 | doi = 10.1016/j.gene.2015.04.082 }}</ref> <small>([[Eumetazoa]]; izbubljen kod ljudi)</small> | '''A''' | NR8A |style="background: #FFF8DC;" |NR8A1 |CgNR8A1 | Jedarni receptor 8 | [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/818946855 -{AKG49571}-] | |- style="background: #CCEEEE;" | rowspan="3" | '''0''' | rowspan="3" | Razni (nedostaje im LBD ili DBD) | '''A''' |Knr/knrl/egon<ref name="Kaur2015"/><small>([[zglavkari]])</small> |style="background: #FFF8DC;" |NR0A1 |KNI | Protein zigotnog zazora | [https://www.uniprot.org/uniprot/P10734 -''knl''] | |- | rowspan="2"| '''B''' | rowspan="2" | DAX/SHP | NR0B1 |[[DAX1]] | Dozno-senzitivna reverzija spola, kritični region adrenalne hipoplazije, na hromosomu X, gen 1 | {{Gen|NR0B1}} | rowspan="2" | |- | align="center" |NR0B2 | [[mali heterodimerbi partner|SHP]] | Mali heterodimerni partner | {{Gen|NR0B2}} |} Od dvije 0-porodice, 0A ima porodici 1 sličan DBD, a 0B ima vrlo jedinstvena LBD. Drugi DBD porodice 7 vjerovatno je povezan sa DBD-om porodice 1. Tri jedarna receptora, koji su vjerovatno iz porodice, ''[[Biomphalaria glabrata]]'' ima DBD zajedno sa LBD-om, sličnim onom iz porodice 0B.<ref name="Kaur2015"/> Pozicija nhr-1 ([[UniProt|Q21878]]) iz vrste ''[[C. elegans]]'' je sporna: iako ga većina izvora navodi kao NR1K1,<ref name="Kaur2015"/> manuelna anotacija u bazi podataka [[WormBase]] navodi da je član NR2A.<ref>{{cite web |title=nhr-1 (gene) |url=https://www.wormbase.org/species/c_elegans/gene/WBGene00003600 |website=WormBase : Nematode Information Resource}}</ref> Nekada je postojala grupa 2D u kojoj je jedini član bio HR78/NR1D1 ([[UniProt|Q24142]]) iz roda ''[[Drosophila]]'' i njegovi ortolozi, ali je kasnije spojena u grupu 2C zbog velike sličnosti, formirajući „grupu 2C/D”.<ref name="Kaur2015"/> Studije nokauta na [[miš]]evima i voćnim mušicama podržavaju tako sjedinjenu grupu.<ref name="pmid29171103">{{cite journal | vauthors = Marxreiter S, Thummel CS | title = Adult functions for the Drosophila DHR78 nuclear receptor | journal = Developmental Dynamics | volume = 247 | issue = 2 | pages = 315–322 | date=februar 2018 | pmid = 29171103 | pmc = 5771960 | doi = 10.1002/dvdy.24608 }}</ref> == Evolucija == Već dugi niz godina, identitet predačkog nuklearnog receptora kao ligand-vezujućeg ili [[orfan-receptor]]a je aktuelna tema rasprave, koja je započela prije više decenija kada su prvi ligandi identificirani kao steroidni i tiroidni hormoni sisara.<ref>{{cite journal | vauthors = Evans RM | title = The steroid and thyroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-05-13_240_4854/page/888 | journal = Science | volume = 240 | issue = 4854 | pages = 889–95 | date=maj 1988 | pmid = 3283939 | pmc = | doi = 10.1126/science.3283939 | bibcode = 1988Sci...240..889E }}</ref> Ubrzo nakon toga, identifikacijom receptora za [[ekdizon]] u pripadnicima roda ''[[Drosophila]]'' , postulirana je ideja da su jedarni receptori hormonski receptori koji vežu ligande s nanomolarnim afinitetom. U to vrijeme, tri poznata liganda jedarnih receptora bili su [[steroidi]], retinoidi i [[Tireoidni hormoni|hormoni štitaste žlijezde]], a od ta tri, steroidi i retinoidi su proizvodi metabolizma [[terpenoid]]a. Zato je pretpostavljeno je da je predački receptor bio ligandiran terpenoidnom molekulom.<ref>{{cite journal | vauthors = Moore DD | title = Diversity and unity in the nuclear hormone receptors: a terpenoid receptor superfamily | journal = The New Biologist | volume = 2 | issue = 1 | pages = 100–5 | date=januar 1990 | pmid = 1964083 }}</ref> Tek 1992., poređenje [[DNK]]-vezujućih domena svih poznatih jedarnih receptora dovelo je do stvaranja [[Filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] ovih receptora koje je ukazivalo na to da svi imaju zajedničkog pretka.<ref>{{cite journal | vauthors = Laudet V, Hänni C, Coll J, Catzeflis F, Stéhelin D | title = Evolution of the nuclear receptor gene superfamily | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1992-03_11_3/page/1002 | journal = The EMBO Journal | volume = 11 | issue = 3 | pages = 1003–13 | date=mart 1992 | pmid = 1312460 | pmc = 556541 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1992.tb05139.x }}</ref> Kao rezultat toga, došlo je do pojačanog napora na otkrivanju stanja prvog nuklearnog receptora, a do 1997. sugerirana je alternativna hipoteza: predački jedarni receptor je bio [[orfan-receptor]] koji je vremenom stekao sposobnost vezanja liganda.<ref name="Laudet_1997" /> Ova hipoteza je predložena na osnovu sledećih argumenata: * Sekvence nuklearnih receptora koje su identifikovane kod najranijih [[metazoa]] ([[Cnidaria]] i ''[[Schistosoma]]'') i sve su bile članovi -COUP-TF, RXR i FTZ-F1- grupa receptora. COUP-TF i FTZ-F1 su orfanski receptori, a za RXR je pronađeno da vežu ligand samo kod kičmenjaka.<ref>{{cite journal | vauthors = Escriva H, Safi R, Hänni C, Langlois MC, Saumitou-Laprade P, Stehelin D, Capron A, Pierce R, Laudet V | title = Ligand binding was acquired during evolution of nuclear receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 13 | pages = 6803–8 | date=jun 1997 | pmid = 9192646 | doi = 10.1073/pnas.94.13.6803 | pmc=21239| bibcode = 1997PNAS...94.6803E }}</ref> * Dok orfanski receptori imaju poznate zglavkarske homologe, nisu poznati ortolozi kičmenjačkih receptora sa ligandima, što sugerira da su orfanski receptori stariji od receptora sa ligandima.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Escriva H, Delaunay F, Laudet V | title = Ligand binding and nuclear receptor evolution | journal = BioEssays | volume = 22 | issue = 8 | pages = 717–27 | date=avgust 2000 | pmid = 10918302 | doi = 10.1002/1521-1878(200008)22:8<717::AID-BIES5>3.0.CO;2-I }}</ref> * Orfanski receptori nalaze se među svih šest potporodica jedarnih receptora, dok se receptori koji zavise od liganda nalaze samo u tri.<ref name="Laudet_1997"/> Stoga se smatra da su receptori zavisni od liganda pretežno članovi nedavnih podgrupa, a izgleda logično da su oni nezavisno stekli sposobnost veznja liganda. * Filogenetski položaj datog nuklearnog receptora unutar tri stabla je u korelaciji sa njegovim domenom vezanja DNK i sposobnostima dimerizacije, ali ne postoji utvrđena veza između jedarnog receptora koji zavisi od liganda i hemijske prirode njegovog liganada. Pored toga, evolucijski odnosi između receptora zavisnih od liganda nisu uspostavljeni, jer usko srodne receptorske potporodice vežu ligande koji potiču iz potpuno različitih biosintetskih puteva (npr. TR i RAR). S druge strane, potporodice koje nisu evolucijski povezane vežu slične ligande ([[Receptor retinoinske kiseline|RAR]] i [[Retinoidni X receptor|RXR]] vežu [[Tretinoin|sve {trans]] i [[Alitretinoin|9 cis retinoinske kiseline]].<ref name=":2" /> * Godine 1997., otkriveno je da jedarni receptori ne postoje u statički isključenim i uključenim konformacijama, već da ligand može izmijeniti ravnotežu između dva stanja. Pored toga, otkriveno je da se jedarni receptori mogu regulirati nezavisno od liganda, bilo [[Fosforilacija|fosforilacijom]] ili drugim [[Posttranslaciona modifikacija|posttranslacionim modifikacijama]]. Stoga, to pruža objašnjenje za mehanizam kako su predački orfanski receptori regulirani po obrascu nezavisnom od liganda.<ref name=":2" /> Tokom sljedećih 10 godina sprovedeni su eksperimenti za ispitivanje ove hipoteze i uskoro su se pojavili kontraargumenti: * Jedarni receptori su identificirani u novosekvenciranom genomu demospužve ''[[Amphimedon queenslandica]]'', člana [[Porifera]], najstarijeg [[razred (biologija)|razrada]] [[metazoa]]. Genom ''[[Amphimedon queenslandica|A. queenslandica]]'' sadrži dva jedarna receptora poznata kao -{AqNR1 i AqNR2, a za oba je utvrđeno da vežu i da su regulirani ligandima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bridgham JT, Eick GN, Larroux C, Deshpande K, Harms MJ, Gauthier ME, Ortlund EA, Degnan BM, Thornton JW | title = Protein evolution by molecular tinkering: diversification of the nuclear receptor superfamily from a ligand-dependent ancestor | journal = PLoS Biology | volume = 8 | issue = 10 | pages = e1000497 | date=oktobar 2010 | pmid = 20957188 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000497 | pmc=2950128}}</ref> * Pronađeni su homolozi kičmenjačkih receptora zavisnih od liganda izvan kičmenjaka kod [[mehkušci|mehkušaca]]ma i [[pljosnate gliste|pljosnatih glista]] (Platyhelminthes). Nadalje, otkriveno je da jedarni receptori kod [[Cnidaria]] imaju strukturne ligande kao kod sisara, koji mogu odražavati predačke veze. * Pronađena su dva moguća orfanska receptora, HNF4 i USP, analizom strukturne i masene spektrometrije, koji vežu [[masne kiseline]] i [[fosfolipid]]e.<ref name=Schewabe04>{{cite journal | vauthors = Schwabe JW, Teichmann SA | title = Nuclear receptors: the evolution of diversity | journal = Science's STKE | volume = 2004 | issue = 217 | pages = pe4 | date=januar 2004 | pmid = 14747695 | doi = 10.1126/stke.2172004pe4 }}</ref> * Otkriveno je da su jedarni receptori i ligandi mnogo manje specifični nego što se ranije mislilo. [[Retinoid]]i mogu da se vežu za receptore sisara koji nisu RAR i RXR, kao što su [[Peroksisom-proliferatorom aktivirani receptor|PPAR]], [[RAR-srodni orfan receptor beta|RORb]] ili [[COUP-TFII]]. Pored toga, RXR je osjetljiv na širok spektar molekula, uključujući retinoide, masne kiseline i fosfolipide.<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Markov GV, Laudet V | title = Origin and evolution of the ligand-binding ability of nuclear receptors | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 334 | issue = 1–2 | pages = 21–30 | date=mart 2011 | pmid = 21055443 | doi = 10.1016/j.mce.2010.10.017 | series = Evolution of Nuclear Hormone Receptors }}</ref> * Studija evolucije steroidnih receptora otkrila je da su predački steroidni receptori mogli vezati ligand [[estradiol]]. Suprotno tome, [[estrogeni receptor]] koji se nalazi u [[mehkušci]]ma je konstitutivno aktivan i ne veže hormone srodne sa estrogenom. Stoga je ovo bio primjer kako predački receptor koji zavisi od liganda može izgubiti sposobnost vezanja liganda.<ref>{{cite journal | vauthors = Thornton JW, Need E, Crews D | title = Resurrecting the ancestral steroid receptor: ancient origin of estrogen signaling | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-09-19_301_5640/page/1714 | journal = Science | volume = 301 | issue = 5640 | pages = 1714–7 | date=septembar 2003 | pmid = 14500980 | doi = 10.1126/science.1086185 | bibcode = 2003Sci...301.1714T }}</ref> Kombinacija ovih nedavnih dokaza, kao i iscrpno proučavanje fizičke strukture domena vezanja jedarnih receptora, doveli su do nastanka nove hipoteze u pogledu predačkog stanja ovih receptora. Ova hipoteza sugerira da je predački receptor možda djelovao kao [[lipid]]ni senzor sa sposobnošću da veže, iako prilično slabo, nekoliko različitih [[hidrofob]]nih molekula, kao što su retinoidi, steroidi, molekule [[hem]]a i [[masne kiseline]]. Sposobnošću da formira interakcije sa različitim spojevima, ovaj receptor, putem duplikacije, bi izgubio svoju sposobnost aktiviranja ligandima ili bi se specijalizirao u visoko specifični receptor za određenu molekulu. == Historija == U nastavku je kratak izbor ključnih događaja u istraživanju jedarnih receptora.<ref name="Tata_2005"/> * [[1905]]. – [[Ernest Starling]] je skovao reč [[hormon]] * [[1926]]. – [[Edward Calvin Kendall|Edvard Kalvin Kendal]] i [[Tadeusz Reichstein]] su izolirali i odredili strukture [[kortizon]]a i [[tiroksin]]a * [[1929]]. – [[Adolf Butenant]] i [[Edvard Adelbert Doјzi]] su nezavisno izolirali i odredili strukturu [[estrogen]]a * [[1958]]. – [[Elwood V. Jensen|Elvud Jensen]] je izolirao [[estrogenski receptor]] * [[1980]]. – kloniniranje estrogenskog, glukokortikoidnog i tireoidnog hormonskog receptora uradili su [[Pierre Chambon]], [[Ronald M. Evans]], i [[Björn Vennström]] * [[2004]]. – [[Pierre Chambon]], [[Ronald M. Evans]] nagrađeni su[[Albert Laskerova nagrada za bazna medicinska istraživanja|Albert Laskerovom nagradom za bazna medicinska istraživanja]], nagradom koja ćesto prethodi [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovoj nagradi za medicinu]] == Također pogledajte== *[[Receptor]] * [[Obesogen]] * [[Steroidni hormonski receptor]] == Reference == {{refspisak | colwidth = 35em | refs = <ref name = "Evans_1988">{{cite journal | vauthors = Evans RM | title = The steroid and thyroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-05-13_240_4854/page/888 | journal = Science | volume = 240 | issue = 4854 | pages = 889–95 | year = 1988 | doi = 10.1126/science.3283939 | pmid = 3283939}}</ref> <ref name = "Bridgham_2010">{{cite journal | vauthors = Bridgham JT, Eick GN, Larroux C, Deshpande K, Harms MJ, Gauthier ME, Ortlund EA, Degnan BM, Thornton JW | title = Protein evolution by molecular tinkering: diversification of the nuclear receptor superfamily from a ligand-dependent ancestor | journal = PLoS Biol. | volume = 8 | issue = 10 | pages = e1000497| year = 2010 | pmid = 20957188 | pmc = 2950128 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000497 }}</ref> <ref name = "Kumar_1999">{{cite journal | vauthors = Kumar R, Thompson EB | title = The structure of the nuclear hormone receptors | url = https://archive.org/details/sim_steroids_1999-05_64_5/page/310 | journal = Steroids | volume = 64 | issue = 5 | pages = 310–9 | year = 1999 | pmid = 10406480 | doi = 10.1016/S0039-128X(99)00014-8 }}</ref> <ref name = "Mohan_2003">{{cite journal | vauthors = Mohan R, Heyman RA | title = Orphan nuclear receptor modulators | journal = Curr Top Med Chem | volume = 3 | issue = 14 | pages = 1637–47 | year = 2003 | doi = 10.2174/1568026033451709 | pmid = 14683519}}</ref> <ref name = "Klinge_2000">{{cite journal | vauthors = Klinge CM | title = Estrogen receptor interaction with co-activators and co-repressors | url = https://archive.org/details/sim_steroids_2000-05_65_5/page/n6 | journal = Steroids | volume = 65 | issue = 5 | pages = 227–51 | year = 2000 | doi = 10.1016/S0039-128X(99)00107-5 | pmid = 10751636}}</ref> <ref name = "Olefsky_2001">{{cite journal | vauthors = Olefsky JM | title = Nuclear receptor minireview series | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 40 | pages = 36863–4 | year = 2001 | pmid = 11459855 | doi = 10.1074/jbc.R100047200 }}</ref> <ref name = "Chandra_2008">{{PDB|3E00}}; {{cite journal | vauthors = Chandra V, Huang P, Hamuro Y, Raghuram S, Wang Y, Burris TP, Rastinejad F | title = Structure of the intact PPAR-gamma-RXR-alpha nuclear receptor complex on DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-11-20_456_7220/page/350 | journal = Nature | volume =456 | issue =7220 | pages = 350–356 | date = 2008 | pmid = 19043829| doi = 10.1038/nature07413 | pmc=2743566}}</ref> <ref name = "Reitzel_2011">{{cite journal | vauthors = Reitzel AM, Pang K, Ryan JF, Mullikin JC, Martindale MQ, Baxevanis AD, Tarrant AM | title = Nuclear receptors from the ctenophore Mnemiopsis leidyi lack a zinc-finger DNA-binding domain: lineage-specific loss or ancestral condition in the emergence of the nuclear receptor superfamily? | journal = Evodevo | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3 | year = 2011 | pmid = 21291545 | pmc = 3038971 | doi = 10.1186/2041-9139-2-3 }}</ref> <ref name="Chandra_2013">{{cite journal | vauthors = Chandra V, Huang P, Potluri N, Wu D, Kim Y, Rastinejad F | title = Multidomain integration in the structure of the HNF-4α nuclear receptor complex | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-21_495_7441/page/n139 | journal = Nature | volume = 495 | issue = 7441 | pages = 394–398 | date = 2013 | pmid = 23485969 | doi = 10.1038/nature11966 }}</ref> <ref name = "Roemer_2006">{{PDB|2C7A}}; {{cite journal | vauthors = Roemer SC, Donham DC, Sherman L, Pon VH, Edwards DP, Churchill ME | title = Structure of the progesterone receptor-deoxyribonucleic acid complex: novel interactions required for binding to half-site response elements | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 20 | issue = 12 | pages = 3042–52 | date = 2006 | pmid = 16931575 | pmc = 2532839 | doi = 10.1210/me.2005-0511 }}</ref> <ref name = "Jin_2010">{{PDB|3L0L}}; {{cite journal | vauthors = Jin L, Martynowski D, Zheng S, Wada T, Xie W, Li Y | title = Structural basis for hydroxycholesterols as natural ligands of orphan nuclear receptor RORgamma | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 24 | issue = 5 | pages = 923–9 | date = 2010 | pmid = 20203100 | pmc = 2870936 | doi = 10.1210/me.2009-0507 }}</ref> <ref name = "Sluder_2001">{{cite journal | vauthors = Sluder AE, Maina CV | title = Nuclear receptors in nematodes: themes and variations | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2001-04_17_4/page/206 | journal = Trends in Genetics : TIG | volume = 17 | issue = 4 | pages = 206–13 | date = 2001 | pmid = 11275326 | doi = 10.1016/S0168-9525(01)02242-9 }}</ref> <ref name = "Mangelsdorf_1995">{{cite journal | vauthors = Mangelsdorf DJ, Thummel C, Beato M, Herrlich P, Schutz G, Umesono K, Blumberg B, Kastner P, Mark M, Chambon P, Evans RM | title = The nuclear receptor superfamily: the second decade | url = https://archive.org/details/cell_1995-12-15_83_6/page/835 | journal = Cell | volume = 83 | issue = 6 | pages = 835–9 | year = 1995 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90199-X | pmid = 8521507}}</ref> <ref name = "Novac_2004">{{cite journal | vauthors = Novac N, Heinzel T | title = Nuclear receptors: overview and classification | journal = Curr Drug Targets Inflamm Allergy | volume = 3 | issue = 4 | pages = 335–46 | year = 2004 | doi = 10.2174/1568010042634541 | pmid = 15584884 | url = http://www.ingentaconnect.com/content/ben/cdtia/2004/00000003/00000004/art00002}}</ref> <ref name = "Linja_2004">{{cite journal | vauthors = Linja MJ, Porkka KP, Kang Z, Savinainen KJ, Jänne OA, Tammela TL, Vessella RL, Palvimo JJ, Visakorpi T | title = Expression of androgen receptor coregulators in prostate cancer | journal = Clin. Cancer Res. | volume = 10 | issue = 3 | pages = 1032–40 | date = 2004 | pmid = 14871982 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-0990-3 }}</ref> <ref name = "Wärnmark_2003">{{cite journal | vauthors = Wärnmark A, Treuter E, Wright AP, Gustafsson JÅ | title = Activation functions 1 and 2 of nuclear receptors: molecular strategies for transcriptional activation | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 17 | issue = 10 | pages = 1901–9 | year = 2003 | pmid = 12893880 | doi = 10.1210/me.2002-0384 }}</ref> <ref name = "Aranda_2001">{{cite journal | vauthors = Aranda A, Pascual A | title = Nuclear hormone receptors and gene expression | journal = Physiol. Rev. | volume = 81 | issue = 3 | pages = 1269–304 | year = 2001 | pmid = 11427696 | doi = | url = http://physrev.physiology.org/cgi/content/abstract/81/3/1269 | format = abstract | access-date = 9. 2. 2021 | archive-date = 5. 5. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505173522/http://physrev.physiology.org/cgi/content/abstract/81/3/1269 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Weatherman_1999">{{cite journal | vauthors = Weatherman RV, Fletterick RJ, Scanlan TS | title = Nuclear-receptor ligands and ligand-binding domains | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1999_68/page/559 | journal = Annu. Rev. Biochem. | volume = 68 | issue = | pages = 559–81 | year = 1999 | pmid = 10872460 | doi = 10.1146/annurev.biochem.68.1.559 }}</ref> <ref name = "Brzozowski_1997">{{cite journal | vauthors = Brzozowski AM, Pike AC, Dauter Z, Hubbard RE, Bonn T, Engström O, Öhman L, Greene GL, Gustafsson JÅ, Carlquist M | title = Molecular basis of agonism and antagonism in the oestrogen receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-10-16_389_6652/page/752 | journal = Nature | volume = 389 | issue = 6652 | pages = 753–8 | year = 1997 | doi = 10.1038/39645 | pmid = 9338790 }}</ref> <ref name = "Zhang_2004">{{cite journal | vauthors = Zhang Z, Burch PE, Cooney AJ, Lanz RB, Pereira FA, Wu J, Gibbs RA, Weinstock G, Wheeler DA | title = Genomic analysis of the nuclear receptor family: new insights into structure, regulation, and evolution from the rat genome | journal = Genome Res | volume = 14 | issue = 4 | pages = 580–90 | year = 2004 | doi = 10.1101/gr.2160004 | pmid = 15059999 | pmc = 383302}}</ref> <ref name = "Busch_2004">{{cite journal | vauthors = Busch BB, Stevens WC, Martin R, Ordentlich P, Zhou S, Sapp DW, Horlick RA, Mohan R | title = Identification of a selective inverse agonist for the orphan nuclear receptor estrogen-related receptor alpha | journal = [[J. Med. Chem.]] | volume = 47 | issue = 23 | pages = 5593–6 | year = 2004 | pmid = 15509154 | doi = 10.1021/jm049334f }}</ref> <ref name = "Klinge_1997">{{cite journal | vauthors = Klinge CM, Bodenner DL, Desai D, Niles RM, Traish AM | title = Binding of type II nuclear receptors and estrogen receptor to full and half-site estrogen response elements in vitro | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 25 | issue = 10 | pages = 1903–12 | date = 1997 | pmid = 9115356 | pmc = 146682 | doi = 10.1093/nar/25.10.1903 }}</ref> <ref name = "Glass_2000">{{cite journal | vauthors = Glass CK, Rosenfeld MG | title = The coregulator exchange in transcriptional functions of nuclear receptors | journal = Genes Dev | volume = 14 | issue = 2 | pages = 121–41 | year = 2000 | url = http://genesdev.cshlp.org/content/14/2/121.long | pmid = 10652267 | doi = 10.1101/gad.14.2.121 | access-date = 9. 2. 2021 | archive-date = 18. 12. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161218164443/http://genesdev.cshlp.org/content/14/2/121.long | url-status = dead }}</ref> <ref name = "Shiau_1998">{{cite journal | vauthors = Shiau AK, Barstad D, Loria PM, Cheng L, Kushner PJ, Agard DA, Greene GL | title = The structural basis of estrogen receptor/coactivator recognition and the antagonism of this interaction by tamoxifen | url = https://archive.org/details/cell_1998-12-23_95_7/page/927 | journal = Cell | volume = 95 | issue = 7 | pages = 927–37 | year = 1998 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81717-1 | pmid = 9875847 }}</ref> <ref name = "Gilbert_2004">{{cite journal | vauthors = Gilbert ME | title = Alterations in synaptic transmission and plasticity in area CA1 of adult hippocampus following developmental hypothyroidism. | journal = Brain Res Dev Brain Res. | volume = 148 | issue = 1 | pages = 11–18 | year = 2004 | pmid = 14757514 | doi=10.1016/j.devbrainres.2003.09.018}}</ref> <ref name = "Gronemeyer_2004">{{cite journal | vauthors = Gronemeyer H, Gustafsson JA, Laudet V | title = Principles for modulation of the nuclear receptor superfamily | journal = Nature reviews. Drug discovery | volume = 3 | issue = 11 | pages = 950–64 | year = 2004 | pmid = 15520817 | doi = 10.1038/nrd1551 }}</ref> <ref name = "Smith_2004">{{cite journal | vauthors = Smith CL, O'Malley BW | title = Coregulator function: a key to understanding tissue specificity of selective receptor modulators | journal = Endocr Rev | volume = 25 | issue = 1 | pages = 45–71 | year = 2004 | doi = 10.1210/er.2003-0023 | pmid = 14769827}}</ref> <ref name = "Pascual_2006">{{cite journal | vauthors = Pascual G, Glass CK | title = Nuclear receptors versus inflammation: mechanisms of transrepression | journal = Trends Endocrinol Metab | volume = 17 | issue = 8 | pages = 321–7 | year = 2006 | doi = 10.1016/j.tem.2006.08.005 | pmid = 16942889}}</ref> <ref name="Kousteni_2001">{{cite journal | vauthors = Kousteni S, Bellido T, Plotkin LI, O'Brien CA, Bodenner DL, Han L, Han K, DiGregorio GB, Katzenellenbogen JA, Katzenellenbogen BS, Roberson PK, Weinstein RS, Jilka RL, Manolagas SC | title = Nongenotropic, sex-nonspecific signaling through the estrogen or androgen receptors: dissociation from transcriptional activity | url = https://archive.org/details/cell_2001-03-09_104_5/page/719 | journal = Cell | volume = 104 | issue = 5 | pages = 719–30 | year = 2001 | pmid = 11257226 | doi = 10.1016/S0092-8674(01)00268-9 }}</ref> <ref name="Storey_2006">{{cite journal | vauthors = Storey NM, Gentile S, Ullah H, Russo A, Muessel M, Erxleben C, Armstrong DL | title = Rapid signaling at the plasma membrane by a nuclear receptor for thyroid hormone | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-03-28_103_13/page/5197 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 103 | issue = 13 | pages = 5197–201 | year = 2006 | pmid = 16549781 | pmc = 1458817 | doi = 10.1073/pnas.0600089103 }}</ref> <ref name="Storey_2002">{{cite journal | vauthors = Storey NM, O'Bryan JP, Armstrong DL | title = Rac and Rho Mediate Opposing Hormonal Regulation of the Ether-A-Go-Go-Related Potassium Channel | journal = Current Biology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 27–33 | year = 2002 | pmid = 11790300 | doi = 10.1016/S0960-9822(01)00625-X }}</ref> <ref name="Martin_2014">{{cite journal | vauthors = Martin NP, Marron Fernandez de Velasco E, Mizuno F, Scappini EL, Gloss B, Erxleben C, Williams JG, Stapleton HM, Gentile S, Armstrong DL | title = A rapid cytoplasmic mechanism for PI3 kinase regulation by the nuclear thyroid hormone receptor, TRβ, and genetic evidence for its role in the maturation of mouse hippocampal synapses in vivo | journal = Endocrinology | volume = 155 | issue = 9 | pages = 3713–24 | year = 2014 | pmid = 24932806 | doi = 10.1210/en.2013-2058 }}</ref> <ref name = "Laudet_1997">{{cite journal | vauthors = Laudet V | title = Evolution of the nuclear receptor superfamily: early diversification from an ancestral orphan receptor | journal = J. Mol. Endocrinol. | volume = 19 | issue = 3 | pages = 207–26 | year = 1997 | pmid = 9460643 | doi = 10.1677/jme.0.0190207 }}</ref> <ref name="Moeller_2011">{{cite journal | vauthors = Moeller LC, Broecker-Preuss M | title = Transcriptional regulation by nonclassical action of thyroid hormone | journal = Thyroid Res | volume = 4 Suppl 1 | issue = | pages = S6 | year = 2011 | pmid = 21835053 | pmc = 3155112 | doi = 10.1186/1756-6614-4-S1-S6 }}</ref> <ref name = "NRNC_1999">{{cite journal | author = Nuclear Receptors Nomenclature Committee | title = A unified nomenclature system for the nuclear receptor superfamily | url = https://archive.org/details/cell_1999-04-16_97_2/page/161 | journal = Cell | volume = 97 | issue = 2 | pages = 161–3 | year = 1999 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80726-6 | pmid = 10219237}}</ref> <ref name = "Wu_2007">{{cite journal | vauthors = Wu W, Niles EG, Hirai H, LoVerde PT | title = Evolution of a novel subfamily of nuclear receptors with members that each contain two DNA binding domains | journal = BMC Evol Biol | volume = 7 | pages = 27 | year = 2007 | doi = 10.1186/1471-2148-7-27 | pmid = 17319953 | pmc = 1810520}}</ref> <ref name = "Tata_2005">{{cite journal | vauthors = Tata JR | title = One hundred years of hormones | journal = EMBO Rep. | volume = 6 | issue = 6 | pages = 490–6 | year = 2005 | pmid = 15940278 | doi = 10.1038/sj.embor.7400444 | pmc = 1369102 }}</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Nuclear+Receptors}} * {{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/index_nh.jsp | title = The IUPHAR Compendium of the Pharmacology and Classification of the Nuclear Receptor Superfamily 2006E | access-date = 21. 2. 2008 | author = Vincent Laudet | date = 2006 | format = | work = Nuclear Receptor Compendium | publisher = The International Union of Basic and Clinical Pharmacology | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402123548/http://www.iuphar-db.org/index_nh.jsp | archive-date = 2. 4. 2015 | quote = | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.nuclear-receptor.com/ | title = ''Nuclear Receptor'' online journal | access-date = 21. 2. 2008 | date = | format = | work = Home page | publisher = published by BioMed Central (no longer accepting submissions since May 2007) | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20210213094012/https://nuclear-receptor.biomedcentral.com/ | archive-date = 13. 2. 2021 | quote = | url-status = dead }} * {{cite web| url =http://nrr.georgetown.edu/NRR/nrrhome.htm| title =Nuclear Receptor Resource| access-date=21. 2. 2008| date =| work =| publisher =Georgetown University| pages =| language =| archive-url =https://web.archive.org/web/20080511195543/http://nrr.georgetown.edu/NRR/nrrhome.htm| archive-date=11. 5. 2008| quote =|url-status=dead| df =}} * {{cite web | url = http://www.nursa.org/ | title = Nuclear Receptor Signaling Atlas (Receptors, Coactivators, Corepressors and Ligands) | access-date = 21. 2. 2008 | date = | format = | work = | publisher = The NURSA Consortium | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20070829024248/http://www.nursa.org/ | archive-date = 29. 8. 2007 | quote = an NIH-funded research consortium and database; includes open-access PubMed-indexed journal, ''Nuclear Receptor Signaling'' | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.nrresource.org/ | title = Nuclear Receptor Resource | access-date = 21. 9. 2009 | date = | format = | work = | publisher = Jack Vanden Heuvel | pages = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20100225100616/http://www.nrresource.org/ | archive-date = 25. 2. 2010 | quote = | url-status = dead }} {{Transkripcijski faktori}} {{Portal|Biologija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Međućelijski receptori]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Receptori]] rdplni9lejelh973dhzg1vtzxi1doip 0 472129 3925521 3906508 2026-09-19T11:05:38Z ~2026-50474-71 185889 /* Jedarni receptori */ 3925521 wikitext text/x-wiki [[Slika:Nuclear Receptor Structure.png|280px|thumb|Shema strukture jedarnih receptora]] '''Receptori steroidnih hormona''' nalaze se u [[ćelijsko jedro|jedru]] i [[citosol]]u, kao i na [[plazmatska membrana|plaznatskoj membrani]] ciljnih ćelija. Oni su obično [[unutarćelijski receptor]]i (obično citoplazmatski ili jedarni) i pokreću [[transdukcija signala|transdukciju signala]] za [[steroidni hormon|stroidne hormmone]], što dovodi do promiene u [[ekspresija gena|ekspresiji gena]] tokom vremenskog perioda od sata do dana. Najbolje proučeni [[receptor (biohemija)|receptori]] steroidnih hormona su članovi [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] potporodice 3 (NR3), koji uključuju [[estrogeni receptor|receptore]] za [[estrogen]]e (grupa NR3A)<ref name="pmid17132854">{{cite journal | vauthors = Dahlman-Wright K, Cavailles V, Fuqua SA, Jordan VC, Katzenellenbogen JA, Korach KS, Maggi A, Muramatsu M, Parker MG, Gustafsson JA | title = International Union of Pharmacology. LXIV. Estrogen receptors | journal = Pharmacological Reviews | volume = 58 | issue = 4 | pages = 773–81 | date = Dec 2006 | pmid = 17132854 | doi = 10.1124/pr.58.4.8 | url = https://semanticscholar.org/paper/ce76aa841fd81ef5e788d80b804709dafa32b411 }}</ref> i 3-ketosteroidi (grupa NR3C).<ref name="pmid17132855">{{cite journal | vauthors = Lu NZ, Wardell SE, Burnstein KL, Defranco D, Fuller PJ, Giguere V, Hochberg RB, McKay L, Renoir JM, Weigel NL, Wilson EM, McDonnell DP, Cidlowski JA | title = International Union of Pharmacology. LXV. The pharmacology and classification of the nuclear receptor superfamily: glucocorticoid, mineralocorticoid, progesterone, and androgen receptors | journal = Pharmacological Reviews | volume = 58 | issue = 4 | pages = 782–97 | date = Dec 2006 | pmid = 17132855 | doi = 10.1124/pr.58.4.9 | url = http://pdfs.semanticscholar.org/a3cf/0ac0c7dd86bb6e22f241d1dd359a41dc3e10.pdf | access-date = 10. 2. 2021 | archive-date = 28. 2. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190228135151/http://pdfs.semanticscholar.org/a3cf/0ac0c7dd86bb6e22f241d1dd359a41dc3e10.pdf | url-status = dead }}</ref> Pored jedarnih receptora, nekoliko [[G-protein spregnuti receptor|G-protein spregnutih receptora]] i [[ionski kanal|ionskih kanala]] djeluju kao [[površinski ćelijski receptor]]i za određene steroidne hormone. == Tipovi == ===Jedarni receptori === {{Glavni |Jedarni receptor}} Svi steroidni receptori iz porodice jedarnih receptora su [[faktori transkripcije]]. Ovisno o tipu receptora, oni se ili nalaze u [[citosol]]u i prelaze u [[ćelijsko jedro]] po aktiviranju ili ostaju u jedru čekajući da steroidni hormon uđe i aktivira ih. Ovo usvajanje u jedru olakšava [[signal jedarne lokalizacije]] (NLS) koji se nalazi u zglobnoj regiji receptora. Ovo područje receptora prekrivaju [[proteini toplotnog šoka]] (HSP) koji vežu receptor, sve dok hormon nije prisutan. Nakon vezanja hormona, receptor se podvrgava konformacijskim promjenama, oslobađajući HSP, a receptor zajedno sa vezanim hormonom ulazi u jedro da djeluje nakon transkripcije. * [[Jedarni receptor]]i ** Potporodica 3: nalik estrogenu *** Grupa A: [[Estrogeni receptor]] ([[Spolni hormon]]i: [[Estrogen]]i) **** 1: Estrogeni receptor-α ([[estrogeni receptor alfa|ERα]]; NR3A1, {{Gen|ESR1}}) **** 2: Estrogeni receptor-β ([[estrogeni receptor beta|ERβ]]; NR3A2, {{Gen| ESR2}}) *** Grupa C: 3-ketosteroidni receptori ****1: Glukokortikoidni receptor ([[glukokortikoidni receptor|GR]]; {{Gen| NR3C1}}) ([[Kortizol]]) **** 2: Mineralokortikoidni receptor ([[mineralokortikoidni receptor|MR]]; {{Gen| NR3C2}}) ([[Aldosteron]]) **** 3: Progesteronski receptor ([[progesteronski receptor|PR]]; NR3C3, {{Gen| PGR}}) ([[Spolni hormon]]i: [[Progesteron]]) **** 4: Androgeni receptor ([[androgeni receptor|AR]]; NR3C4, {{Gen| AR}}) ([[Spolni hormon]]i: [[Testosteron]]) ==== Struktura ==== Unutarćelijski receptori steroidnog hormona imaju zajedničku strukturu od četiri jedinice koje su funkcionalno homologne, takozvane "domene": # '''Varijabilni domen'''': Počinje na [[N-kraj]]u i najpromenljiviji je domen između različitih receptora. ([[glukokorticoidni receptor|GR]]; {{Gen|NR3C1}}) ([[Kortizol]]) ****2: Mineralokortikoidni receptor ([[mineralokortikoidni receptor|MR]]; {{Gen|NR3C2}}) ([[Aldosteron]]) ****3: Progesteronski receptor ([[progesteronski receptor|PR]]; NR3C3, {{Gen|PGR}})([[Spolni hormon]]i: [[Progesteron]]) ****4: Androgeni receptor ([[androgeni receptor|AR]]; NR3C4, {{Gen|AR}}) ([[Spolni hormon]]i: [[Testosteron]]) # '''DNK-vezujući domen'''': Ovaj centralno smješteni, visoko konzerviran domen vezanja [[DNK]] (DBD) sastoji se od dva neponovljiva globulska motiva <ref name="pmid8221895">{{PDB|1HCQ}}; {{cite journal | vauthors = Schwabe JW, Chapman L, Finch JT, Rhodes D | title = The crystal structure of the estrogen receptor DNA-binding domain bound to DNA: how receptors discriminate between their response elements | url = https://archive.org/details/cell_1993-11-03_75_3/page/567 | journal = Cell | volume = 75 | issue = 3 | pages = 567–78 | date = Nov 1993 | pmid = 8221895 | doi = 10.1016/0092-8674(93)90390-C }}</ref> gdje je [[cink]] koordiniran sa četiri [[cistein]]a i bez ostataka [[histidin]]a. Njihova sekundarna i tercijarna struktura razlikuje se od one kod klasičnih [[cinkov prst|cinkovih prstiju]].<ref name="pmid3283939">{{cite journal | vauthors = Evans RM | title = The steroid and thyroid hormone receptor superfamily | journal = Science | volume = 240 | issue = 4854 | pages = 889–95 | date = maj 1988 | pmid = 3283939 | pmc = 6159881 | doi = 10.1126/science.3283939 | bibcode = 1988Sci...240..889E }}</ref> Ova regija kontrolira koji će se gen aktivirati. Na DNK stupa u interakciju sa [[element hormonskog odgovora|elementom hormonskog odgovora]] (HRE). # '''Regija šarke''': Ovo područje kontrolira kretanje receptora do jedra. # '''Hormonskovezujuć domen''': Umjereno očuvani [[ligand]]- vezujući domen (LBD) može sadržavati [[signal jedarne lokalizacije]], aminokiselinske sekvence sposobne za vezanje šaperona i dijelove interfejsa za dimerizaciju. Takvi su receptori usko povezani sa [[šaperon]]ima (naime, proteini toplotnog šoka [[hsp90]] i [[FKBP4|hsp56]]), koji su potrebni za održavanje svoje neaktivne (ali receptivne) [[citoplazma]]tske [[Struktura proteina|konformacije]]. Na kraju, ovi domeni nalaze se na [[C-kraj]]u. Kraj povezuje molekulu sa svojim parom u homodimeru ili heterodimeru. To može uticati na veličinu odgovora. ==== Mehanizam djelovanja ==== ===== Genomski ===== Ovisno o mehanizmu djelovanja i potćelijskoj distribuciji, [[jedarni receptor]]i mogu se uvrstiti u najmanje dvije klase.<ref name="Mangelsdorf_1995">{{cite journal | vauthors = Mangelsdorf DJ, Thummel C, Beato M, Herrlich P, Schütz G, Umesono K, Blumberg B, Kastner P, Mark M, Chambon P, Evans RM | title = The nuclear receptor superfamily: the second decade | journal = Cell | volume = 83 | issue = 6 | pages = 835–9 | date = Dec 1995 | pmid = 8521507 | pmc = 6159888 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90199-X }}</ref><ref name="Novac_2004">{{cite journal | vauthors = Novac N, Heinzel T | title = Nuclear receptors: overview and classification | journal = Current Drug Targets. Inflammation and Allergy | volume = 3 | issue = 4 | pages = 335–46 | date = Dec 2004 | pmid = 15584884 | doi = 10.2174/1568010042634541 }}</ref> Jedarni receptori koji vežu steroidne hormone klasifcirani su kao receptori tipa I. Samo receptori tipa I imaju [[protein toplotnog šoka]] (HSP), povezan sa neaktivnim receptorom koji će se osloboditi kada receptor stupi u interakciju s [[ligand]]om. Receptori tipa I mogu se naći u [[homodimer]]nim ili [[heterodimer]]nim oblicima. Jedarni receptori tipa II nemaju HSP, a za razliku od klasičnih receptora tipa I nalaze se u ćelijskom jedru. Slobodni (tj. nevezani) steroidi ulaze u ćelijsku citoplazmu i stupaju u interakciju sa svojim receptorima. U ovom procesu protein toplotnog šoka se disocira, a aktivirani kompleks receptor-ligand translocira u jedro. Također je povezan sa EAAT-ovima Nakon vezanja za [[ligand]] ([[steroidni hormon]]), steroidni receptori često formiraju [[protein]]ske [[dimer]]e. U jedru, kompleks deluje kao [[faktor transkripcije]], povećavajući ili suzbijajući [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] određenih [[gen]]a svojim djelovanjem na [[DNK]]. Receptori tipa II nalaze se u jedru. Dakle, njihovi ligandi prolaze kroz ćelijsku membranu i citoplazmu i ulaze u jedro, gdje aktiviraju receptor bez oslobađanja HSP. Aktivirani receptor stupa u interakciju s elementom hormonskog odgovora i započinje proces transkripcije kao kod receptora tipa I. ===== Negenomski ===== Pokazalo se da ćelijska membrana povećava aktivnost [[mineralokortikoidni receptor|aldosteronskih receptora]], bazolateralnih [[Na / K ATPaza]], ENaC natrijevih kanala i ROMK kalijskih kanala [[glavna ćelija|glavne ćelije]] u distalnoj tubuli i [[korteksni sabirni kanal|sabirnom kanalu]] [[nefron]]a (kao i u debelom crijevu i možda u znojnim žlijezdama). Postoje neki dokazi da se određeni receptori za steroidni hormon mogu proširiti kroz dvoslojne lipidne membrane na površini ćelija i da mogu biti u interakciji s hormonima koji ostaju izvan ćelija.<ref name="pmid15288769">{{cite journal | vauthors = Luconi M, Francavilla F, Porazzi I, Macerola B, Forti G, Baldi E | title = Human spermatozoa as a model for studying membrane receptors mediating rapid nongenomic effects of progesterone and estrogens | url = https://archive.org/details/steroids_2004-08_69_8-9/page/553 | journal = Steroids | volume = 69 | issue = 8–9 | pages = 553–9 | date = Aug 2004 | pmid = 15288769 | doi = 10.1016/j.steroids.2004.05.013 }}</ref> Receptori steroidnih hormona mogu takođe funkcionirati izvan jedra i povezati se sa proteinima transdukcije citoplazmatskog signala kao što su [[fosfoinozitid 3-kinaza|PI3k]] i [[AKT|Akt-kinaza]].<ref name="pmid15001646">{{cite journal | vauthors = Aquila S, Sisci D, Gentile M, Middea E, Catalano S, Carpino A, Rago V, Andò S | title = Estrogen receptor (ER)alpha and ER beta are both expressed in human ejaculated spermatozoa: evidence of their direct interaction with phosphatidylinositol-3-OH kinase/Akt pathway | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 3 | pages = 1443–51 | date = Mar 2004 | pmid = 15001646 | doi = 10.1210/jc.2003-031681 | doi-access = free }}</ref> === Ostali === Nova klasa receptora steroidnih hormona nedavno je razjašnjena, a nalaze se na ćelijskoj membrani. Nova istraživanja sugeriraju da su zajedno sa dobro dokumentiranim unutarćelijskim receptorima prisutni i receptori ćelijske membrane za nekoliko steroidnih hormona te da su njihovi ćelijski odgovori mnogo brži od unutarćelijskih receptora.<ref name="pmid14708019">{{cite journal | vauthors = Norman AW, Mizwicki MT, Norman DP | title = Steroid-hormone rapid actions, membrane receptors and a conformational ensemble model | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 3 | issue = 1 | pages = 27–41 | date = Jan 2004 | pmid = 14708019 | doi = 10.1038/nrd1283| }}</ref> ==== G protein-spregnuti receptori ==== GPCR povezani proteini najvjerovatnije stupaju u interakciju sa steroidnim hormonima putem konsenzusa [[aminokiselina]] koji se uobičajeno smatra kao mjesto prepoznavanja i interakcije [[holesterol]]a. Otprilike trećina GPCR-ova klase A sadrži ovu sekvencu. Sami [[steroidni hormon]]i međusobno se dovoljno razlikuju da ne utiču svi na sve GPCR-spregnute proteine. Međutim, sličnosti između steroidnih hormona i receptora čine vjerojatnim argument da svaki receptor može reagirati na više steroidnih hormona ili da bi svaki hormon mogao uticati na više receptora. To je suprotno uobičajenom modelu postojanja jedinstvenog receptora za svaki jedinstveni.<ref name="Wang_2014">{{cite journal | vauthors = Wang C, Liu Y, Cao JM | title = G protein-coupled receptors: extranuclear mediators for the non-genomic actions of steroids | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 15 | issue = 9 | pages = 15412–25 | year = 2014 | pmid = 25257522 | pmc = 4200746 | doi = 10.3390/ijms150915412 }}</ref> Poznato je da najmanje četiri različita GPCR-spregnuta proteina reagiraju na steroidne hormone. G-protein spregnuti receptor 30 (GPR30) veže [[estrogen]], receptor membranskog progestina (mPR) veže progesteron, porodica G-protein spregnutih receptora grupe C, član 6 grupe 6 (GPRC6A) veže [[androgen]]e i receptor povezan sa hormonima štitnjače i receptorima 1 u tragovima amina (TAAR1) veže hormon štitnjače (iako tehnički nisu steroidni hormoni, hormoni štitnjače ovdje se mogu grupirati jer njihovi receptori pripadaju natporodici jedarnih receptora). Kao primjer učinka ovih GPCR-spregnutih proteina uzmima se GPR30. GPR30 veže estrogen, a nakon toga ovaj put aktivira [[adenilil-ciklaza|adenilil-ciklazu]] i receptor za [[epidermni faktor rasta]]. Rezultat je vazodilatacija, ponovna zaštita, razvoj mliječnih žlijezda.<ref name="Wang_2014"/> Sulfatirane steroide i [[žučne kiseline]] takođe otkrivaju [[vomeronazalni receptor]]i, posebno porodica V1.<ref name="pmid31831669">{{cite journal | vauthors = Lee D, Kume M, Holy TE | title = Sensory coding mechanisms revealed by optical tagging of physiologically defined neuronal types | journal = Science | volume = 366 | issue = 6471 | pages = 1384–1389 | date = decembar 2019 | pmid = 31831669 | doi = 10.1126/science.aax8055 | bibcode = 2019Sci...366.1384L | pmc = 7591936 }}</ref><ref name="pmid25073926">{{cite journal | vauthors = Haga-Yamanaka S, Ma L, He J, Qiu Q, Lavis LD, Looger LL, Yu CR | title = Integrated action of pheromone signals in promoting courtship behavior in male mice | journal = eLife | volume = 3 | pages = e03025 | date = juli 2014 | pmid = 25073926 | pmc = 4107909 | doi = 10.7554/eLife.03025 }}</ref><ref name="pmid32523992">{{cite journal | vauthors = Wong WM, Cao J, Zhang X, Doyle WI, Mercado LL, Gautron L, Meeks JP | title = Physiology-forward identification of bile acid-sensitive vomeronasal receptors | journal = Sci Adv | volume = 6 | issue = 22 | pages = eaaz6868 | date = maj 2020 | pmid = 32523992 | pmc = 7259934 | doi = 10.1126/sciadv.aaz6868 }}</ref> ==== Ionski kanali ==== [[Neuroaktivni steroid]]i vežu se i moduliraju aktivnost nekoliko ionskih kanala, uključujući [[GABAA receptor|GABA_A]],<ref name="pmid2422758">{{cite journal | vauthors = Majewska MD, Harrison NL, Schwartz RD, Barker JL, Paul SM | title = Steroid hormone metabolites are barbiturate-like modulators of the GABA receptor | journal = Science | volume = 232 | issue = 4753 | pages = 1004–7 | date = maj 1986 | pmid = 2422758 | doi = 10.1126/science.2422758 | url = https://zenodo.org/record/1230988 }}</ref><ref name="pmid17531325">{{cite journal | vauthors = Herd MB, Belelli D, Lambert JJ | title = Neurosteroid modulation of synaptic and extrasynaptic GABA(A) receptors | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 116 | issue = 1 | pages = 20–34 | date = Oct 2007 | pmid = 17531325 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2007.03.007 | arxiv = 1607.02870 }}</ref><ref name="pmid17108970">{{cite journal | vauthors = Hosie AM, Wilkins ME, da Silva HM, Smart TG | title = Endogenous neurosteroids regulate GABAA receptors through two discrete transmembrane sites | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-23_444_7118/page/486 | journal = Nature | volume = 444 | issue = 7118 | pages = 486–9 | date = Nov 2006 | pmid = 17108970 | doi = 10.1038/nature05324 | bibcode = 2006Natur.444..486H }}</ref><ref name="pmid2160838">{{cite journal | vauthors = Puia G, Santi MR, Vicini S, Pritchett DB, Purdy RH, Paul SM, Seeburg PH, Costa E | title = Neurosteroids act on recombinant human GABAA receptors | journal = Neuron | volume = 4 | issue = 5 | pages = 759–65 | date = maj 1990 | pmid = 2160838 | doi = 10.1016/0896-6273(90)90202-Q }}</ref> [[NMDA receptor|NMDA]],<ref name="pmid1654510">{{cite journal | vauthors = Wu FS, Gibbs TT, Farb DH | title = Pregnenolone sulfate: a positive allosteric modulator at the N-methyl-D-aspartate receptor | journal = Molecular Pharmacology | volume = 40 | issue = 3 | pages = 333–6 | date = Sep 1991 | pmid = 1654510 | url = http://molpharm.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/40/3/333 | format = abstract | access-date = 10. 2. 2021 | archive-date = 13. 10. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081013154834/http://molpharm.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/40/3/333 | url-status = dead }}</ref> i [[sigma receptor]]e.<ref name="pmid9062676">{{cite journal | vauthors = Maurice T, Junien JL, Privat A | title = Dehydroepiandrosterone sulfate attenuates dizocilpine-induced learning impairment in mice via sigma 1-receptors | journal = Behavioural Brain Research | volume = 83 | issue = 1–2 | pages = 159–64 | date = Feb 1997 | pmid = 9062676 | doi = 10.1016/S0166-4328(97)86061-5}}</ref> Utvrđeno je da steroid [[progesteron]] modulira aktivnost [[kationski kanal sperme|CatSper]] (kation spermskih kanala) [[naponski usmereni ionski kanal|naponski graničnih]] Ca²⁺ kanala. Budući da jajašca oslobađaju progesteron, sperma ga može koristiti kao signal za usmjeravanje plivanja prema jajima ([[hemotaksija]]).<ref name="pmid21412338">{{cite journal | vauthors = Strünker T, Goodwin N, Brenker C, Kashikar ND, Weyand I, Seifert R, Kaupp UB | title = The CatSper channel mediates progesterone-induced Ca2+ influx in human sperm | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-17_471_7338/page/382 | journal = Nature | volume = 471 | issue = 7338 | pages = 382–6 | date = Mar 2011 | pmid = 21412338 | doi = 10.1038/nature09769 | bibcode = 2011Natur.471..382S | lay-url = http://www.nature.com/news/2011/110316/full/news.2011.163.html | lay-source = Nature News }}</ref><ref name="pmid21412339">{{cite journal | vauthors = Lishko PV, Botchkina IL, Kirichok Y | title = Progesterone activates the principal Ca2+ channel of human sperm | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-17_471_7338/page/386 | journal = Nature | volume = 471 | issue = 7338 | pages = 387–91 | date = Mar 2011 | pmid = 21412339 | doi = 10.1038/nature09767 | bibcode = 2011Natur.471..387L }}</ref> ==== Kompleks SHBG/SHBG-R ==== Smatra se da [[globulin]] vezan za [[spolni hormon]] (SHBG) uglavnom funkcionira kao transporter i rezervoar za [[estradiol]] i testosteronski spolni hormon. Međutim, također je pokazano da se SHBG može vezati za receptor na površini ćelije (SHBG-R). SHBG-R nije u potpunosti okarakteriziran. Podskupina steroida može se vezati za SHBG / SHBG-R kompleks, što rezultira aktivacijom [[adenilil ciklaza|adenilil-ciklaze]] i sintezom drugog glasnika [[ciklični adenozin-monofosfat|cAMP-a]].<ref name="pmid19698759">{{cite journal | vauthors = Rosner W, Hryb DJ, Kahn SM, Nakhla AM, Romas NA | title = Interactions of sex hormone-binding globulin with target cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 316 | issue = 1 | pages = 79–85 | date = Mar 2010 | pmid = 19698759 | doi = 10.1016/j.mce.2009.08.009 }}</ref> Stoga se čini da kompleks SHBG / SHBG-R djeluje kao [[membranski receptor|transmembranski]] steroidni receptor koji je sposoban da prenosi signale u unutrašnjost ćelija. == Također pogledajte== * [[Membranski steroidni receptor]] * [[Jedarni receptor]] == Reference == {{refspisak|33em}} ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Steroid+Receptors}} * {{cite web | vauthors = Messer WS | publisher = The University of Toledo| date = 3. 4. 2000 | url = http://www.neurosci.pharm.utoledo.edu/MBC3320/steroids.htm#receptors | title = MBC 3320 Steroid hormones and receptors | archive-url = https://web.archive.org/web/20080417041551/http://www.neurosci.pharm.utoledo.edu/MBC3320/steroids.htm | archive-date = 17. 4. 2008 | url-status = dead}} * https://web.archive.org/web/20061230202811/http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/S/SteroidREs.html * http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/FamilyDisplayForward?familyId=107 * http://humupd.oxfordjournals.org/content/6/3/225.full.pdf {{Transcripcijski faktori}} {{Receptor/signalni modulatori}} [[Kategorija:Unutarćelijski receptori]] [[Kategorija:Receptori]] 06mfqtwvcjp532ctrxilwo84s7uk4za 0 476334 3925488 3905399 2026-09-18T17:44:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925488 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Član 1 porodice savijanja BPI''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''BPIFB1'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: BPI fold containing family B, member 1 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/92747 }}</ref> == Funkcija == Protein koji kodira ovaj gen može biti uključen u urođeni [[imunski odgovor]] na bakterijsku izloženost u ustima, nosnim šupljinama i plućima. Kodirani protein se izlučuje i član je natporodice BPI / LBP / PLUNC. Ovaj gen kod ostalih članova naporodice nalazi se u klasteru na 20. hromosomu [prema RefSeq, 2008.]. == Model organizmi == U proučavanju funkcije BPIFB1 korišteni su [[modelni organizmi]]. Uslovna linija [[nokaut miš]] zvana ''Bpifb1^{tm1e(KOMP)Wtsi}'' generirana je na ''Wellcome Trust Sanger Institute''.<ref name="mgp_reference">{{cite journal |title=The Sanger Mouse Genetics Programme: high throughput characterisation of knockout mice |author=Gerdin AK |year=2010 |journal=Acta Ophthalmologica|volume=88 |pages=925–7|doi=10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x }}</ref> Muške i ženske životinje prošle su standardizirani [[fenotipski skrining]]<ref name="IMPCsearch_ref">{{cite web |url=http://www.mousephenotype.org/data/search?q=Bpifb1#fq=*:*&facet=gene |title=International Mouse Phenotyping Consortium}}</ref> kako bi se utvrdili efekti delecija.<ref name="pmid21677750">{{cite journal | vauthors = Skarnes WC, Rosen B, West AP, Koutsourakis M, Bushell W, Iyer V, Mujica AO, Thomas M, Harrow J, Cox T, Jackson D, Severin J, Biggs P, Fu J, Nefedov M, de Jong PJ, Stewart AF, Bradley A | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–42 | date = Jun 2011 | pmid = 21677750 | pmc = 3572410 | doi = 10.1038/nature10163 }}</ref><ref name="mouse_library">{{cite journal | vauthors = Dolgin E | title = Mouse library set to be knockout | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-06-16_474_7351/page/262 | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | date = Jun 2011 | pmid = 21677718 | doi = 10.1038/474262a | doi-access = free }}</ref><ref name="mouse_for_all_reasons">{{cite journal | vauthors = Collins FS, Rossant J, Wurst W | title = A mouse for all reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | journal = Cell | volume = 128 | issue = 1 | pages = 9–13 | date = Jan 2007 | pmid = 17218247 | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 }}</ref><ref name="pmid23870131">{{cite journal | vauthors = White JK, Gerdin AK, Karp NA, Ryder E, Buljan M, Bussell JN, Salisbury J, Clare S, Ingham NJ, Podrini C, Houghton R, Estabel J, Bottomley JR, Melvin DG, Sunter D, Adams NC, ((Sanger Institute Mouse Genetics Project)), Tannahill D, Logan DW, Macarthur DG, Flint J, Mahajan VB, Tsang SH, Smyth I, Watt FM, Skarnes WC, Dougan G, Adams DJ, Ramirez-Solis R, Bradley A, Steel KP | title = Genome-wide generation and systematic phenotyping of knockout mice reveals new roles for many genes | journal = Cell | volume = 154 | issue = 2 | pages = 452–64 | year = 2013 | pmid = 23870131 | doi = 10.1016/j.cell.2013.06.022 | pmc=3717207}}</ref> Izvršeni dodatni pregledi: – Dubinsko imunsko fenotipiziranje <ref name="iii_ref">{{cite web |url= http://www.immunophenotyping.org/data/search?keys=Bpifb1&field_gene_construct_tid=All |title= Infection and Immunity Immunophenotyping (3i) Consortium |access-date= 1. 5. 2021 |archive-date= 21. 5. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150521115112/http://www.immunophenotyping.org/data/search?keys=Bpifb1&field_gene_construct_tid=All |url-status= dead }}</ref> – dubinsko fenotipiziranje kostiju i hrskavice <ref name="obcd_ref">{{cite web |url=http://www.boneandcartilage.com/ |title=OBCD Consortium |access-date=1. 5. 2021 |archive-date=12. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812145250/http://boneandcartilage.com/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable |+ ''Bpifb1'' fenotip mokaut miša |- ! Obilježje!! Fenotip |- | colspan=2; style="text-align: center;" | Svi podaci su prema.<ref name="IMPCsearch_ref"/><ref name="iii_ref" /><ref name="obcd_ref"/> |- | Leukociti periferne krvi 6 sedmica || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | [[Insulin]] || bgcolor="#488ED3"|Normal |- | [[Hematologija]] 6 sedmica || bgcolor="#488ED3"|Normal |- | Vijabilnost [[homozigot]]a na P14 || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Fertilnost homozigota|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Tjelesna težina || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Neurološka procjena|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Snaga prianjanja || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Dismorfologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Slušni odgovor moždanog debla]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Radiografija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Morfologija oka|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Klinička hemija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Hematologija]] 16 sedmica || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Leukociti periferne krvi 16 sedmica || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | Težina srca|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- |Infekcija [[Salmonella|salmonelom]]|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Citotoksična funkcija [[T-ćelija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Imunofenotipizacija slezene || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Imunofenotipizacija mezenternih limfnih čvorova || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | Imunofenotipizacija koštane srži || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Imunski sastav epiderme|| bgcolor="#488ED3"|Normalan |- |} ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gen info|BPIFB1}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Larocque RC, Sabeti P, Duggal P, Chowdhury F, Khan AI, Lebrun LM, Harris JB, Ryan ET, Qadri F, Calderwood SB | title = A variant in long palate, lung and nasal epithelium clone 1 is associated with cholera in a Bangladeshi population | journal = Genes and Immunity | volume = 10 | issue = 3 | pages = 267–72 | date = Apr 2009 | pmid = 19212328 | pmc = 2672110 | doi = 10.1038/gene.2009.2 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11829083/LaRocque_VariantLong.pdf?sequence=1 }}{{Mrtav link}} * {{cite journal | vauthors = Zhang B, Nie X, Xiao B, Xiang J, Shen S, Gong J, Zhou M, Zhu S, Zhou J, Qian J, Lu H, He X, Li X, Hu G, Li G | title = Identification of tissue-specific genes in nasopharyngeal epithelial tissue and differentially expressed genes in nasopharyngeal carcinoma by suppression subtractive hybridization and cDNA microarray | journal = Genes, Chromosomes & Cancer | volume = 38 | issue = 1 | pages = 80–90 | date = Sep 2003 | pmid = 12874788 | doi = 10.1002/gcc.10247 }} * {{cite journal | vauthors = Bingle CD, Seal RL, Craven CJ | title = Systematic nomenclature for the PLUNC/PSP/BSP30/SMGB proteins as a subfamily of the BPI fold-containing superfamily | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 39 | issue = 4 | pages = 977–83 | date = Aug 2011 | pmid = 21787333 | pmc = 3196848 | doi = 10.1042/BST0390977 }} * {{cite journal | vauthors = Bingle CD, Craven CJ | title = PLUNC: a novel family of candidate host defence proteins expressed in the upper airways and nasopharynx | journal = Human Molecular Genetics | volume = 11 | issue = 8 | pages = 937–43 | date = Apr 2002 | pmid = 11971875 | doi = 10.1093/hmg/11.8.937 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Bingle CD, Wilson K, Lunn H, Barnes FA, High AS, Wallace WA, Rassl D, Campos MA, Ribeiro M, Bingle L | title = Human LPLUNC1 is a secreted product of goblet cells and minor glands of the respiratory and upper aerodigestive tracts | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 133 | issue = 5 | pages = 505–15 | date = maj 2010 | pmid = 20237794 | pmc = 2852594 | doi = 10.1007/s00418-010-0683-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bingle L, Wilson K, Musa M, Araujo B, Rassl D, Wallace WA, LeClair EE, Mauad T, Zhou Z, Mall MA, Bingle CD | title = BPIFB1 (LPLUNC1) is upregulated in cystic fibrosis lung disease | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 138 | issue = 5 | pages = 749–58 | date = Nov 2012 | pmid = 22767025 | pmc = 3470695 | doi = 10.1007/s00418-012-0990-8 }} * {{cite journal | vauthors = Shin OS, Uddin T, Citorik R, Wang JP, Della Pelle P, Kradin RL, Bingle CD, Bingle L, Camilli A, Bhuiyan TR, Shirin T, Ryan ET, Calderwood SB, Finberg RW, Qadri F, Larocque RC, Harris JB | title = LPLUNC1 modulates innate immune responses to Vibrio cholerae | journal = The Journal of Infectious Diseases | volume = 204 | issue = 9 | pages = 1349–57 | date = Nov 2011 | pmid = 21900486 | pmc = 3182310 | doi = 10.1093/infdis/jir544 }} {{refend}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] qjxpc4t3wcwnqvj8r4wuktn2fbjfagx 0 476373 3925494 3905277 2026-09-18T21:52:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925494 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''UPF0687 protein C20orf27''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C20orf27'''.<ref name="pmid11780052">{{cite journal | vauthors = Deloukas P, Matthews LH, Ashurst J, Burton J, Gilbert JG, Jones M, Stavrides G, Almeida JP, Babbage AK, Bagguley CL, Bailey J, Barlow KF, Bates KN, Beard LM, Beare DM, Beasley OP, Bird CP, Blakey SE, Bridgeman AM, Brown AJ, Buck D, Burrill W, Butler AP, Carder C, Carter NP, Chapman JC, Clamp M, Clark G, Clark LN, Clark SY, Clee CM, Clegg S, Cobley VE, Collier RE, Connor R, Corby NR, Coulson A, Coville GJ, Deadman R, Dhami P, Dunn M, Ellington AG, Frankland JA, Fraser A, French L, Garner P, Grafham DV, Griffiths C, Griffiths MN, Gwilliam R, Hall RE, Hammond S, Harley JL, Heath PD, Ho S, Holden JL, Howden PJ, Huckle E, Hunt AR, Hunt SE, Jekosch K, Johnson CM, Johnson D, Kay MP, Kimberley AM, King A, Knights A, Laird GK, Lawlor S, Lehvaslaiho MH, Leversha M, Lloyd C, Lloyd DM, Lovell JD, Marsh VL, Martin SL, McConnachie LJ, McLay K, McMurray AA, Milne S, Mistry D, Moore MJ, Mullikin JC, Nickerson T, Oliver K, Parker A, Patel R, Pearce TA, Peck AI, Phillimore BJ, Prathalingam SR, Plumb RW, Ramsay H, Rice CM, Ross MT, Scott CE, Sehra HK, Shownkeen R, Sims S, Skuce CD, Smith ML, Soderlund C, Steward CA, Sulston JE, Swann M, Sycamore N, Taylor R, Tee L, Thomas DW, Thorpe A, Tracey A, Tromans AC, Vaudin M, Wall M, Wallis JM, Whitehead SL, Whittaker P, Willey DL, Williams L, Williams SA, Wilming L, Wray PW, Hubbard T, Durbin RM, Bentley DR, Beck S, Rogers J | display-authors = 6 | title = The DNA sequence and comparative analysis of human chromosome 20 | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6866 | pages = 865–71 | date = Jan 2002 | pmid = 11780052 | doi = 10.1038/414865a | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: C20orf27 chromosome 20 open reading frame 27| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=54976}}</ref> Izražava se u većini ljudskih tkiva. Jedno istraživanje o ovom proteinu otkrilo je njegovu ulogu u regulaciji [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[apoptoza|apoptoze]] i [[tumorigeneza|tumorigeneze]] promovirajući aktivaciju [[NF-κB|NFĸB puta]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gao J, Wang Y, Zhang W, Zhang J, Lu S, Meng K, Yin X, Sun Z, He QY | display-authors = 6 | title = C20orf27 Promotes Cell Growth and Proliferation of Colorectal Cancer via the TGFβR-TAK1-NFĸB Pathway | journal = Cancers | volume = 12 | issue = 2 | date = februar 2020 | page = 336 | pmid = 32024300 | pmc = 7072304 | doi = 10.3390/cancers12020336 }}</ref> == Gen == UPF0687 Protein C20orf27 ima još četiri pseudonima: [[otvoreni okvir čitanja]] 27 hromosoma 20 otvoreni okvir čitanja 27,<ref name=":0">{{Cite web|title=C20orf27 chromosome 20 open reading frame 27 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/54976|access-date=31. 7. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> hipotetski protein LOC54976,<ref>{{Cite web|title=C20orf27 Gene - GeneCards {{!}} CT027 Protein {{!}} CT027 Antibody|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C20orf27&keywords=C20orf27|access-date=5. 8. 2020|website=www.genecards.org}}</ref> C20orf27 i FLJ20550. Nalazi se na minus lancu na 20p13. Sastoji se od sedam [[egzon]]a i 12 [[intron]]a. Ova najnovije napomena pokazuje da gen C20orf27 započinje od 3.753.499 bp do 3.768.388 bp na hromosomu 20. == Transkripcija == === Poznate izoforme === Gen C20orf27 ima pet [[proteinska izoforma|izoformnih]], transkripata; C20orf27 transkriptna varijanta 1, C20orf27 transkriptna varijanta 2, C20orf27 transkriptna varijanta 3 i C20orf27 transkript varijanta 4. Transkript varijante 1 kodira najdužu izoformu proteina, veličine 1327 baza i 6 [[egzon]]a.<ref>{{Cite journal|date=12. 5. 2020|title=Homo sapiens chromosome 20 open reading frame 27 (C20orf27), transcript variant 1, mRNA|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001039140.3|language=en-US}}</ref> Transkript varijante 2 održava okvire za čitanje i šest egzona u odnosu na varijantu transkripta 1, ali ima alternativno mjesto prertade u regiji kodiranja.<ref name=":0" /> It has a size of 1252 bases.<ref>{{Cite journal|date=10. 7. 2020|title=Homo sapiens chromosome 20 open reading frame 27 (C20orf27), transcript variant 2, mRNA|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001258429.2|language=en-US}}</ref> Transkripcijska varijanta 3 ima veličinu od 1706 baza i šest egzona.<ref>{{Cite journal|date=12. 5. 2020|title=Homo sapiens chromosome 20 open reading frame 27 (C20orf27), transcript variant 3, mRNA|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001258430.2|language=en-US}}</ref> Ova varijanta ima mjesto [[alternativna prerada RNK|alternativne prerade]] u području kodiranja i razlikuje se u 5 'UTR, ali i dalje održava okvir čitanja koji u varijanti transkripta 1. Uprkos razlikama u veličini, varijanta 2 a varijanta 3 kodiraju istu izoformu proteina, a ova druga izoforma je kratko prerađena izoforma proteina kodiranim transkriptom varijante 1. Transkriptna varijanta 4 ima veličinu od 1457 baza, sa 6 egzona.<ref>{{Cite journal|date=14. 2. 2020|title=Homo sapiens chromosome 20 open reading frame 27 (C20orf27), transcript variant 4, non-coding RNA|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NR_047675.1|language=en-US}}</ref> U poređenju s varijantom 1, koristi alternativni 5'-najveći egzon i mjesto alternativne preraded. Zbog prisustva uzvodnog [[ORF]]-a za koji se predviđa da ometa translaciju ove varijante, transkripcijska varijanta 4 ne kodira nijedan protein. Informacije o varijanti transkripta X1 dolaze iz primarnog sklopa GRCh38.p13.<ref>{{Cite journal|date=28. 5. 2020|title=PREDICTED: Homo sapiens chromosome 20 open reading frame 27 (C20orf27), transcript variant X1, mRNA|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/XM_011529266.3|language=en-US}}</ref> Ova varijanta ima veličinu od 1195 baza, a broj njenih egzona ostaje nepoznat. == Proteini == === Fizičke karakteristike === [[slika:Conceptional translation of C20orf27.png|thumb|400x400px |Konceptna translacija C20orf27. Označeni su kodoni za pokretanje i zaustavljanje, regioni spojeni egzonom, signali poliadrenilacije i mjesto vezanja ribosoma. Podebljane su konzervirane aminokiseline]] Ljudski gen C20orf27 ima tri poznate izoforme. Izoforma 1 ima 199 aminokiselinskih ostataka i domen zvani DUF4517. Izoforma 2 ima 174 aminokiselinskih ostataka, a izoforma X1 154 aminokiselinskih ostataka. Sve tri izoforme sadrže isti domen DUF4517. Funkcija domena DUF4517 zahtijeva buduća istraživanja. Predviđena [[izoelektrična tačka]] nemodificiranog proteina C20orf27 je 6,89.<ref>ExPASy Bioinformatics Resource Portal entry on Compute pl/Mw tool ''https://web.expasy.org/compute_pi/<nowiki/>.'' Retrieved 2020-7-31.</ref> Procenat svakog aminokiselinskog ostatka približno je njegov prosječni procenat među ljudskim proteinima.<ref name=":1">EMBL-EBI (European Bioinformatics Institute) entry on Statistical Analysis of Protein Sequences (SAPS) tool ''https://www.ebi.a{{Mrtav link}}c.uk/Tools/seqstats/saps/<nowiki/>.'' Retrieved 2020-7-31.</ref> Sveukupno, pozitivno nabijeni aminokiselinski ostaci u ljudskom proteinu C20orf27 premašuju negativno nabijene aminokiselinske ostatke. Protein C20orf27 nema visoko nabijene hidrofobne regije, niti visoko nabijene regije, niti transmembranske regije. SPAS predviđa dvije strukture koje se ponavljaju. Prva ponavljajuća struktura su aminokiselinske abecedne strukture s džinom jedarnog bloka 4. Ukupan broj ove strukture u ljudskom proteinu C20orf27 je 15. Druga ponavljajuća struktura je reducirana abecedna struktura s 11 slova, s dužinom jedarnog bloka od 8. Ova nabijena struktura predviđa da će se pojaviti osan puta u ljudskom proteinu C20orf27. Ne postoje predviđeni klasteri višestrukih aminokiselina. === Postranslacijkske modifikacije === Predviđena molekulska težina C20orf27 je 21,6 kDa. Uzorak vezanja A [[Western blot]]a na proteinu C20orf27 sa [[Poliklonska antitijela|poliklonskim antitijelima]] otkriva da je eksperimentalna molekularna težina proteina C20orf27 oko 22 kDa.<ref>{{Cite web|title=C20orf27 Antibody (PA5-61529)|url=https://www.thermofisher.com/antibody/product/C20orf27-Antibody-Polyclonal/PA5-61529|access-date=31. 7. 2020|website=www.thermofisher.com}}</ref> To sugerira da na proteinu C20orf27 ima relativno malo [[posttranslacijske modifikacije|posttranslacijskih modifikacija]]. Ne postoji predviđeni signalni peptid ili mjesto cijepanja. [[File:Predicted Phosphorylation Sites by NetPhos 3.1.png|thumb|400x400px| Predviđena mjesta fosforilacije u proteinu C20orf27 pomoću NetPhos 3.1]] Postoje mnoga predviđena mjesta fosforilacije duž sekvence proteina C20orf27, uključujući četiri mjesta za [[protein-kinaza|protein-kinazu A]] (PKA), dva mjesta za [[protein-kinaza C|protein-kinazu C]] (PKC), tri mjesta za [[kazein kinaza|kazein-kinazu 2]] (CKII), jedno mjesto za [[Ribosomska s6 kinaza|ribosomsku kinazu S6]] (RSK), jedno mjesto za [[Protein-kinaza G|cGMP-zavisna protein kinaza ili proteinska kinaza G]] (PKG), i jedno mjkesto za [[ATM-serin / treonin kinaza|ataksija telangijektajsku mutiranu (ATM) serin / treonin protein-kinazu]].<ref>ExPASy Bioinformatics Resource Portal entry on NetPhos 3.1 Serve. ''http://www.cbs.dtu.dk/services/Net{{Mrtav link}}Phos/''. Retrieved 2020-7-31.</ref> Predviđa se da protein C20orf27 ima i druga postranslacijska mjesta, uključujući pet lokacija [[palmitoilacija]],<ref>GSS-Palm. Prediction of Palmitoylation Site. ''http://csspalm.biocuckoo.org/''. Retri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215130857/http://csspalm.biocuckoo.org/ |date=15. 2. 2009 }}eved on 2020-7-31.</ref> jedno c-manoziilacijsko mjesto,<ref>NetCGlyc 1.0. Neural network predictions of C-mannosylation sites in mammalian proteins. ''http://www.cbs.d{{Mrtav link}}tu.dk/services/NetCGlyc/''. Retrieved on 2020-7-31.</ref> i dva [[sumoilacija|sumoilacijska]].<ref>GPS-SUMO. Prediction of SUMOylation Sites & SUMO-binding Motifs. ''http://sumosp.b{{Mrtav link}}iocuckoo.org/'' Retrieved on 2020-7-31.</ref> === Struktura === Od aminokiselina, potežu se tri [[beta-list]]a, 62 do 67, 76 do 87 i 92 do 100, koji se predviđaj s najvećim povjerenjem koristeći CFSSP<ref>CFSSP: Chou and Fasman Secondary Structure Prediction server. ''http://www.biogem.org/tool/chou-fasman/'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115213706/http://www.biogem.org/tool/chou-fasman/ |date=15. 1. 2021 }}. Retrieved 2020-8-01.</ref> and Phyre2.<ref>Phyre2: Protein Homology/analogY Recognition Engine V 2.0. ''http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/~phyre2/html/page.cgi?id=index''. Retrieved on 2020-8-01.</ref> Model koji je predvidio I-TASSER<ref>I-TASSER (Iterative Threading ASSEmbly Refinement. A server for protein structure & function prediction. ''https://zh {{Webarchive|url=https://archive.today/20130115182022/http://zh.powernet.ch/webservices/inet/HRG/HRG.asmx/getHRGHTML?chnr=1003787896&amt=020&toBeModified=0&validOnly=0&lang=1&sort=0 |date=15. 1. 2013 }}anglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/''. Retrieved on 2020-8-01.</ref> pokazuje da je [[tercijarna struktura proteina|tercijarna struktura ljudskog proteina]] C20orf27 kombinacija mnogih beta-listova. Ovo potvrđuje predviđanja CFSSP-a i Phyre2. === Subćelijska lokalizacija === Očekuje se da će se ovaj protein naći u [[citosol]]u i jedru, ali ne i u jedarcetu.<ref>[https://www.thermofisher.com/antibody/product/C20orf27-Antibody-Polyclonal/PA5-61529 ThermoFisher entry on C20orf27 Polyclonal Antobody]. Retrieved on 2020-08-02.</ref> Dodatna računarska analiza predviđa da će ovaj protein najvjerovatnije biti u citosolu.<ref>[http://www.psort.org/ PSORT: a portal to protein subcellular localization resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725162258/https://psort.org/ |date=25. 7. 2021 }}. Retrieved on 2020-8-02.</ref> == Ekspresija == Protein C20orf27 se eksprimira posvuda, u različitim ljudskim tkivima. Obrazac tkivne ekspresije koji se procjenjuje mikromrežama sugerira da najveću ekspresiju proteina C20orf27 ima [[kaudatno jezgro]].<ref>NCBI (National Center for Biotechnology Information) GEO Profile entry on C20orf27 gene ''https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:50314_i_at''. Retrieved on 2020-8-01.</ref> Osim kaudatnog jezgra, mjera ekspresije proteina C20orf27 je između 25% među 100 proteina u [[pons]]u, fetusnog mozga, BM-CD105 + endotelnom, BM-CD34 +, [[koštana srž|koštanoj srži]], [[adipocit]]ima materničkog tijela, 721 BLimfoblastima, PB-CD56 + [[NK-ćelija]]mas, BM-CD33 + mijeloidima, kolorektalnom adenokarcinomu, hroničnoj mijelogen leukemiji K-562, limfoblastnoj eukemiji (MOLT-4) i promielocitnoj leukemiji-HL-60. Podaci hibridizacije ''[[in situ]]'' pokazali su da ekspresija C20orf27 u epitelnim ćelijama disajnih puteva (AEC) može biti u korelaciji sa hroničnim bolestima pluća.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/108892902 NCBI (National Center for Biotechnology Information) GEO Profile entry on C20orf27 gene]. Retrieved on 2020-8-01.</ref> Nakon što se AEC liječe IL-13, [[citokin]]om koji se eksprimira CD4 T-pomoćnim ćelijama, AEC počinju lučiti višak sluznice, što je znak hroničnih plućnih bolesti. == Regulacija ekspresije == === Ekspresija na nivou gena === [[File:C20orf27 Promoter Diagram.png|thumb|424x424px|Dijagram promotora C20orf27]] U genu C20orf27 postoje tri promotorske regije. Otkriveno je pet [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] koji se vežu za promotorsku regiju gena C20orf27<ref>[https://www.signalingpathways.org/ominer/query.jsf?geneSearchType=gene&findMax=y&gene=C20ORF27&foldChangeMin=2&foldChangeMax=30&significance=0.05&signalingPathway=300&pathwayType=category&species=all&reportsBy=pathways&omicsCategory=tm&countMax=3000 SPP (The Signaling Pathway Project) transcription factors report on C20orf27 gene]. Retrieved on 2020-8-01.</ref>, uključujući MITF, JUN, ZNF282, FOXA1 i TCF7L2. Korištenjem genomatiksa predviđa se više mjesta vezanja faktora transkripcije.<ref>{{Cite web|title=Genomatix - NGS Data Analysis & Personalized Medicine|url=https://www.genomatix.de/|access-date=2. 8. 2020|website=www.genomatix.de|archive-date=24. 2. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20010224072831/http://www.genomatix.de/|url-status=dead}}</ref> Matrica vezanja transkripcije, poput proteina C i srodnih čimbenika izazvanih EGR / faktorom rasta živca, GC-Box faktori SP1 / GC, transkripcijski faktori Krueppel, cink povezani s Myc, homolozi kralježnjaka pojačivača split kompleksa, faktori vezivanja E-kutije, E2F -myc aktivator / regulator staničnog ciklusa i BED podklasa proteina cinka-prsta predviđaju da daju najveću sličnost matrice. === Transkripcijski nivo regulacije === [[slika:The 3' end of C20orf27 mRNA including all the predicted microRNA binding sites, mRNA binding protein binding sites, and the sequence of three predicted stem loops.png|thumb|320x320px|3' kraj C20orf27 IRNK, uključujući sva predviđena mjesta vezanja mikroRNK, predviđena mjesta vezanja proteina za IRNK i sekvencu tri predviđene matične petlje.]] Predviđena mjesta vezivanja miRNK na 3' kraju C20orf27 iRNK. Čije su sekvence također evolucijski konzervirane su hsa-miR-7856-5p, hsa-miR-671-5p, hsa-miR-4768, hsa-miR-6791-3p, hsa- miR-6829-3p, hsa-miR-548d-3p, hsa-miR-548-3p, hsa-miR-548z i hsa-miR-548h-3p.<ref>[http://mirdb.org/ miRDB. Online database for miRNA targeting prediction and functional annotations.] Retrieved on 2020-8-01.</ref> [[slika:Predicted C20orf27 mfold structure.png|thumb|300X300px| Predviđena sekundarna struktura [[iRNK]] C20orf27]] Formiranje tri matične su konzervitane u različitim predviđenim modelima.<ref>[http://unafold.rna.albany.edu/?q=mfold/RNA-Folding-Form The mfold web server. Web server for nucleic acid folding and hybridization prediction.] Retrieved on 2020-8-01.</ref> Tri matične petlje počinju od 5' kraja iRNK baze C20orf27, od baze 1 do baze 27, baze 56 do baze 74 i baze 116 do baze 130. MRNA C20orf27 ima oko 23 predviđena mjesta vezanja proteina koja vežu iRNK, čije se sekvence također evolucijski konzervirane.<ref>[http://rbpmap.technion.ac.il/ RBPmap: mapping binding sites of RNA binding proteins.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222181053/http://rbpmap.technion.ac.il/ |date=22. 2. 2020 }} Retrieved on 2020-8-02.</ref> Imena ovih IRNK-vezanih proteina su BRUNOL5, BRUNOL6, PCBP2, TARDBP, MBNL1, CUG-BP, PCBP3, PTBP1, RBM5, SRSF1, HNRNPH2, FMR1, HNRNPF, LIN28A, CPEB4, HNRNPC, HNRNPCL1, HNRNPM, Hur, Raly, PABPC1, PABPC4, SART3 i SRSF10. == Funkcija i klinički značaj == === Interakstivni proteini=== Interaktori proteina C20orf27 pronađeni na Y2H ekranu su replikazni poliprotein 1ab iz [[koronavirus]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = Pfefferle S, Schöpf J, Kögl M, Friedel CC, Müller MA, Carbajo-Lozoya J, Stellberger T, von Dall'Armi E, Herzog P, Kallies S, Niemeyer D, Ditt V, Kuri T, Züst R, Pumpor K, Hilgenfeld R, Schwarz F, Zimmer R, Steffen I, Weber F, Thiel V, Herrler G, Thiel HJ, Schwegmann-Wessels C, Pöhlmann S, Haas J, Drosten C, von Brunn A | display-authors = 6 | title = The SARS-coronavirus-host interactome: identification of cyclophilins as target for pan-coronavirus inhibitors | journal = PLOS Pathogens | volume = 7 | issue = 10 | pages = e1002331 | date = oktobar 2011 | pmid = 22046132 | pmc = 3203193 | doi = 10.1371/journal.ppat.1002331 }}</ref> RAIYL,<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | s2cid = 4427026 | display-authors = 6 | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | date = oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | url = http://www.nature.com/articles/nature04209 }}</ref> PHKB,<ref name=":2" /> FERMT2<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Sügis E, Dauvillier J, Leontjeva A, Adler P, Hindie V, Moncion T, Collura V, Daudin R, Loe-Mie Y, Herault Y, Lambert JC, Hermjakob H, Pupko T, Rain JC, Xenarios I, Vilo J, Simonneau M, Peterson H | display-authors = 6 | title = HENA, heterogeneous network-based data set for Alzheimer's disease | journal = Scientific Data | volume = 6 | issue = 1 | pages = 151 | date = august 2019 | pmid = 31413325 | pmc = 6694132 | doi = 10.1038/s41597-019-0152-0 | bibcode = 2019NatSD...6..151S }}</ref> čovjeka. Funkcija replikaze poliproteina 1ab je transkripcija i replikacija virusnih RNK i sadrži proteinaze odgovorne za cijepanje poliproteina.<ref>{{cite journal | vauthors = Lokugamage KG, Narayanan K, Huang C, Makino S | title = Severe acute respiratory syndrome coronavirus protein nsp1 is a novel eukaryotic translation inhibitor that represses multiple steps of translation initiation | journal = Journal of Virology | volume = 86 | issue = 24 | pages = 13598–608 | date = decembar 2012 | pmid = 23035226 | pmc = 3503042 | doi = 10.1128/JVI.01958-12 }}</ref> Funkcija RAIYL,<ref name=":2" /> PHKB,<ref name=":2" /> i FERMT2<ref name=":3" /> ostala je nepoznata. Ostali interakteri koji su otkriveni padajućim testovima uključuju PPP1CA,<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Yadav L, Tamene F, Göös H, van Drogen A, Katainen R, Aebersold R, Gstaiger M, Varjosalo M | display-authors = 6 | title = Systematic Analysis of Human Protein Phosphatase Interactions and Dynamics | journal = Cell Systems | volume = 4 | issue = 4 | pages = 430–444.e5 | date = april 2017 | pmid = 28330616 | doi = 10.1016/j.cels.2017.02.011 | doi-access = free }}</ref> PPP1CC,<ref name=":4" /> PPP1CB,<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Boldt K, van Reeuwijk J, Lu Q, Koutroumpas K, Nguyen TM, Texier Y, van Beersum SE, Horn N, Willer JR, Mans DA, Dougherty G, Lamers IJ, Coene KL, Arts HH, Betts MJ, Beyer T, Bolat E, Gloeckner CJ, Haidari K, Hetterschijt L, Iaconis D, Jenkins D, Klose F, Knapp B, Latour B, Letteboer SJ, Marcelis CL, Mitic D, Morleo M, Oud MM, Riemersma M, Rix S, Terhal PA, Toedt G, van Dam TJ, de Vrieze E, Wissinger Y, Wu KM, Apic G, Beales PL, Blacque OE, Gibson TJ, Huynen MA, Katsanis N, Kremer H, Omran H, van Wijk E, Wolfrum U, Kepes F, Davis EE, Franco B, Giles RH, Ueffing M, Russell RB, Roepman R | display-authors = 6 | title = An organelle-specific protein landscape identifies novel diseases and molecular mechanisms | journal = Nature Communications | volume = 7 | issue = 1 | pages = 11491 | date = maj 2016 | pmid = 27173435 | doi = 10.1038/ncomms11491 | pmc = 4869170 | bibcode = 2016NatCo...711491B }}</ref> PPP1R7,<ref name=":5" /> PSME3,<ref name=":6">{{Cite web|title=C20orf27 protein (human) - STRING interaction network|url=https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=FAcOINZuOEG7|access-date=2. 8. 2020|website=string-db.org|archive-date=3. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503201659/https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=FAcOINZuOEG7|url-status=dead}}</ref> RBFOX2,<ref name=":6" /> i DMWD.<ref name=":6" /> Interakteri PPP1CA, PPP1CB, PPP1CC i PPP1R7 imaju slične funkcije. Uključuju se u regulaciju različitih ćelijskih procesa, poput ćelijske diobe, metabolizma [[glikogen]]a, kontraktilnosti mišića, sinteze proteina i virusne transkripcije [[HIV]]-a-1.<ref>{{cite journal | vauthors = Mi J, Guo C, Brautigan DL, Larner JM | title = Protein phosphatase-1alpha regulates centrosome splitting through Nek2 | journal = Cancer Research | volume = 67 | issue = 3 | pages = 1082–9 | date = februar 2007 | pmid = 17283141 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-06-3071 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nie H, Zheng Y, Li R, Guo TB, He D, Fang L, Liu X, Xiao L, Chen X, Wan B, Chin YE, Zhang JZ | s2cid = 7100407 | display-authors = 6 | title = Phosphorylation of FOXP3 controls regulatory T cell function and is inhibited by TNF-α in rheumatoid arthritis | journal = Nature Medicine | volume = 19 | issue = 3 | pages = 322–8 | date = mart 2013 | pmid = 23396208 | doi = 10.1038/nm.3085 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Song H, Pu J, Wang L, Wu L, Xiao J, Liu Q, Chen J, Zhang M, Liu Y, Ni M, Mo J, Zheng Y, Wan D, Cai X, Cao Y, Xiao W, Ye L, Tu E, Lin Z, Wen J, Lu X, He J, Peng Y, Su J, Zhang H, Zhao Y, Lin M, Zhang Z | display-authors = 6 | title = ATG16L1 phosphorylation is oppositely regulated by CSNK2/casein kinase 2 and PPP1/protein phosphatase 1 which determines the fate of cardiomyocytes during hypoxia/reoxygenation | journal = Autophagy | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1308–25 | date = 2015 | pmid = 26083323 | pmc = 4590681 | doi = 10.1080/15548627.2015.1060386 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhou X, Wang W, Deng W, Fang J, Hu H, Wang Z, Li S, Cui L, Shen J, Zhai L, Peng S, Wong J, Dong S, Yuan Z, Ou G, Zhang X, Xu P, Lou J, Yang N, Chen P, Xu RM, Li G | display-authors = 6 | title = Dynamic phosphorylation of CENP-A at Ser68 orchestrates its cell-cycle-dependent deposition at centromeres | journal = Developmental Cell | volume = 32 | issue = 1 | pages = 68–81 | date = januar 2015 | pmid = 25556658 | doi = 10.1016/j.devcel.2014.11.030 | doi-access = free }}</ref> PSME3 olakšava interakciju MDM2-p53 / TP53 koja promovira proteosomsku razgradnju p53 / TP53 ovisnu o ubikvitinaciji i MDM2, ograničavajući njegovu akumulaciju i rezultirajući inhibiranom apoptozom nakon oštećenja [[DNK]], a mogla bi imati ulogu i u regulaciji [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].<ref>{{cite journal | vauthors = Realini C, Jensen CC, Zhang Z, Johnston SC, Knowlton JR, Hill CP, Rechsteiner M | s2cid = 83200535 | title = Characterization of recombinant REGalpha, REGbeta, and REGgamma proteasome activators | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 41 | pages = 25483–92 | date = oktobar 1997 | pmid = 9325261 | doi = 10.1074/jbc.272.41.25483 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wilk S, Chen WE, Magnusson RP | title = Properties of the nuclear proteasome activator PA28gamma (REGgamma) | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2000-11-15_383_2/page/265 | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 383 | issue = 2 | pages = 265–71 | date = novembar 2000 | pmid = 11185562 | doi = 10.1006/abbi.2000.2086 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Li J, Gao X, Joss L, Rechsteiner M | title = The proteasome activator 11 S REG or PA28: chimeras implicate carboxyl-terminal sequences in oligomerization and proteasome binding but not in the activation of specific proteasome catalytic subunits | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-06-09_299_3/page/641 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 299 | issue = 3 | pages = 641–54 | date = juni 2000 | pmid = 10835274 | doi = 10.1006/jmbi.2000.3800 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Magni M, Ruscica V, Buscemi G, Kim JE, Nachimuthu BT, Fontanella E, Delia D, Zannini L | display-authors = 6 | title = Chk2 and REGγ-dependent DBC1 regulation in DNA damage induced apoptosis | journal = Nucleic Acids Research | volume = 42 | issue = 21 | pages = 13150–60 | date = decembar 2014 | pmid = 25361978 | pmc = 4245943 | doi = 10.1093/nar/gku1065 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Li J, Gao X, Ortega J, Nazif T, Joss L, Bogyo M, Steven AC, Rechsteiner M | display-authors = 6 | title = Lysine 188 substitutions convert the pattern of proteasome activation by REGgamma to that of REGs alpha and beta | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 13 | pages = 3359–69 | date = juli 2001 | pmid = 11432824 | doi = 10.1093/emboj/20.13.3359 | pmc = 125523 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gao X, Li J, Pratt G, Wilk S, Rechsteiner M | title = Purification procedures determine the proteasome activation properties of REG gamma (PA28 gamma) | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2004-05-15_425_2/page/158 | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 425 | issue = 2 | pages = 158–64 | date = maj 2004 | pmid = 15111123 | doi = 10.1016/j.abb.2004.03.021 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhang Z, Zhang R | title = Proteasome activator PA28 gamma regulates p53 by enhancing its MDM2-mediated degradation | journal = The EMBO Journal | volume = 27 | issue = 6 | pages = 852–64 | date = mart 2008 | pmid = 18309296 | pmc = 2265109 | doi = 10.1038/emboj.2008.25 }}</ref> RBFOX2 regulira [[alternativna prerada RNK|alternativnu preradu]], vezanjem za elemente 5'-UGCAUGU-3'.<ref>{{cite journal | vauthors = Norris JD, Fan D, Sherk A, McDonnell DP | title = A negative coregulator for the human ER | journal = Molecular Endocrinology | volume = 16 | issue = 3 | pages = 459–68 | date = mart 2002 | pmid = 11875103 | doi = 10.1210/mend.16.3.0787 | doi-access = free }}</ref> Funkcija DMWD-a je nepoznata. Gore navedeni dokazi sugeriraju da protein C20orf27 ima ulogu u regulaciji ćelijskog ciklusa, proliferaciji i diferencijaciji i preživljavanju ćelija. === Klinički značaj === Otkriveno je da ljudski protein C20orf27 i njegove varijante nisu povezani s bilo kojim bolestima ili poremećajima. == Homologija i evolucija== === Paralozi === C20orf27 nema poznatih paraloga.<ref name=":0" /> === Ortolozi === Poznato je oko 281+ ortologa za ovaj gen, u rasponu od [[primat]]a do [[beskičmenjak]]a.<ref name=":0" /> [[slika:Graph of gene C20orf27 rate of evolution compared to cytochrome c and fibrinogen alpha..png|thumb|346x346px|Prikaz stope dvetrgencije C20orf27, upoređen sa citohromom c i fibrinogenom alfa.]] Najbliži srodni ortolozi osadrani su među primatima i sisarimaa, a sličnost sekvenci kreće se od 75% do 100%. Umjereno srodni ortolozi su između riba i ptica, a sličnost sekvenci kreće se od 55% do 75%. Najdalji odabrani srodni ortolozi su između beskičmenjaka i trihoplaksa, a sličnost sekvenci kreće se od 40% do 55%. Konzervirane aminokiseline podebljane su u konceptualnom dijalogu translacije. {| class="wikitable" |Gen |Rod i vrsta |Taksonomska grupa |Uobičajeno ime |Pristupni broj |Dužina proteina |Identititet sekvence |Sličnost sekvence |Milioni godina (p.- n. e.) |- |C20orf27 |''[[Homo sapiens]]'' |[[Primates]] |Čovjek |NP_001034229.1 |199 aa |100% |100% |0 |- |C20orf27 |''[[Macaca mulatta]]'' |Primates |[[Majmuni Starog svijeta]] |AFE71948.1 |197 aa |98,50% |99% |29,44 |- |C20orf27 |''[[Mus musculus]]'' |[[Rodentia]] |Kućni miš |NP_001298067.1 |177 aa |79,40% |82,90% |90 |- |C20orf27 |''Rhinolophus ferrumequinum'' |[[Chiroptera]] |Veliki kopitasti šišmiš |XP_032951391.1 |174 aa |82,40% |85,40% |96 |- |C20orf27 |''Condylura cristata'' |Eulipotyphla |Star-nosed mole |XP_012583921.1 |184 aa |76,60% |79,90% |96 |- |C20orf27 |''Dromaius novaehollandiae'' |[[Casuariiformes]] |[[Emu]] |XP_025975497.1 |174 aa |65,30% |72,90% |312 |- |C20orf27 |''Gopherus evgoodei'' |[[kornjače|Testudines]] |Gopherova kornjača |XP_030419106.1 |176 aa |61,80% |73,90% |312 |- |C20orf27 |''Strigops habroptila'' |[[Psittaciformes]] |Kakapo |XP_030348224.1 |174 aa |59,30% |70,40% |312 |- |C20orf27 |''Thamnophis elegans'' |Ljuskasti [[reptili]] |Velika zapadna kopnena [[zmija]] |XP_032094251.1 |174 aa |56,80% |68,30% |312 |- |C20orf27 |''Taeniopygia guttata'' |[[Passeriformes]] |[[zeba|Zebrasta zeba]] |NP_001232719.1 |176 aa |56,70% |67,50% |312 |- |C20orf27 |''Xenopus tropicalis++ |[[Žabe]] | Zapadna kandžasta žaba |NP_001007504.1 |174 aa |59,30% |72,40% |351,8 |- |C20orf27 |''Scophthalmus maximus'' |[[Pleuronectiformes]] |Iverak |AWP06390.1 |179 aa |29,70% |43,20% |435 |- |C20orf27 |''Callorhinchus milii'' |Chimaera | Australijska duh-ajkula |XP_007906148.1 |179 aa |54,00% |63,90% |473 |- |C20orf27 |''[[Petromyzon marinus]]'' |[[Petromyzontiformes]] |Morska [[kolouste|kolousta]] |XP_032806447.1 |173 aa |47,60% |55,80% |615 |- |C20orf27 |''Anneissia japonica'' |Comatulida | Komasteridi |XP_033124803.1 |184 aa |26,60% |46,30% |684 |- |C20orf27 |''Ixodes scapularis'' |Ixodida | Jelenji krpelj |XP_002403181.1 |165 aa |28,80% |44,20% |797 |- |C20orf27 |''Limulus polyphemus'' |[[Xiphosura]] |Atlantski kopotasti rak |XP_022257482.1 |173 aa |28,80% |44.50% |797 |- |C20orf27 |''Crassostrea gigas'' |Ostreida |Pacifička ostriga |XP_011438297.1 |162 aa |24,90% |44,00% |797 |- |C20orf27 |''[[Drosophila]] subobscura'' |[[Diptera]] |Vpćna mušica |XP_034657203.1 |179 aa |24,70% |37,70% |797 |- |C20orf27 |''Nematostella vectensis'' |[[Cnidaria]] |Zvjezdasra morska sasa |XP_001627979.1 |169 aa |30,30% |43.30% |824 |- |C20orf27 |''Trichoplax'' |Trichoplax |Trichoplax |RDD38604.1 |166 aa |22,3% |40,0% |1017 |} == Reference== {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | s2cid = 4427026 | display-authors = 6 | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | date = oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R }} * {{cite journal | vauthors = Gevaert K, Goethals M, Martens L, Van Damme J, Staes A, Thomas GR, Vandekerckhove J | s2cid = 23783563 | title = Exploring proteomes and analyzing protein processing by mass spectrometric identification of sorted N-terminal peptides | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-05_21_5/page/566 | journal = Nature Biotechnology | volume = 21 | issue = 5 | pages = 566–9 | date = maj 2003 | pmid = 12665801 | doi = 10.1038/nbt810 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] bpp5hg3s0fz2j9w07jhw1mtz6u0n32p 0 476376 3925499 3914511 2026-09-18T22:27:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925499 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''CSRP2-vezujući protein''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CSRP2BP'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CSRP2 binding protein| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&cmd=retrieve&list_uids=57325| access-date = 20. 9. 2011 <!-- T14:42:49.762-07:00 --> }}</ref> CSRP2 je protein koji sadrži dva LIM domena, koji su dvostruki motivi [[cinkov prst|cinkovog prsta]], koji se nalaze u proteinima različite funkcije. Smatra se da CSRP2 i neki srodni proteini djeluju kao proteinski adapteri, premošćujući dva ili više proteina, kako bi stvorili veći [[proteinski kompleks]]. Protein koji kodira ovaj gen veže se za jedan od LIM domena CSRP2 i sadrži [[acetiltransferaza|acetiltransferazni]] domen. Iako je kodirani protein otkriven u [[citoplazma|citoplazmi]], pretežno je jedarni protein. Opisane su [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] varijante transkripata.<ref name="entrez"/> ==Model organizmi== {| class="wikitable |+ ''Csrp2bp'' fenotip nokaut-miša |- ! Obiljeržje!! Fenotip |- | [[Homozigot]]na vijabilnost || bgcolor="#C40000"|Nenormalna |- | Studija [[Recesivni gen|recesivne]] letalnosti || bgcolor="#C40000"|Nenormalni |- | Plodnost homozigota || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Tjelesna težina || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Anksioznost]] u testu na otvorenom polju|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Neurološka procjena || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Neurological assessment">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/neurological-assessment/ |title=Neurological assessment data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- |Snaga prianjanja || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test vruće ploče|Vruća ploča]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Dismorfologija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Dysmorphology">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/dysmorphology/ |title=Dysmorphology data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Slušni odgovor moždanog debla]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="DEXA">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/body-composition-dexa/ |title=DEXA data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Radiografija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Radiography">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/x-ray-imaging/ |title=Radiography data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Tjelestna temperatura|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- |Morfologija oka || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Eye morphology">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/eye-morphology/ |title=Eye morphology data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Klinička hemija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="Clinical chemistry">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/plasma-chemistry/ |title=Clinical chemistry data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[krvna plazma|Plazmatski]] [[imunoglobulin]]i || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | [[Hematologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Limfociti periferne krvi]] || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | [[Mikronukleus test]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Težina srca || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Cjelovita repne epiderme || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Histopatologija kože || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Histopatologija mozga || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | MikroCT & Kvantitativni faksitron || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | ''[[Salmonella]]''-infekcija || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="''Salmonella'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/salmonella-challenge/ |title=''Salmonella'' infection data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Infekcija ''[[Citrobacter]]''om || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="''Citrobacter'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/citrobacter-challenge/ |title=''Citrobacter'' infection data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | colspan=2; style="text-align: center;" | Svi testovi i analize su prema<ref name="mgp_reference">{{cite journal | doi = 10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x | title = The Sanger Mouse Genetics Programme: High throughput characterisation of knockout mice | year = 2010 | author = Gerdin AK | journal = Acta Ophthalmologica | volume = 88 | pages = 925–7 | s2cid = 85911512 }}</ref><ref>[http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/ Mouse Resources Portal], Wellcome Trust Sanger Institute.</ref> |} [[Modelni organizmi]] korišteni su proučavanju funkcije CSRP2BP. Uvjetna linija [[nokaut miš]]a, zvana '' Csrp2bp^{tm1a(KOMP) Wtsi}''<ref name="allele_ref">{{cite web |url=http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Csrp2bp |title=International Knockout Mouse Consortium |access-date=18. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529160903/http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Csrp2bp |archive-date=29. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="mgi_allele_ref">{{cite web |url=http://www.informatics.jax.org/searchtool/Search.do?query=MGI:4363521 |title=Mouse Genome Informatics}}</ref> generirani su u dijelu Programa ''International Knockout Mouse Consortium'' — visokopropusnom projektu mutageneze za generiranje i distribuciju bolesti životinjskih modela zainteresiranim naučnicima.<ref name="pmid21677750">{{Cite journal | last1 = Skarnes |first1 =W. C. | doi = 10.1038/nature10163 | last2 = Rosen | first2 = B. | last3 = West | first3 = A. P. | last4 = Koutsourakis | first4 = M. | last5 = Bushell | first5 = W. | last6 = Iyer | first6 = V. | last7 = Mujica | first7 = A. O. | last8 = Thomas | first8 = M. | last9 = Harrow | first9 = J. | last10 = Cox | first10 = T. | last11 = Jackson | first11 = D. | last12 = Severin | first12 = J. | last13 = Biggs | first13 = P. | last14 = Fu | first14 = J. | last15 = Nefedov | first15 = M. | last16 = De Jong | first16 = P. J. | last17 = Stewart | first17 = A. F. | last18 = Bradley | first18 = A. | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–342 | year = 2011 | pmid = 21677750 | pmc =3572410 }}</ref><ref name="mouse_library">{{cite journal | doi = 10.1038/474262a | title = Mouse library set to be knockout | year = 2011 | author = Dolgin E | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | pmid = 21677718 | doi-access = free }}</ref><ref name="mouse_for_all_reasons">{{cite journal | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | title = A Mouse for All Reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | year = 2007 | journal = Cell | volume = 128 | pages = 9–13 | pmid = 17218247 |vauthors=Collins FS, Rossant J, Wurst W | issue = 1 }}</ref> Muške i ženske životinje prolazile su standardizirani [[fenotipski skrining]], kako bi se utvrdili efekti delecije.<ref name="mgp_reference" /><ref name="pmid21722353">{{cite journal|vauthors=van der Weyden L, White JK, Adams DJ, Logan DW | title=The mouse genetics toolkit: revealing function and mechanism. | journal=Genome Biol | year= 2011 | volume= 12 | issue= 6 | pages= 224 | pmid=21722353 | doi=10.1186/gb-2011-12-6-224 | pmc=3218837}}</ref> Izvršeno je dvadeset sedam testova na [[mutant]]nim miševima i uočeno je osam značajnih abnormalnosti.<ref name = "mgp_reference"/> Tokom gestacije identifikovano je manje od [očekivanih] [[mutacija|mutiranih]] embrija. Manje ih je preživjelo do odvikavanja. Kapci muškog homozigotnog mutanta se ne otvaraju, imali su abnormalnu veličinu očiju, smanjenu osjetljivost na [[infekcija|bakterijsku infekciju]] i smanjenu dužinu tijela.<ref name="mgp_reference"/> Ženski homozigotni mutanti imali su smanjenu mršavost tjelesne mase. Životinje oba spola takođe su imale neprozirnost rožnjače i kičmene abnormalnosti (uključujući [[skolioza|skoliozu]] i fuziju pršljenskih lukova).<ref name="mgp_reference"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} {{Cite journal | last1 = Weiskirchen | first1 = R. | last2 = Gressner | first2 = A. M. | doi = 10.1006/bbrc.2000.3187 | title = The Cysteine- and Glycine-Rich LIM Domain Protein CRP2 Specifically Interacts with a Novel Human Protein (CRP2BP) | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-08-11_274_3/page/655 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 274 | issue = 3 | pages = 655–663 | year = 2000 | pmid = 10924333 }} {{Cite journal | last1 = Wang | first1 = Y. -L. | last2 = Faiola | first2 = F. | last3 = Xu | first3 = M. | last4 = Pan | first4 = S. | last5 = Martinez | first5 = E. | title = Human ATAC is a GCN5/PCAF-containing Acetylase Complex with a Novel NC2-like Histone Fold Module That Interacts with the TATA-binding Protein | doi = 10.1074/jbc.M806936200 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 49 | pages = 33808–33815 | year = 2008 | pmc = 2590711 | pmid = 18838386 }} {{Cite journal | last1 = Guelman | first1 = S. | last2 = Kozuka | first2 = K. | last3 = Mao | first3 = Y. | last4 = Pham | first4 = V. | last5 = Solloway | first5 = M. J. | last6 = Wang | first6 = J. | last7 = Wu | first7 = J. | last8 = Lill | first8 = J. R. | last9 = Zha | first9 = J. | title = The Double-Histone-Acetyltransferase Complex ATAC is Essential for Mammalian Development | doi = 10.1128/MCB.01599-08 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 29 | issue = 5 | pages = 1176–1188 | pmc = 2643826 | year = 2008 | pmid = 19103755 }} {{Cite journal | last1 = Wang | first1 = K. | last2 = Zhang | first2 = H. | last3 = Bloss | first3 = C. S. | last4 = Duvvuri | first4 = V. | last5 = Kaye | first5 = W. | last6 = Schork | first6 = N. J. | last7 = Berrettini | first7 = W. | last8 = Hakonarson | first8 = H. | doi = 10.1038/mp.2010.107 | title = A genome-wide association study on common SNPs and rare CNVs in anorexia nervosa | journal = Molecular Psychiatry | volume = 16 | issue = 9 | pages = 949–959 | year = 2010 | pmid = 21079607 | s2cid = 15188506 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/1/11879352/1/3859494.pdf | access-date = 2. 5. 2021 | archive-date = 3. 5. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210503202200/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11879352/3859494.pdf;jsessionid=03B13CDB93BCD41DD495B6B47019C621?sequence=1 | url-status = dead }} {{refend}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] [[Kategorija:Mutirani geni miševa]] npuefimq53cm6wr654loyoh5vzb9mwo 0 479356 3925497 3904742 2026-09-18T22:08:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925497 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Hemokinski (C-C motivni) ligand 18''' (CCL18) je mali [[citokin]] koji pripada porodici [[hemokin|hemokina CC]]. Funkcije CCL18 dobro su proučene [[in vitro|u laboratorijskim postavkama]], međutim fiziološke efekte molekule [[in vivo|u živim organizmima]] teško je okarakterizirati jer u [[miš]] i ostali [[glodari]] nemaju sličnih proteina koji se mogu proučavati. Receptor za CCL18 identificiran je kod ljudi tek nedavno, što će pomoći da se shvati ulogu molekula u tijelu. CCL18 proizvodi i luči uglavnom [[urođeni imunski sistem|urođeni]], a efekte ima uglavnom na [[adaptivni imunski sistem]]. Ranije je bio poznat kao '''plućni aktivacijski regulirani hemokin''' ('''PARC'''), '''hemokin 1 [[dendritska ćelija|dendritskih ćelija]] (DC) ('''DC-CK1'''), CC hemokin-1 povezan s alternativnom aktivacijom [[makrofag]]a ('''AMAC-1''') i '''makrofagni upalni protein-4''' (MIP-4). == Struktura gena i proteina == Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 89 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 9.849<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P55774#sequences |title=UniProt, P55774 |access-date=26. 6. 2021}}</ref>. [[dalton (jedinica)|Da]] '''Aminokiselinska sekvenca''' <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKGLAAALLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVCTMALCSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQVGTNKELC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLVYTSWQIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKFIVDYSET</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SPQCPKPGVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLTKRGRQIC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADPNKKWVQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISDLKLNA</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} Gen CCL18 najsličniji je genu [[CCL3]].<ref name="PMID9233607">{{cite journal |vauthors=Hieshima K, Imai T, Baba M, Shoudai K, Ishizuka K, Nakagawa T, Tsuruta J, Takeya M, Sakaki Y, Takatsuki K, Miura R, Opdenakker G, Van Damme J, Yoshie O, Nomiyama H | title = A novel human CC chemokine PARC that is most homologous to macrophage-inflammatory protein-1 alpha/LD78 alpha and chemotactic for T lymphocytes, but not for monocytes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1997-08-01_159_3/page/n101 | journal = J. Immunol. | volume = 159 | issue = 3 | pages = 1140–9 |date=august 1997 | pmid = 9233607 }}</ref> CCL18 se nalazi na [[hromosom 17|hromosomu 17]], zajedno sa mnogim drugim [[makrofagni upalni protein|makrofakgim upalnim proteinima]] (MIP). Sam gen ima tri [[egzon]]a i dva [[intron]]a; ali, za razliku od ostalih [[hemokin]]a, CCL18 uključuje dva pseudoegzona (egzone koji se ne pojavljuju u konačnom peptidu) u prvom intronu.<ref name=PMID10671296>{{cite journal |vauthors=Politz O, Kodelja V, Guillot P, Orfanos CE, Goerdt S | title = Pseudoexons and regulatory elements in the genomic sequence of the beta-chemokine, alternative macrophage activation-associated CC-chemokine (AMAC)-1 | journal = Cytokine | volume = 12 | issue = 2 | pages = 120–6 |date=februar 2000 | pmid = 10671296 | doi = 10.1006/cyto.1999.0538 }}</ref> Zbog ovih pseudo[[egzon]]a, vjeruje se da je CCL18 nastao kao rezultat fuzije između gena koji kodiraju proteine slične CCL3 i stekli različitu funkciju s vremenom akumulirajući [[mutacije]].<ref name=PMID10671296 /><ref name=PMID10049593>{{cite journal |vauthors=Tasaki Y, Fukuda S, Iio M, Miura R, Imai T, Sugano S, Yoshie O, Hughes AL, Nomiyama H | title = Chemokine PARC gene (SCYA18) generated by fusion of two MIP-1alpha/LD78alpha-like genes | journal = Genomics | volume = 55 | issue = 3 | pages = 353–7 |date=februar 1999 | pmid = 10049593 | doi = 10.1006/geno.1998.5670 }}</ref> CCL18 je protein dužine 89 aminokiselina, sa signalnom sekvencom peptida dugom 20 aminokiselina (koja signalizira njegovo lučenje) na [[N-kraj]]u 'koji se cijepa u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] u 69-aminokiselinski zreli protein.<ref name=PMID9233607 /> [[slika:CCL18 Gene Structure.jpg|thumbnail|right|280px|Struktura gena CCL18<ref name=PMID15784687>{{cite journal |vauthors=Schutyser E, Richmond A, Van Damme J | title = Involvement of CC chemokine ligand 18 (CCL18) in normal and pathological processes | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 78 | issue = 1 | pages = 14–26 |date=juli 2005 | pmid = 15784687 | pmc = 2665283 | doi = 10.1189/jlb.1204712 }}</ref>]] == Izvori == CCL18 proizvode uglavnom [[antigen-prezentirajuća ćelija|antigen-prezentirajuće ćelije]] iz [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog sistema]]. Te ćelije uključuju [[dendritske ćelije]], [[monocit]]e i [[makrofag]]e.<ref name=PMID23102918>{{cite journal |vauthors=Bellinghausen I, Reuter S, Martin H, Maxeiner J, Luxemburger U, Türeci Ö, Grabbe S, Taube C, Saloga J | title = Enhanced production of CCL18 by tolerogenic dendritic cells is associated with inhibition of allergic airway reactivity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2012-12_130_6/page/1384 | journal = J. Allergy Clin. Immunol. | volume = 130 | issue = 6 | pages = 1384–93 |date=decembar 2012 | pmid = 23102918 | doi = 10.1016/j.jaci.2012.08.039 }}</ref><ref name=PMID18959625>{{cite journal |vauthors=Ferrara G, Bleck B, Richeldi L, Reibman J, Fabbri LM, Rom WN, Condos R | title = Mycobacterium tuberculosis induces CCL18 expression in human macrophages | journal = Scand. J. Immunol. | volume = 68 | issue = 6 | pages = 668–74 |date=decembar 2008 | pmid = 18959625 | doi = 10.1111/j.1365-3083.2008.02182.x | doi-access = free }}</ref><ref name=PMID22117697>{{cite journal |vauthors=Schraufstatter IU, Zhao M, Khaldoyanidi SK, Discipio RG | title = The chemokine CCL18 causes maturation of cultured monocytes to macrophages in the M2 spectrum | journal = Immunology | volume = 135 | issue = 4 | pages = 287–98 |date=april 2012 | pmid = 22117697 | pmc = 3372745 | doi = 10.1111/j.1365-2567.2011.03541.x }}</ref> Njegovu proizvodnju u ovim ćelijama regulišu [[Interleukin 10|IL-10]], [[Interleukin 4|IL-4]] i [[Interleukin 13|IL-13]], [[citokini]] koji favorizuju dva tipa [[T-pomoćna ćelija|T-pomoćnih ćelija]] i uglavnom su uključeni u [[humoralna imunost|humoralnu imunost]] ili za [[imunosupresija|imunosuptresiju]]. Prisustvo [[IFN-gama]], citokina sa odgovorom T-pomagača 1 tipa važnog za imunost posredovanu ćelijama, umanjuje proizvodnju.<ref name="PMID12646652 11">{{cite journal |vauthors=Vulcano M, Struyf S, Scapini P, Cassatella M, Bernasconi S, Bonecchi R, Calleri A, Penna G, Adorini L, Luini W, Mantovani A, Van Damme J, Sozzani S | title = Unique regulation of CCL18 production by maturing dendritic cells | journal = J. Immunol. | volume = 170 | issue = 7 | pages = 3843–9 |date=april 2003 | pmid = 12646652 | doi = 10.4049/jimmunol.170.7.3843| doi-access = free }}</ref> Dalje, CCL18 induciraju [[fibroblast]]i, posebno indukcijom [[kolagen]]a, koji proizvode [[fibroblast]]i, što je važno za zarastanje i popravljanje tkiva.<ref name = "PMID22117697"/> Konačno, CCL18 je konstitutivno i visoko izražen u plućima, što sugerira da CCL18 ima ulogu u održavanju [[homeostaza|homeostaze]]. == Hemotaksijske funkcije == [[Hemokini]] su klasificirani kao posebni tip [[citokin]]a koji su uključeni u promet imunskih ćelija. CCL18 posebno ima neke hemotaksijske funkcije za [[urođeni imunski sistem]], ali njegove su funkcije primarno uključene u regrutaciju adaptivnog imunskog sistema. CCL18 je uključen u privlačenje nevinih [[T-ćelija]],<ref name="PMID 9192897">{{cite journal |vauthors=Adema GJ, Hartgers F, Verstraten R, de Vries E, Marland G, Menon S, Foster J, Xu Y, Nooyen P, McClanahan T, Bacon KB, Figdor CG | title = A dendritic-cell-derived C-C chemokine that preferentially attracts naive T cells |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-06-12_387_6634/page/712 | journal = [[Nature]] | volume = 387 | issue = 6634 | pages = 713–7 |date=juni 1997 | pmid = 9192897 | doi = 10.1038/42716 | hdl = 2066/27106 | s2cid = 4311897 | hdl-access = free }}</ref> [[T-regulatorne ćelije|T-regulatornih]]<ref name=PMID23102918 /><ref name=PMID22649201>{{cite journal |vauthors=Chenivesse C, Chang Y, Azzaoui I, Ait Yahia S, Morales O, Plé C, Foussat A, Tonnel AB, Delhem N, Yssel H, Vorng H, Wallaert B, Tsicopoulos A | title = Pulmonary CCL18 recruits human regulatory T cells | journal = J. Immunol. | volume = 189 | issue = 1 | pages = 128–37 |date=juli 2012 | pmid = 22649201 | doi = 10.4049/jimmunol.1003616 | doi-access = free }}</ref> T-helper 2,<ref name="PMID16670340 6">{{cite journal |vauthors=de Nadaï P, Charbonnier AS, Chenivesse C, Sénéchal S, Fournier C, Gilet J, Vorng H, Chang Y, Gosset P, Wallaert B, Tonnel AB, Lassalle P, Tsicopoulos A | title = Involvement of CCL18 in allergic asthma | journal = J. Immunol. | volume = 176 | issue = 10 | pages = 6286–93 |date=maj 2006 | pmid = 16670340 | doi = 10.4049/jimmunol.176.10.6286| doi-access = free }}</ref> i imunosupresivnih i nezrelih [[dendritske ćelije|dendritskih]],<ref name=PMID23102918/><ref name="PMID12646652 11" /> [[bazofil]]nih,<ref name="PMID16670340 6" /> i [[B-ćelija]] (nevinih i efektorskih).<ref name=PMID15784687/> [[T-regulatorne ćelije]] koje privlači CCL18 nisu klasične T-regulatorne ćelije; one ne eksprimiraju [[FoxP3]], kao što to čini većina T-regulatornih ćelija, a umjesto toga ne[[antigen]]i specifično vrše svoje imunosupresivne funkcije lučeći IL-10.<ref name="PMID22117697"/> Smatra se da ove regrutovane ćelije održavaju homeostazu u zdravim uvjetima. == Receptor == Klasični receptori za hemokine su [[GPCR|receptori povezani sa G-proteinima]] (GPCR), koji imaju sedam transmembranskih regiona. Sljedeći ovaj trend, smatralo se da je receptor CCL18 također vjerojatno GPCR. Međutim, dugo vremena fiziološki receptor nije pronađen sve do nedavno. Do danas su predložena tri receptora za CCL18: [[protein transferA fosfatidilinozitola|PITPNM3]], [[GPR30]] i [[CCR8]]. PITPNM3 je CCL18 receptor, ali PITPNM3 se eksprimiraju samo na [[rak dojke|karcinomu dojke]], a ne na [[T-ćelija]]ma ili [[B-ćelija]]ma, a vezanje PITPNM3-CCL8 inducira [[Pyk2]] i [[Src (gen)|Src]] posredovana signalizacija, signalni put povezan sa rakom i naknadne metastaze raka dojke.<ref name=PMID24142406>{{cite journal |vauthors=Li HY, Cui XY, Wu W, Yu FY, Yao HR, Liu Q, Chen JQ | title = Pyk2 and Src mediate signaling to CCL18-induced breast cancer metastasis | journal = J. Cell. Biochem. | volume = 115| issue = 3| pages = 596–603|date=oktobar 2013 | pmid = 24142406 | doi = 10.1002/jcb.24697 | s2cid = 8411960 }}</ref><ref name="PMID21481794">{{cite journal |vauthors=Chen J, Yao Y, Gong C, Yu F, Su S, Chen J, Liu B, Deng H, Wang F, Lin L, Yao H, Su F, Anderson KS, Liu Q, Ewen ME, Yao X, Song E | title = CCL18 from tumor-associated macrophages promotes breast cancer metastasis via PITPNM3 | journal = Cancer Cell | volume = 19 | issue = 4 | pages = 541–55 |date=april 2011 | pmid = 21481794 | pmc = 3107500 | doi = 10.1016/j.ccr.2011.02.006 }}</ref> Izvještava se i da se GPR30 veže za CCL18, ali to vezanje ne inducira [[hemotaksija|hemotaksij]]; umjesto toga, vezivanje CCL18 za GPR30 blokira i aktivaciju GPR30 pomoću njegovih prirodnih [[ligand]]a i smanjuje sposobnost [[CXCL12]]-ovisne aktivacije [[akutna limfocitna leukemija|akutne limfocitne leukemije]] [[B-ćelija]].<ref name=PMID20568229>{{cite journal |vauthors=Catusse J, Wollner S, Leick M, Schröttner P, Schraufstätter I, Burger M | title = Attenuation of CXCR4 responses by CCL18 in acute lymphocytic leukemia B cells | journal = J. Cell. Physiol. | volume = 225 | issue = 3 | pages = 792–800 |date=novembar 2010 | pmid = 20568229 | doi = 10.1002/jcp.22284 | s2cid = 24889239 }}</ref> CCR8 je najnovije otkriveni receptor za CCL18, a učinci CCR8-CCL18 interakcija izgledaju fiziološki, jer vezanje CCL18 za CCR8 inducija hemotaksiju Th2-ćelija.<ref name=PMID23999500>{{cite journal | vauthors = Islam SA, Ling MF, Leung J, Shreffler WG, Luster AD | title = Identification of human CCR8 as a CCL18 receptor | journal = J. Exp. Med. | volume = 210 | issue = 10 | pages = 1889–98 | date = septembar 2013 | pmid = 23999500 | doi = 10.1084/jem.20130240 | pmc = 3782048 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/12064499/3782048.pdf?sequence=1 }}{{Mrtav link}}</ref> Nadalje, vezanje CCL18 konkurentno je CCR8-u prethodno opisanom ligandu, [[CCL1]], što dalje sugerira da se CCL18 fiziološki veže sa CCR8.<ref name = PMID23999500 />) Dalje pojašnjavanje uloge CCR8 u CCL18 posredovanim [[patologija|patološkim učincima]] omogućilo bi bolje razumijevanje funkcije CCL18 u ovim bolestima. == Efektorske funkcije == CCL18 ima mnoštvo funkcija koje su okarakterizirane "[[in vitro]]" i "[[in vivo]]". Čudno je da CCL18 ima ulogu i u aktivaciji [[imunski sistem|imunskog sistema]] i u indukciji tolerancije i homeostaze u ravnotežnim uslovima. === Imunska aktivacija === Proizvodnja CCL18 inducirana je citokinima tipa T-helper 2, odnosno IL-4 i IL-13. Zajedno s činjenicom da je CCL18 izrazito eksprimiran kod pacijenata s alergijskom astmom<ref name=PMID9570561>{{cite journal |vauthors=Kodelja V, Müller C, Politz O, Hakij N, Orfanos CE, Goerdt S | title = Alternative macrophage activation-associated CC-chemokine-1, a novel structural homologue of macrophage inflammatory protein-1 alpha with a Th2-associated expression pattern |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1998-02-01_160_3/page/1410 | journal = J. Immunol. | volume = 160 | issue = 3 | pages = 1411–8 |date=februar 1998 | pmid = 9570561 }}</ref> and other hypersensitivity diseases,<ref name=PMID15784687 /> izgleda da CCL18 imaa važnu ulogu u generiranju i održavanju odgovora tipa T-pomoćnih čelija 2 (Th2). Nadalje, dodavanje CCL18 kao adjuventa cjepivu protiv [[malarija|malarije]] pokazalo je efikasnost, možda regrutovanjem imunskih ćelija na mjesto [[vakcinacija|cijepljenja]].<ref name=PMID12626578>{{cite journal |vauthors=Bruna-Romero O, Schmieg J, Del Val M, Buschle M, Tsuji M | title = The dendritic cell-specific chemokine, dendritic cell-derived CC chemokine 1, enhances protective cell-mediated immunity to murine malaria | journal = J. Immunol. | volume = 170 | issue = 6 | pages = 3195–203 |date=mart 2003 | pmid = 12626578 | doi = 10.4049/jimmunol.170.6.3195| doi-access = free }}</ref> Konačno, CCL18 se eksprimira dendritskim ćelijama u [[klicin list|zametnom centru]] upaljenih [[limfni čvor|limfnih čvorova]] i regrutuje [[nevine B-ćelije]] za prezentaciju [[antigen]]a.<ref name=PMID11207283>{{cite journal |vauthors=Lindhout E, Vissers JL, Hartgers FC, Huijbens RJ, Scharenborg NM, Figdor CG, Adema GJ | title = The dendritic cell-specific CC-chemokine DC-CK1 is expressed by germinal center dendritic cells and attracts CD38-negative mantle zone B lymphocytes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2001-03-01_166_5/page/3284 | journal = J. Immunol. | volume = 166 | issue = 5 | pages = 3284–9 |date=mart 2001 | pmid = 11207283 | doi = 10.4049/jimmunol.166.5.3284| doi-access = free }}</ref> Možda je aberantna ekspresija CCL18 uključena u izazivanje hroničnog Th2 odgovora, što dovodi do astme ili artritisa. === Imunosupresija === Pored imunoaktivnih efekata, CCL18 ima i snažne imunosupresivne efekte. CCL18 inducira nezrele [[dendritske ćelije]] da se diferenciraju u imunosupresivnu dendritsku ćeliju koja je sposobna proizvesti CCL18 koji privlači [[T-ćelije]], suzbijajući efektorsku funkciju T-ćelija i generirajući T-regulatorne ćelije, lučeći velike količine IL-10.<ref name="PMID12646652 11" /><ref name=PMID21803856>{{cite journal |vauthors=Azzaoui I, Yahia SA, Chang Y, Vorng H, Morales O, Fan Y, Delhem N, Ple C, Tonnel AB, Wallaert B, Tsicopoulos A | title = CCL18 differentiates dendritic cells in tolerogenic cells able to prime regulatory T cells in healthy subjects | journal = Blood | volume = 118 | issue = 13 | pages = 3549–58 |date=septembar 2011 | pmid = 21803856 | doi = 10.1182/blood-2011-02-338780 | doi-access = free }}</ref> Furthermore, exposure to CCL18 by macrophages causes them to mature in the #M2 spectrum, which promotes immunosuppression and healing.<ref name="PMID22117697" /> == Uključenost u bolest == Aberantna ekspresija CCL18 uočava se kod mnogih bolesti i smatra se da ovi abnormalni obrasci ekspresije igraju ključnu ulogu u ovim bolestima.<ref name=PMID15784687 /> Ova [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2665283/table/T4/ tabela] prikazuje listu svih bolesti u koje je uključen CCL18. === Rak dojke === Najrazumljivija bolest u koju je uključen CCL18 je [[rak dojke]], gdje CCL18 inducira [[metastaze]] ćelija karcinoma dojke vezanjem za PITPNM3.<ref name="PMID21481794"/> Možda CCL18 u karcinomu dojke djeluje kao imunosupresivni citokin, generirajući T-regulatorne ćelije, imunosupresivne [[dendritske ćelije]] i [[makrofag]]e i regrutujući efektorske [[T-ćelije]] u te dendritske ćelije i makrofage, kako bi ukinuo njihove funkcije protiv raka i omogućio raku da izbjegne odgovor [[imunski sistem|imunskog sistema]]. === Autoimunost i preosjetljivost === CCL18 je visoko ispoljen kod T-pomočnih ćelija 2 preosetljivosti i [[autoimunost|autoimunskih]] bolesti, kao što su [[astma]] i [[artritis]].<ref name ="PMID16670340 6"/> CCL18 je izražen na mnogo višim nivoima kod alergičnih pacijenata u poređenju sa zdravim pacijentima i agresivno reagiraju na inokosne antigene.<ref name ="PMID16670340 6"/> Alergijski pacijenti također su imali veće količine aktiviranih [[T-ćelija]] u [[Pluća|plućima]] , što sugerira da regrutovanje CCL18 ovih ćelija doprinosi preosjetljivosti. Pored preosjetljivosti pluća, ovi obrasci su uočeni i kod pacijenata sa [[dermatitis]]om.<ref name=PMID15784687 /> Furthermore, a similar pattern was also observed in arthritis patients, where CCL18 was expressed at much higher rates by dendritic cells in affected patients.<ref name=PMID15331393>{{cite journal |vauthors=Radstake TR, van der Voort R, ten Brummelhuis M, de Waal Malefijt M, Looman M, Figdor CG, van den Berg WB, Barrera P, Adema GJ | title = Increased expression of CCL18, CCL19, and CCL17 by dendritic cells from patients with rheumatoid arthritis, and regulation by Fc gamma receptors | journal = Ann. Rheum. Dis. | volume = 64 | issue = 3 | pages = 359–67 |date=mart 2005 | pmid = 15331393 | pmc = 1755402 | doi = 10.1136/ard.2003.017566 }}</ref> Međutim, kod artritisa je možda povećani CCL18 pokušaj suzbijanja efektorskih T-pomoćnih ćelija 1, koje su samoreagirajuće. == Reference == {{refspisak|35em}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CCL18}} {{Hemokini}} {{Modulatori hemokinskih receptora}} {{Modulatori estrogenskog receptora}} {{DEFAULTSORT:Ccl18}} [[Kategorija:Antiestrogeni]] [[Kategorija:Citokini]] [[Kategorija:GPER antagonisti]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] f3hrl9z5ocx0k0310irhrgg402hs6l3 0 480349 3925515 3886298 2026-09-19T07:32:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925515 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} '''Član A porodice proteina sa sličnošću sekvence 155''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FAM155A'''.<ref name="entrez"> {{cite web | title = Entrez Gene: Family with sequence similarity 155, member A | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/728215 | access-date = 26. 11. 2013 <!-- T08:38:10.171110-08:00 --> }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 458 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 51.493 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/B1AL88#sequences |title=UniProt, B1AL88 |language=а|access-date=11. 9. 2017}}</ref> :Simboli {{refbegin}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTRGAWMCRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YDDGLKIWLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APRENEKPFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSERAQKWRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLASLLFFTV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLSDHLWFCA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAKLTRARDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHQQQQRQQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQQQQRQRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQQQRRQQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSWPALLASM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GESSPAAQAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLLSASSSPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPPSPGDGGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGGKGNRGKD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DRGKALFLGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAKPVWRLET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CYPQGASSGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFTVENADAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CARNWSRGAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGDGQEVRSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPTPLWNLSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FYLSFCNSYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWELFSGLSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNTLNCSLDV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLKEGGEMTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CRQCVEAYQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YDHHAQEKYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFESVLHKYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSEEYSVKSC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PEDCKIVYKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WLCSQYFEVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QFNCRKTIPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQYCLEVQTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CPFILPDNDE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VIYGGLSSFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CTGLYETFLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDEPECCDVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REEKSNNPSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTVEKSGSCH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RTSLTVSSAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLCNSRLKLC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLVLILLHTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTASAAQNTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLSFGGINTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EENSTNEE</td></tr> </table> == Reference== {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} *{{Cite journal | last1 = Anney | first1 = R. J. L. | last2 = Lasky-Su | first2 = J. | last3 = ó'Dúshláine | first3 = C. | last4 = Kenny | first4 = E. | last5 = Neale | first5 = B. M. | last6 = Mulligan | first6 = A. | last7 = Franke | first7 = B. | last8 = Zhou | first8 = K. | last9 = Chen | first9 = W. | last10 = Christiansen | first10 = H. | last11 = Arias-Vásquez | first11 = A. | last12 = Banaschewski | first12 = T. | last13 = Buitelaar | first13 = J. | last14 = Ebstein | first14 = R. | last15 = Miranda | first15 = A. | last16 = Mulas | first16 = F. | last17 = Oades | first17 = R. D. | last18 = Roeyers | first18 = H. | last19 = Rothenberger | first19 = A. | last20 = Sergeant | first20 = J. | last21 = Sonuga-Barke | first21 = E. | last22 = Steinhausen | first22 = H. | last23 = Asherson | first23 = P. | last24 = Faraone | first24 = S. V. | last25 = Gill | first25 = M. | doi = 10.1002/ajmg.b.30871 | title = Conduct disorder and ADHD: Evaluation of conduct problems as a categorical and quantitative trait in the international multicentre ADHD genetics study | journal = American Journal of Medical Genetics Part B | volume = 147B | issue = 8 | pages = 1369–1378 | year = 2008 | pmid = 18951430 | pmc = | url = https://research.vu.nl/en/publications/a838d0a0-edc1-464e-82c5-7cc67c055b19 }} *{{Cite journal | author1 = Cross-Disorder Group of the Psychiatric Genomics Consortium | author2 = Genetic Risk Outcome of Psychosis (GROUP) Consortium | title = Identification of risk loci with shared effects on five major psychiatric disorders: A genome-wide analysis | doi = 10.1016/S0140-6736(12)62129-1 | journal = The Lancet | volume = 381 | issue = 9875 | pages = 1371–1379 | year = 2013 | pmid = 23453885 | pmc =3714010 }} *{{Cite journal | last1 = Wang | first1 = K. | last2 = Zhang | first2 = H. | last3 = Bloss | first3 = C. S. | last4 = Duvvuri | first4 = V. | last5 = Kaye | first5 = W. | last6 = Schork | first6 = N. J. | last7 = Berrettini | first7 = W. | last8 = Hakonarson | first8 = H. | doi = 10.1038/mp.2010.107 | title = A genome-wide association study on common SNPs and rare CNVs in anorexia nervosa | journal = Molecular Psychiatry | volume = 16 | issue = 9 | pages = 949–959 | year = 2010 | pmid = 21079607 | pmc = 3859494 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/1/11879352/1/3859494.pdf | access-date = 1. 8. 2021 | archive-date = 3. 5. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210503202200/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11879352/3859494.pdf;jsessionid=03B13CDB93BCD41DD495B6B47019C621?sequence=1 | url-status = dead }} *{{Cite journal | last1 = Li | first1 = S. H. | last2 = McInnis | first2 = M. G. | last3 = Margolis | first3 = R. L. | last4 = Antonarakis | first4 = S. E. | last5 = Ross | first5 = C. A. | title = Novel Triplet Repeat Containing Genes in Human Brain: Cloning, Expression, and Length Polymorphisms | doi = 10.1006/geno.1993.1232 | journal = Genomics | volume = 16 | issue = 3 | pages = 572–579 | year = 1993 | pmid = 8325628 | pmc = }} *{{Cite journal | last1 = Terracciano | first1 = A. | last2 = Tanaka | first2 = T. | last3 = Sutin | first3 = A. R. | last4 = Sanna | first4 = S. | last5 = Deiana | first5 = B. | last6 = Lai | first6 = S. | last7 = Uda | first7 = M. | last8 = Schlessinger | first8 = D. | last9 = Abecasis | first9 = G. A. R. | last10 = Ferrucci | first10 = L. | last11 = Costa Jr | first11 = P. T. | doi = 10.1016/j.biopsych.2010.06.030 | title = Genome-Wide Association Scan of Trait Depression | journal = Biological Psychiatry | volume = 68 | issue = 9 | pages = 811–817 | year = 2010 | pmid = 20800221 | pmc =2955852 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 13]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] d87e37zfvcm7remqgsda8jfffhly4vw 0 481986 3925495 3919763 2026-09-18T21:57:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925495 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''C8orf48''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C8orf48'''.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/157773|title=C8orf48 chromosome 8 open reading frame 48 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> C8orf48 je jedarni protein za koji je posebno predviđeno da se nalazi u jedrovoj lamini.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://array.bioe.uic.edu/subnuclear.htm|title=Subnuclear compartments prediction system|website=array.bioe.uic.edu|access-date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419022323/http://array.bioe.uic.edu/subnuclear.htm#|archive-date=19. 4. 2016|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=http://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|title=Motif Scan|website=myhits.isb-sib.ch|access-date=9. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120217/http://myhits.isb-sib.ch/cgi-bin/motif_scan|url-status=dead}}</ref> Utvrđeno je da C8orf48 stupa u interakciju s proteinima koji su uključeni u regulaciju različitih ćelijskih odgovora poput [[ekspresije gena]], lučenja proteina, [[ćelijska proliferacija|proliferacije ćelija]] i [[upala|upalnih odgovora]].<ref name="string-db.org">{{Cite web|url=http://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=VW1u1gSMmsPV|title=STRING: functional protein association networks|website=string-db.org|access-date=9. 5. 2016|archive-date=25. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625124419/http://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=VW1u1gSMmsPV|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cellsignal.com/contents/science-pathway-research-ca-%20camp-and-lipid-signaling/protein-kinase-c-signaling/pathways-kinase-c|title=Protein Kinase C Signaling {{!}} Cell Signaling Technology|website=www.cellsignal.com|access-date=9. 5. 2016|archive-date=10. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610073407/http://www.cellsignal.com/contents/science-pathway-research-ca-%20camp-and-lipid-signaling/protein-kinase-c-signaling/pathways-kinase-c|url-status=dead}}</ref><ref name="PSICQUIC">{{Cite web|url=http://www.ebi.ac.uk/Tools/webservices/psicquic/view/results.xhtml?conversationContext=2|title=PSICQUIC View|last=PSICQUIC|website=www.ebi.ac.uk|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Ovaj protein je povezan s [[rak dojke|rakom dojke]] i papilarnim karcinomom štitnjače.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS4061:236634_at|title=GDS4061 / 236634_at|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS1665:236634_at|title=GDS1665 / 236634_at|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 319 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 36.790 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96LL4#sequences |title=UniProt, Q96LL4 |access-date=14. 9. 2021}}</ref>. <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAICPELAQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKSALANLSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETETLKNSTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVQTSSSFSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGGRQSSPLT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SGSKLEREKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPSLEQGDTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SELLDYKNYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKLSKKWINY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKLKDSNFER</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HQPDTKLPTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITRVSDEELN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALQSYCTMKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLIHRRGDSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKTSSRHKKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HLGLDVEASE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDAFSCTVPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLNRIYFKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRTTPKQEAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKQHISYQCP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YCNRKRAELA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSAFLKQKKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLESFLLQER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDEHLHTKDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTRIGEAHQD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FPRLSDDPRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IWKRLTEKSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRYSGFERSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQKLQRDGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SACHLPFSLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FLKRLTLIKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELVIVNDNV</td></tr> </table> {{refbegin|3}} '''C''': [[Cistein]]<br/> '''D''': [[Asparaginska kiselina|Aspartat]]<br/> '''E''': [[Glutaminska kiselina|Glutamat]]<br/> '''F''': [[Fenilalanin]] <br/> '''G''': [[Glicin]]<br/> '''H''': [[Histidin]]<br/> '''I''': [[Izoleucin]] <br/> '''K''': [[Lizin]]<br/> '''L''': [[Leucin]]<br/> '''M''': [[Metionin]]<br/> '''N''': [[Asparagin]]<br/> '''P''': [[Prolin]]<br/> '''Q''': [[Glutamin]]<br/> '''R''': [[Arginin]]<br/> '''S''': [[Serin]]<br/> '''T''': [[Treonin]]<br/> '''V''': [[Valin]]<br/> :'''W''': [[Triptofan]] '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} === Struktura === [[slika:C8ORF48 Primary Structure.jpg|thumb|320x330px]] Protein C8orf48 ima dva predviđena signala jedarne lokalizacije, jedan koji se proteže od 135-149 aminokiselina, a drugi od 204-221. [[Sekundarna struktura proteina]] C8orf48 sastoji se prvenstveno od [[alfa-heliks]]a i zavojnica . Ima rlo malo [[beta-list]]ova, jer ukupno tri područja pokazuju moguću strukturu beta lista.<ref name="Brendel_1992"/> [[tercijarna struktura proteina|Tercijarna struktura]] C8orf48 dobivena je prema programu iTASSER. [[Slika:ITasser Predicted C8ORF48 Tertiary Structure .png|left|thumb|Predviđena tercijarna struktura<ref>{{Cite web|url=http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|title=I-TASSER server for protein structure and function prediction|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu|access-date=9. 5. 2016}}</ref>]] == Gen == C8orf48 se nalazi na na pozitivnom lancu [[hromosom 8|hromosoma 8]], sekvenca 8p22 i proteže se od 13,566.843 do 13,568.288 bp.<ref>{{Cite web|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/eldorado/eldorado.pl?s=36d50476195bb39487a091ed603aba43;RESULT=C8orf48|title=Genomatix: ElDorado Result|website=www.genomatix.de|access-date=9. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> Ima jedan [[egzon]], bez [[intron]]a.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov"/><ref>{{Cite web|url=http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Transcript/Summary?g=ENSG00000164743;r=8:13566843-13568287;t=ENST00000297324|title=Transcript: C8orf48-001 (ENST00000297324) - Summary - Homo sapiens - Ensembl genome browser 84|website=www.ensembl.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Ovaj protein nema [[izoforme]] niti ima [[alternativna prerada RNK|alternativne prerade]]. == Protein == Protein C8orf48 ima 319 aminokiselina.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NM_001007090?report=genbank|title=Homo sapiens chromosome 8 open reading frame 48 (C8orf48), mRNA - Nucleotide - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Molekulska težina ovog proteina je 36,9 kDa, a [[izoelektrična tačka]] 8,86.<ref name="Brendel_1992">{{cite journal | vauthors = Brendel V, Bucher P, Nourbakhsh IR, Blaisdell BE, Karlin S | title = Methods and algorithms for statistical analysis of protein sequences | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-03-15_89_6/page/2002 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2002–6 | year = 1992 | pmid = 1549558 | pmc = 48584 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2002| bibcode = 1992PNAS...89.2002B | doi-access = free }}</ref> Predviđa se da je protein C8orf48 jedarni protein koji se posebno nalazi u jedrovoj lamini.<ref name=":0" /> Nema nikakve [[signalni peptid|peptide]] niti [[transmembranski domen|transmembranske domene]]. Utvrđeno je da je ovaj protein dosta prisutan i kod ljudi..<ref>{{Cite web|url=http://pax-db.org/#!protein/9606.ENSP00000297324|title=PaxDb|website=pax-db.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> === Posttranslacijske modifikacije === C8orf48 ima različite predviđene [[posttranslacijske modifikacije]]. Ove modifikacije uključuju [[Glikozilacija|O-glikozilaciju]], [[Glikacija|glikaciju]], [[N-vezana glikozilacija|N-vezanu glikozilaciju]], [[Fosforilacija|fosforilacijska mjesta]], Yin-Yang mjesta, [[SUMOilacija|sumoilaciju]] i [[protein SUMO|SUMO]] interakcije.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/|title=CBS Prediction Servers|website=www.cbs.dtu.dk|access-date=9. 5. 2016}}</ref> === Subćelijaka lokalizacija === Rezultati PSORT II utvrdili su da protein C8orf48 nema [[signalni peptid]], kao ni transmembranske domene.<ref>{{Cite web|url=http://psort.hgc.jp/form2.html|title=PSORT II Prediction|website=psort.hgc.jp|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Predviđanje je da je C8orf48 najvjerojatnije jedarni i potencijalno [[citoplazma]]tski protein. Kada se uspoređuju ortolozi C8orf48 vide se vrlo slični rezultati, predviđa se da je protein lokaliziran u jedru, a zatim u citoplazmi. Daljnja analiza podćelijske lokalizacije izvršena je upotrebom CELLO-a.<ref>{{Cite web|url=http://cello.life.nctu.edu.tw/ |title=CELLO:Subcellular Localization Predictive System |website=cello.life.nctu.edu.tw |access-date=9. 5. 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093942/http://cello.life.nctu.edu.tw/ |archive-date=4. 3. 2016 }}</ref> Ovi rezultati također podržavaju ideju da je C8orf48 lokaliziran u jedru. == Ekspresija == Utvrđeno je da je ovaj gen nadeksprimiran u tkivima [[sjemenik]]a i [[mišić]]a [[debelo crijevo|debelog crijeva]], kao i u 76 razvojnih faza.<ref>{{Cite web|url=http://bgee.unil.ch/bgee/bgee?page=gene&action=summary&gene_id=ENSG000001647430 |title=Bgee: Gene Expression Evolution. Entry on C8orf48 Homo Sapiens |publisher=BGEE }}{{dead link|date=novembar 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Utvrđeno je da se C8orf48 najčešće eksprimira u [[mokraćna bešika|mjehuru]], [[kost]]ima, [[srce|srcu]], [[grkljan]]u, [[sjemenici]]ma i [[štitnjača|štitnjači]].<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.104941|title=EST Profile - Hs.104941|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Ovisno o stadiju razvoja, C8orf48 se često može naći u [[embrion]]skom tijelu.<ref name=":2" /> [[Slika:PaxDB C8ORF48 Protein Abundance.png|none|thumb|500x500px]] === GEO profili === [[Slika:Overall Expression GEO.png|thumb|440x440px|Diferencirana tkivna ekspresija C8orf48]] U studiji koja se odnosi na višestruki [[mezenhim]]ni mijelom stromnih ćelija [[koštana srž|koštane srži]] pokazaano je da je ekspresija C8orf48 niža u bolesnim ćelijama, u usporedbi sa zdravim.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/101259684|title=101259684 - GEO Profiles - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Suprotno je pokazano u GeoProfile-u o endometriozi, jr je u ovoj studiji otkriveno da su razine C8orf48 veće u bolesnom nego u zdravom stanju.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/47601584|title=47601584 - GEO Profiles - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> Ostale studije pokazuju različitu ekspresiju ćelija [[rak dojke|raka dojke]], papil štitnjače i alfa-utišanog receptora [[estrogen]]a. U kontrolnim uzorcima nivoi C8orf48 bili su niži od onih kod [[nokaut-gen|nokdauniranog]] receptora za estrogen.<ref name=":3" /> == Regulacija ekpresije == [[Transkripcijski faktori]] koji djeluju na C8orf48 prikazani su u tabeli. Većina transkripcijskih faktora uključena je u rast, [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] ili regulaciju ćelijske migracije. To implicira da C8orf48 može imati ulogu u [[ćelijski ciklus|ćelijskom ciklusu]]. Nekoliko transkripcijskih faktora predstavilo se više puta, i na pozitivnom i na negativnom lancu. Ovi transkripcijski faktori uključuju protein koji se veže za MAX i receptor alfa povezan sa estrogenom (preferira se sekundarna vezanost [[DNK]]) koji su uključeni u [[ćelijski rast]].<ref name=":4" /><ref name="Stein_2008" /> {{clear}} {| class="wikitable" |'''[[Transkripcijski faktor]]''' |'''Funkcija''' |- | Protein mijeloidnog [[cinkov prst|cinkovog prsta]] MZF1 |Utvrđeno je da se eksprimira u [[hematopoeza|hematopoetskim]] [[matične ćelije|matičnim ćelijanma]] koje su predane diferencijaciji mijeloidne loze. Sadrži 13 C2H2 cinkovih prstiju raspoređenih u dva domena koji su razdvojeni kratkom sekvencom bogatom [[glicin]]om i [[prolin]]om.<ref name="pmid8114711">{{cite journal | vauthors = Morris JF, Hromas R, Rauscher FJ | title = Characterization of the DNA-binding properties of the myeloid zinc finger protein MZF1: two independent DNA-binding domains recognize two DNA consensus sequences with a common G-rich core | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1994-03_14_3/page/1786 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 1786–95 | year = 1994 | pmid = 8114711 | pmc = 358536 | doi = 10.1128/mcb.14.3.1786}}</ref> |- |[[Cinkov prst]] sa domenima KRAB i SCAN-3 |Uglavnom se nalazi u jedru, iako se tokom gladovanja preseljava u citoplazmu. Ovo omogućava ekspresiju ciljnih gena uključenih u [[autofagija|autofagiju]] i [[biogeneza|biogenezu]]/funkciju [[lizosom]]a. Djeluje kao supresor autofagije, a pronađeno je i da podstiče napredovanje i/ili migraciju ćelija raka kod različitih [[tumor]]a i [[mijelom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q9BRR0|title=ZKSCAN3 - Zinc finger protein with KRAB and SCAN domains 3 - Homo sapiens (Human) - ZKSCAN3 gene & protein|website=www.uniprot.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |T-kutijski [[transkripcijski faktor]] TBX20 | Utvrđeno je da je uključen u regulaciju genetičkog programa za migraciju ćelija motornih [[neuron]]a [[lobanja]].<ref name="pmid17119020">{{cite journal | vauthors = Song MR, Shirasaki R, Cai CL, Ruiz EC, Evans SM, Lee SK, Pfaff SL | title = T-box transcription factor Tbx20 regulates a genetic program for cranial motor neuron cell body migration | journal = Development | volume = 133 | issue = 24 | pages = 4945–55 | year = 2006 | pmid = 17119020 | doi = 10.1242/dev.02694 | pmc = 5851594 }}</ref> |- |Kruppeloliki protein cinkovog prsta 219 | Utvrđeno je da su uključeni u regulaciju diferencijacije [[hondrocit]]a, sastavljanjem tvornice transkripcije sa Sox9.<ref>{{Cite web|url=http://www.rprotein.com/protein/ZNF219|title=rProtein. Recombinant Protein Collection|website=rProtein}}{{Dead link|date=novembar 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |Protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]] 300 sa KRAB-om | Istraživanja povezuju represiju transkripcije posredovanu KRAB-ZFP-ovima s [[ćelijska proliferacija|proliferacijom]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijacijom ćelija]], [[apoptoza|apoptozom]] i rakom. Vjeruje se da je nedavno evoluirao.<ref name="pmid24294107">{{cite journal | vauthors = Lupo A, Cesaro E, Montano G, Zurlo D, Izzo P, Costanzo P | title = KRAB-Zinc Finger Proteins: A Repressor Family Displaying Multiple Biological Functions | journal = Current Genomics | volume = 14 | issue = 4 | pages = 268–78 | year = 2013 | pmid = 24294107 | pmc = 3731817 | doi = 10.2174/13892029113149990002 }}</ref> |- |Krueppeloliki plućni fator 2 (LKLF) | KLF2 regulira ptomet [[T-ćelija]] promovišući ekspresiju S1P1, koji je receptor za vezivanje lipida. Ovaj [[transkripcijski faktor]] veže se za CACCC okvir u promotorskoj sekvenci.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KLF2|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KLF2|website=www.genecards.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- | Receptor alfa srodan [[estrogen]]u (sklonost sekundarnog vezivanja DNK) | Pokazalo se da ekspresija ovog receptora ima negativan prognostički značaj kod [[rak dojke|karcinoma dojke]] i [[rak jajnika|jajnika]]. Navedeno je da je kritično za rast raka dojke negativnih na estrogenske receptore.<ref name="Stein_2008">{{cite journal | vauthors = Stein RA, Chang CY, Kazmin DA, Way J, Schroeder T, Wergin M, Dewhirst MW, McDonnell DP | title = Estrogen-related receptor alpha is critical for the growth of estrogen receptor-negative breast cancer | journal = Cancer Research | volume = 68 | issue = 21 | pages = 8805–12 | year = 2008 | pmid = 18974123 | pmc = 2633645 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-08-1594 }}</ref> |- |AREB6 (Atp1a1 faktor vezivanja regulatornog elementa 6) | Struktura AREB6 sastoji se od dvije skupine cinkovih prstiju u regijama N- i [[C-terminal]]a i jednog homeodomena u sredini. Utvrđeno je da regulira ekspresiju gena Na, K-ATPaze α1, [[interleukin]]skih 2 i δ-kristalnih gena.<ref name="pmid7588776">{{cite journal | vauthors = Ikeda K, Kawakami K | title = DNA binding through distinct domains of zinc-finger-homeodomain protein AREB6 has different effects on gene transcription | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 233 | issue = 1 | pages = 73–82 | year = 1995 | pmid = 7588776 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1995.073_1.x}}</ref> |- |MAX-vezujući protein | Transkripcijski represor i antagonist Myc-ovisne transkripcijske aktivacije i rasta ćelija.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |Protein 1 u interakciji obogaćen leucinom (u FLII) 1 | Transkripcijski represor koji potencijalno regulira TNF, EGFR i PDGFA. Moguće uključen u kontrolu proliferacije ćelija glatkih mišića nakon ozljede [[arterija]].<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=LRRFIP1|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=LRRFIP1|website=www.genecards.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |E2F [[transkripcijski faktor]] 1 | Ima važnu ulogu u kontroli [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i proteina koji potiskuju tumor. Također je utvrđeno da su meta transformacijskih proteina malih [[DNK]] [[tumor]]skih [[virus]]a. Konačno, može posredovati [[ćelijska proliferacija|proliferaciju ćelija]] i p53 ovisnu/neovisnu [[apoptoza|apoptozu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/1869|title=E2F1 E2F transcription factor 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |Kruppelov faktor 7 (sveprisutan, UKLF) | Članovi porodice na koju se odnosi odgovorni su za regulaciju proliferacije, diferencijacije i preživljavanja ćelija. Utvrđeno je da vjerovatno doprinosi progresiji dijabetesa tipa 2, inhibiranjem ekspresije [[insulin]]a, sekrecije u beta-ćelijama gušterače i deregulacijom lučenja adipocitokina u [[adipocit]]ima.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/8609|title=KLF7 Kruppel-like factor 7 (ubiquitous) [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |Vezujući protein CCAAT/epsilon pojačivač (C/EBP) | Važan za terminalnu diferencijaciju i funkcionalno sazrijevanje prekurskorskih ćelija [[granulocit]]a. Utvrđeno je da su mutacije u genu koji kodira ovaj protein povezane sa specifičnim nedostatkom granula.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/1053|title=CEBPE CCAAT/enhancer binding protein epsilon [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |[[Faktor transkripcije]] [[cinkov prst|cinkovcog prsta]] / POZ-domena | POZ domen je konzervirani motiv [[interakcije protein-protein]] koji se nalazi u transkripcijskim faktorima, [[onkogen]]im proteinima, proteinima [[iom+nski kanal|ionskih kanala]] i nekim proteinima povezanim s [[aktin]]om.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee DK, Suh D, Edenberg HJ, Hur MW | title = POZ domain transcription factor, FBI-1, represses transcription of ADH5/FDH by interacting with the zinc finger and interfering with DNA binding activity of Sp1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-07-26_277_30/page/26761 | language = en | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 30 | pages = 26761–8 | date = juli 2002 | pmid = 12004059 | doi = 10.1074/jbc.M202078200 | doi-access = free }}</ref> |- |Transkripcijski faktor oligodendrocitne loze 2 | Ima tendenciju ekspresije u tumorima oligodendrocita u mozgu. Ovaj protein je bitan regulator sudbine ventralnih neuroektodermnih [[progenitorske ćelije|progenitorskih ćelija]] i hromosomske translokacije t (14; 21) (q11,2; q22) povezane s akutnom limfoblastnom leukemijom [[T-ćelija]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/10215|title=OLIG2 oligodendrocyte lineage transcription factor 2 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |- |Osnovni faktor sličan krueppelu (KLF3) | Jedan od njegovih povezanih puteva je transkripcijska regulacija kod raka, a možda bi mogao imati ulogu i u [[hematopoeza|hematopoezi]]. Vezuje se za CACCC-kutiju gena eksprimiranih eritroidnih ćelija.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KLF3|title=www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KLF3|website=www.genecards.org|access-date=9. 5. 2016}}</ref> |} == Homologija == [[Slika:Phylogenetic Tree of C8ORF48 (Unrooted).jpg|thumb|Neukorijenjeno [[filogenetsko stablo]] C8orf48|373x373px]] C8orf48 je konzerviran kod [[sisar]]a, [[vodozemac]]a, [[gmizavci|gmizavaca]], [[ptica]] i [[riba]].<ref name=":1">NCBI BLAST. BLAST AND PSI-Blast: generation of protein database search programs.[http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi]</ref> Ortologe C8orf48 nije bilo moguće pronaći u [[bakterija]]ma, [[arheja]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma.<ref name =":1"/> Nisu pronađeni ljudski paralozi C8orf48. Određeni dijelovi domena DUF 4606 su u ortolozima visoko konzervirani. == Proteinske interakcije == Proteini koji stupaju u interakciju sa C8orf48 uključuju deletirani protein u karcinomu jetre 1 ([[DLC1]]), inhibitor porodice MyoD ([[MDFI]]), protein [[cikov prst|cinkovih prstiju]] 14 ([https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ZNF14&keywords=ZNF14 ZNF14]) i sacroglikan zeta ([[SGCZ]]).<ref name="string-db.org"/> Sve ove proteinske interakcije pronađene su eksperimentalno, putem dvohibridnog udruživanja, dvohibridnog niza ili dvohibridnog sita.<ref name="PSICQUIC"/> == Klinički značaj == C8orf48 je pronađen u studijama koje se odnose na različite tipove [[karcinom]]a. Različiti nivoi ekspresije C8orf48 pronađeni su u papilnom karcinomu štitne žlijezde i receptoru estrogena za alfa utišane MCF7 ćelija [[rak dojke|raka dojke]].<ref name=":8" /><ref name=":9" /> == Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|C8orf48}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 8]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 1skb4quweryw06vi4458dehmptks7bk 0 488492 3925507 3921103 2026-09-19T01:50:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925507 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''DOPEY2''' jest [[ljudi|ljudski]] [[gen]] sa [[hromosom 21|hromosoma 21]], subpruga 21p22.2, odmah izmad [[hromosom]]ske regije za [[Downov sindrom]].<ref name="Guipponi_2000">{{cite journal | vauthors = Guipponi M, Brunschwig K, Chamoun Z, Scott HS, Shibuya K, Kudoh J, Delezoide AL, El Samadi S, Chettouh Z, Rossier C, Shimizu N, Mueller F, Delabar JM, Antonarakis SE | title = C21orf5, a novel human chromosome 21 gene, has a Caenorhabditis elegans ortholog (pad-1) required for embryonic patterning | journal = Genomics | volume = 68 | issue = 1 | pages = 30–40 | date = august 2000 | pmid = 10950924 | doi = 10.1006/geno.2000.6250 }}</ref><ref name="Rachidi_2005">{{cite journal | vauthors = Rachidi M, Lopes C, Costantine M, Delabar JM | title = C21orf5, a new member of Dopey family involved in morphogenesis, could participate in neurological alterations and mental retardation in Down syndrome | journal = DNA Research | volume = 12 | issue = 3 | pages = 203–10 | date = 1. 1. 2005 | pmid = 16303751 | doi = 10.1093/dnares/dsi004 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Shapiro BL | title = The Down syndrome critical region | journal = Journal of Neural Transmission. Supplementum | volume = 57 | pages = 41–60 | date = 1999 | doi = 10.1007/978-3-7091-6380-1_3 | pmid = 10666667 | isbn = 978-3-211-83377-3 }}</ref> Iako tačna funkcija ovog gena još uvijek nije u potpunosti shvaćena, dokazano je da ima ulogu u više bioloških procesa, a njegova prekomjerna ekspresija (utrostručenje) povezana je s više aspekata fenotipa Downovog sindroma, prije svega [[intelektualna ometenost]].<ref name="Rachidi_2005"/> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 2.298 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 258.230 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="Guipponi_2000"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MDPEEQELLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DYRYRSYSSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKALRNFES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSEWADLISS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGKLNKALQS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NLRYSLLPRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLISKRLAQC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHPALPSGVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKALETYEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKIVGTKWLA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDLFLYSCGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPLLAHAAVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRPVLLTLYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYFLPLQKLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPSLQAFIVG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLPGLEEGSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISDRTDALLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLSLVVGKEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FYTALWGSVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASPSIRLPAS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VFVVGHINRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APGREQKYML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTNHQLTVKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRASLLDSNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVQRNNLEIV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LFFFPFYTCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSNERAIPLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSDIVRILSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQTLLRRDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLNRRLYAWL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGSDIKGNTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPESEISNSY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDQSSYFFEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSKDLLVEGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEILHQKFID</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ADVEERHHAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKPFRVLISL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDKPEIGPQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGNLFLEVIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFYSYCRDAL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GSDLKLSYTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGNSLISAIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENRNASEIVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVNLLITSLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDFLWDYMTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CFEECFRPVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRYSVRNSVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPPTVSELCA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLVFLLDVIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LELYSEVQTQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YLPQVLGCLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPLAEDMEAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLPELTHALK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCFKVLSKVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPPSYLDTES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TSGTSSPVKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENGKIILETK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVIPGDEDAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPPLKSEDSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGLSASSPEL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SEHLRVPRVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LERDDVWKKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSMQRTFLCI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QELIANFASK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIFGVQLTAS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GEESKSEEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKRDRDGTQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAANDSSRKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SWEPKPITVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QFKQMLSDLF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TARGSPFKTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSESPSSSPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPARKNGGEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVEKVVIDLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSREERREAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AAACHLLLDC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATFPVYLSEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETEQLCATLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLPGAGDSSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSWLKSLMTI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CCCVTDCYLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAISTLLEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INHSQSLALV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEDKMKRYKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGHNPFFGKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QMVTVPPIAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GILKVIAEKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFYQRVARVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WNQLNKETRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HHVTCVELFY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLHCLAPTAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ICEDIICHAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDPDKGTRLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALFRFSVIWH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTREIQGSRV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TSHNRSFDRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFVVLDSLAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGAIGAAAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GWLVRALSLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVARILEPVL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLLLQPKTQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSIHCLKQEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SADDLHRWFN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKKTSFREAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVPEPQESGS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEHLPLSQFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVDREAIWAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEKEPEKYPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGELSEEELP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYVELPDRTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HGAPDSSEHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESADTSSCHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSENTSSFSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSHDLQELSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EENCCAPIPM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGRAYPKRSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLAAFQSESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAGAKLSLVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDSDKTQASE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFSSDEEADL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELQALTTSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKQQRERQEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEALFKHILL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLQPYDSRRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYAFSVLEAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKTNPKEFIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSRTSMDTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STAHLNLISN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLARHQEALI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQSFYGKLQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QVPNVCPHSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLELLTYLCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFLRSYYPCY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKVSHRDILG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NRDVQVKSVE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLIRIMMQLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVAKSSEGKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEFIHSLLQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CKVQEFVLLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSASMYTSQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RYGLATAHHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RALPEDSLFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESLINLGQDQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IWSEHPLQIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLKLLQVLIV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEHHLGRAHE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAENQPDLSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EWQRALNFQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AISALQYVQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPLTSQGLLV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SAVVRGLQPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YGYGMHPAWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLVTHSLPYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKSLGWTVTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FVVQICKNLD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLVKQYESES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKLSVSTTSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RENISPDYPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLLEGLTTIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HFCLLEQANQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NKKTMAAGDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANLRNARNAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEELPRTVNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MALLWNVLRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EETQKRPVDL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGATKGSSSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YFKTTKTIRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KILDFLNPLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHLGVQLTAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAAVWSRKKA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QRHSKMKIIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TASASQLTLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLVCALSTLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDTLLHLVKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVKRPPQVKG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GDEKSPLVDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVLQFCYAFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRLPVPALQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NFSSLLGVLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESVQLNLAPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GYFLLLSMLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFVTRTPNLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKKDQKDLQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITQKILEAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIAGSSLEQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SWLSRNLEVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQPQASLEES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAEEDLYDAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AASAMVSSSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSVYSVQALS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAEVLASLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMVYRSDEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAVPLISRLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYVFPYLRNH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAYNAPSFRA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GAQLLSSLSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAYTKRAWRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVLELFLDPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFQMDTSCVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WKSIIDHLLT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HEKTMFKDLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMQSSSLKLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSFEQKAMLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRQAFAVFSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELDQYHLYLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LIQERLTDNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVGQTSIVAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QMFLFFRVLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRISPQHLTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWPIMVSELI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QTFTQLEEDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDEDESLRST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKVNRTKVSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDANGPSVGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPQSELILYL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SACKFLDTAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFPPDKMPLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIYRWAFIPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDTEGPAFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVEENHQECK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PHTVRILELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLKFGEISSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DEITMKSEFP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLRQHSVSSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQLMPFFMTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NGAFKTQRQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PADSPGTPFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFPVTDSPRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKQLEECIEY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFLEHPEC</td></tr> </table> == Gen == DOPEY2 gen nalazi se na ljudskom [[hromosom 21|hromosomu 21]], na [[hromosom]]skom pojasu [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Class/MLACourse/Original8Hour/Genetics/chrombanding.html 21q22.12].<ref name="Guipponi_2000" /> Ovaj opseg nalazi se u [[otvoreni okvir čitanja|otvorenom okviru čitanja]] 5, otuda i alias [[C21orf5]]. DOPEY2 gen se sastoji od 137.493 [[nukleobaze]] koje čine 37 [[egzon]]a i 39 različitih GT-AG [[intron]]a, svi locirani između gena [[CBR3]] i [[MORC3|KIAA0136]].<ref name="Rachidi_2005" /><ref name="amigo">{{cite web | url = http://amigo.geneontology.org/amigo/term/GO:0003674|title=AmiGO 2: Term Details for "molecular_function" (GO:0003674)|last=Consortium|first=Gene Ontology|website=amigo.geneontology.org|language=en|access-date=29. 11. 2017}}</ref> Transkripcija proizvodi 10 jedinstvenih [[iRNK]], osam alternativno prerađenih [[varijante transkripta|varijanti gtranskripta]] i dva neprerađena oblika.<ref name="amigo"/> Ove jedinstvene [[iRNK]] razlikuju se po raznim skraćenjima 3' i 5' krajeva, kao i po tri [[Alternativna prerada|kasetna egzona]].<ref name="amigo"/> Ove varijante iRNK kreću se od 7691bp (varijanta DOPEY2.aAug10) do 315bp (varijanta DOPEY2.jAug10-neprerađena); detaljnije su opisane u tabeli 1 ispod.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=DOPEY2&submit=Go|title=AceView: Gene:DOPEY2, a comprehensive annotation of human, mouse and worm genes with mRNAs or ESTsAceView| first1 = Danielle | last1 = Thierry-Mieg | first2 = Jean | last2 = Thierry-Mieg | name-list-style = vanc | publisher = NCBI/NLM/NIH | website=www.ncbi.nlm.nih.gov | access-date = 30. 11. 2017 }}</ref> Ekspresija iRNK i njeni nivoi razlikuju se u zavisnosti od lokacije i tipa [[tkiva]] u tijelu, ali sveukupno je otkriveno da se eksprimira sveprisutno.<ref name="Rachidi_2005"/> Najjaća ekspresija je pronađena u [[ćelijska diferencijacija|diferencijacijskoj]], a ne u [[ćelijska proliferacija|proliferacijskoj]], zoni tkiva.<ref name="Guipponi_2000"/> Transkript je identifikovan sa najvećom pouzdanošću u [[ćelije K562|eritroleukemijskim ćelijama]], [[placenta|posteljici]] i u cjelini u [[mozak|mozgu]] i sa srednjim nivoom pouzdanosti u [[moždana kora|peririnskom korteksu]], [[sljepoočni režanj|medijalnom sljepoočnom režnju]], [[debelo crijevo|debelom crijevu]], kao i u [[pljuvačna žlijezda|pljuvačnim]] i [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]].<ref name="amigo"/> == Protein == Od deset proizvedenih [[iRNK]], šest ih se prevodi u održive proteine. Molimo pogledajte gornju tabelu za više detalja.<ref name=":5"/> Najveći, koji ima molekulsku težinu od 258230 Da, i najviše eksprimiran protein, DOPEY2.a, sastoji se od 2.298 [[aminokiselina]] koje čine [[N-terminal|N-terminalni domen]], sedam [[transmembranski domen|transmembranskih domena]] i [[C-terminal]]ni dio [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] koji formira [[Leucinski zatvarač|domen sličan leucinskom zatvaraču]].<ref name="amigo"/> Poput drugih domena leucinskih zatvarača, pretpostavlja se da je C-terminal DOPEY2 uključen u višestruke [[interakcije protein-protein]] i [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]].<ref name="Rachidi_2005"/> Ovo ukazuje da DOPEY2 može djelovati kao [[Koaktivator (genetika)|koaktivator transkripcije]]; međutim, moraju se obaviti dalja istraživanja kako bi se u potpunosti razumjela precizna fiziološka funkcija.<ref name="Rachidi_2005"/> == Interakcije proteina == Vrlo malo je urađeno na razumijevanju zamršenosti interakcija proteina; međutim, [[STRING]] je identifikovao direktne veze sa tri proteina: [[MON2]], [[TRIP12]] i [[HECT domen|HECTD1]].<ref name=":3" /> DOPEY2 je također indirektno povezan sa sljedećim proteinima: [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ARL16 ARL16], [[ATP9A]], [[ARL1]], [[ATP9B]], [[UBE3A]], [[HERC5]], [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=HERC4 HERC4], [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=HACE1 HACE1], [[UBE3C]] i [[UBR5]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=sb7cgpSnZ8LW|title=26 items (Homo sapiens) - STRING network view|website=string-db.org|access-date=29. 11. 2017|archive-date=1. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030705/https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=sb7cgpSnZ8LW|url-status=dead}}</ref> Za interakcije, pogledajte sliku 2. [[slika:DOPEY2_protein.interactions.jpg|thumb| Slika 2. Pregled direktnih interakcija proteina koje su eksperimentalno utvrđene. Ove interakcije i odnosi uključuju fuzije gena, pojavljivanja, koekspresije i homologije.<ref name=":3" /> ]] == Homologija == [[Filogenija]] sugerira da se DOPEY2 može pratiti do [[zajednički predak|zajedničkog pretka]] [[životinja]] i [[gljiva]] zbog svojog visoko konzerviranog [[C-terminal]]nog domena. DOPEY2 ima 84 poznata [[ortolog]]a i 158 specijacijskih čvorova u [[filogenetsko stablo|genskom stablu]].<ref name =":4"/> Najsličniji ortolozi su kod čimpanze (''[[Pan troglodytes]]''), psa (''[[Canis familiaris]]''), goveda (''[[Bos taurus]]''), kao i pacova i miša (''[[Rattus norvegicus]]'' i ''[[Mus musculus]]'').<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Compara_Tree?db=core;g=ENSG00000142197;r=21:36156782-36294274|title=Gene: DOPEY2 (ENSG00000142197) - Gene tree - Homo sapiens - Ensembl genome browser 90|website=www.ensembl.org|language=en-gb|access-date=29. 11. 2017|archive-date=1. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201050242/http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Compara_Tree?db=core;g=ENSG00000142197;r=21:36156782-36294274|url-status=dead}}</ref> Jedini poznati [[paralog]] je DOPEY1.<ref name=":4"/> == Subćelijska lokalizacija == [[Genska ontologija]] (GO) prati DOPEY2 protein do pet glavnih područja: [[Golgijev aparat|Golgijeva membrana]], [[Golgijev aparat|transgolgijeva mreža]], [[citosol]], i [[Endosom|vanćelijski endosom]].<ref name="amigo"/>[https://compartments.jensenlab.org/ Pretraži COMPARTMENTS], gdje podaci o lokalizaciji daju najveću pouzdanost položaja na vanćelijski [[egzosom]] i Golgijevu membranu.<ref>{{Cite web|url=https://compartments.jensenlab.org/Entity?figures=subcell_cell_%25&knowledge=10&textmining=10&experiments=10&predictions=10&type1=9606&type2=-22&id1=ENSP00000382104|title=COMPARTMENTS - DOPEY2|website=compartments.jensenlab.org|access-date=30. 11. 2017}}</ref> Tabela 1: Opis varijanti [[iRNK]] i [[protein]]a<ref name=":5"/> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Varijanta iRNK !Dužina [[prerada RNK|prerađene]] iRNK ([[bazni par|bp]]) !Dužina proteina ([[aminokiselina]] – aa) ![[5' UTR]] ![[3' UTR]] !Dužina neprerađena pre-iRNK (bp) !Broj [[egzon]]a ! Ekspresija tkivne iRNK (nema striktne specifičnosti) |- |aAug10 |7.691 bp |2.298 aa |85 bp |709 bp |12.9746 bp |37 |Sveprisutno |- |bAug10 |2.173 bp |332aa | |1.174 bp |15.610 bp |6 |[[Karcinoid]], [[pluća]], [[debelo crijevo]], [[tumor debelog crijeva]], [[RER+]] |- |cAug10 |742 bp |222 aa |74 bp | |49.789 bp |6 |[[Dojke]], [[T-ćelija|T-limfociti]] |- |dAug10 |623 bp |145 aa |188 bp | |43.664 bp |4 |[[Pluća]] |- |eAug10 |345 bp |114 aa | | |9.925 bp |3 |[[Slezena]] |- |fAug10 |571 bp |110 aa |241 bp | |1.322 bp |2 |[[Talamus]] |- |gAug10 |549 bp |[[Nekodirajuća RNK|Nekodirajuća]] |11 bp |499 bp |794 bp |2 |[[Slezena]] |- |hAug-[[prerada RNK|Neprerađena]] |543 bp |Nekodirajuća |377 bp | |543 bp |1 |[[Želudac]] |- |iAug10 |514 bp |[[Nekodirajuća RNK|Nekodirajuća]] |205 bp |204 bp |7.377 bp |2 |[[Tiroidea|Tiroidna žlijezda]] |- |jAug10-Neprerađena |315 bp |Nekodirajuća | |165 bp |315 bp |1 |[[Koštana srž]] |} == Funkcija == Kao što je ranije spomenuto, specifična funkcija i njegova opća funkcija se u velikoj mjeri mogu zaključiti proučavanjem sličnih gena. Utvrđeno je da je DOPEY2 uključen u sljedeće procese<nowiki>:</nowiki> razvoj višećelijskog organizma u ćelijskoj diferencijaciji i obrascima razvoja, spoznaji, kao i organizaciji [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] i transportu [[Golgijev aparat|Golgijevog sadržaja]] do [[endosom]]a.<ref name ="Guipponi_2000"/><ref name="Rachidi_2005"/><ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Gillingham AK, Whyte JR, Panic B, Munro S | title = Mon2, a relative of large Arf exchange factors, recruits Dop1 to the Golgi apparatus | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2006-01-27_281_4/page/2272 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 281 | issue = 4 | pages = 2273–80 | date = januar 2006 | pmid = 16301316 | doi = 10.1074/jbc.M510176200 | doi-access = free }}</ref><ref name=":7">{{cite journal | vauthors = Swaminathan S, Huentelman MJ, Corneveaux JJ, Myers AJ, Faber KM, Foroud T, Mayeux R, Shen L, Kim S, Turk M, Hardy J, Reiman EM, Saykin AJ | title = Analysis of copy number variation in Alzheimer's disease in a cohort of clinically characterized and neuropathologically verified individuals | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 12 | pages = e50640 | date = 2012 | pmid = 23227193 | pmc = 3515604 | doi = 10.1371/journal.pone.0050640 | bibcode = 2012PLoSO...750640S | doi-access = free }}</ref> === Diferencijacija ćelija i obrasci === Za ortolog DOPEY2, ''pad-1'' u ''[[Caenorhabditis elegans]],'' utvrđeno je da ima ulogu u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji ćelija]] i njenim obrascima. u eksperimentu u kojem je ''pad-1'' utišan korištenjem [[interferencija RNK|RNK-posredovana interferencija]], [[fenotip]] potomaka ubrizganog crva bio je letalan za [[fetus]].<ref name="Guipponi_2000"/> Razlog je : većina [[embrion]]skih [[tkiva]] nije bila podvrgnuta odgovarajućem ćelijskom uzorku tokom [[gastrulacija|gastrulacije]].<ref name="Guipponi_2000"/> Abnormalno pozicionirane ćelije dovode do deformacija organa i neuspješne [[morfogeneza|morfogeneze]] embrija.<ref name="Guipponi_2000"/> Slično zapažanje bilo je i bu inaktivaciji Dop1 gena, DOPEY2 [[ortolog]]a, u ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''.<ref name="Rachidi_2005"/> Inaktivacija dovodi do abnormalnog pozicioniranja ćelija i kasnije smrti. Prekomjerna ekspresija [[N-terminal]]a u ''S. cerevisiae'' je također rezultirala gubitkom pravilne [[polarnost]]i rasta i abnormalnim aseksualnim reproduktivnim obrascem.<ref name="Rachidi_2005"/> Ova funkcija je dodatno podržana funkcijom ortologa DopA u ''[[Aspergillus nidulans]]'', koji na sličan način [[kodon|kodira]] protein od 207 kDa koji također sadrži domene nalik [[leucinski zatvarač|leucinskom zatvaraču]].<ref name=":8"/> Njegova inaktivacija je otkrila njegovu ulogu u usmjeravanju promjena u vremenu [[ćelijska dioba|ćelijskih dioba]], polarnosti rasta, kao i [[ekspresije gena]] specifične za ćeliju, koja u konačnici utiče na [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju ćelija]] i [[organogeneza|organogenezu]].<ref name=":8">{{cite journal | vauthors = Pascon RC, Miller BL | title = Morphogenesis in Aspergillus nidulans requires Dopey (DopA), a member of a novel family of leucine zipper-like proteins conserved from yeast to humans | language = en | journal = Molecular Microbiology | volume = 36 | issue = 6 | pages = 1250–64 | date = juni 2000 | pmid = 10931277 | doi = 10.1046/j.1365-2958.2000.01950.x | s2cid = 27402390 }}</ref> === Endoplazmatski retikulum i Golgijev transport === Za Dop1, ortolog DOPEY2, u ''[[S. cerevisiae]]'' utvrđeno je da ima bitnu ulogu u organizaciji membrane.<ref name=":6"/> Utvrđeno je da formira [[proteinski kompleks|kompleks sa drugim proteinom]], Mon2, koji regrutuje skup Dop1 iz [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]].<ref name=":6"/> U Mon2 [[Genski nokaut|nokaut model]], Dop1 je bio pogrešno lokaliziran, što je zauzvrat rezultiralo neispravnim ciklusom između [[endosom]]a i Golgijevog aparata.<ref name=":6"/> U Dop1 nokaut-modelu, nađeni su teški defekti u organizaciji [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]].<ref name=":6" /> Ovaj kompleks Dop1 i Mon2 je također povezan sa prometom u [[Endocitoza|endocitoznom putu]].<ref name=":6 "/> == Klinički značaj == === Spoznaja === DOPEY2 je identificiran kao [[Varijacija broja kopija|CNV regija]] kod pacijnata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolesti]] , a njegovo umnožavanje je povezano s različitim [[fenotip]]skim aspektima Downovog sindroma.<ref name=":7" /> === Downov sindrom === {{glavni|Downov sindrom}} DOPEY2 je povezan sa fenotipom [[Downov sindrom|Downovog sindroma]].<ref name="Rachidi_2005"/> Kada je DOPEY2 bio prekomjerno eksprimiran kod miševa, uočeni su abnormalni obrasci laminacije [[moždana kora|korteksnih ćelija]], kao i izmijenjeni korteksni, [[hipokampus]]ne i [[Cerebellum|cerebelumske]] ćelije, regije koje imaju ključnu ulogu u [[pamćenje|pamćenju]] i [[učenje|učenju]].<ref name="Rachidi_2005"/> Ove promjene su slične onima uočenim kod pacijenata sa Daunovim sindromom.<ref name="Rachidi_2005"/> Zbog toga se C21orf15 sada proučava kao novi kandidat gen za fenotip [[mentalna retardacija|mentalne zaostalosti]] kod Downovog sindroma.<ref name= "Rachidi_2005"/> == Također pogledajte == * [[Downov sindrom]] * [[Hromosom 21]] == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin |30em}} * {{cite journal | vauthors = Nakajima D, Okazaki N, Yamakawa H, Kikuno R, Ohara O, Nagase T | title = Construction of expression-ready cDNA clones for KIAA genes: manual curation of 330 KIAA cDNA clones | journal = DNA Research | volume = 9 | issue = 3 | pages = 99–106 | date = juni 2002 | pmid = 12168954 | doi = 10.1093/dnares/9.3.99 | citeseerx = 10.1.1.500.923 }} * {{cite journal | vauthors = Dahmane N, Ghezala GA, Gosset P, Chamoun Z, Dufresne-Zacharia MC, Lopes C, Rabatel N, Gassanova-Maugenre S, Chettouh Z, Abramowski V, Fayet E, Yaspo ML, Korn B, Blouin JL, Lehrach H, Poutska A, Antonarakis SE, Sinet PM, Créau N, Delabar JM | title = Transcriptional map of the 2.5-Mb CBR-ERG region of chromosome 21 involved in Down syndrome | journal = Genomics | volume = 48 | issue = 1 | pages = 12–23 | date = februar 1998 | pmid = 9503011 | doi = 10.1006/geno.1997.5146 }} * {{cite journal | vauthors = Nagase T, Ishikawa K, Suyama M, Kikuno R, Hirosawa M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XIII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 6 | issue = 1 | pages = 63–70 | date = februar 1999 | pmid = 10231032 | doi = 10.1093/dnares/6.1.63 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Guipponi M, Brunschwig K, Chamoun Z, Scott HS, Shibuya K, Kudoh J, Delezoide AL, El Samadi S, Chettouh Z, Rossier C, Shimizu N, Mueller F, Delabar JM, Antonarakis SE | title = C21orf5, a novel human chromosome 21 gene, has a Caenorhabditis elegans ortholog (pad-1) required for embryonic patterning | journal = Genomics | volume = 68 | issue = 1 | pages = 30–40 | date = august 2000 | pmid = 10950924 | doi = 10.1006/geno.2000.6250 }} * {{cite journal | vauthors = Lopes C, Chettouh Z, Delabar JM, Rachidi M | title = The differentially expressed C21orf5 gene in the medial temporal-lobe system could play a role in mental retardation in Down syndrome and transgenic mice | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-06-13_305_4/page/915 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 305 | issue = 4 | pages = 915–24 | date = juni 2003 | pmid = 12767918 | doi = 10.1016/S0006-291X(03)00867-2 }} * {{cite journal | vauthors = Rachidi M, Lopes C, Delezoide AL, Delabar JM | title = C21orf5, a human candidate gene for brain abnormalities and mental retardation in Down syndrome | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 112 | issue = 1–2 | pages = 16–22 | year = 2006 | pmid = 16276086 | doi = 10.1159/000087509 | s2cid = 22696699 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 21]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] j9ea0jrlv60snqsg4v1t22a7os9s137 0 493711 3925518 3896776 2026-09-19T09:55:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925518 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = | slika = Freeman Dyson (2005).jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum_rođenja|1923|12|15}} | mjesto_rođenja = [[Crowthorne]], [[Engleska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2020|2|28|1923|12|15}} | mjesto_smrti = [[Plainsboro Township (New Jersey)]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = {{plainlist| * [[Royal Air Force]] * [[Institute for Advanced Study]] * [[University of Birmingham]] * [[Cornell University]]}} | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = [[Hans Bethe]] | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Freeman John Dyson''' FRS bio je englesko-američki [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]] i [[matematičar]] poznat po svojim radovima iz [[Kvantna teorija polja|kvantne teorije polja]], [[Astrofizika|astrofizike]], [[Slučajna matrica|slučajnih matrica]], [[Matematička formulacija kvantne mehanike|matematičke formulacije kvantne mehanike]], [[Fizika kondenzovane materije|fizike kondenzirane materije]], [[Nuklearna fizika|nuklearne fizike]] i [[Nuklearni inženjering|inženjerstva]].{{efn|name=abjure|"Konačno sam postao Amerikanac&nbsp;... Odluka da se odreknem odanosti [[Elizabeta II|Kraljici Elizabeti]] je možda bila teška, ali su mi kraljičini ministri olakšali" {{sfn|Dyson|1979|p=131}}}} Bio je profesor emeritus na [[Institut za napredne studije|Institutu za napredne studije]] u [[Princeton, New Jersey|Princetonu]] i član odbora sponzora [[Bilten atomskih naučnika|Biltena atomskih naučnika]]. Dyson [[Dysonova transformacija|je stvorio nekoliko koncepata koji nose njegovo ime, kao što je Dysonova transformacija]], fundamentalna tehnika u [[Teorija aditiva brojeva|aditivnoj teoriji brojeva]],{{Sfn|Nathanson|1996}} koju je razvio kao dio svog dokaza [[Mannova teorema|Mannove teoreme]]; {{Sfn|Halberstam|Roth|1983}} [[Dysonovo drvo]], hipotetička [[Genetičko inženjerstvo|genetski modifikovana]] [[Biljke|biljka]] sposobna da raste u [[Kometa|kometi]]; [[Dyson serija|Dysonov niz]], [[teorija perturbacije (kvantna mehanika)|perturbativan]] niz gdje je svaki pojam predstavljen [[Feynmanov dijagram|Feynmanovim dijagramima]]; [[Dyson sfera|Dysonova sfera]], [[misaoni eksperiment]] koji pokušava objasniti kako bi [[Svemirski letovi|svemirska]] civilizacija ispunila svoje energetske zahtjeve s hipotetičkom [[Megastruktura|megastrukturom]] koja u potpunosti obuhvata [[Zvijezda|zvijezdu]] i hvata veliki postotak njene izlazne snage; i [[Dysonova vječna inteligencija]], sredstvo pomoću kojeg bi [[Besmrtnost|besmrtno]] društvo [[Inteligencija|inteligentnih]] bića u [[Otvoreni univerzum|otvorenom svemiru]] moglo izbjeći mogućnost [[Toplotna smrt svemira|toplotne smrti svemira]] produžavajući [[subjektivno vrijeme]] do beskonačnosti, trošeći samo konačnu količinu energije. [[Datoteka:Freeman_dyson.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Freeman_dyson.jpg/170px-Freeman_dyson.jpg|mini| Freeman Dyson 2007. na [[Institut za napredne studije|Institutu za napredne studije]]]] === Bilješke === {{notelist}} == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{cite journal | last1 = Dyson | first1 = Freeman J. | year = 1979a | title = Time without end: Physics and biology in an open universe | url = http://www.aleph.se/Trans/Global/Omega/dyson.txt | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 51 | issue = 3 | pages = 447–460 | doi = 10.1103/RevModPhys.51.447 | bibcode = 1979RvMP...51..447D | display-authors = 0 | access-date = 13. 8. 2024 | archive-date = 5. 7. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080705100233/http://www.aleph.se/Trans/Global/Omega/dyson.txt | url-status = dead }} {{Wolfova nagrada za fiziku}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Dyson, Freeman John}} [[Kategorija:Rođeni 1923.]] [[Kategorija:Umrli 2020.]] [[Kategorija:Biografije, Crowthorne]] [[Kategorija:Dobitnici medalje "Max Planck"]] [[Kategorija:Dobitnici Wolfove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Teorijski fizičari]] [[Kategorija:Kvantni fizičari]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:CS1 upotrebe (ruski)]] [[Kategorija:CS1: duga vrijednost parametra volume]] bwhtbvdrmzc7dl5f12p125vjp07s7a7 0 523479 3925501 3904717 2026-09-18T22:51:27Z Tulum387 155909 Razne manje izmjene. 3925501 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Hepatitis B |slika=Hepatitis-B virions.jpg |opis_slike = [[elektronski mikroskop|Elektronska mikrografija]] [[Virus hepatitisa B|virusa hepatitisa B]] |specijalnost = [[Gastroenterologija]]<br>[[Hepatologija]] |simptomi = Nema, [[žutica|žućkasta koža]], [[umor]], tamna [[mokraća]], [[bol u trbuhu]]<ref name=WHO2022/> | komplikacije = [[Ciroza]], [[hepatoćelijski karcinom|rak jetre]]<ref name="pmid17336170"/> |pojava = Simptomi se mogu pojaviti tek za šest mjeseci<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Hepatitis B Fact Sheet |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |website=World Health Organization |access-date=9. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809212807/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |archive-date=9. 8. 2022 |date=24. 6. 2022}}</ref> | trajanje = Kratkoročno ili dugoročno<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8. 10. 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577|last1=Vos |first1=Theo |last2=Allen |first2=Christine |last3=Arora |first3=Megha |last4=Barber |first4=Ryan M. |last5=Bhutta |first5=Zulfiqar A. |last6=Brown |first6=Alexandria |last7=Carter |first7=Austin |last8=Casey |first8=Daniel C. |last9=Charlson |first9=Fiona J. |last10=Chen |first10=Alan Z. |last11=Coggeshall |first11=Megan |last12=Cornaby |first12=Leslie |last13=Dandona |first13=Lalit |last14=Dicker |first14=Daniel J. |last15=Dilegge |first15=Tina |last16=Erskine |first16=Holly E. |last17=Ferrari |first17=Alize J. |last18=Fitzmaurice |first18=Christina |last19=Fleming |first19=Tom |last20=Forouzanfar |first20=Mohammad H. |last21=Fullman |first21=Nancy |last22=Gething |first22=Peter W. |last23=Goldberg |first23=Ellen M. |last24=Graetz |first24=Nicholas |last25=Haagsma |first25=Juanita A. |last26=Hay |first26=Simon I. |last27=Johnson |first27=Catherine O. |last28=Kassebaum |first28=Nicholas J. |last29=Kawashima |first29=Toana |last30=Kemmer |first30=Laura |display-authors=1}}</ref> | uzroci = ''[[Virus hepatitisa B]]'' širi se nekim [[tjelesna tekućina|tjelesnim tekućinama]]<ref name=WHO2022/> | rizici = [[Intravenska upotreba droga]], [[seksualni odnos]], [[Dijaliza bubrega|dijaliza]], život sa zaraženom osobom <ref name=WHO2014/><ref name=CDC2014T/> | dijagnoza = Krvne pretrage | prevencija = [[vakcina protiv hepatitisa B]]<ref name=WHO2022/> | liječenje = [[Antivirusni lijek]]ovi ([[tenofovir]], [[interferon]]), [[transplantacija jetre]]<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Hepatitis B Fact sheet N°204|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/en/|website=who.int|access-date=4. 11. 2014|date=juli 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109161444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/en/|archive-date=9. 11. 2014}}</ref> | vrste = Akutna i hronična [[infekcija]] | prognoza = Zavisi od stanja i liječenja | frekvencija= 296 miliona (2019)<ref name=WHO2022/> | smrtnost = 820.000 od hepatitisa B (2019)<ref name=WHO2022/> }} '''Hepatitis B''' je [[zarazna bolest]] uzrokovana ''[[virus hepatitisa B|virusom hepatitisa B]]'' (HBV) koji utiče na [[jetra|jetru]];<ref name=WHO2022/><ref>{{Cite book|title=Logan's Medical and Scientific Abbreviations|url=https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga|url-access=registration|last1=Logan|first1=Carolynn M.|last2=Rice|first2=M. Katherine | name-list-style = vanc |publisher=J. B. Lippincott and Company|year=1987|isbn=0-397-54589-4<!--hardbound copy-->|pages=[https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga/page/232 232]}}</ref> to je tip [[virusni hepatitis|virusnog hepatitisa]].<ref>{{Cite web |title=Hepatitis MedlinePlus |url=https://medlineplus.gov/hepatitis.html |access-date=19. 6. 2020 |website=U.S. National Library of Medicine}}</ref> Može uzrokovati i akutnu i [[hronična infekcija|hroničnu infekciju]].<ref name=WHO2022/> Mnogi ljudi nemaju simptome tokom početne infekcije. Kod drugih, simptomi se mogu pojaviti 30 do 180 dana nakon zaraze i mogu uključivati ​​brzi početak bolesti sa [[mučnina|mučninom]], [[povraćanje]]m, [[žutica|žućkastom kožom]], [[umor]]om, žutim [[urin]]om i [[bol u trbuhu|bolovima u trbuhu]].<ref name=WHO2022/> Simptomi tokom akutne infekcije obično traju nekoliko sedmica, iako se neke osobe mogu osjećati bolesno i do šest mjeseci.<ref name="CDCFAQ2022">{{cite web |author1=Centers for Disease Control and Prevention |title=Hepatitis B Questions and Answers for the Public - Symptoms |date=30. 3. 2022 |url=https://www.cdc.gov/hepatitis/hbv/bfaq.htm |access-date=9. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809230106/https://www.cdc.gov/hepatitis/hbv/bfaq.htm |archive-date=9. 8. 2022}}</ref> Smrti uzrokovane akutnom fazom HBV infekcije su rijetke.<ref>{{cite book| first1 = Raphael | last1 = Rubin | first2 = David S. | last2 = Strayer | name-list-style = vanc |title=Rubin's Pathology : clinicopathologic foundations of medicine |date=2008|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia |isbn=9780781795166 |page=638 |edition=5th |url= https://books.google.com/books?id=kD9VZ267wDEC&pg=PA638 }}</ref> HBV infekcija koja traje duže od šest mjeseci obično se smatra hroničnom.<ref name=WHO2022/> Vjerovatnoća razvoja hroničnog hepatitisa B je veća kod onih koji su zaraženi HBV-om u mlađoj dobi. Oko 90% onih koji su zaraženi tokom ili ubrzo nakon rođenja razvije hronični hepatitis B,<ref name=CDCFAQ2022/> dok manje od 10% onih zaraženih nakon pete godine života razvije hronične slučajeve.<ref name=CDC2014T/> Većina onih s hroničnom bolešću nema simptome; međutim, na kraju se razviju [[ciroza]] i [[hepatoćelijski karcinom|rak jetre]]<ref name="pmid17336170">{{cite journal |author1-link=Chang Mei-hwei | author = Chang MH | title = Hepatitis B virus infection | journal = Semin Fetal Neonatal Med | volume = 12 | issue = 3 | pages = 160–167 | date = juni 2007 | pmid = 17336170 | doi = 10.1016/j.siny.2007.01.013 }}</ref> kod oko 25% osoba sa hroničnim HBV-om.<ref name=WHO2014/> Virus se prenosi izlaganjem zaraznoj [[krv]]i ili [[tjelesna tekućina|tjelesnim tekućinama]].<ref name=WHO2014/> U područjima gdje je bolest [[endem|uobičajena]], [[perinatalna infekcija|infekcija oko rođenja]] ili kontakt s krvlju drugih ljudi tokom djetinjstva su najčešći načini sticanja hepatitisa B.<ref name=WHO2014/> U područjima gdje je bolest rijetka, [[intravenska upotreba droga]] i [[spolni odnos]] su najčešći [[infekcija|putevi infekcije]].<ref name=WHO2014/> Ostali faktori rizika uključuju rad u [[Javno zdravstvo|zdravstvu]], [[transfuzija krvi|transfuzije krvi]], [[dijaliza bubrega|dijalizu]], život sa zaraženom osobom, putovanje u zemlje s visokom stopom infekcije i život u zajedničkim smještajima.<ref name=WHO2014/><ref name=CDC2014T>{{cite web|title=Hepatitis B FAQs for the Public – Transmission|url=https://www.cdc.gov/hepatitis/B/bFAQ.htm#transmission|publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=29. 11. 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111211154904/http://www.cdc.gov/hepatitis/b/bfaq.htm#transmission|archive-date=11. 12. 2011}}</ref> [[Tetoviranje]] i [[akupunktura]] doveli su do značajnog broja slučajeva u 1980-ima; međutim, to je postalo rjeđe s poboljšanom sterilizacijom.<ref>{{cite book | vauthors = Thomas HC | title = Viral Hepatitis | year = 2013 | publisher = Wiley | location = Hoboken | isbn = 9781118637302 | page = 83 | edition = 4th | url = https://books.google.com/books?|id=7aQeAAAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> Virusi {{nowrap|hepatitisa B}} ne mogu se širiti držanjem za ruke, dijeljenjem pribora za jelo, ljubljenjem, grljenjem, [[kašalj|kašljanjem]], [[kihanje]]m ili [[dojenje]]m.<ref name=CDC2014T/> Infekcija se može dijagnosticirati 30 do 60 dana nakon izlaganja.<ref name=WHO2014/> Dijagnoza se obično potvrđuje testiranjem krvi na dijelove virusa i na [[antitijela]] protiv virusa.<ref name=WHO2014/> To je jedan od pet glavnih [[hepatitis]]nih virusa: [[hepatitis A|A]], B, [[hepatitis C|C]], [[hepatitis D|D]] i [[hepatitis E|E]].<ref name=WHO2017Report>{{cite book|title=Global hepatitis report 2017|date=2017|publisher=WHO|isbn=978-92-4-156545-5|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/255016/1/9789241565455-eng.pdf?ua=1}}</ref> Tokom početne infekcije, njega se zasniva na simptomima osobe.<ref name=WHO2014/> Kod onih koji razviju hroničnu bolest, [[antivirusni lijekovi]] poput [[tenofovir]]a ili [[interferon]]a mogu biti korisni; međutim, ovi lijekovi su skupi.<ref name=WHO2014/> [[Transplantacija jetre]] se ponekad preporučuje za slučajeve ciroze ili [[hepatoćelijski karcinom|hepatoćelijskog karcinoma]].<ref name=WHO2014/> Infekcija hepatitisom B se može spriječiti [[vakcina protiv hepatitisa B|vakcinacijom]] od 1982.<ref name=WHO2014/><ref name="pmid17673066">{{cite journal | vauthors = Pungpapong S, Kim WR, Poterucha JJ | title = Natural History of Hepatitis B Virus Infection: an Update for Clinicians | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 82 | issue = 8 | pages = 967–975 | year = 2007 | pmid = 17673066 | doi = 10.4065/82.8.967 | doi-access = free }}</ref> Od 2022, [[vakcina]] protiv hepatitisa B je između 98% i 100% efikasna u sprečavanju infekcije.<ref name=WHO2022/> Vakcina se daje u nekoliko doza; nakon početne doze, potrebne su još dvije ili tri doze vakcine kasnije za puni učinak.<ref name=WHO2022/> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) preporučuje da dojenčad prime vakcinu u roku od 24 sata nakon rođenja kada je to moguće.<ref name=WHO2022/> Nacionalni programi su učinili vakcinu protiv hepatitisa B dostupnom za dojenčad u 190 zemalja od kraja 2021.<ref>{{cite web |title=Immunization coverage- Global immunization coverage 2021 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/immunization-coverage |website=World Health Organization |access-date=10. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810020553/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/immunization-coverage |archive-date=10. 8. 2022 |date=14. 7. 2022}}</ref><ref name=Will2006>{{cite journal | author = Williams R | title = Global challenges in liver disease | url = https://archive.org/details/sim_hepatology_2006-09_44_3/page/n28 | journal = Hepatology | volume = 44 | issue = 3 | pages = 521–526 | year = 2006 | pmid = 16941687 | doi = 10.1002/hep.21347 | s2cid = 23924901 | doi-access = }}</ref> Kako bi se dodatno spriječila infekcija, SZO preporučuje testiranje sve donirane krvi na hepatitis B prije upotrebe za transfuziju. Također se preporučuje korištenje antivirusne profilakse za sprječavanje prijenosa s majke na dijete, kao i pridržavanje sigurnih seksualnih praksi, uključujući upotrebu kondoma.<ref name=WHO2022/> SZO je 2016. postavila cilj eliminacije virusnog hepatitisa kao prijetnje globalnom javnom zdravlju do 2030. Postizanje ovog cilja zahtijevalo bi razvoj terapijskih tretmana za liječenje kroničnog hepatitisa B, kao i sprječavanje njegovog prijenosa i korištenje vakcina za sprječavanje novih infekcija.<ref name="Block">{{cite journal |last1=Block |first1=Timothy M. |last2=Chang |first2=Kyong-Mi |last3=Guo |first3=Ju-Tao |title=Prospects for the Global Elimination of Hepatitis B |journal=Annual Review of Virology |date=29. 9. 2021 |volume=8 |issue=1 |pages=437–458 |doi=10.1146/annurev-virology-091919-062728 |pmid=34586871 |doi-access=free |issn=2327-056X}}</ref><ref name="Cox">{{cite journal |last1=Cox |first1=Andrea L. |last2=El-Sayed |first2=Manal H. |last3=Kao |first3=Jia-Horng |last4=Lazarus |first4=Jeffrey V. |last5=Lemoine |first5=Maud |last6=Lok |first6=Anna S. |last7=Zoulim |first7=Fabien |title=Progress towards elimination goals for viral hepatitis |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |date=septembar 2020 |volume=17 |issue=9 |pages=533–542 |doi=10.1038/s41575-020-0332-6 |pmid=32704164 |pmc=7376316 |language=en |issn=1759-5053}}</ref><ref name="WHO2016">{{cite book |title=COMBATING HEPATITIS B AND C TO REACH ELIMINATION BY 2030 |date=maj 2016 |publisher=World Health Organization |location=Geneva, Switzerland |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/206453/WHO_HIV_2016.04_eng.pdf/jsessionid=CADC5914BBC22D9F5FEBA9B2033892A3?sequence=1 |access-date=6. 1. 2022}}</ref> Procjenjuje se da je 2019. 296 miliona ljudi, ili 3,8% svjetske populacije, imalo hronične infekcije hepatitisom B. Dodatnih 1,5 miliona je te godine razvilo akutne infekcije, a 820.000 smrtnih slučajeva dogodilo se kao posljedica HBV-a.<ref name=WHO2022/> [[Ciroza]] i rak jetre odgovorni su za većinu smrtnih slučajeva povezanih s HBV-om.<ref name="Epidemiology2021">{{cite journal|pmc=5582972|date=novembar 2017|last1=Nelson |first1=Noele P. |last2=Easterbrook |first2=Philippa J. |last3=McMahon |first3=Brian J. |title=Epidemiology of Hepatitis B Virus Infection and Impact of Vaccination on Disease |journal=Clinics in Liver Disease |volume=20 |issue=4 |pages=607–628 |doi=10.1016/j.cld.2016.06.006 |pmid=27742003 }}</ref> Bolest je najrasprostranjenija u Africi (pogađa 7,5% stanovništva kontinenta) i u regiji zapadnog Pacifika (5,9%).<ref name="WHOProgress2021">{{cite web |author1=World Health Organization |title=Global progress report on HIV, viral hepatitis and sexually transmitted infections, 2021 |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/342808/9789240030985-eng.pdf |website=World Health Organization |access-date=10. 8. 2022 |date=2021}}</ref> Stopa zaraze je 1,5% u Evropi i 0,5% u Americi.<ref name=WHOProgress2021/> Prema nekim procjenama, oko trećine svjetske populacije je u nekom trenutku svog života bilo zaraženo hepatitisom B.<ref name=Epidemiology2021/> Hepatitis B je prvobitno bio poznat kao "serumski hepatitis".<ref name=Barker1996>{{cite journal | vauthors = Barker LF, Shulman NR, Murray R, Hirschman RJ, Ratner F, Diefenbach WC, Geller HM | title = Transmission of serum hepatitis. 1970 | url = https://archive.org/details/sim_jama_1996-09-11_276_10/page/n122 | journal = Journal of the American Medical Association | volume = 276 | issue = 10 | pages = 841–844 | year = 1996 | pmid = 8769597 | doi = 10.1001/jama.276.10.841 }}</ref> {{TOC limit}} ==Znaci i simptomi== Akutna infekcija virusom {{nowrap|hepatitisa B}} povezana je s akutnim virusnim hepatitisom, bolešću koja počinje općim slabljenjem zdravlja, gubitkom apetita, mučninom, [[povraćanje]]m, [[bol]]ovima u tijelu, blagom temperaturom i tamnim urinom, a zatim napreduje do razvoja žutice. Bolest traje nekoliko sedmica, a zatim se postepeno poboljšava kod većine pogođenih osoba. Nekoliko osoba može imati teži oblik bolesti jetre poznat kao fulminantno [[zatajenje jetre]] i kao rezultat toga mogu umrijeti. Infekcija može biti potpuno asimptomska i može ostati neprepoznata.<ref>{{cite journal | vauthors = Terrault N, Roche B, Samuel D | title = Management of the hepatitis B virus in the liver transplantation setting: a European and an American perspective | journal = Liver Transpl. | volume = 11 | issue = 7 | pages = 716–32 | date = juli 2005 | pmid = 15973718 | doi = 10.1002/lt.20492 | s2cid = 19746065 | doi-access = }}</ref> Hronična infekcija virusom {{nowrap|hepatitisa B}} može biti asimptomatska ili može biti povezana s hroničnom upalom jetre (hronični hepatitis), što dovodi do ciroze tokom nekoliko godina. Ova vrsta infekcije dramatično povećava incidenciju hepatocelularnog karcinoma (HCC; rak jetre). Širom Evrope, hepatitis B i C uzrokuju približno 50% hepatoćelijskih [[karcinom]]a.<ref name="pmid17570226">{{cite journal | vauthors = El-Serag HB, Rudolph KL | title = Hepatocellular carcinoma: epidemiology and molecular carcinogenesis | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-06_132_7/page/2556 | journal = Gastroenterology | volume = 132 | issue = 7 | pages = 2557–76 | date = juni 2007 | pmid = 17570226 | doi = 10.1053/j.gastro.2007.04.061 }}</ref><ref name="pmid21992124">{{cite journal | vauthors = El-Serag HB | title = Hepatocellular carcinoma | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-09-22_365_12/page/1118 | journal = New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 12 | pages = 1118–27 | date = 22. 9. 2011 | pmid = 21992124 | doi = 10.1056/NEJMra1001683 }}</ref> Hroničnim nositeljima se preporučuje da izbjegavaju konzumiranje [[alkohol]]a jer povećava rizik od ciroze i raka jetre. Virus hepatitisa B povezan je s razvojem membranoznog [[glomerul]]onefritisa (MGN).<ref>{{cite journal | vauthors = Gan SI, Devlin SM, Scott-Douglas NW, Burak KW | title = Lamivudine for the treatment of membranous glomerulopathy secondary to chronic hepatitis B infection | journal = Canadian Journal of Gastroenterology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 625–9 | date = oktobar 2005 | pmid = 16247526 | doi = 10.1155/2005/378587| doi-access = free }}</ref> Simptomi izvan jetre prisutni su kod 1–10% osoba zaraženih HBV-om i uključuju [[sindrom sličan serumskoj bolesti]], [[akutni nekrotizirajući vaskulitis]] ([[poliarteritis nodosa]]), membranozni [[glomerulonefritis]] i [[papularni akrodermatitis u djetinjstvu]] ([[Gianotti-Crostijev sindrom]]).<ref name="pmid6126007">{{cite journal | vauthors = Dienstag JL | title = Hepatitis B as an immune complex disease | url = https://archive.org/details/sim_seminars-in-liver-disease_1981-02_1_1/page/44 | journal = Seminars in Liver Disease | volume = 1 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = februar 1981 | pmid = 6126007 | doi = 10.1055/s-2008-1063929 | s2cid = 9699144 }}</ref><ref name="pmid11334492">{{cite journal | vauthors = Trepo C, Guillevin L | title = Polyarteritis nodosa and extrahepatic manifestations of HBV infection: the case against autoimmune intervention in pathogenesis | journal = Journal of Autoimmunity | volume = 16 | issue = 3 | pages = 269–74 | date = maj 2001 | pmid = 11334492 | doi = 10.1006/jaut.2000.0502 }}</ref> Sindrom sličan serumskoj bolesti javlja se u slučaju akutnog hepatitisa B, često prije pojave žutice.<ref name="pmid4996611">{{cite journal | vauthors = Alpert E, Isselbacher KJ, Schur PH | title = The pathogenesis of arthritis associated with viral hepatitis. Complement-component studies | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1971-07-22_285_4/page/n24 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 285 | issue = 4 | pages = 185–9 | date = juli 1971 | pmid = 4996611 | doi = 10.1056/NEJM197107222850401 }}</ref> Kliničke karakteristike su [[groznica]], [[osip na koži]] i [[poliarteritis]]. Simptomi često nestaju ubrzo nakon pojave [[žutica]], ali mogu trajati tokom cijelog trajanja akutne žutice {{nowrap|hepatitis B}}.<ref name="pmid19399811">{{cite journal | vauthors = Liang TJ | title = Hepatitis B: the virus and disease | journal = Hepatology | volume = 49 | issue = 5 Suppl | pages = S13–21 | date = maj 2009 | pmid = 19399811 | pmc = 2809016 | doi = 10.1002/hep.22881 }}</ref> Oko 30–50% ljudi s akutnim nekrotizirajućim vaskulitisom (''poliarteritis nodosa'') su nositelji HBV-a.<ref name="pmid4098431">{{cite journal | vauthors = Gocke DJ, Hsu K, Morgan C, Bombardieri S, Lockshin M, Christian CL | title = Association between polyarteritis and Australia antigen | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 7684 | pages = 1149–53 | date = decembar 1970 | pmid = 4098431 | doi = 10.1016/S0140-6736(70)90339-9 }}</ref> [[Nefropatija]] povezana s HBV-om opisana je kod odraslih, ali je češća kod djece.<ref name="pmid2023605">{{cite journal | vauthors = Lai KN, Li PK, Lui SF, Au TC, Tam JS, Tong KL, Lai FM | title = Membranous nephropathy related to hepatitis B virus in adults | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1991-05-23_324_21/page/1456 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 324 | issue = 21 | pages = 1457–63 | date = maj 1991 | pmid = 2023605 | doi = 10.1056/NEJM199105233242103 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid82085">{{cite journal | vauthors = Takekoshi Y, Tanaka M, Shida N, Satake Y, Saheki Y, Matsumoto S | title = Strong association between membranous nephropathy and hepatitis-B surface antigenaemia in Japanese children | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 8099 | pages = 1065–8 | date = novembar 1978 | pmid = 82085 | doi = 10.1016/S0140-6736(78)91801-9 | s2cid = 28633855 }}</ref> Membranski glomerulonefritis je najčešći oblik.<ref name="pmid19399811"/> Drugi imunski posredovani hematološki poremećaji, poput esencijalne miješane krioglobulinemije i aplastične anemije, opisani su kao dio ekstrahepatskih manifestacija HBV infekcije, ali njihova povezanost nije tako dobro definirana; stoga ih vjerovatno ne treba smatrati etiološki povezanima s HBV-om.<ref name="pmid19399811"/> ==Uzrok== ===Prijenos=== Prijenos virusa {{nowrap|hepatitis B}} nastaje izlaganjem zaraznoj krvi ili tjelesnim tekućinama koje sadrže krv. HBV je 50 do 100 puta zarazniji od [[HIV|virusa ljudske imunodeficijencije (HIV)]].<ref>{{cite web | title = Hepatitis B FAQs for the Public | publisher = Centers for Disease Control and Prevention | url = https://www.cdc.gov/hepatitis/hbv/bfaq.htm | access-date = 24. 8. 2015 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150820050057/http://www.cdc.gov/hepatitis/hbv/bfaq.htm | archive-date = 20. 8. 2015}}</ref> HBV se može prenijeti putem nekoliko puteva infekcije. Kod [[Vertikalno prenesena infekcija|vertikalnog prijenosa]], HBV se prenosi s majke na dijete (MTCT) tokom porođaja.<ref name=WHO2022/> Bez intervencije, majka koja je pozitivna na [[HBsAg]] ima 20% rizika da prenese infekciju na svoje potomstvo prilikom porođaja. Ovaj rizik je čak 90% ako je majka također pozitivna na [[HBeAg]]. Horizontalni prijenos u ranom životu može se dogoditi putem ugriza, lezija, određenih sanitarnih navika ili drugog kontakta sa sekretima. Iako se HBV nalazi u gotovo svakom tjelesnom sekretu i ekskretu, pokazalo se da su samo krv, sperma i vaginalni sekreti zarazni.<ref>{{cite web|title=Hepatitis B – the facts: IDEAS –Victorian Government Health Information, Australia|url=http://ideas.health.vic.gov.au/diseases/hepatitis-b.asp|publisher=State of Victoria|date=28. 7. 2009|access-date=19. 9. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918141518/http://ideas.health.vic.gov.au/diseases/hepatitis-b.asp|archive-date=18. 9. 2011}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Custer B, Sullivan SD, Hazlet TK, Iloeje U, Veenstra DL, Kowdley KV | title = Global epidemiology of hepatitis B virus | journal = Journal of Clinical Gastroenterology | volume = 38 | issue = 10 Suppl 3 | pages = S158–68 | date = Nov–Dec 2004 | pmid = 15602165 | doi = 10.1097/00004836-200411003-00008 | s2cid = 39206739 }}</ref> Poznato je da se horizontalni prijenos kod odraslih događa putem [[seksualni odnos|seksualnog kontakta]],<ref name="pmid22143117">{{cite journal | vauthors = Fairley CK, Read TR | title = Vaccination against sexually transmitted infections | journal = Current Opinion in Infectious Diseases | volume = 25 | issue = 1 | pages = 66–72 | date = februar 2012 | pmid = 22143117 | doi = 10.1097/QCO.0b013e32834e9aeb | s2cid = 13524636 }}</ref> [[transfuzija krvi]] i transfuzija s drugim ljudskim krvnim proizvodima,<ref name="pmid18831300">{{cite journal | vauthors = Buddeberg F, Schimmer BB, Spahn DR | title = Transfusion-transmissible infections and transfusion-related immunomodulation | journal = Best Practice & Research. Clinical Anaesthesiology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 503–17 | date = septembar 2008 | pmid = 18831300 | doi = 10.1016/j.bpa.2008.05.003 | url = http://www.zora.uzh.ch/id/eprint/4561/2/Transfusion_transmitted_infections_and_transfusion_related_immunomodulation.pdf | access-date = 17. 12. 2018 | archive-date = 7. 8. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200807225205/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/4561/2/Transfusion_transmitted_infections_and_transfusion_related_immunomodulation.pdf | url-status = dead }}</ref> [[dijeljenje igala|ponovna upotreba kontaminiranih igala]] i špriceva.<ref name="pmid10729739">{{cite journal | vauthors = Hughes RA | title = Drug injectors and the cleaning of needles and syringes | journal = European Addiction Research | volume = 6 | issue = 1 | pages = 20–30 | date = mart 2000 | pmid = 10729739 | doi = 10.1159/000019005 | s2cid = 45638523 }}</ref> [[Dojenje]] nakon odgovarajuće imunoprofilakse ne doprinosi prenosu HBV-a s majke na dijete.<ref name="pmid21536948">{{cite journal | vauthors = Shi Z, Yang Y, Wang H, Ma L, Schreiber A, Li X, Sun W, Zhao X, Yang X, Zhang L, Lu W, Teng J, An Y | title = Breastfeeding of Newborns by Mothers Carrying Hepatitis B Virus: A Meta-analysis and Systematic Review | journal = Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine | volume = 165 | issue = 9 | pages = 837–846 | year = 2011 | pmid = 21536948 | doi = 10.1001/archpediatrics.2011.72 | doi-access = free }}</ref> ===[[Virusologija]]=== {{glavni|Virus hepatitisa B}} ====Struktura==== [[Datoteka:HBV.png|thumb|Struktura virusa hepatitisa B]] {{nowrap|Virus hepatitisa B}} (HBV) je član [[Hepadnaviridae|porodice hepadnavirusa]].<ref name=Baron>{{Cite book | vauthors = Zuckerman AJ |chapter=Hepatitis Viruses |title=Baron's Medical Microbiology |editor=Baron S |edition=4th |publisher=University of Texas Medical Branch |year=1996 |pmid=21413272 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mmed.section.3738 |isbn=978-0-9631172-1-2 |display-editors=etal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714042359/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mmed.section.3738 |archive-date=14. 7. 2009}}</ref> Virusna čestica ([[virion]]) sastoji se od vanjske [[lipid]]ne ovojnice i [[ikosaedar]]ske [[nuklepkapsida|nukleokapside]] jezgre sastavljene od jezgre [[protein]]a. Ovi virioni imaju promjer od 30–42&nbsp;nm. Nukleokapsida obuhvata virusnu [[DNK]] i DNK [[polimeraza|polimerazu]] koja ima [[reverzna transkriptaza|reverznu transkriptaznu]] aktivnost.<ref name="pmid15192795">{{cite journal | vauthors = Locarnini S | title = Molecular Virology of Hepatitis B Virus | url = https://archive.org/details/sim_seminars-in-liver-disease_2004_24_supplement-1/page/n5 | journal = Seminars in Liver Disease | volume = 24 | pages = 3–10 | year = 2004 | pmid = 15192795 | doi = 10.1055/s-2004-828672 | citeseerx = 10.1.1.618.7033 | s2cid = 260320531 }}</ref> Vanjski omotač sadrži ugrađene proteine ​​koji su uključeni u vezivanje virusa za osjetljive ćelije i ulazak u njih. Virus je jedan od najmanjih virusa sa omotačem kod životinja. Virioni od 42&nbsp;nm, koji su sposobni inficirati ćelije jetre poznate kao [[hepatocit]]i, nazivaju se "Daneove čestice".<ref>{{cite book | vauthors = Harrison T |title=Desk Encyclopedia of General Virology | url = https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1 |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |page=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/455 455] |isbn=978-0-12-375146-1}}</ref> Pored Daneovih čestica, u serumu zaraženih osoba mogu se naći nitasta i sferična tijela bez jedra.<ref>{{cite journal | url=https://doi.org/10.35772%2Fghm.2023.01065 | doi=10.35772/ghm.2023.01065 | title=Biology of the hepatitis B virus (HBV) core and capsid assembly modulators (CAMs) for chronic hepatitis B (CHB) cure | date=2023 | last1=McFadden | first1=William M. | last2=Sarafianos | first2=Stefan G. | journal=Global Health & Medicine | volume=5 | issue=4 | pages=199–207 | pmid=37655181 | pmc=10461335 }}</ref> Ove čestice nisu zarazne i sastoje se od lipida i proteina koji čine dio površine viriona, a koji se nazivaju površinski [[antigen]]i ([[HBsAg]]), a proizvode se u višku tokom [[životni ciklus|životnog ciklusa virusa]].<ref name="pmid3014045">{{cite journal | vauthors = Howard CR | title = The Biology of Hepadnaviruses | journal = Journal of General Virology | volume = 67 | issue = 7 | pages = 1215–1235 | year = 1986 | pmid = 3014045 | doi = 10.1099/0022-1317-67-7-1215 | doi-access = free }}</ref> ====[[Genom]]==== [[Slika:HBV Genome.svg|left|thumb| Organizacija genoma HBV-a. Geni se preklapaju.]] [[Genom]] HBV-a je sačinjen od kružne [[DNK]], ali je neobičan jer DNK nije u potpunosti [[Dvostruka spirala|dvolančana]]. Jedan kraj lanca pune dužine povezan je sa [[DNK-polimeraza|HBV DNK polimerazom]] virusa hepatitisa B. Genom je dug 3020–3320 [[nukleotid]]a (za lanac pune dužine) i 1700–2800 nukleotida (za lanac kratke dužine).<ref>{{cite journal | vauthors = Kay A, Zoulim F | title = Hepatitis B virus genetic variability and evolution | journal = Virus Research | volume = 127 | issue = 2 | pages = 164–176 | year = 2007 | pmid = 17383765 | doi = 10.1016/j.virusres.2007.02.021 | url = http://www.hal.inserm.fr/docs/00/13/31/37/PDF/Table_3.pdf }}</ref> Negativni smisao (nekodirajući) je komplementaran virusnoj [[iRNK]]. Virusna DNK se nalazi u [[jedro (biologija)|nukleusu]] ubrzo nakon infekcije [[Ćelija (biologija)|ćelije]]. Djelimično dvolančana DNK postaje potpuno dvolančana kompletiranjem (+) smislenog lanca i uklanjanjem [[protein]]skih [[molekula]] iz (−) smislenog lanca i kratkog niza [[RNK]] iz (+) smislenog lanca. Nekodirajuće baze se uklanjaju s krajeva (−) smislenog lanca, a krajevi se ponovo spajaju. Postoje četiri poznata gena kodirana genomom, nazvana C, X, P i S. Jedarni protein kodira gen C (HBcAg), a njegovom početnom [[kodon]]u prethodi uzvodni AUG početni kodon u okviru iz kojeg se proizvodi pre-jezdreni protein. HBeAg se proizvodi [[proteoliza|proteolitskom]] obradom pre-sržnog proteina. U nekim rijetkim sojevima virusa poznatim kao [[pre-jezgarni mutanti virusa hepatitisa B]], HBeAg nije prisutan.<ref name="pmid16461229">{{cite journal |vauthors=Buti M, Rodriguez-Frias F, Jardi R, Esteban R |title=Hepatitis B virus genome variability and disease progression: the impact of pre-core mutants and HBV genotypes |journal=Journal of Clinical Virology |volume=34 |pages=S79–82 |date=decembar 2005 |issue=Suppl 1 |pmid=16461229 |doi= 10.1016/s1386-6532(05)80015-0}}</ref> DNK [[polimeraza]] je kodirana genom P. Gen S je gen koji kodira površinski [[antigen]] (HBsAg). Gen HBsAg je jedan dugi [[otvoreni okvir čitanja]], ali sadrži tri "start" (ATG) kodona unutar okvira koji dijele gen na tri dijela, pre-S1, pre-S2 i S. Zbog više startnih kodona, [[polipeptid]]i su tri različite veličine, nazvani veliki (redoslijed od površine prema unutra: pre-S1, pre-S2 i S), srednji (pre-S2, S) i mali (S)<ref>{{cite journal | vauthors = Glebe D, Urban S | title = Viral and cellular determinants involved in hepadnaviral entry | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 22–38 | date = januar 2007 | pmid = 17206752 | pmc = 4065874 | doi = 10.3748/wjg.v13.i1.22 | doi-access = free }}</ref> se proizvode.<ref name="pmid17206754">{{cite journal | vauthors = Beck J, Nassal M | title = Hepatitis B virus replication | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 48–64 | date = januar 2007 | pmid = 17206754 | pmc = 4065876 | doi = 10.3748/wjg.v13.i1.48 | doi-access = free }}</ref> Na [[N-kraj|amino-terminalnom kraju]] preS1 dijela velikog (L) proteina nalazi se miristilna grupa koja ima važnu ulogu u infekciji.<ref>{{cite journal | vauthors = Watashi K, Wakita T | title = Hepatitis B Virus and Hepatitis D Virus Entry, Species Specificity, and Tissue Tropism | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 5 | issue = 8 | pages = a021378 | date = august 2015 | pmid = 26238794 | pmc = 4526719 | doi = 10.1101/cshperspect.a021378 }}</ref> Pored toga, N-terminalni dio L proteina ima mjesta za vezivanje virusa i kapside. Zbog toga su N-terminalni dijelovi polovine molekula L proteina smješteni izvan membrane, a druga polovina unutar membrane.<ref>{{Cite book|last=Carter | first = John | name-list-style = vanc |title=Virology : principles and applications|url=https://archive.org/details/virologyprincipl0002cart |date=2013|publisher=Wiley|others=Saunders, Venetia.|isbn=978-1-118-62979-6|location=Hoboken, N.J.|oclc=865013042}}</ref> Funkcija proteina kodiranog genom X nije u potpunosti shvaćena, ali je povezana s razvojem raka jetre. Stimulira gene koji potiču rast ćelija i inaktivira molekule koje regulišu rast.<ref>{{cite journal | vauthors = Li W, Miao X, Qi Z, Zeng W, Liang J, Liang Z | title = Hepatitis B virus X protein upregulates HSP90alpha expression via activation of c-Myc in human hepatocarcinoma cell line, HepG2 | journal = Virol. J. | volume = 7 | pages = 45 | year = 2010 | pmid = 20170530 | pmc = 2841080 | doi = 10.1186/1743-422X-7-45 | doi-access = free }}</ref> ====[[Patogeneza]]==== [[Slika:HBV replication.png|thumb|280px|Replikacija virusa hepatitisa B]] Životni ciklus virusa za {{nowrap|hepatitis B}} je složen. {{nowrap|Hepatitis B}} je jedan od rijetkih poznatih [[pararetrovirus]]a: ne-[[retrovirus]]a koji i dalje koriste [[reverzna transkripcija|reverznu transkripciju]] u svom procesu replikacije. Virus ulazi u ćeliju vezivanjem za [[SLC10A1|NTCP]]<ref name="pmid23150796">{{cite journal | vauthors = Yan H, Zhong G, Xu G, He W, Jing Z, Gao Z, Huang Y, Qi Y, Peng B, Wang H, Fu L, Song M, Chen P, Gao W, Ren B, Sun Y, Cai T, Feng X, Sui J, Li W | title = Sodium taurocholate cotransporting polypeptide is a functional receptor for human hepatitis B and D virus | journal = eLife | volume = 1 | pages = e00049 | year = 2012 | pmid = 23150796 | pmc = 3485615 | doi = 10.7554/eLife.00049 | doi-access = free }}</ref> na površini i bivajući [[endocitoza|endocitozirani]]. Budući da se virus razmnožava putem RNK koju proizvodi enzim domaćina, virusna [[genom]]ska [[DNK]] mora se prenijeti u jedro ćelije pomoću proteina domaćina koji se nazivaju [[šaperon]]i. Djelimično dvolančana, kružna virusna DNK se zatim potpuno dvolančana pomoću HBV DNK polimeraze, transformirajući genom u [[cccDNA|kovalentno zatvorenu kružnu DNK]] (cccDNK). Ova cccDNK služi kao šablon za transkripciju četiri virusne [[iRNK]] pomoću RNK polimeraze domaćina. Najveća iRNK (koja je duža od virusnog genoma) koristi se za stvaranje novih kopija genoma i za stvaranje [[kapsida|kapsidnog]] jezgra proteina i virusne [[DNK-polimeraza|DNK-polimedraze]]. Ova četiri virusna transkripta prolaze kroz [[prerada RNK|dodatnu obradu]] i nastavljaju formirati potomačke virione koji se oslobađaju iz ćelije ili vraćaju u jedro i recikliraju kako bi proizveli još više kopija.<ref name="pmid17206754" /><ref name="pmid17206755">{{cite journal | vauthors = Bruss V | title = Hepatitis B virus morphogenesis | journal = World J. Gastroenterol. | volume = 13 | issue = 1 | pages = 65–73 | date = januar 2007 | pmid = 17206755 | pmc = 4065877 | doi = 10.3748/wjg.v13.i1.65 | doi-access = free }}</ref> Duga iRNK se zatim transportuje nazad u citoplazmu gdje virionski P protein ([[DNK-polimeraza]]) sintetizira DNK putem svoje aktivnosti reverzne transkriptaze. Pored svog jedarnog rezervoara cccDNK, fragmenti DNK virusa hepatitisa B mogu se integrirati u genom domaćina, posebno u slučajevima hronične infekcije, a ova integracija je implicirana u razvoju raka jetre.<ref>{{cite Q|Q38732528|doi-access=free}}</ref> ====Serotipovi i genotipovi==== Virus je podijeljen u četiri glavna [[serotip]]a (adr, adw, ayr, ayw) na osnovu antigenih [[epitopa]] predstavljenih na njegovim proteinima ovojnice, i u osam glavnih genotipova (A–H). [[Genotip]]ovi imaju različitu geografsku distribuciju i koriste se u praćenju evolucije i prenosa virusa. Razlike između genotipova utiču na težinu bolesti, tok i vjerovatnoću komplikacija, kao i odgovor na liječenje i eventualno vakcinaciju.<ref name="pmid15752827">{{cite journal | vauthors = Kramvis A, Kew M, François G | title = Hepatitis B virus genotypes | journal = Vaccine | volume = 23 | issue = 19 | pages = 2409–23 | date = mart 2005 | pmid = 15752827 | doi = 10.1016/j.vaccine.2004.10.045 }}</ref><ref name="pmid8666521">{{cite journal | vauthors = Magnius LO, Norder H | title = Subtypes, genotypes and molecular epidemiology of the hepatitis B virus as reflected by sequence variability of the S-gene | journal = Intervirology | volume = 38 | issue = 1–2 | pages = 24–34 | year = 1995 | pmid = 8666521 | doi = 10.1159/000150411 }}</ref> Postoje još dva genotipa, I i J, ali oni nisu univerzalno prihvaćeni od 2015.<ref>{{cite journal|last1=Araujo|first1=NM|title=Hepatitis B virus intergenotypic recombinants worldwide: An overview.|journal=Infection, Genetics and Evolution|date=decembar 2015|volume=36|pages=500–10|pmid=26299884|doi=10.1016/j.meegid.2015.08.024|bibcode=2015InfGE..36..500A }}</ref> Raznolikost genotipova nije podjednako izražena u svijetu. Naprimjer, genotipovi A, D i E su pretežno viđeni u Africi, dok su genotipovi B i C široko rasprostranjeni u Aziji.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohsen RT, Al-azzawi RH, Ad'hiah AH |title=Hepatitis B virus genotypes among chronic hepatitis B patients from Baghdad, Iraq and their impact on liver function |journal=Gene Reports |year=2019 |volume=17 |page=100548 |doi=10.1016/j.genrep.2019.100548|s2cid=209577328 }}</ref> Genotipovi se razlikuju za najmanje 8% svoje sekvence i prvi put su zabilježeni 1988. kada ih je šest prvobitno opisano (A–F).<ref name="Norder1994">{{cite journal | vauthors = Norder H, Couroucé AM, Magnius LO | title = Complete genomes, phylogenic relatedness and structural proteins of six strains of the hepatitis B virus, four of which represent two new genotypes | url = https://archive.org/details/virology_1994-02_198_2/page/489 | journal = Virology | volume = 198 | issue = 2 | pages = 489–503 | year = 1994 | pmid = 8291231 | doi = 10.1006/viro.1994.1060 }}</ref> Od tada su opisana još dva tipa (G i H).<ref name="pmid15779062">{{cite journal | vauthors = Shibayama T, Masuda G, Ajisawa A, Hiruma K, Tsuda F, Nishizawa T, Takahashi M, Okamoto H | title = Characterization of seven genotypes (A to E, G and H) of hepatitis B virus recovered from Japanese patients infected with human immunodeficiency virus type 1 | journal = Journal of Medical Virology | volume = 76 | issue = 1 | pages = 24–32 | date = maj 2005 | pmid = 15779062 | doi = 10.1002/jmv.20319 | s2cid = 25288772 }}</ref> Većina genotipova je sada podijeljena na podgenotipove sa različitim svojstvima.<ref name="pmid17206751">{{cite journal | vauthors = Schaefer S | title = Hepatitis B virus taxonomy and hepatitis B virus genotypes | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 14–21 | date = januar 2007 | pmid = 17206751 | pmc = 4065870 | doi = 10.3748/wjg.v13.i1.14 | doi-access = free }}</ref> ==Mehanizmi== Virus {{nowrap|Hepatitis B}} prvenstveno ometa funkcije jetre replikacijom u [[hepatocit]]ima. Funkcionalni [[Receptor (biohemija)|receptor]] je [[SLC10A1|NTCP]]. Postoje dokazi da je receptor u blisko povezanom [[virus hepetitisa B patke|virusu hepatitisa B patke]] [[karboksipeptidaza D]].<ref name="pmid10482623">{{cite journal | vauthors = Tong S, Li J, Wands JR | title = Carboxypeptidase D is an avian hepatitis B virus receptor | journal = Journal of Virology|volume=73|issue=10| pages = 8696–8702 | year = 1999 | pmid = 10482623 | pmc = 112890| doi=10.1128/JVI.73.10.8696-8702.1999}}</ref><ref name="pmid17206752">{{cite journal | vauthors = Glebe D, Urban S | title = Viral and cellular determinants involved in hepadnaviral entry | journal = World J. Gastroenterol. | volume = 13 | issue = 1 | pages = 22–38 | date = januar 2007 | pmid = 17206752 | pmc = 4065874 | doi = 10.3748/wjg.v13.i1.22 | doi-access = free }}</ref> Virioni se vežu za ćeliju domaćina putem preS domena virusnog površinskog [[antigen]]a i potom se internaliziraju [[endocitoza|endocitozom]]. HBV-preS-specifični receptori se prvenstveno eksprimiraju na [[hepatocit]]ima; međutim, virusna DNK i proteini su također otkriveni na van-jetrenim mjestima, što sugerira da ćelijski receptori za HBV mogu postojati i na van-jetrenim ćelijama.<ref name="pmid21462295">{{cite journal | vauthors = Coffin CS, Mulrooney-Cousins PM, van Marle G, Roberts JP, Michalak TI, Terrault NA | title = Hepatitis B virus (HBV) quasispecies in hepatic and extrahepatic viral reservoirs in liver transplant recipients on prophylactic therapy | journal = Liver Transpl | volume = 17 | issue = 8 | pages = 955–62 | date = april 2011 | pmid = 21462295 | doi = 10.1002/lt.22312 | s2cid = 206211853 | doi-access = free }}</ref> Tokom HBV infekcije, [[imunski odgovor]] domaćina uzrokuje i oštećenje hepatocita i uklanjanje virusa. Iako [[urođena imunost|urođeni imunaki odgovor]] nema značajnu ulogu u ovim procesima, adaptivni imunski odgovor, posebno virus-specifični [[citotoksični T limfocit]]i (CTL), doprinosi većini oštećenja jetre povezanih s HBV infekcijom. CTL eliminiraju HBV infekciju, ubijanjem zaraženih ćelija i proizvodnjom antivirusnih [[citokin]]a, koji se zatim koriste za uklanjanje HBV-a iz održivih hepatocita.<ref name="Iannacone 2007">{{cite journal | vauthors = Iannacone M, Sitia G, Ruggeri ZM, Guidotti LG | title = HBV pathogenesis in animal models: Recent advances on the role of platelets | journal = Journal of Hepatology | volume = 46 | issue = 4 | pages = 719–726 | year=2007 | pmid = 17316876 | pmc = 1892635 | doi = 10.1016/j.jhep.2007.01.007}}</ref> Iako oštećenje jetre iniciraju i posreduju CTL-ovi, nespecifične upalne ćelije ([[antigen]] mogu pogoršati imunopatologiju izazvanu CTL-om, a [[trombocit]]i aktivirani na mjestu infekcije mogu olakšati akumulaciju CTL-ova u jetri.<ref name=Iannacone_2005>{{cite journal | vauthors = Iannacone M, Sitia G, Isogawa M, Marchese P, Castro MG, Lowenstein PR, Chisari FV, Ruggeri ZM, Guidotti LG | title = Platelets mediate cytotoxic T lymphocyte-induced liver damage | journal = Nat. Med. | volume = 11 |issue = 11| pages=1167–9| date = novembar 2005| pmid = 16258538 | pmc = 2908083 | doi = 10.1038/nm1317 }}</ref> ==Diagnoza== {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=HBV serum markers.png|image2=Chronic HBV Diagram-Vector.svg|caption1=Antigeni i antitijela virusa hepatitisa B koja se mogu otkriti u krvi nakon akutne infekcije|naslov2=Antigeni i antitijela virusa hepatitisa B koja se mogu otkriti u krvi hronično zaražene osobe}} Testovi, nazvani [[analiza]], za otkrivanje infekcije virusom {{nowrap|hepatitisa B}} uključuju [[serum (krv)|serum]] ili [[test krvi|testove krvi]] koji otkrivaju ili virusne antigene (proteine ​​koje proizvodi virus) ili [[antitijelo|antitijela]] koje proizvodi domaćin. Interpretacija ovih testova je potpuna.<ref name="pmid3331068">{{cite journal | vauthors = Bonino F, Chiaberge E, Maran E, Piantino P | title = Serological markers of HBV infectivity | journal = Ann. Ist. Super. Sanità | volume = 24 | issue = 2 | pages = 217–23 | year = 1987 | pmid = 3331068 }}</ref> Površinski antigen virusa hepatitisa B (HBsAg) najčešće se koristi za skrining prisustva ove infekcije. To je prvi detektabilni virusni antigen koji se pojavljuje tokom infekcije. Međutim, u ranoj fazi infekcije, ovaj antigen možda neće biti prisutan i može biti nedetektibilan kasnije u infekciji dok ga domaćin eliminiše. Infektivni virion sadrži unutrašnju "jedarnu česticu" koja okružuje virusni genom. Ikosaedarska jedarna čestica sastoji se od 180 ili 240 kopija jedarnog proteina, alternativno poznatog kao jezgreni antigen virusa hepatitisa B ili HBcAg. Tokom ovog "prozora" u kojem domaćin ostaje inficiran, ali uspješno eliminiše virus, IgM antitijela specifična za jedarni antigen virusa hepatitisa B ("anti-HBc IgM") mogu biti jedini serološki dokaz bolesti. Stoga većina dijagnostičkih panela za {{nowrap|hepatitis B}} sadrži HBsAg i ukupne anti-HBc (i IgM i [[imunoglobulin G|IgG]]).<ref name="isbn0-12-375147-0">{{cite book |vauthors=Karayiannis P, Thomas HC | veditors = Mahy BW, van Regenmortel MH |title=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |page=110 |isbn=978-0-12-375147-8}}</ref> Ubrzo nakon pojave HBsAg, može se pojaviti još jedan antigen nazvan {{nowrap|hepatitis B}} e antigen ([[HBeAg]]). Tradicionalno, prisustvo HBeAg u serumu domaćina povezano je sa mnogo većim stopama replikacije virusa i povećanom infektivnošću; međutim, varijante virusa {{nowrap|hepatitis B}} ne proizvode 'e' antigen, tako da ovo pravilo ne važi uvijek.<ref name=Liaw2010>{{cite journal|author-link1=Yun-Fan Liaw | vauthors = Liaw YF, Brunetto MR, Hadziyannis S | title = The natural history of chronic HBV infection and geographical differences | journal = Antiviral Therapy | volume = 15 | pages = 25–33 | year = 2010 | issue = 3_suppl | pmid = 21041901 | doi = 10.3851/IMP1621 | s2cid = 25592461 | url = https://www.intmedpress.com/serveFile.cfm?sUID=7b1f3e5f-13cc-487b-910c-67fccdf954df | doi-access = free }}</ref> Sveukupno, samo manjina dijagnosticiranih slučajeva hepatitisa B ima 'e' antigen. Tokom prirodnog toka infekcije, HBeAg se može ukloniti, a antitijela na 'e' antigen (''anti-HBe'') će se pojaviti odmah nakon toga. Ova konverzija je obično povezana s dramatičnim padom virusne replikacije.<ref>{{Cite journal |last=Azmi |first=Ahmad Najib |date=2014 |title=Practical approach in hepatitis B e antigen-negative individuals to identify treatment candidates |journal=World Journal of Gastroenterology |language=en |volume=20 |issue=34 |pages=12045 |doi=10.3748/wjg.v20.i34.12045 |doi-access=free |issn=1007-9327 |pmc=4161793 |pmid=25232242}}</ref> [[Slika:Ground glass hepatocytes high mag cropped.jpg|thumb|left|280px|[[Hepatociti boje matiranog stakla]] kao što se vidi kod hroničnog hepatitisa B [[jetra]] [[biopsija]]. [[boja H&E]]]] Ako je domaćin u stanju da se riješi infekcije, HBsAg će na kraju postati nedetektabilni, a nakon toga će se pojaviti antitijela [[imunoglobulin G|IgG]] na površinski antigen i osnovni antigen virusa hepatitisa B (''anti-HBs'' i ''anti HBc IgG'').<ref name=Baron /><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Kramvis |first1=Anna |last2=Chang |first2=Kyong-Mi |last3=Dandri |first3=Maura |last4=Farci |first4=Patrizia |last5=Glebe |first5=Dieter |last6=Hu |first6=Jianming |last7=Janssen |first7=Harry L. A. |last8=Lau |first8=Daryl T. Y. |last9=Penicaud |first9=Capucine |last10=Pollicino |first10=Teresa |last11=Testoni |first11=Barbara |last12=Van Bömmel |first12=Florian |last13=Andrisani |first13=Ourania |last14=Beumont-Mauviel |first14=Maria |last15=Block |first15=Timothy M. |date=novembar 2022 |title=A roadmap for serum biomarkers for hepatitis B virus: current status and future outlook |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |language=en |volume=19 |issue=11 |pages=727–745 |doi=10.1038/s41575-022-00649-z |issn=1759-5045 |pmc=9298709 |pmid=35859026}}</ref> Vrijeme između uklanjanja HBsAg i pojave anti-HBs naziva se [[period prozora]]. Osoba negativna na HBsAg, ali pozitivna na anti-HBs ili je preboljela infekciju ili je prethodno vakcinisana.<ref name=":2"/> Osobe koje ostanu HBsAg pozitivne najmanje šest mjeseci smatraju se nositeljima {{nowrap|hepatitisa B}}.<ref name="pmid17256718">{{cite journal | vauthors = Lok AS, McMahon BJ | title = Chronic hepatitis B | url = https://archive.org/details/sim_hepatology_2007-02_45_2/page/506 | journal = Hepatology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 507–39 | date = februar 2007 | pmid = 17256718 | doi = 10.1002/hep.21513 | hdl = 2027.42/55941 | s2cid = 8713169 | hdl-access = free }}</ref> Nositelji virusa mogu imati hronični hepatitis B, što bi se odrazilo povišenim nivoima serumske [[alanin]] [[aminotransferaza]] (ALT) i upalom jetre, ako se nalaze u fazi imunološkog čišćenja hronične infekcije. Nositelji koji su serokonvertirali u HBeAg negativan status, posebno oni koji su se zarazili kao odrasli, imaju vrlo malo virusne multiplikacije i stoga mogu biti izloženi malom riziku od dugoročnih komplikacija ili prenošenja infekcije na druge.<ref name="pmid17935720">{{cite journal | vauthors = Chu CM, Liaw YF | title = Predictive factors for reactivation of hepatitis B following hepatitis B e antigen seroconversion in chronic hepatitis B | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-11_133_5/page/1458 | journal = Gastroenterology | volume = 133 | issue = 5 | pages = 1458–65 | date = novembar 2007 | pmid = 17935720 | doi = 10.1053/j.gastro.2007.08.039 | doi-access = free }}</ref> Međutim, rijetko je, ali moguće, da osobe uđu u "imunološki bijeg" s reaktiviranim HBeAg-negativnim hepatitisom, ponovo pokazujući znakove bolesti uprkos prethodnoj potpunoj kontroli imunološkog sistema. To rezultira visokom replikacijom virusa i bržim napredovanjem prema cirozi, u poređenju s tipičnim tokom bolesti. Ove osobe će obično imati detektabilna anti-HBe antitijela, ali ne i detektabilni HBeAg u serumu.<ref>{{Cite journal |last1=Lazarevic |first1=Ivana |last2=Banko |first2=Ana |last3=Miljanovic |first3=Danijela |last4=Cupic |first4=Maja |date=24. 8. 2019 |title=Immune-Escape Hepatitis B Virus Mutations Associated with Viral Reactivation upon Immunosuppression |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=9 |pages=778 |doi=10.3390/v11090778 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=6784188 |pmid=31450544}}</ref> [[Slika:Hepatitis B virus phases of chronic infection.png|thumb|right|280px|Pet faza hronične infekcije hepatitisom B, kako ih definiše [[Evropsko udruženje za proučavanje jetre]]]] [[lančana polimerazna reakcija|PCR]] testovi su razvijeni za detekciju i mjerenje količine HBV [[DNK]], zvane [[virusno opterećenje]], u kliničkim uzorcima. Ovi testovi se koriste za procjenu statusa infekcije osobe i za praćenje liječenja.<ref name="pmid17051445">{{cite journal | vauthors = Zoulim F | title = New nucleic acid diagnostic tests in viral hepatitis | url = https://archive.org/details/sim_seminars-in-liver-disease_2006-11_26_4/page/308 | journal = Semin. Liver Dis. | volume = 26 | issue = 4 | pages = 309–317 | date = novembar 2006 | pmid = 17051445 | doi = 10.1055/s-2006-951602 | s2cid = 260317291 }}</ref> Osobe s visokim [[virusno opterećenje|virusnim opterećenjem]] karakteristično imaju [[matno staklasti hepatocit|matno staklaste hepatocite]] na biopsiji.<ref>{{Cite journal |last1=Su |first1=Yih-Ping |last2=Lin |first2=Selena Y. |last3=Su |first3=Ih-Jen |last4=Kao |first4=Yu-Lan |last5=Shen |first5=Shih-Chun |last6=Earl |first6=Joshua P. |last7=Ehrlich |first7=Garth D. |last8=Chen |first8=Cheng-Yi |last9=Huang |first9=Wenya |last10=Su |first10=Ying-Hsiu |last11=Tsai |first11=Hung-Wen |date=januar 2024 |title=Characterization of integrated hepatitis B virus DNA harboring pre-S mutations in hepatocellular carcinoma patients with ground glass hepatocytes |journal=Journal of Medical Virology |language=en |volume=96 |issue=1 |doi=10.1002/jmv.29348 |issn=0146-6615 |pmc=10802935 |pmid=38180275}}</ref> ==Prevencija== ===[[Vakcina]]=== {{Glavni|Vakcina protiv hepatitisa B}} Vakcine za prevenciju hepatitisa B rutinski se preporučuju bebama od 1991. u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name=CDC2013/> Prva doza se obično preporučuje u roku od jednog dana od rođenja.<ref>{{cite journal | title = Elimination of Perinatal Hepatitis B: Providing the First Vaccine Dose Within 24 Hours of Birth | journal = Pediatrics | volume = 140 | issue = 3 | pages = e20171870 | date = septembar 2017 | pmid = 28847980 | doi = 10.1542/peds.2017-1870 | doi-access = free | author1 = COMMITTEE ON INFECTIOUS DISEASES | author2 = COMMITTEE ON FETUS AND NEWBORN }}</ref> Vakcina protiv hepatitisa B bila je prva vakcina sposobna spriječiti [[kancer]], posebno [[rak jetre]].<ref>{{cite journal | vauthors = Chan SL, Wong VW, Qin S, Chan HL | title = Infection and Cancer: The Case of Hepatitis B | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 34 | issue = 1 | pages = 83–90 | date = januar 2016 | pmid = 26578611 | doi = 10.1200/JCO.2015.61.5724 | doi-access = free }}</ref> Većina vakcina se daje u tri doze tokom nekoliko dana. Zaštitni odgovor na vakcinu definiše se kao koncentracija anti-HBs antitijela od najmanje 10 mIU/ml u serumu primaoca. Vakcina je efikasnija kod djece i 95 posto vakcinisanih ima zaštitne nivoe antitijela. Ovaj nivo pada na oko 90% sa 40 godina starosti i na oko 75 posto kod osoba starijih od 60 godina. Zaštita koju pruža vakcinacija je dugotrajna čak i nakon što nivoi antitijela padnu ispod 10 mIU/ml. Za novorođenčad HBsAg-pozitivnih majki: sama vakcina protiv hepatitisa B, sam imunoglobulin protiv hepatitisa B ili kombinacija vakcine i imunoglobulina protiv hepatitisa B, sve sprečavaju pojavu hepatitisa B.<ref name=Lee2006>{{cite journal | vauthors = Lee C, Gong Y, Brok J, Boxall EH, Gluud C | title = Hepatitis B immunisation for newborn infants of hepatitis B surface antigen-positive mothers | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 2 | pages = CD004790 | date = april 2006 | pmid = 16625613 | doi = 10.1002/14651858.CD004790.pub2 }}</ref> Nadalje, kombinacija vakcine i imunoglobulina protiv hepatitisa B je superiornija u odnosu na samu vakcinu.<ref name=Lee2006 /> Ova kombinacija sprječava prijenos HBV-a u vrijeme rođenja u 86% do 99% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Wong F, Pai R, Van Schalkwyk J, Yoshida EM | title = Hepatitis B in pregnancy: a concise review of neonatal vertical transmission and antiviral prophylaxis | journal = Annals of Hepatology | volume = 13 | issue = 2 | pages = 187–95 | date = 2014 | pmid = 24552860 | doi = 10.1016/S1665-2681(19)30881-6 | doi-access = free }}</ref> [[Tenofovir]] koji se daje u drugom ili trećem tromjesečju trudnoće može smanjiti rizik od prijenosa virusa s majke na dijete za 77% kada se kombinira s imunoglobulinom protiv hepatitisa B i vakcinom protiv hepatitisa B, posebno kod trudnica s visokim nivoima DNK virusa hepatitisa B.<ref>{{cite journal | vauthors = Hyun MH, Lee YS, Kim JH, Je JH, Yoo YJ, Yeon JE, Byun KS | title = Systematic review with meta-analysis: the efficacy and safety of tenofovir to prevent mother-to-child transmission of hepatitis B virus | journal = Alimentary Pharmacology & Therapeutics | volume = 45 | issue = 12 | pages = 1493–1505 | date = juni 2017 | pmid = 28436552 | doi = 10.1111/apt.14068 | s2cid = 23620357 | doi-access = free }}</ref> Međutim, nema dovoljno dokaza da bi primjena imunoglobulina protiv hepatitisa B sama po sebi tokom trudnoće mogla smanjiti stopu prenosa na [[novorođenče]].<ref>{{cite journal | vauthors = Eke AC, Eleje GU, Eke UA, Xia Y, Liu J | title = Hepatitis B immunoglobulin during pregnancy for prevention of mother-to-child transmission of hepatitis B virus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | pages = CD008545 | date = februar 2017 | issue = 2 | pmid = 28188612 | pmc = 6464495 | doi = 10.1002/14651858.CD008545.pub2 }}</ref> Nije provedeno randomizirano kontrolirano ispitivanje za procjenu učinaka vakcine protiv hepatitisa B tokom trudnoće u sprječavanju infekcije dojenčadi.<ref>{{cite journal | vauthors = Sangkomkamhang US, Lumbiganon P, Laopaiboon M | title = Hepatitis B vaccination during pregnancy for preventing infant infection | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 11 | pages = CD007879 | date = novembar 2014 | volume = 2014 | pmid = 25385500 | doi = 10.1002/14651858.CD007879.pub3 | pmc = 7185858 }}</ref> Svi oni koji su izloženi riziku od izlaganja tjelesnim tekućinama poput krvi trebaju biti vakcinisani, ako već nisu.<ref name=CDC2013>{{cite journal | vauthors = Schillie S, Murphy TV, Sawyer M, Ly K, Hughes E, Jiles R, de Perio MA, Reilly M, Byrd K, Ward JW | display-authors = 6 | title = CDC guidance for evaluating health-care personnel for hepatitis B virus protection and for administering postexposure management | journal = MMWR. Recommendations and Reports | volume = 62 | issue = RR-10 | pages = 1–19 | date = decembar 2013 | pmid = 24352112 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6210a1.htm | url-status = live | author11 = Centers for Disease Control Prevention (CDC) | archive-date = 19. 6. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170619190616/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6210a1.htm }}</ref> Preporučuje se testiranje radi provjere efikasne imunizacije, a dodatne doze vakcine daju se onima koji nisu dovoljno imunizirani.<ref name=CDC2013/> U studijama praćenja u trajanju od 10 do 22 godine nije bilo slučajeva hepatitisa B među onima s normalnim imunološkim sistemom koji su vakcinisani. Dokumentovane su samo rijetke hronične infekcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Shepard CW, Simard EP, Finelli L, Fiore AE, Bell BP | title = Hepatitis B virus infection: epidemiology and vaccination | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 28 | pages = 112–25 | date = 2006 | pmid = 16754644 | doi = 10.1093/epirev/mxj009 | doi-access = free }}</ref> [[Vakcinacija]] se posebno preporučuje grupama visokog rizika, uključujući: zdravstvene radnike, osobe s hroničnim zatajenjem bubrega i muškarce koji imaju spolne odnose s muškarcima.<ref name=Chen2005>{{cite journal | vauthors = Chen W, Gluud C | title = Vaccines for preventing hepatitis B in health-care workers | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 4 | pages = CD000100 | date = oktobar 2005 | pmid = 16235273 | doi = 10.1002/14651858.CD000100.pub3 }}</ref><ref name=Schr2004>{{cite journal | vauthors = Schroth RJ, Hitchon CA, Uhanova J, Noreddin A, Taback SP, Moffatt ME, Zacharias JM | title = Hepatitis B vaccination for patients with chronic renal failure | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD003775 | date = 19. 7. 2004 | volume = 2010 | pmid = 15266500 | doi = 10.1002/14651858.CD003775.pub2 | pmc = 8406712 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm|title=Men Who Have Sex with Men {{!}} Populations and Settings {{!}} Division of Viral Hepatitis {{!}} CDC|date=31. 5. 2015|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=13. 12. 2017}}</ref> Oba tipa vakcine protiv hepatitisa B, vakcina iz plazme (PDV) i rekombinantna vakcina (RV), imaju sličnu efikasnost u sprečavanju infekcije i kod zdravstvenih radnika i kod grupa sa hroničnim zatajenjem [[bubreg]]a.<ref name=Chen2005 /><ref name=Schr2004 /> Jedna razlika je uočena među grupom zdravstvenih radnika: intramuskularni put RV bio ===Ostalo=== U [[potpomognuta oplodnja|tehnologiji potpomognute oplodnje]], [[ispiranje sperme]] nije neophodno za muškarce sa hepatitisom B kako bi se spriječio prijenos, osim ako ženska partnerica nije efikasno vakcinisana.<ref name=Lutgens2009>{{cite journal | vauthors = Lutgens SP, Nelissen EC, van Loo IH, Koek GH, Derhaag JG, Dunselman GA | title = To do or not to do: IVF and ICSI in chronic hepatitis B virus carriers | journal = Human Reproduction | volume = 24 | issue = 11 | pages = 2676–8 | date = 22. 7. 2009 | pmid = 19625309 | doi = 10.1093/humrep/dep258 | doi-access = free }}</ref> Kod žena sa hepatitisom B, rizik od prenosa sa majke na dijete putem IVF-a se ne razlikuje od rizika kod spontanog začeća.<ref name=Lutgens2009/> Osobe sa visokim rizikom od [[infekcija]] trebale bi se testirati jer postoji efikasan tretman za one koji imaju bolest.<ref name=LeF2014/> Grupe za koje se preporučuje skrining uključuju one koji nisu vakcinisani i jednu od sljedećih grupa: osobe iz područja svijeta gdje se hepatitis B javlja u više od 2%, osobe sa [[HIV]]-om, intravenski korisnici droga, muškarci koji imaju seksualne odnose sa muškarcima i oni koji žive sa osobom koja ima hepatitis B.<ref name=LeF2014>{{cite journal | vauthors = LeFevre ML | title = Screening for hepatitis B virus infection in nonpregnant adolescents and adults: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2014-07-01_161_1/page/n75 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 161 | issue = 1 | pages = 58–66 | date = juli 2014 | pmid = 24863637 | doi = 10.7326/M14-1018 | s2cid = 9394711 | doi-access = }}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama se preporučuje skrining tokom [[trudnoća]].<ref>{{cite journal | vauthors = Owens DK, Davidson KW, Krist AH, Barry MJ, Cabana M, Caughey AB, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Pbert L, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | display-authors = 6 | title = Screening for Hepatitis B Virus Infection in Pregnant Women: US Preventive Services Task Force Reaffirmation Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 322 | issue = 4 | pages = 349–354 | date = juli 2019 | pmid = 31334800 | doi = 10.1001/jama.2019.9365 | doi-access = free }}</ref> ==Liječenje== Akutna infekcija {{nowrap|hepatitisom B}} obično ne zahtijeva liječenje i većina odraslih spontano prođe kroz infekciju.<ref name="pmid17129820">{{cite journal | vauthors = Hollinger FB, Lau DT | title = Hepatitis B: the pathway to recovery through treatment | journal = Gastroenterology Clinics of North America | volume = 35 | issue = 4 | pages = 895–931 | date = decembar 2006 | pmid = 17129820 | doi = 10.1016/j.gtc.2006.10.002 | url = http://journals.elsevierhealth.com/retrieve/pii/S0889-8553(06)00102-6 | url-access = subscription }}{{registration required}}</ref><ref>[https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm#treatment HBV FAQs for Health Professionals | Division of Viral Hepatitis | CDC<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820115910/https://www.cdc.gov/hepatitis/HBV/HBVfaq.htm |date=20. 8. 2017 }}</ref> Rani antivirusni tretman može biti potreban kod manje od 1% ljudi, čija infekcija ima vrlo agresivan tok (fulminantni hepatitis) ili koji su imunokompromitirani. S druge strane, liječenje hronične infekcije može biti neophodno kako bi se smanjio rizik od ciroze i raka jetre. Hronično inficirane osobe sa perzistentno povišenim nivoima [[alanin]]-[[aminotransferaza]] u serumu, markera oštećenja jetre, i nivoima HBV DNK su kandidati za terapiju.<ref name="pmid17606962">{{cite journal | vauthors = Lai CL, Yuen MF | title = The natural history and treatment of chronic hepatitis B: a critical evaluation of standard treatment criteria and end points | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2007-07-03_147_1/page/n79 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 147 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = juli 2007 | pmid = 17606962 | doi = 10.7326/0003-4819-147-1-200707030-00010 | s2cid = 40746103 }}</ref> Liječenje traje od šest mjeseci do godinu dana, ovisno o lijeku i genotipu.<ref>ref name="pmid21195373">{{cite journal | vauthors = Alberti A, Caporaso N | title = HBV therapy: guidelines and open issues | journal = Digestive and Liver Disease | volume = 43 | issue = Suppl 1 | pages = S57-63 | date = januar 2011 | pmid = 21195373 | doi = 10.1016/S1590-8658(10)60693-7 }}</ref> Međutim, trajanje liječenja kada se lijekovi uzimaju oralno je varijabilnije i obično duže od jedne godine.<ref>{{cite journal | vauthors = Terrault NA, Bzowej NH, Chang KM, Hwang JP, Jonas MM, Murad MH | title = AASLD guidelines for treatment of chronic hepatitis B | journal = Hepatology | volume = 63 | issue = 1 | pages = 261–83 | date = januar 2016 | pmid = 26566064 | pmc = 5987259 | doi = 10.1002/hep.28156 }}</ref> Iako nijedan od dostupnih lijekova ne može ukloniti infekciju, oni mogu zaustaviti replikaciju virusa, čime se minimizira oštećenje jetre. Od 2024, u Sjedinjenim Američkim Državama postoji sedam lijekova licenciranih za liječenje infekcije {{nowrap|hepatitisom B}}.<ref>{{cite web|url=https://www.hepb.org/treatment-and-management/treatment/approved-drugs-for-adults/|title=Approved Hepatitis B Drugs for Adults (United States)|year=2024}}</ref> > To uključuje [[antivirusni lijek]], kao štp su [[lamivudin]], [[adefovir]], [[tenofovir dizoproksil]], [[tenofovir alafenamid]], [[telbivudin]] i [[entekavir]], te dva modulatora [[imunski sistem|imunskog sistema]] [[Interferon|interferon alfa-2a]] i [[Peginterferon alfa-2a|PEGilirani interferon alfa-2a]]. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je 2015. preporučila tenofovir ili entekavir kao lijekove prve linije.<ref name=WHO2015Book>{{cite book|title=Guidelines for the prevention, care and treatment of persons with chronic hepatitis b infection|date=Mar 2015|publisher=World Health Organization|isbn=978924154905-9|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/154590/1/9789241549059_eng.pdf?ua=1&ua=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319153827/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/154590/1/9789241549059_eng.pdf|archive-date=19. 3. 2015|access-date=10. 7. 2025}}</ref> Osobe s trenutnom [[ciroza|cirozom]] najviše trebaju liječenje.<ref name=WHO2015Book/> Upotreba [[interferon]]a, koji zahtijeva injekcije dnevno ili tri puta sedmično, zamijenjena je dugodjelujućim [[PEGiliranje|PEGiliranim]] [[interferonom]], koji se ubrizgava samo jednom sedmično.<ref name="Dienstag"/> Međutim, neke osobe imaju mnogo veću vjerovatnoću da reagiraju od drugih, a to bi moglo biti zbog [[genotip]]a virusa koji inficira ili nasljedstva osobe. Liječenje smanjuje replikaciju virusa u jetri, čime se smanjuje [[virusno opterećenje]] (količina virusnih čestica mjerena u krvi).<ref name="pmid12000599">{{cite journal | vauthors = Pramoolsinsup C | title = Management of viral hepatitis B | journal = Journal of Gastroenterology and Hepatology | volume = 17 | issue = Suppl | pages = S125–45 |date=februar 2002 | pmid = 12000599 | doi = 10.1046/j.1440-1746.17.s1.3.x | s2cid = 26270129 }}{{subscription required}}</ref> Odgovor na liječenje razlikuje se između genotipova. Liječenje [[interferon]]om može dovesti do stope serokonverzije e-antigena od 37% kod genotipa A, ali samo 6% serokonverzije kod tipa D. [[Genotip]] B ima slične stope serokonverzije kao tip A, dok tip C serokonvertira samo u 15% slučajeva. Trajni gubitak e-antigena nakon liječenja je ~45% kod tipova A i B, ali samo 25-30% kod tipova C i D.<ref name="pmid19998495">{{cite journal | vauthors = Cao GW | title = Clinical relevance and public health significance of hepatitis B virus genomic variations | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 15 | issue = 46 | pages = 5761–9 | date = decembar 2009 | pmid = 19998495 | pmc = 2791267 | doi = 10.3748/wjg.15.5761 | doi-access = free }}</ref> Čini se malo vjerovatnim da će bolest biti eliminirana do 2030, što je cilj koji je [[SZO]] postavila 2016. Međutim, postignut je napredak u razvoju terapijskih tretmana. Fondacija za hepatitis B je 2010. izvijestila da su u razvoju 3 predklinička i 11 lijekova u kliničkoj fazi, zasnovanih na uglavnom sličnim mehanizmima. U 2020. godini izvijestili su da je u razvoju 17 predkliničkih i 32 lijeka u kliničkoj fazi, koristeći različite mehanizme.<ref name="Block"/> ==Prognoza== [[File:Hepatitis B world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3| Procjena [[godina života prilagođena invaliditetu]] za hepatitis B na 100.000 stanovnika od 2004. {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|Nema podataka}} {{legend|#ffff65|<10}} {{legend|#fff200|10–20}} {{legend|#ffdc00|20–40}} {{legend|#ffc600|40–60}} {{legend|#ffb000|60–80}} {{legend|#ff9a00|80–100}} {{Col-break}} {{legend|#ff8400|100–125}} {{legend|#ff6e00|125–150}} {{legend|#ff5800|150–200}} {{legend|#ff4200|200–250}} {{legend|#ff2c00|250–500}} {{legend|#cb0000|>500}} {{col-end}} ]] Infekcija virusom hepatitisa B može biti akutna (samoograničavajuća) ili hronična (dugotrajna). Osobe sa samoograničavajućom infekcijom spontano prolaze kroz infekciju u roku od nekoliko sedmica do mjeseci. Djeca imaju manje šanse da se izliječe od infekcije nego odrasli. Više od 95% ljudi koji se zaraze kao odrasli ili starija djeca će se potpuno oporaviti i razviti zaštitni imunitet na virus. Međutim, ovaj postotak pada na 30% kod mlađe djece, a samo 5% novorođenčadi koja se zaraze od majke pri rođenju će se izliječiti od infekcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Bell SJ, Nguyen T | title = The management of hepatitis B | journal = Aust Prescr | volume = 32 | issue = 4 | pages = 99–104 | year = 2009 | doi = 10.18773/austprescr.2009.048 | doi-access = free }}</ref> Ova populacija ima 40% doživotnog rizika od smrti od ciroze ili hepatočelijskog [[karcinom]]a.<ref name="Dienstag">{{cite journal | vauthors = Dienstag JL | title = Hepatitis B Virus Infection | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-10-02_359_14/page/1486 | journal = New England Journal of Medicine | volume = 359 | issue = 14 | pages = 1486–1500 | year = 2008 | pmid = 18832247 | doi = 10.1056/NEJMra0801644 }}</ref> Od zaraženih djece između jedne i šest godina, 70% će se oporaviti od infekcije.<ref name="pmid16176431">{{cite journal | vauthors = Kerkar N | title = Hepatitis B in children: complexities in management | journal = Pediatric Transplantation | volume = 9 | issue = 5 | pages = 685–691 | year = 2005 | pmid = 16176431 | doi = 10.1111/j.1399-3046.2005.00393.x | s2cid = 6437448 | doi-access = free }}</ref> Hepatitis D (HDV) se može javiti samo uz istovremenu infekciju virusom hepatitisa B, jer HDV koristi površinski [[antigen]] HBV-a za formiranje kapside.<ref name="pmid16364738">{{cite journal | vauthors = Taylor JM | title = Hepatitis delta virus | journal = Virology | volume = 344 | issue = 1 | pages = 71–76 | year = 2006 | pmid = 16364738 | doi = 10.1016/j.virol.2005.09.033 | doi-access = }}</ref> Koinfekcija hepatitisom D povećava rizik od ciroze jetre i raka jetre.<ref name="pmid1661197">{{cite journal | vauthors = Oliveri F, Brunetto MR, Actis GC, Bonino F | title = Pathobiology of chronic hepatitis virus infection and hepatocellular carcinoma (HCC) | journal = Ital J Gastroenterol | volume = 23 | issue = 8 | pages = 498–502 | date = novembar 1991 | pmid = 1661197 }}</ref>'' [[Poliarteritis nodosa]]'' je češći kod osoba sa {{nowrap|hepatitisom B}} infekcijom. ===[[Ciroza]]=== Dostupni su brojni različiti testovi za određivanje stepena prisutne ciroze. [[Tranzijentna elastografija]] (FibroScan) je test izbora, ali je skup.<ref name=WHO2015Book/> kada je cijena problem može se koristiti [[indeks odnosa aspartat aminotransferaze i trombocita]].<ref name=WHO2015Book/> ===Reaktivacija=== DNK virusa {{nowrap|Hepatitis B}} ostaje u tijelu nakon infekcije, a kod nekih ljudi, uključujući i one koji nemaju detektabilni HBsAg, bolest se ponavlja.<ref name="pmid30641484">{{cite journal |vauthors=Peters MG |title=Hepatitis B Virus Infection: What Is Current and New |journal=Topics in Antiviral Medicine |volume=26 |issue=4 |pages=112–116 |date=januar 2019 |pmid=30641484 |pmc=6372357 }}</ref><ref name="pmid17981227">{{cite journal | vauthors = Vierling JM | title = The immunology of hepatitis B | journal = Clin Liver Dis | volume = 11 | issue = 4 | pages = 727–759, vii–759 | date = novembar 2007 | pmid = 17981227 | doi = 10.1016/j.cld.2007.08.001 }}</ref> Iako rijetko, reaktivacija se najčešće javlja nakon upotrebe [[alkohol]]a ili droga,<ref name="pmid21195374">{{cite journal | vauthors = Villa E, Fattovich G, Mauro A, Pasino M | title = Natural history of chronic HBV infection: special emphasis on the prognostic implications of the inactive carrier state versus chronic hepatitis | journal = Digestive and Liver Disease | volume = 43 | issue = Suppl 1 | pages = S8–14 | date = januar 2011 | pmid = 21195374 | doi = 10.1016/S1590-8658(10)60686-X | hdl = 11380/697489 | hdl-access = free }}</ref> ili kod osoba sa koje imaju oslabljenu [[imunost]].<ref name="pmid18184191">{{cite journal | vauthors = Katz LH, Fraser A, Gafter-Gvili A, Leibovici L, Tur-Kaspa R | title = Lamivudine prevents reactivation of hepatitis B and reduces mortality in immunosuppressed patients: systematic review and meta-analysis | journal = Journal of Viral Hepatitis | volume = 15 | issue = 2 | pages = 89–102 | date = februar 2008 | pmid = 18184191 | doi = 10.1111/j.1365-2893.2007.00902.x | s2cid = 37659362 }}</ref> HBV prolazi kroz cikluse replikacije i nereplikacije. Otprilike 50% vidljivih nositelja doživljava akutnu reaktivaciju. Muškarci s početnim ALT-om od 200 UL/L imaju tri puta veću vjerovatnoću da razviju reaktivaciju nego osobe s nižim nivoima. Iako se reaktivacija može dogoditi spontano,<ref name="pmid21205146">{{cite journal | vauthors = Roche B, Samuel D | title = The difficulties of managing severe hepatitis B virus reactivation | journal = Liver International | volume = 31 | issue = Suppl 1 | pages = 104–10 | date = januar 2011 | pmid = 21205146 | doi = 10.1111/j.1478-3231.2010.02396.x | s2cid = 19400774 | doi-access = free }}</ref> ljudi koji se podvrgavaju [[hemoterapija]]ma imaju veći rizik.<ref name="pmid22025876">{{cite journal | vauthors = Mastroianni CM, Lichtner M, Citton R, Del Borgo C, Rago A, Martini H, Cimino G, Vullo V | title = Current trends in management of hepatitis B virus reactivation in the biologic therapy era | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 17 | issue = 34 | pages = 3881–7 | date = septembar 2011 | pmid = 22025876 | pmc = 3198017 | doi = 10.3748/wjg.v17.i34.3881 | doi-access = free }}</ref> Imunosupresivni lijekovi potiču povećanu replikaciju HBV-a, a istovremeno inhibiraju funkciju citotoksičnih [[T-ćelija]] u jetri.<ref>{{cite web|url=http://www.surgery.usc.edu/divisions/hep/livernewsletter-reactivationofhepatitisb.html |title=Hepatitis B Reactivation |access-date=24. 1. 2009 |last=Bonacini |first=Maurizio, MD |publisher=University of Southern California Department of Surgery |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127101705/http://www.surgery.usc.edu/divisions/hep/livernewsletter-reactivationofhepatitisb.html |archive-date=27. 11. 2008 }}</ref> Rizik od reaktivacije varira ovisno o serološkom profilu; oni s detektabilnim HBsAg u krvi imaju najveći rizik, ali i oni s antitijelima samo na osnovni antigen su također u riziku. Prisustvo antitijela na površinski antigen, koja se smatraju markerom imuniteta, ne isključuje reaktivaciju.<ref name="pmid22025876"/> Liječenje profilaktičkim antivirusnim lijekovima može spriječiti ozbiljan morbiditet povezan s reaktivacijom HBV bolesti.<ref name="pmid22025876"/> ==[[Epidemiologija]]== [[Slika:Hepatitis B incidence rate, OWID.svg|thumb|upright=1.6|<center> Stopa incidencije hepatitisa B u 2017. godini</center>.<ref>{{cite web |title=Hepatitis B incidence rate |url=https://ourworldindata.org/grapher/hepatitis-b-incidence-sdgs |website=Our World in Data |access-date=5. 3. 2020}}</ref>]] Otprilike 254 miliona ljudi imalo je hroničnu HBV infekciju zaključno sa 2022. Dodatnih 1,2 miliona slučajeva akutne infekcije HBV također se dogodilo te godine.<ref>{{cite web |title=Hepatitis B |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |publisher=World Health Organization |access-date=22. 12. 2024}}</ref> Regionalne prevalencije širom svijeta kreću se od oko 7,5% u Africi do 0,5% u Americi.<ref name=WHOProgress2021/> Primarni način prenosa HBV-a i prevalencija hronične HBV infekcije u određenim regijama često se podudaraju. U populacijama gdje je stopa HBV infekcije 8% ili više, što se klasifikuje kao visoka prevalencija, vertikalni prenos (obično se javlja tokom porođaja) je najčešći, iako stope prenosa u ranom djetinjstvu također mogu biti značajne među ovim populacijama.<ref name="MacLachlanCowie">{{cite journal |author1=Jennifer H. MacLachlan |author2=Benjamin C. Cowie |title=Hepatitis B Virus Epidemiology |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |date=maj 2015 |volume=5 |issue=5 |pages=a021410 |doi=10.1101/cshperspect.a021410 |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |pmid=25934461 |pmc=4448582}}</ref> U 2021. godini, 19 afričkih zemalja imalo je stope zaraze između 8 i 19%, što ih svrstava u kategoriju visoke prevalencije.<ref name="Scorecard2021">{{cite web |author1=World Health Organization |title=Viral Hepatitis Scorecard 2021: African Region |url=https://www.afro.who.int/publications/viral-hepatitis-scorecard-2021-african-region |website=WHO Regional Office for Africa |access-date=12. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810152658/https://www.afro.who.int/publications/viral-hepatitis-scorecard-2021-african-region |archive-date=10. 8. 2022 |format=PDF |date=2021}}</ref> Visoka prevalencija HBV-a postoji i u [[Mongolija|Mongoliji]].<ref>{{cite journal | url=https://www.cdc.gov/pcd/issues/2019/18_0104.htm | doi=10.5888/pcd16.180104 | title=Prevalence of Chronic Hepatitis B and C Infection in Mongolian Immigrants in the Washington, District of Columbia, Metropolitan Area, 2016–2017 | date=2019 | last1=Ha | first1=Emmeline | last2=Kim | first2=Frederic | last3=Blanchard | first3=Janice | last4=Juon | first4=Hee-Soon | journal=Preventing Chronic Disease | volume=16 | pages=E08 | pmid=30676936 | pmc=6362705 }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28211256/ | pmid=28211256 | date=2017 | last1=Dashtseren | first1=B. | last2=Bungert | first2=A. | last3=Bat-Ulzii | first3=P. | last4=Enkhbat | first4=M. | last5=Lkhagva-Ochir | first5=O. | last6=Jargalsaikhan | first6=G. | last7=Enkhbat | first7=A. | last8=Oidovsambuu | first8=O. | last9=Klemen | first9=J. | last10=Dashdorj | first10=N. | last11=Dashdorj | first11=N. | last12=Genden | first12=Z. | last13=Yagaanbuyant | first13=D. | title=Endemic prevalence of hepatitis B and C in Mongolia: A nationwide survey amongst Mongolian adults | journal=Journal of Viral Hepatitis | volume=24 | issue=9 | pages=759–767 | doi=10.1111/jvh.12697 }}</ref> U područjima s umjerenom prevalencijom, gdje je 2-7% stanovništva kronično inficirano, bolest se pretežno širi horizontalno, često među djecom, ali i vertikalno.<ref name="pmid12616449">{{cite journal | vauthors = Alter MJ | title = Epidemiology and prevention of hepatitis B | journal = Seminars in Liver Disease | volume = 23 | issue = 1 | pages = 39–46 | year = 2003 | pmid = 12616449 | doi = 10.1055/s-2003-37583 | s2cid = 25088865 | url = https://zenodo.org/record/1236006 }}</ref> Stopa infekcije HBV-om u [[kina|Kini]] je na višem kraju klasifikacije umjerene prevalencije, sa stopom infekcije od 6,89% od 2019.<ref>{{cite journal |author1=Huai Wang |author2=Peixuan Men |author3=Yufeng Xiao |author4=Pei Gao |title=Hepatitis B infection in the general population of China: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Infectious Diseases |date=18. 9. 2019 |volume=19 |issue=1 |page=811 |doi=10.1186/s12879-019-4428-y |pmid=31533643 |pmc=6751646 |doi-access=free }}</ref> Prevalencija HBV-a u [[Indija|Indiji]] je također umjerena, a studije pokazuju da je stopa infekcije u Indiji između 2-4%.<ref>{{cite journal |author1=Madhumita Premkumar |author2=Yogesh Kumar Chawla |title=Chronic Hepatitis B: Challenges and Successes in India |journal=Clinical Liver Disease |date=15. 10. 2021 |volume=18 |issue=3 |pages=111–116 |doi=10.1002/cld.1125 |pmid=34691396 |pmc=8518333 }}</ref> Zemlje sa niskom prevalencijom HBV-a uključuju [[Australija|Australiju]] (0,9%),<ref>{{cite web |author1=Australasian Society for HIV, Viral Hepatitis and Sexual Health Medicine |title=GESA Australian Consensus Recommendations |url=https://hepatitisb.org.au/prevalence-and-epidemiology-of-hepatitis-b/ |website=B Positive - Hepatitis B for Primary Care |access-date=11. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811150059/https://hepatitisb.org.au/prevalence-and-epidemiology-of-hepatitis-b/ |archive-date=11. 8. 2022 |location=Prevalence and epidemiology of hepatitis B}}</ref> one u evropskoj regiji SZO (koje u prosjeku iznose 1,5%),<ref name=WHOProgress2021/> i većina zemalja u Sjevernoj i Južnoj Americi (koje u prosjeku iznose 0,28%).<ref name=WHOProgress2021/> i većina zemalja u Sjevernoj i Južnoj Americi (koje u prosjeku iznose 0,28%).<ref>{{cite web |author1=Pan American Health Organization |title=Hepatitis B and C in the Spotlight. A public health response in the Americas, 2016 |url=https://iris.paho.org/bitstream/handle/10665.2/31449/9789275119297-eng.pdf?sequence=5&isAllowed=y |website=IRIS PAHO |access-date=11. 8. 2022 |format=PDF |date=decembar 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Global hepatitis report, 2017 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241565455 |website=World Health Organization |access-date=11. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811151350/https://www.who.int/publications/i/item/9789241565455 |archive-date=11. 8. 2022 |date=19. 4. 2017}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, procjenjuje se da je 0,26% stanovništva živjelo s HBV infekcijom od 2018.<ref>{{cite journal |author1=H. Roberts |author2=K.N. Ly |author3=S. Yin |author4=E. Hughes |author5=E. Teshale |author6=R. Jiles |title=Prevalence of Hepatitis B Virus (HBV) Infection, Vaccine-Induced Immunity, and Susceptibility among At-Risk Populations: U.S. Households, 2013-2018 |journal=Hepatology |date=7. 6. 2021 |volume=74 |issue=5 |pages=2353–2365 |doi=10.1002/hep.31991 |pmid=34097776 |s2cid=235371274 | url=https://aasldpubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hep.31991 | access-date=11. 8. 2022|url-access=subscription }}</ref> ==Historija== Nalazi HBV [[DNK]] u drevnim ljudskim ostacima pokazali su da HBV inficira ljude najmanje deset milenija, kako u Evroaziji tako i u Americi.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Kocher|first1=Arthur|last2=Papac|first2=Luka|last3=Barquera|first3=Rodrigo|last4=Key|first4=Felix M.|last5=Spyrou|first5=Maria A.|last6=Hübler|first6=Ron|last7=Rohrlach|first7=Adam B.|last8=Aron|first8=Franziska|last9=Stahl|first9=Raphaela|last10=Wissgott|first10=Antje|last11=Bömmel|first11=Florian van|date=8. 10. 2021|title=Ten millennia of hepatitis B virus evolution|url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.abi5658|journal=Science|volume=374|issue=6564|pages=182–188|language=EN|doi=10.1126/science.abi5658|pmid=34618559|bibcode=2021Sci...374..182K|hdl=1826/17264|s2cid=238475573|hdl-access=free}}</ref><ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Mühlemann B, Jones TC, Damgaard PB, Allentoft ME, Shevnina I, Logvin A, Usmanova E, Panyushkina IP, Boldgiv B, Bazartseren T, Tashbaeva K, Merz V, Lau N, Smrčka V, Voyakin D, Kitov E, Epimakhov A, Pokutta D, Vicze M, Price TD, Moiseyev V, Hansen AJ, Orlando L, Rasmussen S, Sikora M, Vinner L, Osterhaus AD, Smith DJ, Glebe D, Fouchier RA, Drosten C, Sjögren KG, Kristiansen K, Willerslev E | display-authors = 6 | title = Ancient hepatitis B viruses from the Bronze Age to the Medieval period | journal = Nature | volume = 557 | issue = 7705 | pages = 418–423 | date = maj 2018 | pmid = 29743673 | doi = 10.1038/s41586-018-0097-z | url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:su:diva-157746 | bibcode = 2018Natur.557..418M | s2cid = 13684815 }}</ref><ref name="twp">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2018/05/09/new-strains-of-hepatitis-b-virus-discovered-in-ancient-human-remains/?noredirect=on|title=New strains of hepatitis B virus discovered in ancient human remains|author=Ben Guarino|date=9. 5. 2018|newspaper=The Washington Post|access-date=9. 1. 2018}}</ref> Ovo je opovrgnulo vjerovanje da je hepatitis B nastao u [[Novi svijet|Novom svijetu]] i proširio se u Evropu oko 16. vijeka.<ref name="twp"/> Podgenotip C4 virusa hepatitisa B prisutan je isključivo kod australijskih Aboridžina, što ukazuje na drevno porijeklo staro čak 50.000 godina.<ref>{{Cite journal|last=Davis|first=Jane|title=Molecular Epidemiology of Hepatitis B in the Indigenous People of Northern Australia|journal=Journal of Gastroenterology and Hepatology|year=2013|volume=2013 July|issue=7|pages=1234–41|doi=10.1111/jgh.12177|pmid=23432545|s2cid=5208526}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gerlich|first=Wolfram|title=Medical Virology of Hepatitis B: how it began and where we are now|journal=Virology Journal|year=2013|volume=2013, 10|page=239|doi=10.1186/1743-422X-10-239|pmid=23870415|pmc=3729363 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Paraskevis|first=Dimitrios|year=2013|title=Dating the Origin and Dispersal of Hepatitis B Virus Infection in Humans and Primates|journal=Hepatology|volume=2013|issue=3|pages=908–16|doi=10.1002/hep.26079|pmid=22987324|doi-access=|s2cid=25933906}}</ref> Međutim, analize drevnih HBV genoma sugeriraju da je najnoviji zajednički predak svih poznatih ljudskih HBV sojeva datiran na period između 20.000 i 12.000 godina,<ref name=":0"/> što ukazuje na novije porijeklo svih HBV genotipova. Pokazalo se da evolucija HBV kod ljudi odražava poznate događaje iz ljudske historije, kao što su prvo naseljavanje Amerike tokom kasnog pleistocena i neolitska tranzicija u Evropi.<ref name=":0"/> Studije drevne DNK također su pokazale da neki drevni sojevi virusa hepatitisa [[Soj (biologija)|sojevi]] još uvijek inficiraju ljude, dok su drugi sojevi izumrli.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Najraniji zapis o epidemiji uzrokovanoj virusom {{nowrap|hepatitis B}} napravio je Lurman 1885.<ref>{{cite journal | vauthors = Lurman A | title = Eine icterus epidemic | language = de | journal = Berl Klin Woschenschr | volume = 22 | pages = 20–3 | year = 1885 }}</ref> Izbijanje [[velike boginje|velikih boginja]] dogodilo se u [[Bremen]]u 1883, a 1.289 radnika brodogradilišta je [[vakcinacija|vakcinirano]] limfom od drugih ljudi. Nakon nekoliko sedmica, pa i do osam mjeseci kasnije, 191 od vakciniranih radnika obolio je od [[žutica|žutice]] i dijagnosticiran im je serumski hepatitis. Ostali radnici koji su bili inokulirani različitim serijama limfe ostali su zdravi. Lurmanov rad, koji se sada smatra klasičnim primjerom [[epidemiologija|epidemiološke]] studije, dokazao je da je kontaminirana limfa bila izvor epidemije. Kasnije su zabilježene brojne slične epidemije nakon uvođenja [[hipodermna igla|hipodermmih igala]] 1909. koje su korištene, i, što je još važnije, ponovo korištene, za davanje [[arsfenamin|salvarsana]] za liječenje [[sifilis]]a. Najveća zabilježena epidemija hepatitisa B bila je infekcija do 330.000 američkih vojnika tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Za epidemiju je odgovorna [[vakcina]] protiv žute groznice napravljena od kontaminiranog ljudskog krvnog seruma, a nakon primanja vakcina oko 50.000 vojnika razvilo je žuticu. Virus nije otkriven sve do 1966. kada je [[Baruch Blumberg]], tada radeći u [[Nacionalnim institutima za zdravlje]] (NIH), otkrio [[HBsAg|australijski antigen]] (kasnije poznat kao {{nowrap|hepatitis B}} površinski antigen, ili HBsAg) u krvi australijskih [[Aborisdžini|Aboridžina]].<ref name="pmid5930797">{{cite journal | vauthors = Alter HJ, Blumberg BS | title = Further studies on a "new" human isoprecipitin system (Australia antigen) | journal = Blood | volume = 27 | issue = 3 | pages = 297–309 | date = mart 1966 | pmid = 5930797 | doi = 10.1182/blood.V27.3.297.297| doi-access = free }}</ref> Iako se sumnjalo na virus još od istraživanja koje je objavio Frederick MacCallum 1947,<ref>{{cite journal | vauthors = MacCallum FO | title = Homologous serum hepatitis | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 6480| pages = 691–692| year = 1947 | doi = 10.1016/S0140-6736(47)90722-8 }}</ref> [[David Dane]] i drugi su otkrili virusnu česticu 1970. pomoću [[elektronski mikroskop|elektronske mikroskopije]].<ref name="pmid4190997">{{cite journal | vauthors = Dane DS, Cameron CH, Briggs M | title = Virus-like particles in serum of patients with Australia-antigen-associated hepatitis | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1970-04-04_1_7649/page/694 | journal = Lancet | volume = 1 | issue = 7649 | pages = 695–8 | date = april 1970 | pmid = 4190997 | doi = 10.1016/S0140-6736(70)90926-8 }}</ref> Godine 1971, FDA je izdala svoju prvu naredbu o provjeri zaliha krvi bankama krvi.<ref name=hepborg >{{cite web |url=https://www.hepb.org/prevention-and-diagnosis/vaccination/history-of-hepatitis-b-vaccine/ |title=Hepatitis B Vaccine History |author=<!--Not stated--> |website=Hepatitis B Foundation |access-date=8. 11. 2020}}</ref> Do početka 1980-ih [[genom]] virusa je sekvenciran,<ref>{{cite journal | vauthors = Galibert F, Mandart E, Fitoussi F, Tiollais P, Charnay P | title = Nucleotide sequence of the hepatitis B virus genome (subtype ayw) cloned in E. coli | journal = Nature | volume = 281 | issue = 5733 | pages = 646–50 | date = oktobar 1979 | pmid = 399327 | doi = 10.1038/281646a0 | bibcode = 1979Natur.281..646G | doi-access = free }}</ref> i prve vakcine su bile testirane.<ref name="pmid6108398">{{cite journal | vauthors = | title = Hepatitis B vaccine | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 8206 | pages = 1229–1230 | date = decembar 1980 | pmid = 6108398 | doi = 10.1016/S0140-6736(80)92484-8 | s2cid = 43614988 | url = https://www.semanticscholar.org/paper/eb4305eaeff8d03293fcd4d0907b63d904a61f68 }}</ref> ==Društvo i kultura== [[Svjetski dan hepatitisa]], koji se obilježava 28. jula, ima za cilj podizanje globalne svijesti o {{nowrap|hepatitisu B}} i [[hepatitisu C]], te podsticanje prevencije, dijagnoze i liječenja. Obilježavanje vodi Svjetski savez za hepatitis od 2007, a u maju 2010. dobio je globalnu podršku od [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]].<ref>{{cite web|title=Viral hepatitis | publisher = World Health Organization |url= http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/EB126/B126_R16-en.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110811014812/http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/EB126/B126_R16-en.pdf |archive-date=11. 8. 2011}}</ref> ==Također pogledajte== {{Portal|Medicina|Virusi}} *[[Zarazni uzroci raka]] *[[Onkovirus]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|978}} | ICD10={{ICD10|B|16||b|15}},<br />{{ICD10|B|18|0|b|15}}–{{ICD10|B|18|1|b|15}} | ICD9={{ICD9|070.2}}–{{ICD9|070.3}} | DiseasesDB=5765 | MedlinePlus=000279 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=992 | MeshID=D006509 | OMIM=610424 }} {{commons category|Hepatitis B}} {{refbegin}} *{{cite book|title=GUIDELINES FOR THE PREVENTION, CARE AND TREATMENT OF PERSONS WITH CHRONIC HEPATITIS B INFECTION|date=Mar 2015|publisher=World Health Organization|isbn=978924154905-9|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/154590/1/9789241549059_eng.pdf?ua=1&ua=1}} *{{cite web |title=''Hepatitis B virus'' |work=NCBI Taxonomy Browser |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=10407 |id=10407}} {{refend}} {{SPB i SPI}} {{Virusne bolesti}} {{good article}} {{Authority control}} [[Kategorija:Hepatitis B| ]] [[Kategorija:Spolno prenosive bolesti]] [[Kategorija:Virusom povezana kožna stanja]] [[Kategorija:Infektivni uzroci raka]] [[Kategorija:Članci o medicini na Wikipediji spremni za prevođenje]] [[Kategorija:Članci o zaraznim bolestima na Wikipediji spremni za prevođenje]] [[Kategorija:Bolesti koje se mogu spriječiti vakcinom]] [[Kategorija:Hepatitis|+B]] [[Kategorija:Virusni hepatitis]] ooik3rpj7uxjrr92up81zce4rf7dzef 0 524988 3925491 3925420 2026-09-18T20:33:30Z Nerko65 55647 3925491 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Ambrogio Lorenzetti | slika = 013 le vite, ambrogio lorenzetti.jpg | opis_slike = | datum_rođenja = oko 1290. | mjesto_rođenja = [[Siena]], [[Republika Siena]] | datum_smrti = 9. juni 1348. | mjesto_smrti = Siena | nacionalnost = | obrazovanje = | supružnik = | period = kasna [[gotika]], [[sijenska škola]] | vrsta_umjetnosti = slikarstvo | djela = "[[Alegorija učinaka dobre i loše vladavine]]", "[[Predstavljanje u hramu (Ambrogio Lorenzetti)|Predstavljanje u hramu]]" | utjecao = [[Bartolomeo Bulgarini]] | utjecali = [[Duccio di Buoninsegna|Duccio]], [[Giotto di Bondone|Giotto]], [[Simone Martini]], [[Giovanni Pisano]] | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Ambrogio Lorenzetti''' (oko 1290. – 1348.) bio je [[italija]]nski slikar iz perioda kasne [[Gotika|gotike]], aktivan između 1317. i 1348. Zajedno sa starijim bratom [[Pietro Lorenzetti|Pietrom]] uveo je dramatični emocionalizam, [[naturalizam]] i realizam u sijensku umjetnost koja je u to vrijeme ostvarila svoj najveći procvat. U svojoj umjetnosti i eksperimentima s trodimenzionalnim i prostornim aranžmanima, braća su nagovijestila [[Slikarstvo rane renesanse|umjetnost rane renesanse]]. Spada među najznačajnije predstavnike [[Sijenska škola|sijenske škole]], zajedno sa starijim bratom Pietrom, [[Duccio di Buoninsegna|Ducciom di Buoninsegnom]] i [[Simone Martini|Simoneom Martinijem]].<ref>{{Cite web|url= https://www.britannica.com/biography/Pietro-Lorenzetti|title= ''Pietro Lorenzetti, Italian Painter''|website= britannica.com|access-date= 7. 8. 2025}}</ref> == Historijski okvir == Prije smrti Simonea Martinija, u sijenskoj umjetnosti počelo je dolaziti do promjena. Nova strujanja u Italiji bila su previše jaka da bi je ignorisala čak i najkonzervativnija sijenska škola. Stari bizantijski ideali blijedili su, a iako ih se Siena pridržavala, mijenjala ih je i približila modernom italijanskom ukusu. Naturalizam, realizam, dramatičan emocionalizam zahtijevalo je tadašnje savremeno doba i Siena je morala popustiti pred novim zahtjevima. [[Aristokratija]] je bila manje cijenjena, a [[buržoazija]] je došla do izražaja. Doba "novog životnog stila" ("dolce stil nuovo") [[Dante Alighieri|Dantea]] popuštalo je dobu [[Giovanni Boccaccio|Boccacciovog]] "romana" ("novelle"). [[Italijanska umjetnost]] svih vrsta spustila se na manje uzvišenu razinu i u svom spuštanju postala humanizirana. Ova tendencija uočljiva je u kasnijem stilu Simonea Martinija, ali umjetnici koji su zaista izvršili revoluciju (u odnosu na raniju sijensku umjetnost) u Sieni bili su braća Pietro i Ambrogio Lorenzetti. Sijenska škola nije izgubila svoj [[Bizantijska umjetnost|bizantijski osjećaj]] ni za vrijeme 15. vijeka ([[Quattrocento|quattrocenta]]). a inovacije u slikarstvu koje su uvela braċa Lorenzetti sigurno su se činile epohalnim za građane Siene.<ref name="HOIP">''History of Italian Painting 1250 - 1800'', Frederick M. Godfrey, Taplinger Publishing Co., INC. New York 1965., Library of Congress Catalogue Card Number: 65-16699</ref> == Biografija i karijera == === Madona di Vico l'Abate === [[Datoteka:Lorenzetti Amb. madonna-and-child-1319г.jpg|thumb|200px|desno|"Madona s djetetom", Crkva Sant'Angelo di Vico l'Abate u blizini [[San Casciano u Val di Pesi|San Casciana u Val di Pesi]], provincija Firenca, 1319.]] Prvo potpisano djelo ovog umjetnika je "''Madona s djetetom''", urađeno za Crkvu Sant'Angelo di Vico l'Abate u blizini [[San Casciano u Val di Pesi|San Casciana u Val di Pesi]]. Urađeno je 1319. a sada je izloženo u [[Muzej San Casciano|Muzeju San Casciana]] i smatra se najranijim djelom koje se pripisuje Ambrogiju Lorenzettiju.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgallery.org.uk/artists/ambrogio-lorenzetti|title= ''Ambrogio Lorenzetti''|website= nationalgallery..org.uk|access-date= 11. 8. 2025}}</ref> Prikazuje sve komponente njegove umjetnosti: bizantijska umjetnost, plastičnost sijenskog [[duecento]] reljefa i dinamizam [[Giovanni Pisano|Giovannija Pisana]]. Slika posjeduje veliku monumentalnost, a iako je stil u potpunosti sijenski, dizajn ukazuje na veliku pažnju prema djelima firentinskih savremenika.<ref name= "AL">{{Cite web|url= https://www.wga.hu/html_m/l/lorenzet/ambrogio/governme/1abate.html|title= ''Ambrogio Lorenzetti''|website= wga.hu|access-date= 11. 8. 2025}}</ref> Slika na panelu potpuno se razlikuje od ranijeg djela "''Maestà''" (na istu temu "Madona s djetetom") Duccia di Buoninsegne, toliko da sugerira da za razliku od svog brata Pietra Lorenzettija i Simonea Martinija, Ambrogio se nije školovao u Ducciovoj radionici. Prisutnost ovog djela u selu blizu [[Firenca|Firence]] i kasniji dokazi da je Ambrogio živio u okolini ovog grada barem do 1332. također sugeriraju da je on, iako rodom iz Siene, dobio obuku bližu onoj [[Giotto di Bondone|Giotta]] i firentinskog kipara [[Arnolfo di Cambio|Arnolfa di Cambija]], što je vidljivo u čvrstoći figura. Udaljenost od slikarskog stila Giotta i njegovih sljedbenika ostaje znatna, što umjetnika još više udaljava od [[Firentinska škola|firentinske škole slikarstva]] i doprinosi pojavi zaista originalnih stilskih osobina u umjetnosti Ambrogia Lorenzettija od njegovih najranijih dana. U ovom djelu, crte lica Madone i djeteta nisu baš mekane, dok figure imaju statuarno i snažno prisustvo, odražavajući statue Arnolfa di Cambija. Prikaz Madone je frontalan, urađen na bizantijski način, te podsjeća na djela iz druge polovine 13. vijeka. Neki stručnjaci čak su iznijeli hipotezu da je mecena eksplicitno tražio od umjetnika da se pozove na stil tog vremena. Madonin ogrtač prikazan je u punoj boji i s malo detalja u naborima draperije. Lica imaju slab [[kjaroskuro]] (raspored sjene i svjetlosti na slici), a prijestolje je jednostavna, ugaona drvena stolica s geometrijskim ukrasima, ali je arhitektura svedena na minimum. To su vjerovatno bila početna stilska ograničenja mladog slikara koji će kasnije doživjeti veliku evoluciju. Već na ovom ranom panelu uočljivo je ono što će postati jedan od najvećih doprinosa Ambrogia Lorenzettija historiji umjetnosti, a to je njegov živopisni naturalizam u prikazivanju figura. Madonine ruke drže malog Isusa umjesto da ga okružuju. Njena desna ruka je nagnuta u odnosu na podlakticu, podupirući Isusovu desnu nogu. Prsti obje ruke nisu paralelni, već su raspoređeni kako bi bolje poduprli dijete. Kažiprst desne ruke se posebno ističe, s dotad neviđenim funkcionalnim naturalizmom. Dijete gleda svoju majku, a njegovi zglobovi i pogled na lijevo stopalo pokazuju dijete koje maše rukama i nogama kao pravo dojenče.<ref name="HOIP"/><ref>Chiara Frugoni, ''Pietro i Ambrogio Lorenzetti'', Firenza, 2010, {{ISBN| 88-7166-668-2}}</ref>. Djelo je restaurirano 1936. dok je okvir originalan.<ref name= "AL"/> Ova slika ima izuzetno vrijedan dvostruki značaj, ona dokazuje rani boravak Ambrogia u Firenci i pomiče datum izrade njegove najranije poznate slike za 12 godina.<ref>George Harold Edgell, ''A History of Sienese Painting'', Lincoln Mac Veagh, The Dial Press Inc. New York 1932. str. 124</ref> === Firenca, Siena === Godine od 1320. do 1332. predstavljaju najmaglovitiji period slikarevog umjetničkog života, budući da djela iz ovog perioda nemaju precizno određene datume izrade ili dokumentaciju. Međutim, čini se vjerovatnim da je slikar tokom ovog vremena djelovao na relaciji između Firence i Siene. Dokument datiran 1321. iz [[Državni arhiv Firence|Državnog arhiva Firence]], koji potvrđuje da je umjetnik napravio novčani dug kod izvjesnoa Mea di Lape. U svrhu naknade duga, umjetniku je u mjestu Nudo di Vermiglio zaplijenjen ogrtač "guarnacca", napravljen od visokokvalitetne tkanine od brokata, podstavljen krznom, koji je u to vrijeme predstavljao simbol bogatstva i visokog društvenog statusa. Drugi dokument svjedoči da je umjetnik od 1328. do 1330. bio član Ceha ljekara i apotekara (kojem su se u to vrijeme mogli pridružiti i slikari), a [[Lorenzo Ghiberti]] citira neke od njegovih freski u firentinskom augustinskom samostanu, vjerovatno oslikane između 1327. i 1332. Godine 1324. Lorenzetti je prodao mali komad zemlje kako bi kupio kuću u Sieni i platio pripadajuće poreze, a drugi dokument iz 1331. svjedoči o proviziji koju je Gradsko vijeće Siene ("[[Podestà]]") preko kolateralnog sudije isplatilo Lorenzettiju.<ref name="HOIP"/> [[Datoteka:Ambrogio Lorenzetti 021.jpg|thumb|200px| desno|"Madona s djetetom", pinakoteka [[Brera]], [[Milano]].]] Jedno od značajnih djela djela iz ovog perioda je "[[Madona s djetetom (Lorenzetti, Brera)|Madona s djetetom]]" (slika desno) za koje većina stručnjaka smatra da je urađeno 1320-1327, a danas se čuva u [[Pinakoteka|pinakoteci]] [[Brera]] u [[Milano|Milanu]]. Urađeno je tehnikom [[Tempera|tempere]] i zlata na drvu; umjetnik ga nije potpisao, a nema ni datuma izrade. Slika je vjerovatno bila središnji element [[poliptih]]a, kao u djelima [[Duccio di Buoninsegna|Duccia di Buoninsegne]] i drugih sijenskih slikara. Pripisivanje djela Ambrogiju Lorenzettiju prvi je predložio Guido Cagnola 1908. godine, isključivo na stilskim osnovama i od tada ovaj prijedlog prihvatili su svi kritičari.<ref name= "CF">Chiara Frugoni, ''Pietro e Ambrogio Lorenzetti'', Le Lettere, Firenca, 2010. {{ISBN|88-7166-668-2}}</ref> Vjerovatno namijenjeno privatnoj pobožnosti, ovo djelo primjer je vrlo istančanog ukusa i vješte tehnike izrade. Na zlatnoj podlozi dva velika oreola su označena finom, urezanom linijom; pravougaonost panela izmijenjena je motivom pletenog luka i cvijećem u gornjim uglovima. Dvije figure povezane su u sistemu valovitih ritmova i spiralnih pokreta. Šire se ili sužavaju sporim valovima u dubini. Nijedna bora ne narušava kompaktnu boju [[Slonovača|slonovače]] lica i duge, naizgled bez kostiju ruke Madone.<ref>{{Cite web|url= https://www.wga.hu/html_m/l/lorenzet/ambrogio/various/90madonn.html|title= ''Ambrogio orenzetti - Madonna and Child''|website= wga.hu|access-date= 7. 10. 2025}}</ref> Slika je pretrpjela oštećenja, tako da je vidljiva [[boja]] temeljnog sloja tokom pripreme, a to se posebno odnosi na lice Madone. Iako oštećena, "Madona s djetetom" iz pinakoteke Brera predstavlja jedno od [[Remek-djelo|remek-djela]] italijanskog slikarstva iz prve polovine 14. vijeka.<ref>{{Cite web|url= https://pinacotecabrera.org/en/collezioni/collezione-on-line/madonna-and-child-10/|title= ''Madonna and Child''|website= pinacotecabrera.org|access-date= 2. 10. 2025}}</ref> Ambrogio Lorenzetti je između 1320-22 samostalno ili zajedno s bratom Pietrom naslikao seriju raspeća (pogledati galeriju), koja se danas čuvaju u nekim od uglednih svjetskih muzeja i privatnih kolekcija. Neki naučnici ovim godinama pripisuju "''Blumenthalovu Madonu''" (pogledati galeriju) iz [[Metropolitan (muzej)|Metropolitan muzeja]] u New Yorku, "Madonu del Latte" iz augustinskog Manastira svetog Spasitelja u Leccetu i koja je danas nalazi izložena u Dijecezanskom muzeju u Sijeni, "''Raspeće''" iz crkve Svete Lucije u blizini [[Montenero, Grosseto|Montenera]] i Svetu Luciju u blizini [[Castel del Piano|Castel del Piana]]. Međutim, konsenzus o datiranju navedenih djela daleko je od jednoglasnog među naučnicima, ostavljajući velike nesigurnosti po pitanju datuma njihove izrade. Djelo o kojem postoji najveći konsenzus odnosi se na "''Raspeće''" (pogledati galeriju) iz Crkve San Niccolò al Carmine u Sieni (danas izloženom u Nacionalnoj umjetničkoj galeriji istog grada) oko kojeg se dvije trećine naučnika slaže da je naslikana između 1324. i 1331. Ovaj konsenzus zasnovan je prije svega zato što iz istih godina potječe i oltarna slika "Karmelićanski poliptih" njegovog brata Pietra (pogledati sekciju Karmelićanski poliptih na stranici o Pietru Lorenzettiju), s kojim je Ambrogio uvijek slikao rame uz rame unutar granica grada Siene. Djelo je znatne veličine i odlikuje se čvrstom i robusnom glomaznošću tipičnom za toskansku školu, ali pokazuje karakterizaciju lica, glave i ukrasa tipične za sijenski manir, najavljujući zrelost slikara.<ref name= "CF"/> [[Datoteka:Ambrogio Lorenzetti, San Ludovico di Tolosa si congeda da papa Bonifacio VIII, 1336-37 circa, dalla sala capitolare, 00 (2).jpg|thumb|150px|desno|"''Papa Bonifacije VIII prima svetog Luja od Tuluza kao početnika''"]] U tom vremenskom periodu Ambrogio je otprilike 1324-27 naslikao fresku "''Papa Bonifacije VIII prima svetog Luja od Tuluza''" u kojoj je veoma primjetan utjecaj slikarskog stila Giottoa di Bondonea. Ova freska predstavlja jednu od četiri glavne scene u Bazilici svetog Franje u Sieni u kojoj se sveti Luj od Tuluza odriče kraljevske krune pred papom Bonifacijem VIII, i živopisno prikazuje svečevo simbolično odricanje od svoje krune u službi Crkve.<ref>{{Cite web|url= https://www.wga.hu/html_m/l/lorenzet/ambrogio/various/2chapte2.html|title= '' "''Pope Boniface VIII receiving St Louis of Toulouse as a Novice''"''|website= wga.hu|access-date= 16. 9. 2026}}</ref> Freska je djelimično oštećena, a boja je sačuvana samo u gornje dvije trećine ovog djela, u kojem je umjetnik pokazao vrhunsku vještinu organizovanja dizajna uz vrhunsko ovladavanje prozračnim prostorom. On je sa lijepim dramatičnim prizvukom u svoju kompoziciju uvrstio snažno karakterističan prikaz [[Robert, kralj Napulja|Roberta Anžuvinskog]], kralja koji nosi odbačenu krunu svog brata, a njegov namršteni izraz lica odaje njegovu zbunjenost dok razmišlja o svečanom obredu odricanja.<ref name="DIP">''The Dawn of Italian Painting 1250-1400'', Alastair Smart, Cornell University Press, Ithaca, New York, str. 104 {{ISBN|0-8014-1124-6}}</ref> [[Datoteka:Ambrogio Lorenzetti - san procolo.jpg|thumb|200px|lijevo|"Triptih svetog Prokule", visina 57 cm; širina 171 cm, Uffizzi Galerija, približno 1332.]] U firentinskoj [[Crkva svetog Prokule|Crkvi svetog Prokule]] nalazi se "''Triptih svetog Prokule''" datiran 1332., a mnogi svjedoci su tokom stoljeća pročitali potpis umjetnika i datum koji je dodao (1332.), koji su sada izgubljeni. Triptih, nedavno ponovo sastavljen u Galeriji Uffizi u Firenci, prikazuje Madonu s djetetom između svetog Nikole (lijevo) i Prokula (desno). Iznad tri panela, vrhovi prikazuju Isusa Otkupitelja (u sredini) i svetog Ivana Evanđelistu (lijevo) i Ivana Krstitelja (desno). U poređenju s djelom "Madona di Vico l'Abate iz 1319., Ambrogio Lorenzetti je napravio ogromni napredak u volumetrijskom prikazu likova, u profinjenosti figura, u korištenju [[kjaroskuro]] modulacija, u izraženom profiliranju likova, u bogatoj dekoraciji, sada očito bližoj onima iz Giottove škole. Držanje figura je i dalje kruto i djeluju ukočeno, što ih razlikuje od Giottovih figura iz ranih 1330-ih (naprimjer, savremeni "''Bolonjski poliptih''") ili čak od onih Simonea Martinija ili [[Lippo Memmi|Lippa Memmija]] (naprimjer, sačuvana panelna ploča od Lippa Memmija u Kansas Citiju). Upravo je humanost odnosa između svete Marije i djeteta ono što razlikuje ovo djelo. Na ovoj slici, mali Isus gleda svoju majku širom otvorenih očiju i poluotvorenih usta, stvarajući izraz tipičan za novorođenče. Marija mu uzvraća pogled i pruža djetetu spokojan i umirujući izraz, pružajući desnu ruku za igru. Marijina lijeva ruka, međutim, ima tipičan "Lorenzettijev" aranžman s raširenim prstima, naglašavajući energiju njenog stiska. Također, u istoj crkvi nalazile su se četiri panelne ploče naslikane otprilike iste (1332.) godine, na kojima su prikazane "[[Epizode iz života svetog Nikole (Ambrogio Lorenzetti)|Epizode iz života svetog Nikole]]", danas izložene u Uffiziju. Paneli otkrivaju umjetnikov izvanredan narativni dar i njegovu vještinu u stvaranju složenih arhitektonskih scena, čak izbjegavajući neprirodnu konvenciju probijanja zidova kako bi se otkrilo šta se dešava u prostorijama. Naprimjer, u sceni svetog Nikole koji oživljava dijete koje je zadavio [[đavo]], dijete-protagonist prikazano je četiri puta u četiri uzastopna trenutka, a svaki se odvija na dva sprata zgrade: prizemlje je otvoreno lukom, dok je gornji sprat vidljiv kroz lođu. Nadalje, u ovim scenama, zlatna pozadina gotovo je u potpunosti izostavljena, a arhitektura zauzima gotovo cijelu pozadinu.<ref>''Gallerie degli Uffizi, Gli Uffizi: Catalogo generale'', Firenze, Centro Di, 1980 [1979], {{ISBN|88-7038-021-1}}</ref> === Povratak u Sienu === Približno 1335. Ambrogio Lorenzetti se vratio u Sienu. Godine 1649. dominikanski teolog [[Isidoro Ugurgeri Azzolini]] izvijestio je da je vidio potpise Ambrogia Lorenzettija i njegovog brata Pietra na tada propadajućim freskama u bolnici Santa Maria della Scala, zajedno s datumom (1335). Ove freske su sada izgubljene. Lorenzo Ghiberti također spominje freske Pietra i Ambrogia Lorenzettija u klaustru i kapitulu Crkve svetog Franje u Sieni, freske od kojih je danas ostalo samo nekoliko scena i koje potječu iz 1336. Zajedničko prisustvo njegovog brata Pietra u ovim sijenskim fresko ciklusima sugerira da je Ambrogio Lorenzetti uspio dobiti narudžbe u svom rodnom gradu zahvaljujući svom bratu, koji je sigurno uživao više poštovanja nego on tokom tih godina. == Galerija == <gallery> Datoteka:Ambrogio Lorenzetti Madonna mit dem Kinde.tif|"''Madona s djetetom''", dimenzije 85&nbsp;cm x 58&nbsp;cm, Muzej likovne umjetnosti u Budimpešti 1319 - 1348 Datoteka:Ambrogio lorenzetti, crocifissione, 1320-22 ca.jpg|"''Raspeće''", Sallini kolekcija, 1320-22 Datoteka:Pietro e ambrogio lorenzetti (e bottega), calvario, 01.jpg|"''Kalvarija''", dimenzije 52&nbsp;cm x 22&nbsp;cm, [[Musée du Petit Palais, Avignon]], 1320-22, Ambrogio i Pietro Lorenzetti Datoteka:Pietro lorenzetti con ambrogio, crocifissione, 1320-30 ca. (pesanti ridipinture del xix sec).jpg|"''Raspeće''", [[Muzej Stibbert]], 1320-22, Pietro i Ambrogio Lorenzetti Datoteka:Ambrogio lorenzetti, san michele vittorioso sul demonio, vetrata, 1325-30 ca. (siena, palazzo pubblico).jpg|"''Sveti Mihajlo pobjeđuje demona''", [[vitraj]], [[Palazzo Pubblico (Siena)|Palazzo Pubblico]], Siena, 1325 - 1330 Datoteka:Ambrogio Lorenzetti - Saint Elizabeth of Hungary - P15n10 - Isabella Stewart Gardner Museum.jpg|"''Sveta Elizabeta Mađarska''", dimenzije 36,5&nbsp;cm - 25&nbsp;cm, [[Isabella Stewart Gardner Muzej]], [[Boston]], 1319 - 1347 Datoteka:Madonna and Child MET ep41.190.26.bw.R.jpg|"''Blumenthal Madona''", tempera na drvu sa pozlaćenom pozadinom, dimenzije 94&nbsp;cm - 56,2&nbsp;cm, [[Metropolitan (muzej)|Metropolitan muzej]], 1319 - 1347 Datoteka:Ambrogio Lorenzetti, Crocifisso del Carmine di Siena, Post-restoration.jpg|"''Raspeće''", Srkva San Niccolò del Carmine, Nacionalna pinakoteka, Siena, visina 266&nbsp;cm, 1324-1331 </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://cavallinitoveronese.co.uk/general/view_artist/13, "Cavallini to Veronese"] {{Commons category|Ambrogio Lorenzetti}} [[Kategorija:Rođeni 1290.]] [[Kategorija:Umrli 1348.]] [[Kategorija:Biografije, Siena]] [[Kategorija:Italijanski slikari]] [[Kategorija:Slikari gotike]] odaseqcifwvd7fdgusx0yfdtyspiizf 0 525812 3925508 3896450 2026-09-19T02:20:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925508 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Darko Mitrović | slika = Darko_Mitrovic_trener.jpg | opis_slike = Darko Mitrović, 2024. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1985|7|18}} | mjesto_rođenja = [[Foča]], [[SFR Jugoslavija]] | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = Fudbalski trener, bivši fudbaler | poznat_po = Trenerski rad u [[Sloboda Tuzla]], Al-Jubail, Al-Wehdat }} '''Darko Mitrović''' (rođen 18. jula 1985. u [[Foča|Foči]]) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] fudbalski trener i bivši profesionalni [[fudbaler]]. Nakon završetka igračke karijere, započeo je trenersku karijeru u domaćim i međunarodnim klubovima. == Igračka karijera == Mitrović je tokom igračke karijere nastupao za klubove u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], uključujući: * [[FK Mladost Rogatica]] * [[FK Glasinac 1936]] * [[FK Drina Višegrad]] * [[FK Sutjeska Foča]] * [[OFK Gradina Srebrenik]] * [[NK Čelik]] * [[FK Slavija]]<ref>https://sportsport.ba/fudbal/darko-mitrovic-potpisao-za-slaviju/108578</ref> * [[FK Sloboda Tuzla]] * [[FK Sloboda Novi Grad]] * [[FK Mladost Velika Obarska]] Karijeru je završio 2015. == Trenerska karijera == === Sloboda Tuzla === U julu 2023, imenovan je za pomoćnog trenera u stručnom štabu [[FK Sloboda Tuzla]] pod vodstvom [[Zlatan Nalić|Zlatana Nalića]].<ref>{{Cite web |url=https://tvarenasport.ba/wwin-liga-bih/nalic-dobio-novog-pomocnika-u-strucnom-stabu-slobode/ |title=Arhivirana kopija |access-date=3. 9. 2025 |archive-date=15. 9. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915164200/https://tvarenasport.ba/wwin-liga-bih/nalic-dobio-novog-pomocnika-u-strucnom-stabu-slobode/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://sportske.ba/clanak/darko-mitrovic-uz-nalica-za-bolju-buducnost-slobode/</ref> Tokom sezone 2023/24, aktivno je učestvovao u vođenju ekipe u [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2009/2010.|Prvoj ligi Federacije BiH]], gdje je Sloboda dominantno osvojila šampionsku titulu i izborila povratak u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligu BiH]]. Tim je pod stručnim vodstvom ostvario uspjeh, oborivši niz klupskih rekorda: 10 uzastopnih pobjeda, 17 uzastopnih utakmica bez poraza, 17 utakmica bez primljenog gola, te impresivnih 23 pobjede u sezoni.<ref>{{Cite web |url=https://tvarenasport.ba/wwin-liga-bih/mitrovic-znate-sta-se-desava-momci-su-poljuljani/ |title=Arhivirana kopija |access-date=3. 9. 2025 |archive-date=6. 8. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806083607/https://tvarenasport.ba/wwin-liga-bih/mitrovic-znate-sta-se-desava-momci-su-poljuljani/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://sportsport.ba/fudbal/sloboda-stupcanica-press/458598</ref><ref>https://sportdc.net/n/151365/mitrovic-rad-sa-mladima-je-zadovoljstvo-ali-i-obaveza</ref> === Inostrani angažmani === Nakon uspjeha u FK Sloboda Tuzla, Mitrović je 2024. prešao na međunarodnu scenu. U novembru 2024. pridružio se klubu Al-Jubail u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]] kao pomoćni trener, gdje je radio uz trenera [[Darko Nestorović|Darka Nestorovića]].<ref>https://ntv.ba/mitrovic-sa-tom-cat-arene-seli-na-bliski-istok/</ref> U septembru 2025, zajedno s Nestorovićem, potpisuje za [[Al-Wehdat SC]] iz [[Jordan]]a, jedan od najpoznatih i najtrofejnih klubova u zemlji. == Reference == {{Refspisak}} == Također pogledajte == * [[FK Sloboda Tuzla]] * [[FK Slavija Istočno Sarajevo]] * [[Al-Jubail Club]] * [[Al-Wehdat SC]] * [[Darko Nestorović]] == Eksterni linkovi == * [https://www.transfermarkt.com/darko-mitrovic/profil/trainer/106933 Transfermarkt profil Darka Mitrovića] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mitrović, Darko }} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Foča]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački treneri]] [[Kategorija:Nogometaši FK Mladost Rogatica]] [[Kategorija:Nogometaši FK Sutjeska Foča]] [[Kategorija:Nogometaši OFK Gradina Srebrenik]] [[Kategorija:Nogometaši Slavije]] [[Kategorija:Nogometaši Čelika]] [[Kategorija:Nogometaši Slobode (Tuzla)]] [[Kategorija:Nogometaši FK Sloboda Novi Grad]] [[Kategorija:Nogometaši FK Mladost Velika Obarska]] i6zi6q3giis7rvwoi3yenxe1gck8tjx 0 532827 3925479 3896111 2026-09-18T14:20:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925479 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Amar Memić | slika = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|2001|01|20}} | rodnigrad = [[Sarajevo]] | rodnadržava = [[Bosna i Hercegovina]] | visina = 176&nbsp;cm | nadimak = | pozicija = [[Krilo]] | omladinskipogoni = [[Rudar Breza]], [[Radnik Hadžići]] | omladinskegodine = | trenutniklub = [[FC Viktoria Plzeň]] | brojnadresu = 99 | godine1 = 2020–2021. | klubovi1 = [[Radnik Hadžići|Radnik]] | nastupi(golovi)1 = 27 (5) | godine2 = 2021–2022. | klubovi2 = [[NK Bravo|Bravo]] | nastupi(golovi)2 = 32 (1) | godine3 = 2022–2024. | klubovi3 = [[MFK Karviná|Karviná]] | nastupi(golovi)3 = 75 (16) | godine4 = 2025– | klubovi4 = [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] | nastupi(golovi)4 = 40 (6) | reprezentacija = Da | nacionalnegodine1 = 2021–2022. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Bosne Hercegovine U-21|Bosna i Hercegovina U21]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 5 (1) | nacionalnegodine2 = 2025. | nacionalneekipe2 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 11 (1) | zadnjiuređaj = 1. april 2026. }} '''Amar Memić''' (rođen 20. januara 2001) bosanskohercegovački je profesionalni fudbaler koji igra na krilnoj poziciji za češkog prvoligaša, [[FC Viktoria Plzeň|Viktoriju Plzeň]], te za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačku fudbalsku reprezentaciju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija/igraci-a-reprezentacije/|title=Igrači "A" reprezentacije|website=www.nfsbih.ba|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fcviktoria.cz/eng/clanek.asp?id=54648|title=Amar Memić extends contract until 2029|last=|first=|last2=|website=FC Viktoria Plzeň|language=cs|access-date=1. 4. 2026|last3=Kuba|first3=Coding Michal|last4=Kuba|first4=}}</ref> Memić je profesionalnu karijeru započeo u [[FK Radnik Hadžići|Radniku iz Hadžića]], prije nego što se pridružio [[NK Bravo|ljubljanskom Bravu]] 2021. Naredne godine prešao je u [[MFK Karviná|Karvinu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.fcviktoria.cz/eng/clanek.asp?id=54433|title=The Christmas Party is not over! Amar Memic is coming to Victoria|last=|first=|last2=|website=FC Viktoria Plzeň|language=cs|access-date=1. 4. 2026|last3=|first3=|last4=|first4=}}</ref> Godine 2025. potpisao je za Viktoriju Plzeň.<ref>{{Cite web|url=https://tvarenasport.ba/fudbal/bh-fudbaler-potpisao-za-cesku-viktoriju-plzen/|title=Bh. fudbaler potpisao za češku Viktoriju Plzen|last=|first=|date=27. 12. 2024|website=Arena Sport|language=|access-date=1. 4. 2026|archive-date=18. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518022116/https://tvarenasport.ba/fudbal/bh-fudbaler-potpisao-za-cesku-viktoriju-plzen/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/sport/fudbal/ino-fudbal/amar-memic-potpisao-do-2029-godine-u-klubu-prezadovoljni-1108087/|title=Amar Memić potpisao do 2029, u klubu prezadovoljni|last=|date=23. 1. 2026|website=Oslobođenje|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Bivši mladi reprezentativac Bosne i Hercegovine, Memić je debitovao za seniorsku ekipu 2025, skupivši ukupno 11 nastupa.<ref>Amar Memić je skupio ukupno 11 nastupa za fudbalsku A-reprezentaciju Bosne i Hercegovine, zaključno sa 31. 3. 2026. (zadnja utakmica protiv reprezentacije Italije).</ref> == Klupska karijera == === Rana karijera === Prve fudbalske korake Memić je napravio u Rudaru iz [[Breza (općina)|Breze]] gdje je i odrastao.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/novi-zmaj-pogledajte-golcinu-memica-u-dresu-nizeligasa-prije-8-godina-video/|title=Novi Zmaj: Pogledajte golčinu Memića u dresu niželigaša prije 8 godina (VIDEO)|date=23. 5. 2025|website=N1 info|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Kasnije je prošao omladinski pogon Radnika iz Hadžića. Profesionalni debi upisao je protiv ekipe Travnika, 8. avgusta 2020, kao devetnaestogodišnjak. Dana 6. septembra iste godine postigao je svoj prvi pogodak u pobjedi nad ekipom [[Igman Konjic|konjičkog Igmana]]. U julu 2021. potpisao je za slovenački klub Bravo,<ref>NK Bravo (21. 7. 2021), [https://www.youtube.com/watch?v=GALBXpMyFM8 Amar Memić nov napadalec NK Bravo], pristupljeno 1. 4. 2026.</ref> da bi se godinu dana kasnije, u avgustu 2022. pridružio češkoj ekipi MFK Karviná. Početkom 2025. prešao je u Viktoriju iz Plzeňa. == Internacionalna karijera == Memić je bio dugogodišnji član [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-21|U-21 reprezentacije Bosne i Hercegovine]]. U martu 2025. dobio je prvi poziv za seniorsku reprezentaciju, za kvalifikacije za [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo 2026]]. protiv [[Nogometna reprezentacija Rumunije|Rumunije]] i [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipra]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/memic-nevjerovatan-je-osjecaj-naci-se-na-spisku-selektora-i-biti-ovdje-s-reprezentativcima/250318167|title=Memić: Nevjerovatan je osjećaj naći se na spisku selektora i biti ovdje s reprezentativcima|website=Klix.ba|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Debitovao je protiv Rumunije 21. marta, kada je u 62. minuti ušao umjesto [[Armin Gigović|Armina Gigovića]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044163--romania-vs-bosnia-and-herzegovina/|title=Romania-Bosnia and Herzegovina {{!}} European Qualifiers 2026|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=}}</ref> Dana 12. oktobra, u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Malte|Malte]], Memić je postigao svoj prvi gol za seniorsku reprezentaciju.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/ubjedljiva-pobjeda-bih-na-malti-prvijenaci-memica-i-tabakovica-fotovideo/|title=Ubjedljiva pobjeda BiH na Malti: Prvijenci Memića, Tabakovića i Omerovića (FOTO/VIDEO)|date=12. 10. 2025|website=N1 info|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Nastupio je i u finalnoj utakmici baraža između Bosne i Hercegovine i [[Nogometna reprezentacija Italije|Italije]], odigranoj 31. marta 2026. U 41. minuti utakmice, kontranapad BiH nedozvoljenim startom nad Memićem prekinuo je [[Alessandro Bastoni]], koji je zbog toga isključen crvenim kartonom.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/sport/nogomet/1032898/video-memic-kao-brzi-voz-prosao-bastonija-italijan-dobio-direktan-crveni-karton|title=Video / Memić kao brzi voz prošao Bastonija, Italijan dobio direktan crveni karton|date=31. 3. 2026|website=Dnevni avaz|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Memić je kasnije tokom meča zbog povrede zamijenjen u 71. minuti susreta, a nakon uspješnijeg izvođenja jedanaesteraca, reprezentacija BiH ostvarila je plasman na Svjetsko prvenstvo.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/ovo-je-historija-ovo-je-bosna-i-hercegovina-pogledajte-penale-iz-zenice-video/|title=Ovo je historija! Ovo je Bosna i Hercegovina! Pogledajte penale iz Zenice (VIDEO)|date=31. 3. 2026|website=N1 info|language=|access-date=1. 4. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Memić, Amar}} [[Kategorija:Rođeni 2001.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Breza]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] svkfjkwrryb20xlsnowzxf3zl3rujo7 0 535951 3925481 3922120 2026-09-18T14:31:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925481 wikitext text/x-wiki {{Kurzivan naslov}} {{Infokutija časopis | naziv = American Psychologist | datoteka = American Psychologist.gif | veličina slike = | opis slike = Naslovnica časopisa ''American Psychologist'' | glavni urednik = Harris Cooper | učestalost = 9 puta godišnje | tiraž = | kategorije = [[Psihologija]] | cijena = | izdavač = [[Američko psihološko udruženje]] | osnivanje = 1946. | prvo izdanje = 1946. | datum najnovijeg izdanja = | broj najnovijeg izdanja = | zemlja = Sjedinjene Američke Države | jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | web = [http://www.apa.org/pubs/journals/amp/index.aspx apa.org/pubs/journals/amp] | logo = }} '''''American Psychologist''''' je [[Recenzija|recenzirani]] [[naučni časopis]] koji izdaje [[Američko psihološko udruženje]] (APA). Časopis objavljuje članke od šireg značaja za [[psiholog]]e, uključujući originalne naučne radove, pregledne članke i druge priloge iz oblasti psihološke nauke, stručne prakse, obrazovanja i oblikovanja javnih politika. Povremeno objavljuje i tematske brojeve posvećene značajnim pitanjima iz različitih oblasti [[Psihologija|psihologije]].<ref name="Kazak_2016_OpeningEditorial">{{cite journal |last=Kazak |first=Anne E. |date=2016 |title=Opening editorial 2016: Changes in scope and structure |journal=American Psychologist |volume=71 |issue=1 |pages=1–2 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26766761/ |doi=10.1037/a0039995 |pmid=26766761 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Glavni urednik|Glavni i odgovorni urednik]] časopisa je Harris Cooper s [[Univerzitet Duke|Univerziteta Duke]].<ref name="APA_AmericanPsychologist">{{cite web |title=American Psychologist |website=American Psychological Association (APA) |url=https://www.apa.org/pubs/journals/amp |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_TOP_Guidelines_2021">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/resources/top-guidelines-interview |title=What are the TOP Guidelines and why are they important? |website=American Psychological Association (APA) |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Transparency_Openness_2026">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/resources/transparency-openness-promotion |title=Transparency and Openness Promotion |website=American Psychological Association (APA) |publisher=American Psychological Association |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema izvještaju ''[[Journal Citation Reports]]'', [[faktor utjecaja]] časopisa za 2024. iznosio je 6,6, dok je petogodišnji faktor utjecaja iznosio 12,0.<ref name="WoS_JCR_AmericanPsychologist_2025">{{cite web |url=https://wos-journal.info/journalid/11657 |title=American Psychologist - Impact Factor, Quartile, Ranking |website=Web of Science Journal Info |access-date=14. 7. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="APA_AmericanPsychologist_About_2026">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/amp/about |title=About American Psychologist |website=American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Sažimanje i indeksiranje == Radovi iz časopisa se sažimaju i indeksiraju u sljedećim bazama podataka: {{columns-list| * [[ATLA Religion Database]]<ref name="Atla_Title_Lists_2026">{{cite web |url=https://www.atla.com/research/title-lists/ |title=Atla Products Title Lists |website=Atla |publisher=American Theological Library Association |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[CINAHL]]<ref name="EBSCO_About_2026">{{cite web |url=https://about.ebsco.com/ |title=Reliable information for all kinds of research |website=EBSCO |publisher=EBSCO Information Services |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[Current Contents]]/Social and Behavioral Sciences<ref name="Clarivate_MJL_2026">{{cite web |url=https://mjl.clarivate.com/home |title=Browse, search, and explore journals indexed in the Web of Science |website=Master Journal List |publisher=Clarivate |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[EBSCO Information Services|EBSCO baze podataka]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026">{{cite web |url=https://miar.ub.edu/issn/0003-066X |title=American Psychologist |website=MIAR: Information Matrix for the Analysis of Journals |publisher=University of Barcelona |access-date=14. 7. 2026 |language=en |archive-date=4. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504202753/https://miar.ub.edu/issn/0003-066X |url-status=dead }}</ref> * [[Embase]]<ref name="Elsevier_Embase_2026">{{cite web |url=https://www.elsevier.com/products/embase |title=Embase — The biomedical research database now available with AI search |website=Elsevier |publisher=Elsevier |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[Index Medicus]]/[[MEDLINE]]/[[PubMed]]<ref name="NLM_Catalog_AmericanPsychologist_2026">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/0370521 |title=The American psychologist |website=NLM Catalog |publisher=National Center for Biotechnology Information (NCBI) |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[International Bibliography of Periodical Literature]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026" /> * [[International Bibliography of the Social Sciences]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026" /> * [[Modern Language Association Database]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026" /> * [[PASCAL (baza podataka)|PASCAL]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026" /> * [[ProQuest|ProQuest baze podataka]]<ref name="MIAR_AmericanPsychologist_2026" /> * [[PsycINFO]]<ref name="APA_PsycInfo_Coverage_2026">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo/coverage |title=APA PsycInfo Journal Coverage List |website=American Psychological Association (APA) |publisher=American Psychological Association |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[Social Sciences Citation Index]]<ref name="Clarivate_MJL_2026" /> * [[Scopus]]<ref name="Scopus_AmericanPsychologist_2026">{{cite web |url=https://www.scopus.com/sourceid/29492 |title=American Psychologist |website=Scopus |publisher=Elsevier |access-date=14. 7. 2026 |language=en}}</ref> }} == Također pogledajte == * ''[[Developmental Psychology (časopis)|Developmental Psychology]]'' * ''[[Journal of Abnormal Psychology]]'' * ''[[Journal of Experimental Psychology]]'' * ''[[Journal of Personality and Social Psychology]]'' == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Official website|http://www.apa.org/pubs/journals/amp/index.aspx}} [[Kategorija:Naučni časopisi osnovani 1946.]] [[Kategorija:Časopisi Američkog psihološkog udruženja]] [[Kategorija:Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija:Časopisi iz oblasti psihologije]] [[Kategorija:Časopisi koji izlaze devet puta godišnje]] qxdtdnh3onh1nr0j2nxucwhvjfrg12o 0 536134 3925523 3914078 2026-09-19T11:21:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3925523 wikitext text/x-wiki {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Glazgovska skala kome |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = MeshID |podaci1 = D015600 |zaglavlje2 = |oznaka2 = LOINC |podaci2 = 35088-4 |ispodstil = |ispod = }} [[Datoteka:Glasgowska skala kome - bs.png|mini|desno|300px|Prikaz bodovanja na Glazgovskoj skale kome (GCS)]] '''Glazgovska skala [[Koma|kome]]''' ('''GCS''')<ref name="Teasdale">{{cite journal |last1=Teasdale |first1=Graham |last2=Jennett |first2=Bryan |date=1974 |title=Assessment of coma and impaired consciousness: A practical scale |journal=The Lancet |volume=304 |issue=7872 |pages=81–84 |doi=10.1016/s0140-6736(74)91639-0 |pmid=4136544 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(74)91639-0/abstract |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> klinički je dijagnostički alat koji se široko primjenjuje od 1970-ih za procjenu stanja svijesti pacijenta. Iako je u početku prvenstveno korišten kod pacijenata s traumatskim povredama mozga, njegova primjena proširena je na procjenu [[svijest]]i u širokom rasponu kliničkih stanja, [[bolest]]i i [[povreda]].<ref name="Vincent_2016">{{cite book |last1=Vincent |first1=Jean-Louis |last2=Abraham |first2=Edward |last3=Kochanek |first3=Patrick |last4=Moore |first4=Frederick A. |last5=Fink |first5=Mitchell P. |title=Textbook of Critical Care |edition=7th |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2016 |isbn=978-0323461061 |url=https://books.google.hr/books/about/Textbook_of_Critical_Care_E_Book.html?id=I3SYDQAAQBAJ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Rezultat na GCS-u određuje se na osnovu tri komponente: otvaranja očiju, verbalnog odgovora (npr. govora) i motoričkog odgovora (npr. svrhovitih pokreta tijela). Ukupan broj bodova može iznositi od najmanje 3, što označava potpuno odsustvo odgovora i povezano je sa stanjem kome, do najviše 15 bodova, što ukazuje na potpuno budnog, svjesnog i komunikativnog pacijenta. Početni GCS rezultat koristi se za usmjeravanje hitnog medicinskog zbrinjavanja nakon [[traumatska povreda mozga|traumatske povrede mozga]] (npr. nakon saobraćajne nesreće), dok se rezultat nakon liječenja koristi za praćenje stanja hospitaliziranih pacijenata i procjenu njihovog oporavka. Ne preporučuje se korištenje ukupnog GCS rezultata kao jedinog pokazatelja za predviđanje ishoda liječenja pacijenta.<ref name="Schey_2025">{{cite journal |last1=Schey |first1=Jaime E. |last2=Schoch |first2=Monica |last3=Kerr |first3=Debra |date=2025 |title=The Predictive Validity of the Full Outline of UnResponsiveness Score Compared to the Glasgow Coma Scale in the Intensive Care Unit: A Systematic Review |journal=Neurocritical Care |volume=43 |issue=2 |pages=645–658 |doi=10.1007/s12028-024-02150-8 |issn=1541-6933 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12028-024-02150-8 |doi-access=free |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Bodovanje == Glazgovska skala kome primjenjuje se kod osoba starijih od dvije godine i sastoji se od procjene tri vrste odgovora: otvaranja [[oko|očiju]], [[govor|verbalnog]] odgovora i [[Motorika|motoričkog]] odgovora. Bodovne vrijednosti za svaki od ovih odgovora prikazane su u tabeli ispod. {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Glazgovska skala kome<ref name="Teasdale_1976_Assessment">{{cite journal |last1=Teasdale |first1=Graham |last2=Jennett |first2=Bryan |year=1976 |title=Assessment and prognosis of coma after head injury |journal=Acta Neurochirurgica |volume=34 |issue=1–4 |pages=45–55 |doi=10.1007/BF01405862 |pmid=961490 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/961490/ |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> !width=120|Test !Nije moguće testirati (NT): Primjeri ! width=12% | 1 ! width=12% | 2 ! width=12% | 3 ! width=12% | 4 ! width=12% | 5 ! width=12% | 6 |- ! Otvaranje očiju <br />(očni odgovor) | Teška povreda očiju, [[Enukleacija oka|enukleacija]] | Ne otvara oči | Otvara oči na bolni nadražaj{{efn|Periferni bolni podražaj, kao što je pritisak na područje [[Lunula|lunule]] čovjekovog [[Nokti|nokta]], efikasniji je od centralnog podražaja poput pritiska na trapezijasti mišić, jer ovaj drugi ima tendenciju da natjera pacijenta da zatvori oči i zgrči lice.<ref name="Iankova_2006_GCS">{{cite journal |last=Iankova |first=Andriana |date=2006 |title=The Glasgow Coma Scale: clinical application in emergency departments |journal=Emergency Nurse |volume=14 |issue=8 |pages=30–35 |doi=10.7748/en2006.12.14.8.30.c4221 |pmid=17212177 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17212177/ |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} | Otvara oči na verbalni poziv | Spontano otvara oči | style="background:#F2F2F2;" | N/A | style="background:#F2F2F2;" | N/A |- ! Verbalni odgovor <br />(govorni odgovor) | [[Intubacija]], nemogućnost govornog izražavanja, [[jezička barijera]] | Ne proizvodi glasove | Nerazumljivi glasovi | Neadekvatne/nepovezane riječi | Konfuzan i dezorijentisan, ali odgovara na pitanja | Orijentisan u vremenu, prostoru i prema osobama, normalno razgovara | style="background:#F2F2F2;" | N/A |- ! Motornički odgovor <br />(pokreti) | [[Paraliza]]/[[hemipareza]] (stečeni uzroci poput stanja nakon [[Moždani udar|moždanog udara]] ili neurološke povrede; urođeni poput [[Cerebralna paraliza|cerebralne paralize]]) | Ne pravi pokrete | Abnormalna ekstenzija ([[Abnormalno držanje tijela#Decerebracija|decerebracijski položaj]]){{efn|Različite smjernice navode različitu procjenu abnormalne ekstenzije. Dok neki izvori navode da je ekstenzija u laktu dovoljna,<ref name="Teasdale_2015">{{cite web |last=Teasdale |first=Graham |year=2015 |title=Glasgow Coma Scale: Do it this way |format=PDF |publisher=Institute of Neurological Sciences NHS Greater Glasgow and Clyde |url=https://www.glasgowcomascale.org/downloads/GCS-Assessment-Aid-English.pdf |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> drugi izvori koriste izraz "[[Abnormalno držanje tijela#Decerebracija|decerebracijsko držanje]]".<ref name="Scriven_2025">{{cite web |last=Scriven |first=Jamie |date=2025 |title=Glasgow Coma Scale (GCS) and Neurological Observations – OSCE Guide |website=Geeky Medics |url=https://geekymedics.com/glasgow-coma-scale-gcs/ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prvobitna publikacija Glazgovske skale kome je izbjegavala je izraz "[[Abnormalno držanje tijela#Decerebracija|decerebracijsko držanje]]" jer je implicirao na specifične anatomske nalaze.<ref name="Teasdale" />}} | Abnormalna fleksija ([[Abnormalno držanje tijela#Decorticate|dekortikacijski položaj]]) | Fleksija / odmicanje od bolnog nadražaja | Lokalizuje bol (usmjereni pokreti prema bolu) | Izvodi naloge (sluša komande) |} Glazgovska skala kome prikazuje se kao zbirni rezultat (u rasponu od 3 do 15 bodova) te kao pojedinačni rezultat za svaku od tri komponente: E (otvaranje očiju), V (verbalni odgovor) i M (motorički odgovor). Za svaku komponentu boduje se najbolji odgovor koji pregledana osoba može dati.<ref name="Glynn_2022_Hutchisons">{{cite book |editor-last=Glynn |editor-first=Michael |title=Hutchison's Clinical Methods: An Integrated Approach to Clinical Practice |edition=23rd |publisher=Elsevier India |year=2022 |isbn=978-8131232880 |url=https://books.google.hr/books?id=xYyvYATHxacC |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na primjer, ako osoba izvršava naredbe samo desnom stranom tijela, za motorički odgovor dobija 6 bodova. Skala također uzima u obzir situacije u kojima pojedine komponente nije moguće procijeniti. Kada određeni test nije moguće provesti, označava se skraćenicom NT ({{en|Not Testable}} – nije moguće testirati), a ukupni GCS rezultat se tada ne navodi. Rezultati se prikazuju kao ukupni rezultat Glazgovske skale kome (zbir bodova iz sve tri komponente) zajedno s pojedinačnim rezultatima svake komponente. Na primjer, rezultat pacijenta može biti zapisan kao: GCS 12, E-3, V-4, M-5. Kod pacijenta koji je intubiran endotrahealnim tubusom i zbog toga ne može govoriti, ali je potpuno pri svijesti, rezultat se može prikazati kao: GCS E-4, V-1T, M-6, pri čemu oznaka T označava da je verbalni odgovor onemogućen zbog prisustva endotrahealnog tubusa. Kod pacijenta koji je istovremeno intubiran i sediran, osim verbalnog odgovora označenog kao V-1T, obično su sniženi i rezultati za otvaranje očiju i motorički odgovor, pa zapis može izgledati ovako: GCS E-2, V-1T, M-5. == Pedijatrijsko bodovanje == {{Glavni|Pedijatrijska glazgovska skala kome}} Djeca mlađa od dvije godine ne mogu izvršiti sve zadatke potrebne za procjenu prema Glazgovskoj skali kome. Zbog toga je razvijena posebna verzija skale prilagođena djeci, koja je prikazana u nastavku. {| class="wikitable" style="text-align: center" |+ Pedijatrijska glazgovska skala kome<ref name="Borgialli_2016_PediatricGCS">{{cite journal |last1=Borgialli |first1=Dominic A. |last2=Mahajan |first2=Prashant |last3=Hoyle |first3=John D. Jr. |last4=Powell |first4=Elizabeth C. |last5=Nadel |first5=Frances M. |last6=Tunik |first6=Michael G. |last7=Foerster |first7=Adele |last8=Dong |first8=Lydia |last9=Miskin |first9=Michelle |last10=Dayan |first10=Peter S. |last11=Holmes |first11=James F. |last12=Kuppermann |first12=Nathan |date=august 2016 |title=Performance of the Pediatric Glasgow Coma Scale Score in the Evaluation of Children With Blunt Head Trauma |journal=Academic Emergency Medicine |volume=23 |issue=8 |pages=878–884 |doi=10.1111/acem.13014 |pmid=27197686 |hdl=2027.42/133544 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acem.13014 |doi-access=free |hdl-access=free |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> |- !Test !Nije moguće testirati (NT)<br /> Primjeri ! width=12% | 1 ! width=12% | 2 ! width=12% | 3 ! width=12% | 4 ! width=12% | 5 ! width=12% | 6 |- ! Otvaranje očiju | Teška povreda očiju | Ne otvara oči | Otvara oči na bolni nadražaj | Otvara oči na zvanične/zvučne podražaje | Spontano otvara oči | style="background:#F2F2F2;" | N/A | style="background:#F2F2F2;" | N/A |- ! Verbalni odgovor | [[Intubacija]] | Ne proizvodi glasove | Jauče/stenje na bolni nadražaj | Plače na bolni nadražaj | Razdražljivo (stalno plače) | Guče/tepa (ispušta dječije glasove) | style="background:#F2F2F2;" | N/A |- ! Motornički odgovor | [[Paraliza]] | Ne pravi pokrete | Ekstenzija na bolne podražaje ([[Abnormalno držanje tijela#Decerebracija|decerebracijski odgovor]]) | Abnormalna fleksija na bolne podražaje ([[Abnormalno držanje tijela#Decorticate|dekortikacijski odgovor]]) | Odmicanje od bolnog podražaja | Odmicanje na dodir | Spontani i svrsishodni pokreti |} == Tumačenje == Važni su i pojedinačni elementi skale i njihov ukupni zbir. Zbog toga se rezultat navodi u obliku, na primjer: GCS 9 = E2 V4 M3 u 07:35. Pacijenti s ukupnim rezultatom od 3 do 8 bodova obično se smatraju komatoznim.<ref name="Bickley_2013_Bates">{{cite book |last1=Bickley |first1=Lynn S. |last2=Szilagyi |first2=Peter G. |title=Bates' Pocket Guide to Physical Examination and History Taking |edition=7th |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2013 |isbn=978-1-4511-7322-2 |url=https://digital.shsbc.edu.et/wp-content/uploads/2025/09/Bates-pocket-guide-to-physical-examination-and-history-taking-7e-2012-pdfdr-carson-vrg.pdf |access-date=22. 7. 2026 |language=en |archive-date=22. 7. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260722123603/https://digital.shsbc.edu.et/wp-content/uploads/2025/09/Bates-pocket-guide-to-physical-examination-and-history-taking-7e-2012-pdfdr-carson-vrg.pdf |url-status=dead }}</ref> Traumatska povreda mozga u pravilu se klasifikuje na sljedeći način: * teška – GCS ≤ 8; * umjerena – GCS 9–12; * blaga – GCS ≥ 13.<ref name="CDC_GCS_Resources">{{cite web |author=Centers for Disease Control and Prevention |title=Resources Data: Glasgow Coma Scale |format=PDF |publisher=U.S. Department of Health & Human Services |url=https://gifarlcm.com/upfiles/editor/files/2740694133.pdf |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Trahealna intubacija]] te izražen otok ili teške povrede lica i očiju mogu onemogućiti procjenu verbalnog odgovora i otvaranja očiju. U takvim slučajevima tim komponentama dodjeljuje se vrijednost 1 uz odgovarajuću oznaku (npr. E1c, gdje "c" označava ''zatvorene oči'' ({{en|closed}}), ili V1t, gdje "t" označava da je pacijent intubiran ({{en|tube}})). U praksi se broj 1 često izostavlja, pa se zapisuje samo Ec ili Vt. Primjer potpunog zapisa može biti "GCS 5tc", što označava da oči nije moguće otvoriti zbog otoka (E1c), da je pacijent intubiran (V1t) te da motorički odgovor iznosi 3 boda, odnosno patološku fleksiju. Mnogim osobama teško je zapamtiti razliku između dekortikacijskog i decerebracijskog položaja. Jedan od načina za lakše pamćenje jeste povezivanje naziva ''dekortikacija'' s činjenicom da su ruke savijene prema trupu (fleksija), dok se kod decerebracijskog položaja, koji nosi niži broj bodova i ukazuje na teže oštećenje, ekstremiteti nalaze u opruženom položaju (ekstenzija).<ref name="Thomas_2026_Posturing">{{cite web |last=Thomas |first=Amanda |date=2026 |title=Decorticate vs Decerebrate Posturing: How to Tell the Difference (and Which Is Worse) |website=Simple Nursing |url=https://simplenursing.com/decorticate-vs-decerebrate-mnemonic/ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Posebna razmatranja === Mogući netraumatski uzroci smanjenog nivoa svijesti uključuju djelovanje [[toksin]]a, [[Metabolički poremećaj|metaboličke poremećaje]] (npr. povišenu ili sniženu [[Termoregulacija|tjelesnu temperaturu]], [[Hiperglikemija|hiperglikemiju]] ili [[Hipoglikemija|hipoglikemiju]] te poremećaje ravnoteže elektrolita), [[Infekcija|infekcije]], [[moždani udar]] i [[epileptički napad|epileptičke napade]].<ref name="Mayer_2021_MountSinai">{{cite book |editor1-last=Mayer |editor1-first=Stephan A. |editor2-last=Shapiro |editor2-first=Janet M. |editor3-last=Gidwani |editor3-first=Umesh K. |editor4-last=Oropello |editor4-first=John M. |title=Mount Sinai Expert Guides: Critical Care |publisher=John Wiley & Sons |year=2021 |isbn=978-1119293262 |doi=10.1002/9781119293255 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781119293255 |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na procjenu prema Glazgovskoj skali kome mogu utjecati i određene karakteristike pacijenta, kao što su jezička barijera, [[Gubitak sluha|oštećenje sluha]], [[Razvojna verbalna dispraksija|poremećaji govora]] te prethodno postojeće intelektualne ili neurološke teškoće.<ref name="Jain_2025">{{cite book |last1=Jain |first1=Saurabh |last2=Margetis |first2=Konstantinos |last3=Iverson |first3=Lori M. |year=2025 |chapter=Glasgow Coma Scale |title=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |pmid=30020670 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513298/ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na rezultat GCS-a mogu utjecati i druge povrede, uključujući povrede oka ili lica, ekstremiteta (ruku ili nogu) te [[povreda kičmene moždine|povrede kičmene moždine]].<ref name="Jain_2025" /> Starijim pacijentima potrebno je posvetiti posebnu pažnju jer kod njih postoji povećan rizik od podcjenjivanja težine povrede, čak i nakon naizgled lakših trauma, poput pada iz stojećeg položaja. Zdravstveni radnici trebaju posumnjati na mogućnost ozbiljne povrede čak i kada je početni GCS rezultat visok ili blizu normalnih vrijednosti. Zbog toga se dob i stepen krhkosti organizma sve više prepoznaju kao važni faktori koje treba razmatrati zajedno s rezultatom na Glazgovskoj skale kome.<ref name="Menon_2025_NINDS_Sage">{{cite journal |last1=Menon |first1=David K. |last2=Silverberg |first2=Noah D. |last3=Ferguson |first3=Adam R. |last4=Bayuk |first4=T. J. |last5=Bhattacharyay |first5=Subhajit |last6=Brody |first6=David L. |last7=Cota |first7=S. A. |last8=Ercole |first8=Ari |last9=Figaji |first9=Anthony |last10=Gao |first10=Guoyi |last11=Giza |first11=Christopher C. |last12=Lecky |first12=Fiona |last13=Mannix |first13=Rebekah |last14=Mikolić |first14=Anja |last15=Moritz |first15=K. E. |date=2025 |title=Clinical Assessment on Days 1–14 for the Characterization of Traumatic Brain Injury: Recommendations from the 2024 NINDS Traumatic Brain Injury Classification and Nomenclature Initiative Clinical/Symptoms Working Group |journal=Journal of Neurotrauma |volume=42 |issue=13–14 |pages=1038–1055 |doi=10.1089/neu.2024.0577 |issn=0897-7151 |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/neu.2024.0577 |doi-access=free |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Glazgovska skala kome ima ograničenu primjenu kod djece, naročito mlađe od 36 mjeseci, jer se kod djece tog uzrasta ne može očekivati potpuno razvijen verbalni odgovor ni u odsustvu bolesti ili povrede. Zbog toga je razvijena [[Pedijatrijska glazgovska skala kome]], namijenjena procjeni svijesti kod mlađe djece. == Historija == === Procjena stanja prije razvoja GCS-a === Tokom 1960-ih procjena i liječenje povreda glave postali su predmet značajnog stručnog interesa. Broj ovih povreda naglo je rastao, ddjelomično i zbog sve veće upotrebe motornih vozila. Pored toga, ljekari su uočili da se veliki broj pacijenata nakon povrede glave oporavljao sporije nego što se očekivalo. To je dovelo do zabrinutosti da procjena stanja i medicinsko zbrinjavanje ovih pacijenata ne provode na ispravan način.<ref name="McKissock_1960">{{cite journal |last1=McKissock |first1=Wylie |last2=Taylor |first2=Julien C. |last3=Bloom |first3=William H. |last4=Till |first4=Kenneth |date=1960 |title=Extradural Hæmatoma: Observations on 125 Cases |journal=The Lancet |volume=276 |issue=7143 |pages=167–172 |doi=10.1016/S0140-6736(60)91322-2 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140673660913222 |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pouzdana procjena predstavlja važan korak u medicinskom zbrinjavanju iz nekoliko razloga. Prvo, pouzdana procjena omogućava ljekarama primjenu odgovarajuće terapije. Drugo, praćenjem stanja pacijenta ljekari mogu blagovremeno reagovati i intervenisati ako dođe do pogoršanja. Na koncu, uspostavljanje sistematske procjene omogućava istraživačima precizno kategorisanje pacijenata, čime se stvara osnova za utvrđivanje najefikasnijih metoda liječenja za različite tipove povreda. Tokom tog perioda razvijen je veći broj metoda za procjenu težine povreda glave (tzv. "skale komatoznosti"), ali nijedna od njih nije imala širu primjenu. Do 1974. objavljeno je 13 takvih skala, a sve su se zasnivale na linearnom prikazu stepena poremećaja ili oštećenja svijesti.<ref name="Bouzarth_1968">{{cite journal |last=Bouzarth |first=William F. |date=1968 |title=Neurosurgical watch sheet for craniocerebral trauma |journal=Journal of Trauma: Injury, Infection & Critical Care |volume=8 |issue=1 |pages=29–31 |doi=10.1097/00005373-196801000-00004 |pmid=5293834 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/5293834/ |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BozzaMarrubini_1964_Resuscitation">{{cite journal |last=Bozza Marrubini |first=M. L. |date=1964 |title=Resuscitation treatment of the different degrees of unconsciousness |journal=Acta Neurochirurgica |volume=12 |issue=2 |pages=352–365 |doi=10.1007/BF01402103 |pmid=14293386 |s2cid=38678828 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01402103 |access-date=22. 7. 2026 |url-access=subscription |language=en}}</ref><ref name="Rowbotham_1964_AcuteInjuries">{{cite book |last=Rowbotham |first=G. F. |title=Acute Injuries of the Head |edition=4th |publisher=E. & S. Livingstone |location=Edinburgh |year=1964 |doi=10.1002/bjs.1800520221 |url=https://bjssjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bjs.1800520221 |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Takvi sistemi procjene nosili su tri glavna nedostatka. Prvo, kategorije i nivoi oštećenja često su bili nedovoljno precizno definisani, što je ljekarima i medicinskom osoblju otežavalo objektivnu procjenu stanja pacijenta. Drugo, korištenje preklapajućih i nejasnih termina stvaralo je poteškoće u međusobnoj komunikaciji zdravstvenih radnika.<ref name="Mattei_2020">{{cite journal |last1=Mattei |first1=Tobias A. |last2=Teasdale |first2=Graham M. |date=2020 |title=The Story of the Development and Adoption of the Glasgow Coma Scale: Part I, The Early Years |journal=World Neurosurgery |volume=134 |pages=311–322 |doi=10.1016/j.wneu.2019.10.193 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1878875019328311 |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Treće, mnoge skale primjenjivane prije nastanka Glazgovske skale kome (GCS) bile su nepraktične za svakodnevnu upotrebu u bolničkim uslovima i učestalo ponavljanje pregleda.<ref name="Scriven_2025" /> Zbog svega toga ukazala se jasna potreba za jednostavnim i standardizovanim instrumentom koji bi unaprijedio komunikaciju među zdravstvenim radnicima, olakšao praćenje stanja pacijenata te doprinio razvoju kliničke prakse i naučnih istraživanja. === Porijeklo === U takvim okolnostima grupa stručnjaka predvođena [[Bryan Jennett|Bryanom Jennettom]] i [[Graham Teasdale (ljekar)|Grahamom Teasdaleom]] s [[Medicinski, stomatološki i zdravstveni fakultet Univerziteta u Glasgowu|Medicinskog fakulteta Univerziteta u Glasgowu]] započela rad na onome što će kasnije postati Glazgovska skala kome (GCS).<ref name="Wells_2025">{{cite journal |last1=Wells |first1=Adam James |last2=Reilly |first2=Peter Lawrence |date=2025 |title=50 Years of the Glasgow Coma Scale: A historical perspective |journal=Journal of Clinical Neuroscience |volume=133 |pages=110994 |doi=10.1016/j.jocn.2024.110994 |url=https://www.jocn-journal.com/article/S0967-5868(24)00533-2/fulltext |doi-access=free |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu vlastitog kliničkog iskustva nastojali su razviti skalu koja će ispunjavati nekoliko osnovnih zahtjeva: # da bude jednostavna za primjenu, kako bi se mogla primjenjivati bez posebne obuke; # da daje pouzdane rezultate kojima zdravstveni radnici mogu vjerovati; # da pruža bitne informacije za zbrinjavanje pacijenata s povredom glave; # da bude pogodna za čestu i ponavljajuću procjenu u boličkim uslovima.<ref name="Mattei_2020" /><ref name="Wells_2025" /> Rezultat njihovog rada bila je prva verzija Glazgovske skale kome, objavljena 1974.<ref name="Teasdale" /> Izvorna skala sastojala se od tri komponente procjene: otvaranja očiju, motoričkog odgovora i verbalnog odgovora. Svaka komponenta bodovala se na osnovu jasno definisanih reakcija pacijenta, a uz skalu su objavljena i precizna uputstva za njenu primjenu i tumačenje rezultata. Prvobitna verzija gotovo je identična današnjoj, osim u dijelu koji se odnosi na procjenu motoričkog odgovora. Naime, izvorna skala sadržavala je pet nivoa motoričkog odgovora jer su kategorije normalna i abnormalna fleksija bile objedinjene. Godine 1976. Graham Teasdale unaprijedio je motoričku komponentu Glasgowske skale kome kako bi se razlikovali različiti oblici fleksijskog odgovora.<ref name="Teasdale_1976_Assessment" /> Pokazalo se da obučeni zdravstveni radnici mogu pouzdano razlikovati normalnu od abnormalne fleksije, a daljnja istraživanja potvrdila su da ova dva obrasca motoričkog odgovora imaju različit prognostički značaj i povezani su s različitim kliničkim ishodima.<ref name="Teasdale_1979_Add">{{cite book |last1=Teasdale |first1=G. |last2=Murray |first2=G. |last3=Parker |first3=L. |last4=Jennett |first4=B. |year=1979 |chapter=Adding up the Glasgow Coma Score |editor1-last=Frowein |editor1-first=R. A. |editor2-last=Wilcke |editor2-first=O. |editor3-last=Karimi-Nejad |editor3-first=A. |title=Head Injuries: Proceedings of the Second European Congress on Neurosurgery |series=Acta Neurochirurgica Supplementum |volume=28 |issue=1 |pages=13–16 |publisher=Springer |location=Vienna |doi=10.1007/978-3-7091-4088-8_2 |pmid=290137 |url-access=subscription |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-7091-4088-8_2 |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1977. abnormalna fleksija izdvojena je iz kategorije normalne fleksije, čime je motorički odgovor proširen na šest nivoa, koliko ih sadrži i savremena verzija Glazgovske skale kome.<ref name="Wells_2025" /> Danas se GCS koristi za procjenu nivoa svijesti kako kod pacijenata s traumatskom povredom mozga, tako i kod osoba s različitim netraumatskim stanjima koja mogu dovesti do poremećaja svijesti. Teasdale u početku nije namjeravao koristiti zbirni rezultat komponenti na Glazgovskoj skale kome kao zaseban pokazatelj.<ref name="Mattei_2020" /> Međutim, kasnija istraživanja pokazala su da ukupni rezultat ima značajnu kliničku i prognostičku vrijednost. Utvrđeno je da je ukupan broj bodova povezan s ishodom liječenja, uključujući stopu smrtnost i invaliditeta.<ref name="Teasdale_1979_Add" /> Zbog toga se ukupni rezultat na Glazgovskoj skali kome u naučnim istraživanjima primjenjuje za definisanje grupa pacijenata, ali i u svakodnevnoj kliničkoj praksi kao sažeti prikaz rezultata kompletne skale. === Uvođenje u kliničku praksu === Glazgovska skala kome u početku je uvedena u svakodnevnu praksu medicinskih sestara i tehničara na Odjelu za neurohirurgiju u Glasgowu.<ref name="Mattei_2020" /> Njena primjena znatno se proširila na druge medicinske centre, naročito nakon objavljivanja stručnog rada u sestrinskom časopisu 1975.<ref name="Teasdale_1975_ObservationChart">{{cite journal |last1=Teasdale |first1=G. |last2=Galbraith |first2=S. |last3=Clarke |first3=K. |date=1975 |title=Acute impairment of brain function-2. Observation record chart |journal=Nursing Times |volume=71 |issue=25 |pages=972–973 |pmid=1144086 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1144086/ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Široka međunarodna prihvaćenost GCS-a rezultat je dva događaja iz 1978.<ref name="Mattei_2020" /> Kao prvo, Tom Langfitt, jedan od vodećih stručnjaka u oblasti neurološke traume, objavio je uvodnik u časopisu ''Journal of Neurosurgery'' u kojem je pozvao neurohirurške odjele na uvođenje Glazgovsku skalu kome kao standardni alat za procjenu svijesti.<ref name="Langfitt_1978">{{cite journal |last=Langfitt |first=Thomas W. |date=1978 |title=Measuring the outcome from head injuries |journal=Journal of Neurosurgery |volume=48 |issue=5 |pages=673–678 |doi=10.3171/jns.1978.48.5.0673 |pmid=641547 |url=https://thejns.org/view/journals/j-neurosurg/48/5/article-p673.xml |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kao drugo, GCS je uvršten u prvo izdanje Protokola za napredno održavanje života kod trauma ({{en|Advanced Trauma Life Support}}, ATLS), čime je znatno povećan broj zdravstvenih radnika koji su obučavani za pravilnu primjenu ove skale.<ref name="Collicott_1980_ATLS">{{cite journal |last1=Collicott |first1=Paul E. |last2=Hughes |first2=Irvene |date=1980 |title=Training in Advanced Trauma Life Support |journal=JAMA |volume=243 |issue=11 |pages=1156–1159 |doi=10.1001/jama.1980.03300370030022 |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/369078 |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> GCS i danas predstavlja sastavni dio xABCDE pristupa za procjenu pacijenata s traumom u 11. izdanju ATLS-a (2025), gdje slovo D ({{en|Disability}}) označava neurološki status, koja se standardno provodi primjenom Glazgovske skale kome. == Kritike == Glazgovska skala komatoznosti naišla je na kritike dijela istraživača zbog relativno slabe pouzdanosti između različitih procjenjivača i ograničene prognostičke vrijednosti.<ref name="Green_2011_FarewellGCS">{{cite journal |last=Green |first=Steven M. |date=2011 |title=Cheerio, laddie! Bidding farewell to the Glasgow Coma Scale |journal=Annals of Emergency Medicine |volume=58 |issue=5 |pages=427–430 |doi=10.1016/j.annemergmed.2011.06.009 |pmid=21803447 |url=https://www.annemergmed.com/article/S0196-0644(11)00655-X/abstract |url-access=subscription |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Također, pojedini autori zagovaraju razvoj i primjenu alternativnih skala zbog nekoliko ograničenja GCS-a: # na sve komponente skale utječe primjena sedativa; # verbalni odgovor nije moguće testirati kod intubiranih pacijenata; # skala ne omogućava procjenu refleksa moždanog stabla.<ref name="Schey_2025" /> Iako još uvijek ne postoji općeprihvaćena zamjena za Glazgovsku skalu kome, novije bodovne skale, poput [[Pojednostavljena motorička skala|Pojednostavljene motoričke skale]] ({{en|Simplified Motor Scale}}) i [[Skala FOUR|skale FOUR]] ({{en|Full Outline of UnResponsiveness}}), s ciljem otklanjanja uočenih nedostataka GCS-a.<ref name="Iyer_2009_FOURScore">{{cite journal |last1=Iyer |first1=Vivek N. |last2=Mandrekar |first2=Jayawant N. |last3=Danielson |first3=Richard D. |last4=Zubkov |first4=Alexander Y. |last5=Elmer |first5=Jennifer L. |last6=Wijdicks |first6=Eelco F. M. |date=2009 |title=Validity of the FOUR Score Coma Scale in the Medical Intensive Care Unit |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=84 |issue=8 |pages=694–701 |doi=10.4065/84.8.694 |pmid=19648386 |pmc=2719522 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2719522/ |doi-access=free |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Skala FOUR posebno je osmišljena kako bi prevladala neka od ograničenja Glazgovske skale kome.<ref name="Teasdale_2015" /> Međutim, kao ni GCS, ni FOUR skala nije namijenjena da se samostalno koristi za predviđanje ishoda liječenja pacijenata.<ref name="Teasdale_2015" /> Iako su pojedina istraživanja pokazala nešto veću pouzdanost između različitih procjenjivača kod ovih novijih skala u odnosu na GCS, stručna zajednica još uvijek nije postigla konsenzus koji bi vodio ka potpunoj zamjeni tradicionalne skale.<ref name="Fischer_2010_InterRaterReliability">{{cite journal |last1=Fischer |first1=Michael |last2=Rüegg |first2=Stephan |last3=Czaplinski |first3=Adam |last4=Strohmeier |first4=Monika |last5=Lehmann |first5=Angelika |last6=Tschan |first6=Franziska |last7=Hunziker |first7=Patrick R. |last8=Marsch |first8=Stephan C. |date=2010 |title=Inter-rater reliability of the Full Outline of UnResponsiveness score and the Glasgow Coma Scale in critically ill patients: a prospective observational study |journal=Critical Care |volume=14 |issue=2 |pages=R64 |doi=10.1186/cc8963 |pmid=20398274 |pmc=2887186 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2887186/ |access-date=22. 7. 2026 |language=en}}</ref> Novija istraživanja ukazuju da bi FOUR skala mogla imati posebne prednosti na odjelima intenzivne njege zbog mogućnosti prevazilaženja problema procjene nivoa svijesti zbog primjene sedativa ili drugih lijekova koji smanjuju reakcije pacijenata.<ref name="Teasdale_2015" /> == Također pogledajte == * [[AVPU]] * [[Blantyreova skala kome]] * [[Manevar zabacivanja glave i podizanja brade]] * [[Revidirani trauma skor]] * [[Trijaža]] == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last1=Meredith |first1=Wayne |last2=Rutledge |first2=Robert |last3=Fakhry |first3=Samir M. |last4=Emery |first4=Sherry |last5=Kromhout-Schiro |first5=Sharon |date=1998 |title=The Conundrum of the Glasgow Coma Scale in Intubated Patients: A Linear Regression Prediction of the Glasgow Verbal Score from the Glasgow Eye and Motor Scores |journal=Journal of Trauma: Injury, Infection & Critical Care |volume=44 |issue=5 |pages=839–845 |doi=10.1097/00005373-199805000-00016 |url=https://www.ovid.com/jnls/jtrauma/abstract/00005373-199805000-00016~the-conundrum-of-the-glasgow-coma-scale-in-intubated |language=en}} * {{cite journal |last1=Ommaya |first1=A. K. |last2=Sadowsky |first2=D. |date=1966 |title=A system of coding medical data for punched-card machine retrieval: Part II. As applied to head injuries |journal=Journal of Trauma: Injury, Infection & Critical Care |volume=6 |issue=5 |pages=605–617 |doi=10.1097/00005373-196609000-00006 |pmid=5928631 |url=https://www.ovid.com/jnls/jtrauma/abstract/00005373-196609000-00006~a-system-of-coding-medical-data-for-punched-card-machine |language=en}} * {{cite journal |last1=Overgaard |first1=Jørn |last2=Hvid-Hansen |first2=Ole |last3=Land |first3=Anne-Marie |last4=Pedersen |first4=Knud K. |last5=Christensen |first5=Steen |last6=Haase |first6=Jens |last7=Hein |first7=Ole |last8=Tweed |first8=William A. |date=1973 |title=Prognosis after head injury based on early clinical examination |journal=The Lancet |volume=302 |issue=7830 |pages=631–635 |doi=10.1016/s0140-6736(73)92477-x |pmid=4125617 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(73)92477-X/fulltext |language=en}} * {{cite book |last1=Plum |first1=Fred |last2=Posner |first2=Jerome B. |title=The Diagnosis of Stupor and Coma |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1982 |isbn=978-0-19-513898-6 |url=https://books.google.hr/books?id=Pbl4CH4NlQsC |language=en}} * {{cite journal |last=Fisher |first=C. Miller |year=1969 |title=The neurological examination of the comatose patient |journal=Acta Neurologica Scandinavica |volume=45 |issue=S36 |pages=5–56 |doi=10.1111/j.1600-0404.1969.tb04785.x |pmid=5781179 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0404.1969.tb04785.x |language=en}} * {{cite journal |last1=Fischgold |first1=H. |last2=Schwartz |first2=B. A. |last3=Dreyfus-Brisac |first3=C. |date=1959 |title=Indicateur de l'état de présence et tracés électroencéphalographiques dans le sommeil nembutalique |trans-title=Indikator stanja svijesti i elektroencefalografski zapisi u snu izazvanom nembutalom |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=11 |issue=1 |pages=23–33 |doi=10.1016/0013-4694(59)90004-5 |pmid=13630229 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0013469459900045 |language=fr}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=v6qpEQxJQO4 ''Glasgow Coma Scale at 40 | The new approach to Glasgow Coma Scale assessment''] (Video o Glazgovskoj skali kome na YouTubeu) {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koma]] [[Kategorija:Dijagnostička urgentna medicina]] [[Kategorija:Dijagnostička intenzivna medicina]] [[Kategorija:Medicinski instrumenti za procjenu i evaluaciju]] [[Kategorija:Medicinske skale]] [[Kategorija:Testovi pamćenja]] [[Kategorija:Neuropsihološki testovi]] [[Kategorija:Škotski izumi]] 74w0mp9wpv8ea3d79oqbursbjlhgfv5 0 537053 3925522 2026-09-19T11:12:31Z ~2026-50474-71 185889 Preusmjereno na [[Transkripcijski faktor]] 3925522 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Transkripcijski faktor]] 0hfql9hor4v09rwz89ogtwyqrckeckk 0 537054 3925525 2026-09-19T11:36:29Z Bjegunac 185892 Nova stranica: Slika:True homozygous versus compound heterozygous.png|thumb|280px|Manifestacija ihtioze harlekinskog tipa uzrokovana je potpunim gubitkom funkcije ABCA12. To se može dogoditi jednim od dva različita mehanizma: ili oba roditelja prenose istu mutaciju ABCA12, što rezultira pravim homozigotom za harlekinsku ihtiozu, ili svaki roditelj prenosi drugačiji mutantni alel ABCA12, što rezultira složenom heterozigotnom disfunkcijom proteina lipidnog transportera ABCA12. [[Mutac... 3925525 wikitext text/x-wiki [[Slika:True homozygous versus compound heterozygous.png|thumb|280px|Manifestacija ihtioze harlekinskog tipa uzrokovana je potpunim gubitkom funkcije ABCA12. To se može dogoditi jednim od dva različita mehanizma: ili oba roditelja prenose istu mutaciju ABCA12, što rezultira pravim homozigotom za harlekinsku ihtiozu, ili svaki roditelj prenosi drugačiji mutantni alel ABCA12, što rezultira složenom heterozigotnom disfunkcijom proteina lipidnog transportera ABCA12. [[Mutacije]] koje rezultiraju harlekinskom ihtiozom pretežno su uzrokovane skraćenim mutacijama, kao što su besmislene mutacije ili delecije. Sugerirano je da je vrlo malo vjerovatno da bi [[misens mutacija]] rezultirala dovoljno teškom disfunkcijom proteina da izazove manifestaciju harlekinskog fenotipa.]] U [[medicinska genetika|medicinskoj genetici]], '''složena heterozigotnost''' je stanje postojanja dva ili više heterogenih [[recesivni gen|recesivnih]] [[alel]]a na određenom [[genski lokus|lokusu]], koji mogu uzrokovati [[genetički poremećaj|genetičku bolest]] u [[heterozigot]]nom stanju; to jest, organizam je složeni heterozigot kada ima dva recesivna alela za isti gen, ali pri čemu se ta dva alela međusobno razlikuju (naprimjer, oba alela mogu biti mutirana, ali na različitim lokacijama). Složena heterozigotnost odražava raznolikost baze [[mutacije]] za mnoge [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivne]] hasljedne poremećaje; mutacije u većini gena koji uzrokuju bolesti pojavile su se mnogo puta. To znači da se mnogi slučajevi bolesti javljaju kod osoba koje imaju dva nepovezana alela, koje tehnički jesu heterozigoti, ali oba alela su defektna. Ovi poremećaji često su najpoznatiji u nekom klasičnom obliku, kao što je [[homozigot]]ni recesivni slučaj određene mutacije koja je široko rasprostranjena u nekoj populaciji. U svojim složenim [[heterozigot]]nim oblicima, bolest može imati nižu penetraciju, jer su uključene mutacije često manje štetne u kombinaciji nego za homozigotnu osobu s klasičnim simptomima bolesti. Kao rezultat toga, složeni heterozigoti često obolijevaju kasnije u životu, s manje teškim simptomima. Iako se mnogo ranije sumnjalo da je složena heterozigotnost uzrok genetičkih bolesti, široko rasprostranjena potvrda ovog [[fenomen]]a nije bila izvodljiva sve do 1980-ih, kada su tehnike [[PCR|lančane polimerazne reakcije]] za amplifikaciju DNK učinile isplativim sekvenciranje gena i identifikaciju polimorfnih alela. == Uzrok == Složena heterozigotnost jedan je od uzroka varijacija u genetičkim bolestima. Dijagnoza i nomenklatura za takve poremećaje ponekad odražavaju historiju, jer je većina bolesti prvi put uočena i klasifikovana na osnovu [[biohemija|biohemije]] i [[patofiziologija| patofiziologije]], prije nego što je bila dostupna genetička dijagnoza. Neki genetički poremećaji zapravo su porodica srodnih poremećaja koji se javljaju u istom [[metabolički put|metaboličkom]] ili u srodnim putevima. Konvencije imenovanja bolesti uspostavljene su prije nego što je precizna molekularna dijagnoza bila moguća. Naprimjer, [[hemohromatoza]] naziv je koji se daje nekoliko različitih nasljednih bolesti sa istim ishodom, prekomjernom apsorpcijom željeza. Sve ove varijante odražavaju neuspjeh u metaboličkom putu povezanom s [[metabolizam|metabolizmom]] željeza; međutim, mutacije koje uzrokuju hemokromatozu mogu se pojaviti na različitim genskim lokusima. Mutacije su se na svakom lokusu javljale mnogo puta, a nekoliko takvih mutacija postalo je široko rasprostranjeno u nekim [[populacija]]ma. Činjenica da je uključeno više lokusa primarni je uzrok varijantnih oblika hemokromatoze i njenog ishoda. Ova varijacija nije uzrokovana složenom heterozigotnošću, već činjenicom da nekoliko različitih [[enzim]]skih defekata može uzrokovati bolest. Klinički, većina slučajeva hemokromatoze nalazi se kod homozigota za najčešću mutaciju u genu [[HFE]].<ref>{{cite journal | date=2008-01-17 | title=Iron-Overload–Related Disease in HFE Hereditary Hemochromatosis | journal = New England Journal of Medicine | volume=358 | issue=3 | pages=221–230 | author = KJ Allen | author2 = LC Gurrin | author3 = CC Constantine | doi=10.1056/NEJMoa073286 | pmid=18199861 |display-authors=etal| url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:183461/UQ183461_OA.pdf }}</ref> Ali na svakom [[genski lokus|genskom lokusu]] povezanom s bolešću postoji mogućnost složene heterozigotnosti, često uzrokovane [[nasljeđivanje]]m dva nepovezana [[alel]]a, od kojih je jedan uobičajena ili klasična mutacija, dok je drugi rijedak ili čak nov.<ref>{{cite journal | date=Feb 2000 | title=Compound heterozygous hemochromatosis genotype predicts increased iron and erythrocyte indices in women | journal = Clinical Chemistry | volume=46 | issue=2 | pages=162–166 | vauthors = Rossi E, Olynyk JK, Cullen DJ, Papadopoulos G, Bulsara M, Summerville L, Powell LW | doi=10.1093/clinchem/46.2.162 | pmid=10657371 }}</ref> Za neke genetičke bolesti, kofaktori okoline važan su determinant varijacija i ishoda. U slučaju hemohromatoze, penetracija je nepotpuna, čak i za klasičnu HFE mutaciju, i na nju utiču [[spol], [[ishrana]] i [[ponašanje]], poput konzumiranja [[alkohol]]a. Složeni heterozigoti opažaju se često samo kroz subkliničkih simptoma poput viška željeza. Bolest se rijetko opaža kod takvih složenih heterozigota, osim ako nisu prisutni drugi uzročni faktori (kao što je [[alkoholizam]]). Kao rezultat toga, složena heterozigotnost za hemohromatozu može biti češća nego što bi dijagnoza zasnovana na patologiji sugerirala.<ref>{{cite journal | date=Aug 2008 | title=Modifying factors of the HFE hemochromatosis phenotype | journal = Expert Review of Gastroenterology & Hepatology| volume=2 | issue=4 | pages=531–540 | vauthors = Deugnier Y, Mosser J | pmid=19072401 | doi=10.1586/17474124.2.4.531 }}</ref> Neke genetičke bolesti preciznije se imenuju i predstavljaju jedinstvenu tačku kvara na metaboličkom putu. Naprimjer, [[Tay-Sachsova bolest]], [[GM2-gangliozidoza, AB varijanta]] i [[Sandhoffova bolest]] lahko bi se mogle definirati zajedno kao jedna bolest, jer su tri poremećaja povezana s kvarom istog enzima i imaju isti ishod. Međutim, tri su otkrivena i imenovana odvojeno, i svaki predstavlja zasebnu molekularnu tačku kvara u podjedinici koja je potrebna za aktivaciju [[enzim]]a. Za sva tri poremećaja, složena heterozigotnost je odgovorna za varijantne oblike. Naprimjer, i TSD i Sandhoffova bolest imaju češći infantilni oblik i nekoliko varijanti s kasnim početkom. Postinfantilni oblici, koji su rijetki, uglavnom su uzrokovani [[nasljeđivanje]]m dva nepovezana alela, od kojih je jedan obično klasična mutacija, dok je drugi rijedak ili čak nov. == Primjeri == * '''[[Fenilketonurija]]'''. Budući da je fenilketonurija bila prvi [[genetički poremećaj]] za koji je bio dostupan masovni postneonatusni genetički skrining, počevši od ranih 1960-ih, atipični slučajevi otkriveni su gotovo odmah. Molekularna analiza [[genom]]a još nije bila moguća, ali je sekvenciranje proteina otkrilo slučajeve uzrokovane složenom heterozigotnošću.<ref>{{cite journal | title=Atypical phenylketonuric heterozygote. Deficiency in phenylalanine hydroxylase and transaminase activity | vauthors = Anderson JA, Fisch R, Miller E, Doeden D | journal = Journal of Pediatrics | volume=68 | issue=3 | date=Mar 1966 | pages=351–360 | pmid=4379218 | doi=10.1016/s0022-3476(66)80237-8}}</ref> Kako su molekularno-genomske tehnike postale dostupne tokom 1980-ih i 1990-ih, postalo je moguće objasniti niz poremećaja kod heterozigota koji nose jednu kopiju jedne od klasičnih mutacija za fenilketonuriju.<ref>{{cite journal | title=Compound heterozygosity in nonphenylketonuria hyperphenylalanemia: The contribution of mutations for classical phenylketonuria | vauthors = Avigad S, Kleiman S, Weinstein M, Cohen BE, Schwartz G, Woo SL, Shiloh Y | journal = American Journal of Human Genetics | volume=49 | issue=2 | date=Aug 1991 | pages=393–399 | pmc=1683284 |pmid=1867197}}</ref> * '''[[Tay-Sachsova bolest]]'''. Pored klasičnog djetinjstvenog oblika, Tay-Sachsova bolest može se pojaviti u juvenilnom ili odraslom obliku, često kao rezultat složene heterozigotnosti između dva alela, jednog koji uzrokuje klasičnu djetinjstvenu bolest kod homozigota i drugog koji omogućava određenu rezidualnu aktivnost [[HEXA]] enzima.<ref>{{cite journal | title = Multiple Abnormal beta-Hexosaminidase alpha-Chain mRNAs in a Compound-Heterozygous Ashkenazi Jewish Patient with Tay–Sachs Disease | author = Ohno, Kousaku | author2 = Suzuki, Kunihiko | name-list-style = amp | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 263 | issue = 34 | date = 1988-12-05 | pmid = 2973464 | pages = 18563–7 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)81396-0 | doi-access = free }}</ref> * '''[[anemija srpastih eritrocita| Sindromi srpastih ćelija]]'''. Različiti poremećaji srpastih ćelija nastaju [[nasljeđivanje]]m gena srpastih ćelija na složeni [[heterozigot]]ni način s drugim mutiranim genima beta-globina. Ovi poremećaji uključuju [[beta talasemija srpastih ćelija|beta talasemiju srpastih ćelija]].<ref>{{cite journal | title=Clinical and genetic heterogeneity in black patients with homozygous beta-thalassemia from the southeastern United States | vauthors = Gonzalez-Redondo JM, Stoming TA, Lanclos KD | journal=Blood | volume=72 | issue=3 | year=1988 | pages=1007–1014 | pmid=2458145|display-authors=etal| doi = 10.1182/blood.V72.3.1007.bloodjournal7231007 | doi-access=free }}</ref> U slučaju anemije srpastih ćelija, osoba sa jednim alelom za [[hemoglobin]] S i jednim alelom za [[hemoglobin C]] i dalje bi razvila bolest, uprkos tome što je heterozigotna za oba gena.<ref>{{cite journal | doi=10.1056/NEJM199110173251607 | title=Sickle cell disease in a patient with sickle cell trait and compound heterozygosity for hemoglobin S and hemoglobin Quebec-Chori | author = Witkowska HE | author2 = Lubin BH | author3 = Beuzard Y | author4 = Baruchel S | author5 = Esseltine DW | author6 = Vichinsky EP | author7 = Kleman KM | author8 = Bardakdjian-Michau J | author9 = Pinkoski L | author10 = Cahn S | publisher=Massachusetts Medical Society | journal = New England Journal of Medicine | volume=325 | issue=16 | date= 1991-10-17 | pages=1150–1154 | pmid=1891024|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Compound Heterozygosity}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]] np2e4en4lvqfed9vhk88sl63rvbkbyw 0 537055 3925526 2026-09-19T11:43:02Z Bjegunac 185892 Nova stranica: '''Hepatocitni jedarni faktori ''' ('''HNF''') grupa su [[filogeneza|filogenetski]] nepovezanih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]] koji regulišu transkripciju raznolike grupe [[gen]]a u proteine. Ovi proteini uključuju faktore zgrušavanja krvi, a pored toga, [[enzim]]e i transportere rastvorenih materija uključene u transport i [[metabolizam]] glukoze, [[holesterol]]a i [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref name="Costa">{{cite journal |vauthors=Costa R... 3925526 wikitext text/x-wiki '''Hepatocitni jedarni faktori ''' ('''HNF''') grupa su [[filogeneza|filogenetski]] nepovezanih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]] koji regulišu transkripciju raznolike grupe [[gen]]a u proteine. Ovi proteini uključuju faktore zgrušavanja krvi, a pored toga, [[enzim]]e i transportere rastvorenih materija uključene u transport i [[metabolizam]] glukoze, [[holesterol]]a i [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref name="Costa">{{cite journal |vauthors=Costa RH, Kalinichenko VV, Holterman AX, Wang X |title=Transcription factors in liver development, differentiation, and regeneration |journal= Hepatology |volume=38 |issue=6 |pages=1331–47 |year=2003| doi= 10.1016/j.hep.2003.09.034 |pmid= 14647040|s2cid=2646966 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mitchell">{{cite journal |vauthors=Mitchell SM, Frayling TM |title=The role of transcription factors in maturity-onset diabetes of the young |journal= Mol Genet Metab |volume=77 |issue=1–2 |pages=35–43 |year=2002| doi= 10.1016/S1096-7192(02)00150-6 |pmid= 12359128}}</ref> == Funkcija == Kao što i samo ime sugerira, hepatocitni jedarni faktori pretežno se eksprimiraju u [[jetra|jetri]]. Međutim, HNF-ovi se također eksprimiraju i igraju važne uloge u brojnim drugim tkivima, tako da je naziv "hepatocitni jedarni faktor" donekle obmanjujući. Ipak, jetra je jedino [[tkivo]] u kojem se značajan broj različitih HNF-ova eksprimira istovremeno. Osim toga, postoji niz gena koji sadrže više [[Promotor (genetika)|promotorskih]] i [[pojačivač (genetika)|pojačivačkih]] regija, svaka [[regulacija gena|regulirana]] različitim HNF-om. Nadalje, efikasna [[ekspresija gena|ekspresija ovih gena]] zahtijeva sinergijsku aktivaciju od strane više HNF-ova. Stoga hepatocitni jedarni faktori funkcioniraju kako bi osigurali specifičnu ekspresiju određenih gena u jetri. Kao što je slučaj s mnogim transkripcijskim faktorima, HNF-ovi reguliraju ekspresiju širokog spektra ciljnih gena i stoga funkcioniraju. Ove funkcije (a posebno funkcije koje uključuju jetru) obuhvataju [[razvojna biologija|razvoj]] i [[metabolizam|metaboličku]] [[homeostaza|homeostazu]] organizma. Naprimjer, HNF-ovi utiču na ekspresiju gena za [[insulin]], kao i gena uključenih u transport i metabolizam [[glukoza|glukoze]]. U razvoju embrija, smatra se da HNF4α ima važnu ulogu u razvoju [[jetra| jetre]], [[bubreg]]a i [[crijeva]]. == Implikacije bolesti == Varijante gena mogu uzrokovati nekoliko relativno rijetkih oblika [[MODY]], nasljednog, ranog oblika [[dijabetes]]a. Mutacije u genima [[HNF4A|HNF4α]], HNF1α ili HNF1β povezane su sa [[MODY 1]], [[MODY 3]] i [[MODY 5]].<ref name="Ryffel">{{cite journal |author=Ryffel GU |title=Mutations in the human genes encoding the transcription factors of the hepatocyte nuclear factor (HNF)1 and HNF4 families: functional and pathological consequences |journal= J Mol Endocrinol |volume=27 |issue=1 |pages=11–29 |year=2001| doi= 10.1677/jme.0.0270011 |pmid= 11463573|doi-access=free }}</ref> Mutacije u HNF genima su također povezane s nizom drugih bolesti, uključujući adenome jetre i ciste bubrega. == Članovi == Slijedi popis ljudskih nuklearnih faktora hepatocita (pogledajte i okvire s desne strane za dodatne informacije o ovim proteinima): === HNF1 === Članovi potporodice HNF1 sadrže [[POU-homeodomen]] i vežu se za DNK kao homodimeri. * [[HNF1A|HNF1α]]/TCF1/MODY3 (srodna bolest: [[MODY 3]]) * [[HNF1B|HNF1β]]/TCF2/MODY5 (srodna bolest: [[MODY 5]]) {| |- valign="top" |{{infokutija protein |Name= [[HNF1A| Jedarni faktor hepatocita 1, alfa]] |caption= Struktura jedarnog faktora hepatocita 1A (zeleni crtež) vezanog za DNK (magenta) na osnovu kristalografskih koordinata [[PDB|1IC8]]. |image=1IC8.png |width= |HGNCid= 11621 |Symbol= [[HNF1A]] |AltSymbols= MODY3, HNF1, LFB1, TCF1 |EntrezGene= 6927 |OMIM= 142410 |RefSeq= NM_000545 |UniProt= P20823 |PDB= 1JB6 |ECnumber= |Chromosome=12 |Arm=q |Band=24.3 |LocusSupplementaryData=-12q24.3 }} |{{infokutija protein |Name= [[HNF1B|Hepatocitni jedearni faktor 1, beta]] |caption= |image= 1IC8.png |width= |HGNCid= 11630 |Symbol= [[HNF1B]] |AltSymbols= TCF2, HNF1beta, LFB3 MODY5, VHNF1 |EntrezGene= 6928 |OMIM= 189907 |RefSeq= NM_000458 |UniProt= P35680 |PDB= 2H8R |ECnumber= |Chromosome=17 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-17q12 }} |} === HNF3 === Članovi potporodice HNF3 sadrže [[transkripcijski faktor krilate spirale|domen za vezivanje DNK krilate spirale]] i vežu se za DNK kao monomeri. * HNF3α/[[FOXA1]] ([[FOX proteini|viljuškoglava kutija]] A1) * HNF3β/[[FOXA2]] (viljuškoglava kutija A2) * HNF3γ/[[FOXA3]] (viljuškoglava kutija A3) {| |{{infobox protein |Name=[[FOXA1|hepatocyte nuclear factor 3,<br />alpha]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5021 |Symbol= [[FOXA1]] |AltSymbols= HNF3A |EntrezGene= 3169 |OMIM= 602294 |RefSeq= NM_004496 |UniProt= P55317 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=14 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-q13 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA2|hepatocyte nuclear factor 3,<br />beta]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5022 |Symbol= [[FOXA2]] |AltSymbols= HNF3B |EntrezGene= 3170 |OMIM= 600288 |RefSeq= NM_021784 |UniProt= Q9Y261 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=p |Band=11 |LocusSupplementaryData=20p11 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA3|hepatocyte nuclear factor 3,<br />gamma]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5023 |Symbol= [[FOXA3]] |AltSymbols= HNF3G |EntrezGene= 3171 |OMIM= 602295 |RefSeq= NM_004497 |UniProt= P55318 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=19 |Arm=q |Band=13.2 |LocusSupplementaryData=-q13.4 }} |} === HNF4 === Članovi potporodice HNF4 jesu [[jedarni receptor]]i i vežu se za DNK ili kao homodimeri ili kao [[Retinoid X receptor|RXR]] heterodimeri. * [[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa|HNF4α]]/TCF14/[[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes dobi|MODY1]] * [[hepatocitni jedarni faktor 4 gama|HNF4γ]] {| |{{infokutija protein |Name=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa| Hepatocitni jedarni faktor 4 <br />alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5024 |Symbol=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa |HNF4A]] |AltSymbols=MODY, MODY1, NR2A1, TCF14 |EntrezGene=3172 |OMIM=600281 |RefSeq=NM_001030004 |UniProt=P41235 |PDB=1M7W |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-20q13.1 }} |{{infokutija protein |Name=[[Hepatocitni jedarni faktor 4 gama| Hepatocitni jedarni faktor 4<br />gama]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5026 |Symbol=[[ Hepatocitni jedarni faktor 4 gama |HNF4G]] |AltSymbols= NR2A2 |EntrezGene=3174 |OMIM=605966 |RefSeq=NM_004133 |UniProt=Q14541 |PDB=1LV2 |ECnumber= |Chromosome=8 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q22 }} |} === HNF6 === Članovi potporodice HNF6 sadrže cut-[[homeodomen]] ([[CUT-domen|ONECUT]]) koji se veže za DNK kao monomeri. * HNF6α/OC-1/[[ONECUT1]] ({{Gen|ONECUT1}}) * HNF6β/OC-2/ONECUT2 ({{Gen|ONECUT2}}) {| |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, alfa |caption= |image= |width= |HGNCid= 8138 |Symbol= [[ONECUT1]] |AltSymbols=HNF6, HNF6A |EntrezGene= 3175 |OMIM= 604164 |RefSeq= NM_004498 |UniProt= Q9UBC0 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=15 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q21.2 }} |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, beta |caption= |image= |width= |HGNCid= 8139 |Symbol= ONECUT2 |AltSymbols=HNF6B, OC-2 |EntrezGene= 9480 |OMIM= 604894 |RefSeq= NM_004852 |UniProt= O95948 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=18 |Arm=q |Band=21.1 |LocusSupplementaryData=-21.2 }} |} ==Također pogledajte== * [[Hepatocitni jedarni faktor 4|HNF4]] * [[Transkripcija (genetika)]] * [[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes]] == Reference == {{Refspisak}} == Dpdatne slike == <gallery> Image:HNF1a w DNA N1ic8.png|Hepatocitni jedarni faktor 1A vezan za DNK [https://web.archive.org/web/20070927025645/http://gibk26.bse.kyutech.ac.jp/jouhou/image/dna-protein/all/small_N1ic8.png] Image:HNF1a bound to DNA.jpg|Differencijalno renderiranje HNF1a vezanog za DNK </gallery> ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Hepatocyte+Nuclear+Factors}} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6044/ Transcription networks in the liver] * [https://web.archive.org/web/20110525101637/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.figgrp.2646 transthyretin promoter, an example of a regulatory region containing HNF binding sites] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1668/ HNF4 in genetics of diabetes] {{Transkripcijski faktori|g3}} [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] l0hvevqsbui221k041gfhg8s7e9xwha 3925527 3925526 2026-09-19T11:45:32Z Bjegunac 185892 /* HNF1 */ 3925527 wikitext text/x-wiki '''Hepatocitni jedarni faktori ''' ('''HNF''') grupa su [[filogeneza|filogenetski]] nepovezanih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]] koji regulišu transkripciju raznolike grupe [[gen]]a u proteine. Ovi proteini uključuju faktore zgrušavanja krvi, a pored toga, [[enzim]]e i transportere rastvorenih materija uključene u transport i [[metabolizam]] glukoze, [[holesterol]]a i [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref name="Costa">{{cite journal |vauthors=Costa RH, Kalinichenko VV, Holterman AX, Wang X |title=Transcription factors in liver development, differentiation, and regeneration |journal= Hepatology |volume=38 |issue=6 |pages=1331–47 |year=2003| doi= 10.1016/j.hep.2003.09.034 |pmid= 14647040|s2cid=2646966 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mitchell">{{cite journal |vauthors=Mitchell SM, Frayling TM |title=The role of transcription factors in maturity-onset diabetes of the young |journal= Mol Genet Metab |volume=77 |issue=1–2 |pages=35–43 |year=2002| doi= 10.1016/S1096-7192(02)00150-6 |pmid= 12359128}}</ref> == Funkcija == Kao što i samo ime sugerira, hepatocitni jedarni faktori pretežno se eksprimiraju u [[jetra|jetri]]. Međutim, HNF-ovi se također eksprimiraju i igraju važne uloge u brojnim drugim tkivima, tako da je naziv "hepatocitni jedarni faktor" donekle obmanjujući. Ipak, jetra je jedino [[tkivo]] u kojem se značajan broj različitih HNF-ova eksprimira istovremeno. Osim toga, postoji niz gena koji sadrže više [[Promotor (genetika)|promotorskih]] i [[pojačivač (genetika)|pojačivačkih]] regija, svaka [[regulacija gena|regulirana]] različitim HNF-om. Nadalje, efikasna [[ekspresija gena|ekspresija ovih gena]] zahtijeva sinergijsku aktivaciju od strane više HNF-ova. Stoga hepatocitni jedarni faktori funkcioniraju kako bi osigurali specifičnu ekspresiju određenih gena u jetri. Kao što je slučaj s mnogim transkripcijskim faktorima, HNF-ovi reguliraju ekspresiju širokog spektra ciljnih gena i stoga funkcioniraju. Ove funkcije (a posebno funkcije koje uključuju jetru) obuhvataju [[razvojna biologija|razvoj]] i [[metabolizam|metaboličku]] [[homeostaza|homeostazu]] organizma. Naprimjer, HNF-ovi utiču na ekspresiju gena za [[insulin]], kao i gena uključenih u transport i metabolizam [[glukoza|glukoze]]. U razvoju embrija, smatra se da HNF4α ima važnu ulogu u razvoju [[jetra| jetre]], [[bubreg]]a i [[crijeva]]. == Implikacije bolesti == Varijante gena mogu uzrokovati nekoliko relativno rijetkih oblika [[MODY]], nasljednog, ranog oblika [[dijabetes]]a. Mutacije u genima [[HNF4A|HNF4α]], HNF1α ili HNF1β povezane su sa [[MODY 1]], [[MODY 3]] i [[MODY 5]].<ref name="Ryffel">{{cite journal |author=Ryffel GU |title=Mutations in the human genes encoding the transcription factors of the hepatocyte nuclear factor (HNF)1 and HNF4 families: functional and pathological consequences |journal= J Mol Endocrinol |volume=27 |issue=1 |pages=11–29 |year=2001| doi= 10.1677/jme.0.0270011 |pmid= 11463573|doi-access=free }}</ref> Mutacije u HNF genima su također povezane s nizom drugih bolesti, uključujući adenome jetre i ciste bubrega. == Članovi == Slijedi popis ljudskih nuklearnih faktora hepatocita (pogledajte i okvire s desne strane za dodatne informacije o ovim proteinima): === HNF1 === Članovi potporodice HNF1 sadrže [[POU-homeodomen]] i vežu se za DNK kao homodimeri. * [[HNF1A|HNF1α]]/TCF1/MODY3 (srodna bolest: [[MODY 3]]) * [[HNF1B|HNF1β]]/TCF2/MODY5 (srodna bolest: [[MODY 5]]) {| |- valign="top" |{{infokutija protein |Name= [[HNF1A|Hepatocitni jedarni faktor 1, alfa]] |caption= Struktura jedarnog faktora hepatocita 1A (zeleni crtež) vezanog za DNK (magenta) na osnovu kristalografskih koordinata [[PDB|1IC8]]. |image=1IC8.png |width= |HGNCid= 11621 |Symbol= [[HNF1A]] |AltSymbols= MODY3, HNF1, LFB1, TCF1 |EntrezGene= 6927 |OMIM= 142410 |RefSeq= NM_000545 |UniProt= P20823 |PDB= 1JB6 |ECnumber= |Chromosome=12 |Arm=q |Band=24.3 |LocusSupplementaryData=-12q24.3 }} |{{infokutija protein |Name= [[HNF1B|Hepatocitni jedearni faktor 1, beta]] |caption= |image= 1IC8.png |width= |HGNCid= 11630 |Symbol= [[HNF1B]] |AltSymbols= TCF2, HNF1beta, LFB3 MODY5, VHNF1 |EntrezGene= 6928 |OMIM= 189907 |RefSeq= NM_000458 |UniProt= P35680 |PDB= 2H8R |ECnumber= |Chromosome=17 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-17q12 }} |} === HNF3 === Članovi potporodice HNF3 sadrže [[transkripcijski faktor krilate spirale|domen za vezivanje DNK krilate spirale]] i vežu se za DNK kao monomeri. * HNF3α/[[FOXA1]] ([[FOX proteini|viljuškoglava kutija]] A1) * HNF3β/[[FOXA2]] (viljuškoglava kutija A2) * HNF3γ/[[FOXA3]] (viljuškoglava kutija A3) {| |{{infobox protein |Name=[[FOXA1|hepatocyte nuclear factor 3,<br />alpha]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5021 |Symbol= [[FOXA1]] |AltSymbols= HNF3A |EntrezGene= 3169 |OMIM= 602294 |RefSeq= NM_004496 |UniProt= P55317 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=14 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-q13 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA2|hepatocyte nuclear factor 3,<br />beta]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5022 |Symbol= [[FOXA2]] |AltSymbols= HNF3B |EntrezGene= 3170 |OMIM= 600288 |RefSeq= NM_021784 |UniProt= Q9Y261 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=p |Band=11 |LocusSupplementaryData=20p11 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA3|hepatocyte nuclear factor 3,<br />gamma]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5023 |Symbol= [[FOXA3]] |AltSymbols= HNF3G |EntrezGene= 3171 |OMIM= 602295 |RefSeq= NM_004497 |UniProt= P55318 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=19 |Arm=q |Band=13.2 |LocusSupplementaryData=-q13.4 }} |} === HNF4 === Članovi potporodice HNF4 jesu [[jedarni receptor]]i i vežu se za DNK ili kao homodimeri ili kao [[Retinoid X receptor|RXR]] heterodimeri. * [[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa|HNF4α]]/TCF14/[[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes dobi|MODY1]] * [[hepatocitni jedarni faktor 4 gama|HNF4γ]] {| |{{infokutija protein |Name=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa| Hepatocitni jedarni faktor 4 <br />alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5024 |Symbol=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa |HNF4A]] |AltSymbols=MODY, MODY1, NR2A1, TCF14 |EntrezGene=3172 |OMIM=600281 |RefSeq=NM_001030004 |UniProt=P41235 |PDB=1M7W |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-20q13.1 }} |{{infokutija protein |Name=[[Hepatocitni jedarni faktor 4 gama| Hepatocitni jedarni faktor 4<br />gama]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5026 |Symbol=[[ Hepatocitni jedarni faktor 4 gama |HNF4G]] |AltSymbols= NR2A2 |EntrezGene=3174 |OMIM=605966 |RefSeq=NM_004133 |UniProt=Q14541 |PDB=1LV2 |ECnumber= |Chromosome=8 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q22 }} |} === HNF6 === Članovi potporodice HNF6 sadrže cut-[[homeodomen]] ([[CUT-domen|ONECUT]]) koji se veže za DNK kao monomeri. * HNF6α/OC-1/[[ONECUT1]] ({{Gen|ONECUT1}}) * HNF6β/OC-2/ONECUT2 ({{Gen|ONECUT2}}) {| |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, alfa |caption= |image= |width= |HGNCid= 8138 |Symbol= [[ONECUT1]] |AltSymbols=HNF6, HNF6A |EntrezGene= 3175 |OMIM= 604164 |RefSeq= NM_004498 |UniProt= Q9UBC0 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=15 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q21.2 }} |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, beta |caption= |image= |width= |HGNCid= 8139 |Symbol= ONECUT2 |AltSymbols=HNF6B, OC-2 |EntrezGene= 9480 |OMIM= 604894 |RefSeq= NM_004852 |UniProt= O95948 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=18 |Arm=q |Band=21.1 |LocusSupplementaryData=-21.2 }} |} ==Također pogledajte== * [[Hepatocitni jedarni faktor 4|HNF4]] * [[Transkripcija (genetika)]] * [[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes]] == Reference == {{Refspisak}} == Dpdatne slike == <gallery> Image:HNF1a w DNA N1ic8.png|Hepatocitni jedarni faktor 1A vezan za DNK [https://web.archive.org/web/20070927025645/http://gibk26.bse.kyutech.ac.jp/jouhou/image/dna-protein/all/small_N1ic8.png] Image:HNF1a bound to DNA.jpg|Differencijalno renderiranje HNF1a vezanog za DNK </gallery> ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Hepatocyte+Nuclear+Factors}} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6044/ Transcription networks in the liver] * [https://web.archive.org/web/20110525101637/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.figgrp.2646 transthyretin promoter, an example of a regulatory region containing HNF binding sites] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1668/ HNF4 in genetics of diabetes] {{Transkripcijski faktori|g3}} [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] 6au56k2g0ktjzdh3d1wsxmjocvx51ml 3925528 3925527 2026-09-19T11:50:02Z Bjegunac 185892 /* HNF3 */ 3925528 wikitext text/x-wiki '''Hepatocitni jedarni faktori ''' ('''HNF''') grupa su [[filogeneza|filogenetski]] nepovezanih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]] koji regulišu transkripciju raznolike grupe [[gen]]a u proteine. Ovi proteini uključuju faktore zgrušavanja krvi, a pored toga, [[enzim]]e i transportere rastvorenih materija uključene u transport i [[metabolizam]] glukoze, [[holesterol]]a i [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref name="Costa">{{cite journal |vauthors=Costa RH, Kalinichenko VV, Holterman AX, Wang X |title=Transcription factors in liver development, differentiation, and regeneration |journal= Hepatology |volume=38 |issue=6 |pages=1331–47 |year=2003| doi= 10.1016/j.hep.2003.09.034 |pmid= 14647040|s2cid=2646966 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mitchell">{{cite journal |vauthors=Mitchell SM, Frayling TM |title=The role of transcription factors in maturity-onset diabetes of the young |journal= Mol Genet Metab |volume=77 |issue=1–2 |pages=35–43 |year=2002| doi= 10.1016/S1096-7192(02)00150-6 |pmid= 12359128}}</ref> == Funkcija == Kao što i samo ime sugerira, hepatocitni jedarni faktori pretežno se eksprimiraju u [[jetra|jetri]]. Međutim, HNF-ovi se također eksprimiraju i igraju važne uloge u brojnim drugim tkivima, tako da je naziv "hepatocitni jedarni faktor" donekle obmanjujući. Ipak, jetra je jedino [[tkivo]] u kojem se značajan broj različitih HNF-ova eksprimira istovremeno. Osim toga, postoji niz gena koji sadrže više [[Promotor (genetika)|promotorskih]] i [[pojačivač (genetika)|pojačivačkih]] regija, svaka [[regulacija gena|regulirana]] različitim HNF-om. Nadalje, efikasna [[ekspresija gena|ekspresija ovih gena]] zahtijeva sinergijsku aktivaciju od strane više HNF-ova. Stoga hepatocitni jedarni faktori funkcioniraju kako bi osigurali specifičnu ekspresiju određenih gena u jetri. Kao što je slučaj s mnogim transkripcijskim faktorima, HNF-ovi reguliraju ekspresiju širokog spektra ciljnih gena i stoga funkcioniraju. Ove funkcije (a posebno funkcije koje uključuju jetru) obuhvataju [[razvojna biologija|razvoj]] i [[metabolizam|metaboličku]] [[homeostaza|homeostazu]] organizma. Naprimjer, HNF-ovi utiču na ekspresiju gena za [[insulin]], kao i gena uključenih u transport i metabolizam [[glukoza|glukoze]]. U razvoju embrija, smatra se da HNF4α ima važnu ulogu u razvoju [[jetra| jetre]], [[bubreg]]a i [[crijeva]]. == Implikacije bolesti == Varijante gena mogu uzrokovati nekoliko relativno rijetkih oblika [[MODY]], nasljednog, ranog oblika [[dijabetes]]a. Mutacije u genima [[HNF4A|HNF4α]], HNF1α ili HNF1β povezane su sa [[MODY 1]], [[MODY 3]] i [[MODY 5]].<ref name="Ryffel">{{cite journal |author=Ryffel GU |title=Mutations in the human genes encoding the transcription factors of the hepatocyte nuclear factor (HNF)1 and HNF4 families: functional and pathological consequences |journal= J Mol Endocrinol |volume=27 |issue=1 |pages=11–29 |year=2001| doi= 10.1677/jme.0.0270011 |pmid= 11463573|doi-access=free }}</ref> Mutacije u HNF genima su također povezane s nizom drugih bolesti, uključujući adenome jetre i ciste bubrega. == Članovi == Slijedi popis ljudskih nuklearnih faktora hepatocita (pogledajte i okvire s desne strane za dodatne informacije o ovim proteinima): === HNF1 === Članovi potporodice HNF1 sadrže [[POU-homeodomen]] i vežu se za DNK kao homodimeri. * [[HNF1A|HNF1α]]/TCF1/MODY3 (srodna bolest: [[MODY 3]]) * [[HNF1B|HNF1β]]/TCF2/MODY5 (srodna bolest: [[MODY 5]]) {| |- valign="top" |{{infokutija protein |Name= [[HNF1A|Hepatocitni jedarni faktor 1, alfa]] |caption= Struktura jedarnog faktora hepatocita 1A (zeleni crtež) vezanog za DNK (magenta) na osnovu kristalografskih koordinata [[PDB|1IC8]]. |image=1IC8.png |width= |HGNCid= 11621 |Symbol= [[HNF1A]] |AltSymbols= MODY3, HNF1, LFB1, TCF1 |EntrezGene= 6927 |OMIM= 142410 |RefSeq= NM_000545 |UniProt= P20823 |PDB= 1JB6 |ECnumber= |Chromosome=12 |Arm=q |Band=24.3 |LocusSupplementaryData=-12q24.3 }} |{{infokutija protein |Name= [[HNF1B|Hepatocitni jedearni faktor 1, beta]] |caption= |image= 1IC8.png |width= |HGNCid= 11630 |Symbol= [[HNF1B]] |AltSymbols= TCF2, HNF1beta, LFB3 MODY5, VHNF1 |EntrezGene= 6928 |OMIM= 189907 |RefSeq= NM_000458 |UniProt= P35680 |PDB= 2H8R |ECnumber= |Chromosome=17 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-17q12 }} |} === HNF3 === Članovi potporodice HNF3 sadrže [[transkripcijski faktor krilate spirale|domen za vezivanje DNK krilate spirale]] i vežu se za DNK kao monomeri. * HNF3α/[[FOXA1]] ([[FOX proteini|viljuškoglava kutija]] A1) * HNF3β/[[FOXA2]] (viljuškoglava kutija A2) * HNF3γ/[[FOXA3]] (viljuškoglava kutija A3) {| |{{infokutija protein |Name=[[FOXA1|Hepatocitni jedarni faktor 3,<br/>alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5021 |Symbol= [[FOXA1]] |AltSymbols= HNF3A |EntrezGene= 3169 |OMIM= 602294 |RefSeq= NM_004496 |UniProt= P55317 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=14 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-q13 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA2|hepatocyte nuclear factor 3,<br />beta]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5022 |Symbol= [[FOXA2]] |AltSymbols= HNF3B |EntrezGene= 3170 |OMIM= 600288 |RefSeq= NM_021784 |UniProt= Q9Y261 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=p |Band=11 |LocusSupplementaryData=20p11 }} |{{infobox protein |Name=[[FOXA3|hepatocyte nuclear factor 3,<br />gamma]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5023 |Symbol= [[FOXA3]] |AltSymbols= HNF3G |EntrezGene= 3171 |OMIM= 602295 |RefSeq= NM_004497 |UniProt= P55318 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=19 |Arm=q |Band=13.2 |LocusSupplementaryData=-q13.4 }} |} === HNF4 === Članovi potporodice HNF4 jesu [[jedarni receptor]]i i vežu se za DNK ili kao homodimeri ili kao [[Retinoid X receptor|RXR]] heterodimeri. * [[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa|HNF4α]]/TCF14/[[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes dobi|MODY1]] * [[hepatocitni jedarni faktor 4 gama|HNF4γ]] {| |{{infokutija protein |Name=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa| Hepatocitni jedarni faktor 4 <br />alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5024 |Symbol=[[ hepatocitni jedarni faktor 4 alfa |HNF4A]] |AltSymbols=MODY, MODY1, NR2A1, TCF14 |EntrezGene=3172 |OMIM=600281 |RefSeq=NM_001030004 |UniProt=P41235 |PDB=1M7W |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-20q13.1 }} |{{infokutija protein |Name=[[Hepatocitni jedarni faktor 4 gama| Hepatocitni jedarni faktor 4<br />gama]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5026 |Symbol=[[ Hepatocitni jedarni faktor 4 gama |HNF4G]] |AltSymbols= NR2A2 |EntrezGene=3174 |OMIM=605966 |RefSeq=NM_004133 |UniProt=Q14541 |PDB=1LV2 |ECnumber= |Chromosome=8 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q22 }} |} === HNF6 === Članovi potporodice HNF6 sadrže cut-[[homeodomen]] ([[CUT-domen|ONECUT]]) koji se veže za DNK kao monomeri. * HNF6α/OC-1/[[ONECUT1]] ({{Gen|ONECUT1}}) * HNF6β/OC-2/ONECUT2 ({{Gen|ONECUT2}}) {| |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, alfa |caption= |image= |width= |HGNCid= 8138 |Symbol= [[ONECUT1]] |AltSymbols=HNF6, HNF6A |EntrezGene= 3175 |OMIM= 604164 |RefSeq= NM_004498 |UniProt= Q9UBC0 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=15 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q21.2 }} |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, beta |caption= |image= |width= |HGNCid= 8139 |Symbol= ONECUT2 |AltSymbols=HNF6B, OC-2 |EntrezGene= 9480 |OMIM= 604894 |RefSeq= NM_004852 |UniProt= O95948 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=18 |Arm=q |Band=21.1 |LocusSupplementaryData=-21.2 }} |} ==Također pogledajte== * [[Hepatocitni jedarni faktor 4|HNF4]] * [[Transkripcija (genetika)]] * [[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes]] == Reference == {{Refspisak}} == Dpdatne slike == <gallery> Image:HNF1a w DNA N1ic8.png|Hepatocitni jedarni faktor 1A vezan za DNK [https://web.archive.org/web/20070927025645/http://gibk26.bse.kyutech.ac.jp/jouhou/image/dna-protein/all/small_N1ic8.png] Image:HNF1a bound to DNA.jpg|Differencijalno renderiranje HNF1a vezanog za DNK </gallery> ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Hepatocyte+Nuclear+Factors}} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6044/ Transcription networks in the liver] * [https://web.archive.org/web/20110525101637/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.figgrp.2646 transthyretin promoter, an example of a regulatory region containing HNF binding sites] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1668/ HNF4 in genetics of diabetes] {{Transkripcijski faktori|g3}} [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] lkr92wo9k5vmjpupy2ha3we8pxf1e85 3925529 3925528 2026-09-19T11:58:10Z Bjegunac 185892 /* Članovi */ 3925529 wikitext text/x-wiki '''Hepatocitni jedarni faktori ''' ('''HNF''') grupa su [[filogeneza|filogenetski]] nepovezanih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]] koji regulišu transkripciju raznolike grupe [[gen]]a u proteine. Ovi proteini uključuju faktore zgrušavanja krvi, a pored toga, [[enzim]]e i transportere rastvorenih materija uključene u transport i [[metabolizam]] glukoze, [[holesterol]]a i [[masne kiseline|masnih kiselina]].<ref name="Costa">{{cite journal |vauthors=Costa RH, Kalinichenko VV, Holterman AX, Wang X |title=Transcription factors in liver development, differentiation, and regeneration |journal= Hepatology |volume=38 |issue=6 |pages=1331–47 |year=2003| doi= 10.1016/j.hep.2003.09.034 |pmid= 14647040|s2cid=2646966 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mitchell">{{cite journal |vauthors=Mitchell SM, Frayling TM |title=The role of transcription factors in maturity-onset diabetes of the young |journal= Mol Genet Metab |volume=77 |issue=1–2 |pages=35–43 |year=2002| doi= 10.1016/S1096-7192(02)00150-6 |pmid= 12359128}}</ref> == Funkcija == Kao što i samo ime sugerira, hepatocitni jedarni faktori pretežno se eksprimiraju u [[jetra|jetri]]. Međutim, HNF-ovi se također eksprimiraju i igraju važne uloge u brojnim drugim tkivima, tako da je naziv "hepatocitni jedarni faktor" donekle obmanjujući. Ipak, jetra je jedino [[tkivo]] u kojem se značajan broj različitih HNF-ova eksprimira istovremeno. Osim toga, postoji niz gena koji sadrže više [[Promotor (genetika)|promotorskih]] i [[pojačivač (genetika)|pojačivačkih]] regija, svaka [[regulacija gena|regulirana]] različitim HNF-om. Nadalje, efikasna [[ekspresija gena|ekspresija ovih gena]] zahtijeva sinergijsku aktivaciju od strane više HNF-ova. Stoga hepatocitni jedarni faktori funkcioniraju kako bi osigurali specifičnu ekspresiju određenih gena u jetri. Kao što je slučaj s mnogim transkripcijskim faktorima, HNF-ovi reguliraju ekspresiju širokog spektra ciljnih gena i stoga funkcioniraju. Ove funkcije (a posebno funkcije koje uključuju jetru) obuhvataju [[razvojna biologija|razvoj]] i [[metabolizam|metaboličku]] [[homeostaza|homeostazu]] organizma. Naprimjer, HNF-ovi utiču na ekspresiju gena za [[insulin]], kao i gena uključenih u transport i metabolizam [[glukoza|glukoze]]. U razvoju embrija, smatra se da HNF4α ima važnu ulogu u razvoju [[jetra| jetre]], [[bubreg]]a i [[crijeva]]. == Implikacije bolesti == Varijante gena mogu uzrokovati nekoliko relativno rijetkih oblika [[MODY]], nasljednog, ranog oblika [[dijabetes]]a. Mutacije u genima [[HNF4A|HNF4α]], HNF1α ili HNF1β povezane su sa [[MODY 1]], [[MODY 3]] i [[MODY 5]].<ref name="Ryffel">{{cite journal |author=Ryffel GU |title=Mutations in the human genes encoding the transcription factors of the hepatocyte nuclear factor (HNF)1 and HNF4 families: functional and pathological consequences |journal= J Mol Endocrinol |volume=27 |issue=1 |pages=11–29 |year=2001| doi= 10.1677/jme.0.0270011 |pmid= 11463573|doi-access=free }}</ref> Mutacije u HNF genima su također povezane s nizom drugih bolesti, uključujući adenome jetre i ciste bubrega. == Članovi == Slijedi popis ljudskih nuklearnih faktora hepatocita (pogledajte i okvire s desne strane za dodatne informacije o ovim proteinima): === HNF1 === Članovi potporodice HNF1 sadrže [[POU-homeodomen]] i vežu se za DNK kao homodimeri. * [[HNF1A|HNF1α]]/TCF1/MODY3 (srodna bolest: [[MODY 3]]) * [[HNF1B|HNF1β]]/TCF2/MODY5 (srodna bolest: [[MODY 5]]) {| |- valign="top" |{{infokutija protein |Name= [[HNF1A|Hepatocitni jedarni faktor 1, alfa]] |caption= Struktura jedarnog faktora hepatocita 1A (zeleni crtež) vezanog za DNK (magenta) na osnovu kristalografskih koordinata [[PDB|1IC8]]. |image=1IC8.png |width= |HGNCid= 11621 |Symbol= [[HNF1A]] |AltSymbols= MODY3, HNF1, LFB1, TCF1 |EntrezGene= 6927 |OMIM= 142410 |RefSeq= NM_000545 |UniProt= P20823 |PDB= 1JB6 |ECnumber= |Chromosome=12 |Arm=q |Band=24.3 |LocusSupplementaryData=-12q24.3 }} |{{infokutija protein |Name= [[HNF1B|Hepatocitni jedearni faktor 1, beta]] |caption= |image= 1IC8.png |width= |HGNCid= 11630 |Symbol= [[HNF1B]] |AltSymbols= TCF2, HNF1beta, LFB3 MODY5, VHNF1 |EntrezGene= 6928 |OMIM= 189907 |RefSeq= NM_000458 |UniProt= P35680 |PDB= 2H8R |ECnumber= |Chromosome=17 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-17q12 }} |} === HNF3 === Članovi potporodice HNF3 sadrže [[transkripcijski faktor krilate spirale|domen za vezivanje DNK krilate spirale]] i vežu se za DNK kao monomeri. * HNF3α/[[FOXA1]] ([[FOX proteini|viljuškoglava kutija]] A1) * HNF3β/[[FOXA2]] (viljuškoglava kutija A2) * HNF3γ/[[FOXA3]] (viljuškoglava kutija A3) {| |{{infokutija protein |Name=[[FOXA1|Hepatocitni jedarni faktor 3,<br/>alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5021 |Symbol= [[FOXA1]] |AltSymbols= HNF3A |EntrezGene= 3169 |OMIM= 602294 |RefSeq= NM_004496 |UniProt= P55317 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=14 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-q13 }} |{{infokutija protein |Name=[[FOXA2|Hepatocitni jedarni faktor 3,<br />beta]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5022 |Symbol= [[FOXA2]] |AltSymbols= HNF3B |EntrezGene= 3170 |OMIM= 600288 |RefSeq= NM_021784 |UniProt= Q9Y261 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=p |Band=11 |LocusSupplementaryData=20p11 }} |{{infokutija protein |Name=[[FOXA3|Hepatocitni jedarni faktor 3,<br />gama]] |caption= |image= |width= |HGNCid= 5023 |Symbol= [[FOXA3]] |AltSymbols= HNF3G |EntrezGene= 3171 |OMIM= 602295 |RefSeq= NM_004497 |UniProt= P55318 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=19 |Arm=q |Band=13.2 |LocusSupplementaryData=-q13.4 }} |} === HNF4 === Članovi potporodice HNF4 jesu [[jedarni receptor]]i i vežu se za DNK ili kao homodimeri ili kao [[Retinoid X receptor|RXR]] heterodimeri. * [[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa|HNF4α]]/TCF14/[[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes dobi|MODY1]] * [[hepatocitni jedarni faktor 4 gama|HNF4γ]] {| |{{infokutija protein |Name=[[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa| Hepatocitni jedarni faktor 4 <br />alfa]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5024 |Symbol=[[hepatocitni jedarni faktor 4 alfa |HNF4A]] |AltSymbols=MODY, MODY1, NR2A1, TCF14 |EntrezGene=3172 |OMIM=600281 |RefSeq=NM_001030004 |UniProt=P41235 |PDB=1M7W |ECnumber= |Chromosome=20 |Arm=q |Band=12 |LocusSupplementaryData=-20q13.1 }} |{{infokutija protein |Name=[[Hepatocitni jedarni faktor 4 gama| Hepatocitni jedarni faktor 4<br />gama]] |caption= |image= |width= |HGNCid=5026 |Symbol=[[Hepatocitni jedarni faktor 4 gama |HNF4G]] |AltSymbols= NR2A2 |EntrezGene=3174 |OMIM=605966 |RefSeq=NM_004133 |UniProt=Q14541 |PDB=1LV2 |ECnumber= |Chromosome=8 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q22 }} |} === HNF6 === Članovi potporodice HNF6 sadrže cut-[[homeodomen]] ([[CUT-domen|ONECUT]]) koji se veže za DNK kao monomeri. * HNF6α/OC-1/[[ONECUT1]] ({{Gen|ONECUT1}}) * HNF6β/OC-2/ONECUT2 ({{Gen|ONECUT2}}) {| |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, alfa |caption= |image= |width= |HGNCid= 8138 |Symbol= [[ONECUT1]] |AltSymbols=HNF6, HNF6A |EntrezGene= 3175 |OMIM= 604164 |RefSeq= NM_004498 |UniProt= Q9UBC0 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=15 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q21.2 }} |{{infokutija protein |Name= Hepatocitni jedarni faktor 6, beta |caption= |image= |width= |HGNCid= 8139 |Symbol= ONECUT2 |AltSymbols=HNF6B, OC-2 |EntrezGene= 9480 |OMIM= 604894 |RefSeq= NM_004852 |UniProt= O95948 |PDB= |ECnumber= |Chromosome=18 |Arm=q |Band=21.1 |LocusSupplementaryData=-21.2 }} |} ==Također pogledajte== * [[Hepatocitni jedarni faktor 4|HNF4]] * [[Transkripcija (genetika)]] * [[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes]] == Reference == {{Refspisak}} == Dpdatne slike == <gallery> Image:HNF1a w DNA N1ic8.png|Hepatocitni jedarni faktor 1A vezan za DNK [https://web.archive.org/web/20070927025645/http://gibk26.bse.kyutech.ac.jp/jouhou/image/dna-protein/all/small_N1ic8.png] Image:HNF1a bound to DNA.jpg|Differencijalno renderiranje HNF1a vezanog za DNK </gallery> ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Hepatocyte+Nuclear+Factors}} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6044/ Transcription networks in the liver] * [https://web.archive.org/web/20110525101637/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.figgrp.2646 transthyretin promoter, an example of a regulatory region containing HNF binding sites] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1668/ HNF4 in genetics of diabetes] {{Transkripcijski faktori|g3}} [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] m4pz75p1piw080nfln8efq1xixitnry